1. dīrghañjīvitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1) · Śloka 1

அதாதோ தீர்கஞ்ஜீவிதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧||

குணத்ரயவிபேதேந மூர்தித்ரயமுபேயுஷே| த்ரயீபுவே த்ரிநேத்ராய த்ரிலோகீபதயே நமஃ||௧|| ஸரஸ்வத்யை நமோ யஸ்யாஃ ப்ரஸாதாத் புண்யகர்மபிஃ| புத்திதர்பணஸங்க்ராந்தஂ ஜகதத்யக்ஷமீக்ஷ்யதே||௨|| ப்ரஹ்மதக்ஷாஶ்விதேவேஶபரத்வாஜபுநர்வஸுஹுதாஶவேஶசரகப்ரபதிப்யோ நமோ நமஃ||௩|| பாதஞ்ஜலமஹாபாஷ்யசரகப்ரதிஸஂஸ்கதைஃ| மநோவாக்காயதோஷாணாஂ ஹர்த்ரேऽஹிபதயே நமஃ||௪|| நரதத்தகுரூத்திஷ்டசரகார்தாநுகாமிநீ| க்ரியதே சக்ரதத்தேந டீகாऽऽயுர்வேததீபிகா||௫|| ஸப்யாஃ ஸத்குருவாக்ஸுதாஸ்ருதிபரிஸ்பீதஶ்ருதீநஸ்மி வோ நாலஂ தோஷயிதுஂ பயோதபயஸா நாம்போநிதிஸ்தப்யதி| வ்யாக்யாபாஸரஸப்ரகாஶநமிதஂ த்வஸ்மிந் யதி ப்ராப்யதே க்வாபி க்வாபி கணோ குணஸ்ய ததஸௌ கர்ணே க்ஷணஂ தீயதாம் ||௬|| இஹ ஹி தர்மார்தகாமமோக்ஷபரிபந்திரோகோபஶமாய ப்ரஹ்மப்ரபதிபிஃ ப்ரணீதாயுர்வேததந்த்ரேஷ்வதிவிஸ்தரத்வேந ஸம்ப்ரதி வர்தமாநால்பாயுர்மேதஸாஂ புருஷாணாஂ ந ஸம்யகர்தாதிகமஃ, ததநதிகமாச்ச தத்விஹிதார்தாநாமநநுஷ்டாநே ததைவோபப்லவோ ருஜாமிதி மந்வாநஃ பரமகாருணிகோऽத்ரபவாநக்நிவேஶோऽல்பாயுர்மேதஸாமபி ஸுகோபலம்பார்தஂ நாதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தரஂ காயசிகித்ஸாப்ரதாநமாயுர்வேததந்த்ரஂ ப்ரணேதுமாரப்தவாந்| தஸ்மிஂஶ்ச ஶ்லோகநிதாநவிமாநஶாரீரேந்த்ரியசிகித்ஸிதகல்பஸித்திஸ்தாநாத்மகேऽபிதாதவ்யே நிகிலதந்த்ரப்ரதாநார்தாபிதாயகதயா ஶ்லோகஸ்தாநமேவாக்ரே வக்தவ்யமமந்யத| வக்ஷ்யதி ஹி- “ஶ்லோகஸ்தாநஂ ஸமுத்திஷ்டஂ தந்த்ரஸ்யாஸ்ய ஶிரஃ ஶுபம்| சதுஷ்காணாஂ மஹார்தாநாஂ ஸ்தாநேऽஸ்மிந் ஸங்க்ரஹஃ கதஃ” (ஸூ. அ.௩௦) இதி| தத்ர ச ஸூத்ரஸ்தாநேऽப்யுத்பந்நரோகக்ரஹணே த்வரயா ரோகோபகாதிபேஷஜாபிதாயிசதுஷ்கேऽபிதாதவ்யே நிகிலதந்த்ரபீஜபூதஹேதுலிங்கௌஷதாத்யர்தஸ்ய ததா தந்த்ரப்ரவத்த்யங்கப்ரயோஜநவதாயுர்வேதாகமாதேரபிதாயகஂ தீர்கஞ்ஜீவிதீயமத்யாயமபிதாதுமாரப்தவாந்| ஶ்ரோதஜநப்ரவத்திஹேத்வபிதேயப்ரயோஜநஸம்பந்தோபதர்ஶகஂ ஶ்ரோதபுத்திஸமாதாநாய வ்யாக்யாநப்ரதிஜ்ஞாபரமஷ்டபதமஷ்டஸங்க்யாயா மங்கலத்வேநாதௌ ஸூத்ரஂ நிவேஶிதவாந்- அதாதோ தீர்கஞ்ஜீவிதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாம இதி| யதோ நிரபிதேயே கசடதபாதௌ ஸாபிதேயே வா நிஷ்ப்ரயோஜநே காகதந்தபரீக்ஷாதௌ ப்ரேக்ஷாவதாஂ ப்ரவத்திர்நோபலப்யதே, தேநாதாவபிதேயப்ரயோஜநே அபிதாதவ்யே| யதுக்தஂ- “அபிதேயபலஜ்ஞாநவிரஹஸ்திமிதோத்யமாஃ| ஶ்ரோதுமல்பமபி க்ரந்தஂ நாத்ரியந்தே ஹி ஸாதவஃ” இதி| அபிதேயவத்த்வப்ரயோஜநவத்த்வநிர்வாஹார்தஂ சாபிதேயஶாஸ்த்ரயோரபிதாநாபிதேயலக்ஷணஃ ஸம்பந்தஃ, ப்ரயோஜநஶாஸ்த்ரயோஶ்ச ஸாத்யஸாதநபாவலக்ஷணோऽபிதாதவ்யஃ| தத்ரேஹாபிதேயஂ ஹிதாஹிதாதிரூபேணாயுஃ| வக்ஷ்யதி ஹி- “ஹிதாஹிதஂ ஸுகஂ துஃகமாயுஸ்தஸ்ய ஹிதாஹிதம்| மாநஂ ச தச்ச யத்ரோக்தமாயுர்வேதஃ ஸ உச்யதே” (ஸூ. அ.௩௦) இதி| அத்ர ச ஸர்வாபிதேயாவரோதோ யதாஸ்தாநமேவ வ்யாகரணீயஃ| ப்ரயோஜநஂ ச தாதுஸாம்யம்| யதோக்தஂ- “தாதுஸாம்யக்ரியா சோக்தா தந்த்ரஸ்யாஸ்ய ப்ரயோஜநம்” (ஸூ. அ.௧) இதி| ஸம்பந்தோऽப்யாயுஃஶாஸ்த்ரயோரபிதாநாபிதேயலக்ஷணஃ, ப்ரயோஜநேந ச தாதுஸாம்யேந ஸமமஸ்ய ஶாஸ்த்ரஸ்ய ஹேயோபாதேயஜ்ஞாநாவாந்தரவ்யாபாரஸ்ய ஸாத்யஸாதநபாவலக்ஷணஃ| ததேதத்ஸர்வஂ தீர்கஞ்ஜீவிதீயமித்யநேந பதேந தீர்கஞ்ஜீவிதஶப்தமதிகத்ய கதப்ரயோஜநாபிதாயக ‘தாதுஸாம்யக்ரியா சோக்தா’ இத்யாதிவாக்யாபிதாயகேந தர்ஶிதஂ மந்தவ்யம்| நநு, ப்ரயோஜநாபிதாநஂ ஶாஸ்த்ரப்ரவத்த்யர்தமிதி யதுக்தஂ தந்ந யுக்தஂ, யதோ ந ப்ரயோஜநாபிதாநமாத்ரேண ப்ரயோஜநவத்தாவதாரணஂ, விப்ரலம்பகஸஂஸாரமோசநப்ரதிபாதகாதிஶாஸ்த்ரேஷு ப்ரயோஜநாபிதாநேऽபி நிஷ்ப்ரயோஜநத்வதர்ஶநாத்| அத மந்யஸே, ஆப்தப்ரயோஜநாபிதாநமேதததோऽத்ர யதார்தத்வஂ; நநு போ கதமயஂ ப்ரயோஜநாபிதாயீ ஆப்தஃ? ததபிஹிதஶாஸ்த்ரஸ்ய யதார்தத்வாதிதி சேத், ஹந்த ந யாவச்சாஸ்த்ரஸ்ய ப்ரயோஜநவத்த்வாவதாரணஂ ந தாவச்சாஸ்த்ரப்ரவத்திஃ, ந யாவச்சாஸ்த்ரப்ரவத்திர்ந தாவச்சாஸ்த்ரஸ்ய யதார்தத்வாவதாரணஂ, ந யாவச்சாஸ்த்ரஸ்ய யதார்தத்வாவதாரணஂ ந தாவச்சாஸ்த்ரஸ்ய கர்துராப்தத்வமவதார்யதே, ஆப்தத்வாநவததௌ ச குதஸ்ததபிஹிதப்ரயோஜநவத்தாவதாரணமிதி சக்ரகமாபத்யதே ; அத மந்யஸே, மா பவது ப்ரயோஜநவத்தாவதாரணம், அர்தரூபப்ரயோஜநவத்தாஸந்தேஹ ஏவ ப்ரவர்தகோ பவிஷ்யதி, கஷ்யாதாவபி ஹி ப்ரவத்திரர்தஸந்தேஹாதேவ; நஹி தத்ர கஷீவலாநாஂ பலலாபாவதாரணஂ வித்யதே, அந்தராऽவக்ரஹாதேரபி ஸம்பாவ்யமாநத்வாத்; நந்வேவமஸத்யபி ப்ரயோஜநாபிதாநே ஸப்ரயோஜநநிஷ்ப்ரயோஜநஶாஸ்த்ரதர்ஶநாச்சாஸ்த்ரத்வமேவ ப்ரயோஜநவத்தாஸந்தேஹோபதர்ஶகமஸ்து, ததாऽப்யலஂ ப்ரயோஜநாபிதாநேந| நைவஂ, நஹி ஸாமாந்யேந ப்ரயோஜநஸந்தேஹஃ ப்ரயோஜநவிஶேஷார்திநஂ ததா ப்ரவர்தயதி யதாऽபிப்ரேதப்ரயோஜநவிஶேஷவிஷயஃ ஸந்தேஹஃ; அபிப்ரேதவிஶேஷவிஷயஶ்ச ஸந்தேஹோ ந விஶேஷவிஷயஸ்மரணமந்தரா பவதி, அதோ யே தாவதநவததாக்நிவேஶப்ராமாண்யாஸ்தேஷாஂ தாதுஸாம்யஸாதநமிதஂ ஶாஸ்த்ரஂ ந வேத்யேவமாகாரவிஶேஷஸந்தேஹோத்பாதநார்தஂ ப்ரயோஜநவிஶேஷாபிதாநஂ; யே புநஃ பரமர்ஷேரக்நிவேஶஸ்யாத்யத ஏவாவததப்ராமாண்யாஸ்தேஷாஂ ததபிஹிதப்ரயோஜநவத்தாவதாரணேநைவ ப்ரவத்திரிதி யுக்தஂ ப்ரயோஜநாபிதாநம்| ப்ரயோஜநாபிதாயிவாக்யே து ஸ்வல்பப்ரயத்நபோத்யே ப்ரயோஜநஸாமாந்யஸந்தேஹாதேவ ப்ரவத்திருபபந்நா, ந புநரநேகஸஂவத்ஸரக்லேஶபோத்யே ஶாஸ்த்ரே| ததேவஂ யதுச்யதே- ‘ப்ரயோஜநாபிதாயிவாக்யப்ரவத்தாவபி ப்ரயோஜநமபிதாதவ்யஂ, ததா சாநவஸ்தா’ இதி, தந்நிரஸ்தஂ பவதி| அதேத்யாதிஸூத்ரேऽதஶப்தோ ப்ரஹ்மாதிப்ரணீததந்த்ரேஷ்வல்பாயுர்மேதஸாமர்தாநவதாரணஸ்ய, ததாऽபீஷ்டதேவதாநமஸ்காரஶாஸ்த்ரகரணார்தகுர்வாஜ்ஞாலாபயோராநந்தர்யே ப்ரயுக்தோऽபி ஶாஸ்த்ராதௌ ஸ்வரூபேண மங்கலஂ பவத்யுதகாஹரணப்ரவத்தோதகும்பதர்ஶநமிவ ப்ரஸ்திதாநாம்| க்ரந்தாதௌ மங்கலஸேவாநிரஸ்தாந்தராயாணாஂ க்ரந்தகர்தஶ்ரோதணாமவிக்நேநேஷ்டலாபோ பவதீதி யுக்தஂ மங்கலோபாதாநம்| அதஶப்தஸ்ய மங்கலத்வே ஸ்மதிஃ- “ஓங்காரஶ்சாதஶப்தஶ்ச த்வாவேதௌ ப்ரஹ்மணஃ புரா| கண்டஂ பித்த்வா விநிர்யாதௌ தேந மாங்கலிகாவுபௌ” இதி| ஶாஸ்த்ராந்தரே சாதௌ மங்கலத்வேந தஷ்டோऽயமதஶப்தஃ| யதா- “அத ஶப்தாநுஶாஸநம்” (வ்யா. ம. பா. அ. ௧ பா. ௧ ஆ. ௧), “அதாதோ தர்மஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ” (வை . அ.௧ஆ.௧ஸூ.௧) இத்யாதௌ| அபீஷ்டதேவதாநமஸ்காரஸ்து க்ரந்தாதௌ ஶிஷ்டாசாரப்ராப்தஃ பரமஶிஷ்டேநாக்நிவேஶேந கத ஏவ, அந்யதா ஶிஷ்டாசாரலங்கநேந ஶிஷ்டத்வமேவ ந ஸ்யாத் வ்யாக்யாநாந்தராயபயஶ்ச ; ததா க்ரந்தாவிநிவேஶிதஸ்யாபி நமஸ்காரஸ்ய ப்ரத்யவாயாபஹத்வாச்ச ந க்ரந்தநிவேஶநம்| யதா ச குர்வாஜ்ஞாலாபாநந்தரமேதத்தந்த்ரகரணஂ ததா “அத மைத்ரீபரஃ புண்யம்” (ஸூ. அ. ௧) இத்யாதௌ ஸ்புடமேவ| க்ரந்தகரணே ச குர்வநுமதிப்ரதிபாதநேந க்ரந்தஸ்யோபாதேயதா ப்ரதர்ஶிதா பவதி| யத் புநஃ ஶிஷ்யப்ரஶ்நாநந்தர்யார்தத்வமதஶப்தஸ்ய வர்ண்யதே தந்ந மாஂ திநோதி, நஹி ஶிஷ்யாந் புரோ வ்யவஸ்தாப்ய ஶாஸ்த்ரஂ க்ரியதே; ஶ்ரோதபுத்திஸ்தீகாரே து ஶாஸ்த்ரகரணஂ யுக்தஂ, ந ச புத்திஸ்தீகதாஃ ப்ரஷ்டாரோ பவந்தி| அதஃ ஶப்தோऽதிகாரப்ராகவத்யுபதர்ஶகஃ, அத ஊர்த்வஂ யதுபதேக்ஷ்யாமோ தீர்கஞ்ஜீவிதீயஂ ததிதி; யதி வா ஹேதௌ, யேந ப்ரஹ்மாதிப்ரணீதாயுர்வேததந்த்ராணாமுக்தேந ந்யாயேநோத்ஸம்பந்தத்வமிவ , அதோ ஹேதோர்தீர்கஞ்ஜீவிதீயஂ வ்யாக்யாஸ்யாம இதி யோஜநீயம்| தீர்கஞ்ஜீவிதீயமித்யத்ர தீர்கஞ்ஜீவிதஶப்தோऽஸ்மிந்நஸ்தீதி மத்வர்தே “அத்யாயாநுவாகயோர்லுக் ச” (பா. அ. ௫/௨/௬௦) இதி சப்ரத்யயஃ| யதி வா தீர்கஞ்ஜீவிதஶப்தமதிகத்ய கதோ க்ரந்தோऽத்யாயரூபஸ்தந்த்ரரூபோ வா, இத்யஸ்யாஂ விவக்ஷாயாம் “அதிகத்ய கதே க்ரந்தே” (பா. அ. ௪/௩/௮௭) இத்யதிகாராத் “ஶிஶுக்ரந்தயமஸப” (பா. அ. ௪/௩/௮௮) இத்யாதிநா சஃ| ஏவமந்யத்ராப்யேவஞ்ஜாதீயே மந்தவ்யம்| அத்ர ச ஸத்யபி ஶப்தாந்தரே தீர்கஞ்ஜீவிதஶப்தேநைவ ஸஞ்ஜ்ஞா கதா, தீர்கஞ்ஜீவிதஶப்தஸ்யைவ ப்ரவசநாதௌ நிவேஶாத் ப்ரஶஸ்தத்வாச்ச| ‘தீர்கஞ்ஜீவிதஶப்தோऽஸ்மிந்நஸ்தி’ இதி, தீர்கஞ்ஜீவிதஶப்தமதிகத்ய கதோ வா, இத்யநயா வ்யுத்பத்த்யா தீர்கஞ்ஜீவிதீயஶப்தஸ்தந்த்ரேऽத்யாயே ச ப்ரவர்தநீயஃ| தேந தீர்கஞ்ஜீவிதீயஂ வ்யாக்யாஸ்யாம இத்யநேந தந்த்ரஂ ப்ரதி வ்யாக்யாநப்ரதிஜ்ஞா லப்தா பவதி, புநர்தீர்கஞ்ஜீவிதீயமிதி பதமாவர்த்யாத்யாயபதஸமபிவ்யாஹதமத்யாயவ்யாக்யாநப்ரதிஜ்ஞாஂ லம்பயதி| தஷ்டஂ சாவத்ய பதஸ்ய யோஜநஂ, யதா- அபாமார்கதண்டுலீயே “கௌரவே ஶிரஸஃ ஶூலே பீநஸே” (ஸூ. அ. ௨) இத்யாதௌ ‘ஶிரஸ’ இதி பதஂ ‘கௌரவே’ இத்யநேந யுஜ்யதே, ஆவத்ய ‘ஶூலே’ இத்யநேந ச| அதஶ்ச யதுச்யதே- அகததந்த்ரப்ரதிஜ்ஞஸ்யாத்யாயப்ரதிஜ்ஞா ஊநகாயமாநேதி, தந்நிரஸ்தஂ பவதி| யதி வா, அத்யாயப்ரதிஜ்ஞைவாஸ்து, தயைவ தந்த்ரப்ரதிஜ்ஞாऽப்யர்தலப்தைவ, ந ஹ்யத்யாயஸ்தந்த்ரவ்யதிரிக்தஃ, தேநாவயவவ்யாக்யாநே தந்த்ரஸ்யாப்யவயவிநோ வ்யாக்யா பவத்யேவ; யதா- அங்குலீக்ரஹணேந தேவதத்தோऽபி கஹீதோ பவதி| அவயவாந்தரவ்யாக்யாநப்ரதிஜ்ஞா து ந லப்யதே, தாஂ து ப்ரத்யத்யாயமேவ கரிஷ்யதி| அத்யாயமிதி அதிபூர்வாதிஙஃ “இஙஶ்ச” (பா. அ. ௨/௪/௪௭) இதி கர்மணி கஞா ஸாத்யம்| தேந அதீயதே இத்யத்யாயஃ| ந சாநயா வ்யுத்பத்த்யா ப்ரகரணசதுஷ்கஸ்தாநாதிஷ்வதிப்ரஸங்கஃ, யதோ யோகரூடேயமத்யாயஸஞ்ஜ்ஞாऽத்யாயஸ்ய ப்ரகரணஸமூஹவிஶேஷ ஏவ தீர்கஞ்ஜீவிதீயாதிலக்ஷணே பங்கஜஶப்தவத்வர்ததே ந யோகமாத்ரேண வர்ததே| வக்ஷ்யதி ஹி- “அதிகத்யேயமத்யாயநாமஸஞ்ஜ்ஞா ப்ரதிஷ்டிதா” (ஸூ. அ. ௩௦) இதி; நாமஸஞ்ஜ்ஞா யோகரூடஸஞ்ஜ்ஞேத்யர்தஃ| யதி வா கரணாதிகரணயோரர்தயோஃ “அத்யாயந்யாயோத்யாவஸஂஹாராஶ்ச” (பா. அ. ௩/௩/௧௧௨) இதிஸூத்ரேண நிபாதநாதத்யாயபதஸித்திஃ| அதீயதேऽஸ்மிந்நநேந வாऽர்தவிஶேஷ இத்யத்யாயஃ| அதிப்ரஸக்திநிஷேதஸ்தூக்தந்யாயஃ| வ்யாக்யாஸ்யாம இதி வ்யாங்பூர்வாத் க்யாதேர்லடா ஸாத்யம்| சக்ஷிஙோ ஹி ப்ரயோகேऽநிச்சதோऽபி வ்யாக்யாதுஃ க்ரியாபலஸம்பந்தஸ்ய துர்நிவாரத்வேந “ஸ்வரிதஞித” (பா. அ. ௧/௩/௭௨) இத்யாதிநாऽऽத்மநேபதஂ ஸ்யாதிதி| ‘வி’ இதி விஶேஷே, விஶேஷாஶ்ச வ்யாஸஸமாஸாதயஃ| ஆஙயஂ க்ரியாயோகே, யே து மர்யாதாயாமபிவிதௌ வா ஆங்ப்ரயோகஂ மந்யந்தே தேஷாமபிப்ராயஂ ந வித்மஃ| யதோ மர்யாதாயாமபிவிதௌ சாஙஃ ப்ராதிபதிகேந யோகஃ ஸ்யாத்; யதா- “ஆஸமுத்ரக்ஷிதீஶாநாஂ” (ர. வஂ. அ. ௧) “ஆபாடலீபுத்ராத்வஷ்டோ தேவ” இத்யாதௌ, இஹாபி ச ததா| க்ரியாயோகவிரஹே “உபஸர்காஃ க்ரியாயோகே” (பா. அ. ௧/௪/௫௯) இதி நியமாதாங உபஸர்கத்வஂ ந ஸ்யாத்; ததஶ்சாநுபஸர்கேணாஙா வ்யவதாநாத் வேருபஸர்கஸ்ய ப்ரயோகோ ந ஸ்யாத்| யேநாவ்யவஹிதஃ ஸஜாதீயவ்யவஹிதோ வா தாதோருபஸர்கோ பவதி| வ்யாஙோருபயோரப்யநுபஸர்கத்வே தத்ஸம்பந்தோசிதபூரிப்ராதிபதிககல்பநாகௌரவப்ரஸங்கஃ ஸ்யாத்; தஸ்மாத் க்ரியாயோகித்வமேவாஙோ ந்யாய்யம்| அத, அதஃ, தீர்கஂ, ஜீவிதீயம், அத்யாயஂ, வி, ஆ, க்யாஸ்யாம இத்யஷ்டபதத்வம்||௧||

Adhikarana 2 (2) · Śloka 2

இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||

நநு கதமக்நிவேஶஃ ஸகலபதார்தாஶேஷவிஶேஷஜ்ஞாநவ்யாக்யேயமாயுர்வேதஂ வ்யாக்யாஸ்யதி; யதோ ந தாவத்பேஷஜாதீநாமஶேஷவிஶேஷஃ ப்ரத்யக்ஷஜ்ஞேயஃ, ஸர்வபதார்தாநாஂ விஶேஷாணாஂ ப்ரத்யக்ஷாவிஷயத்வாத்; அந்வயவ்யதிரேகாப்யாஂ து ஸர்வபதார்தாவதாரணஂ துஷ்கரமேவ , யத ஏகமேவ மது ஸ்வரூபேண ஜீவயதி, மாரயதி சோஷ்ணஂ ஸமகதஂ ச, கபப்ரகதேர்ஹிதமஹிதஂ வாதப்ரகதேஃ, அநூபே ஸாத்ம்யமஸாத்ம்யஂ மரௌ, ஶீதே ஸேவ்யமஸேவ்யஂ க்ரீஷ்மே, ஹிதமவத்தே வத்தே சாஹிதம், அல்பஂ குணகரமாபாதகரமத்யுபயுக்தம், ஆமதாஂ கதமுதரே உபக்ரமவிரோதித்வாததிவிப்ரமகரஂ, காகமாசீயுக்தஂ பக்வநிகுசேந ச ஸஹோபயுக்தஂ மரணாய அதவா பலவர்ணவீர்யதேஜௌபகாதாய பவதி, இத்யேவமாதி தத்தத்யுக்தஂ தத்தச்சதஶஃ கரோதி; அத ஏவைகஸ்யைவ மதுநோ ரூபஂ யதாऽநேந ப்ரகாரேண துரதிகமஂ, ததாऽத்ர கைவ கதா நிகிலபதார்தாஶேஷவிஶேஷஜ்ஞாநஸ்ய; அஜாநஂஶ்ச வ்யாசக்ஷாணஃ கதமுபாதேயவசந இதி கத்வா குரோராப்தாத் ப்ரதிபந்நஂ ப்ரதிபாதயிஷ்யாம இதி தர்ஶயந் தாமிமாஂ ஶங்காஂ நிராசிகீர்ஷுர்குரூக்தாநுவாதரூபதாஂ ஸ்வக்ரந்தஸ்ய தர்ஶயந்நாஹ- இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேய இதி| அத்ர இதிஶப்தோ வக்ஷ்யமாணார்தபராமர்ஶகஃ, ஹஶப்தோऽவதாரணே; யதா- “ந ஹ வை ஸஶரீரஸ்ய ப்ரியாப்ரியயோரபஹதிரஸ்தி” இதி, அத்ர ந ஹேதி நைவேத்யர்தஃ| அத்ர ‘ஸ்மாஹ’ இதி ஸ்மஶப்தப்ரயோகேண பூதமாத்ர ஏவ லிடர்தே “லட் ஸ்மே” (பா.அ.௩பா.௨ஸூ.௧௧௮) இதி லட்; ந பூதாநத்யதநபரோக்ஷே, ஆத்ரேயோபதேஶஸ்யாக்நிவேஶஂ ப்ரத்யபரோக்ஷத்வாத்| யதா ச பூதமாத்ரே லிட் பவதி ததாச தர்ஶயிஷ்யாமஃ| பகஂ பூஜிதஂ ஜ்ஞாநஂ, தத்வாந்; யதோக்தம்- “உத்பத்திஂ ப்ரலயஂ சைவ பூதாநாமாகதிஂ கதிம்| வேத்தி வித்யாமவித்யாஂ ச ஸ வாச்யோ பகவாநிதி”; யதி வா பகஶப்தஃ ஸமஸ்தைஶ்வர்யமாஹாத்ம்யாதிவசநஃ ; யதோக்தம்- “ஐஶ்வர்யஸ்ய ஸமக்ரஸ்ய வீர்யஸ்ய யஶஸஃ ஶ்ரியஃ| ஜ்ஞாநவைராக்யயோஶ்சைவ ஷண்ணாஂ பக இதீங்கநாஃ” இதி| அத்ரேரபத்யமாத்ரேயஃ; அநேந விஶுத்தவஂஶத்வஂ தர்ஶிதஂ பவதி| அத்ராந்யே வர்ணயந்தி- “சதுர்விதஂ ஸூத்ரஂ பவதி- குருஸூத்ரஂ, ஶிஷ்யஸூத்ரஂ, ப்ரதிஸஂஸ்கர்தஸூத்ரம், ஏகீயஸூத்ரஂ சேதி”| தத்ர குருஸூத்ரஂ யதா- “நைதத்புத்திமதா த்ரஷ்டவ்யமக்நிவேஶ” (ஸூ.அ.௪) இத்யாதி, ப்ரதிஸஂஸ்கர்தஸூத்ரஂ யதா- “தமுவாச பகவாநாத்ரேயஃ” (ஸூ.அ.௪) இத்யாதி, ஶிஷ்யஸூத்ரஂ யதா- “நைதாநி பகவந் பஞ்சகஷாயஶதாநி பூர்யந்தே” (ஸூ.அ.௪) இத்யாதி, ஏகீயஸூத்ரஂ யதா- “குமாரஸ்ய ஶிரஃ பூர்வமபிநிர்வர்தத இதி குமாரஶிரா பரத்வாஜஃ” (ஶா.அ.௬) இத்யாதி| தேநாத்யஂ வ்யாக்யாநப்ரதிஜ்ஞாஸூத்ரஂ குரோரேவ, ஶிஷ்யஸ்யாக்நிவேஶஸ்ய வ்யாக்யாநேऽநதிகாரத்வாத்| த்விதீயஂ ச ஸூத்ரஂ ப்ரதிஸஂஸ்கர்துஃ| இதிஶப்தேந ச ப்ரகாரவாசிநா ‘தீர்கஞ்ஜீவிதீயஂ வ்யாக்யாஸ்யாம’ இதி பராமஶ்யதே; தேநாஹஸ்மேதி பூதாநத்யதநபரோக்ஷ ஏவ பவதி, ப்ரதிஸஂஸ்கர்தாரஂ ப்ரத்யாத்ரேயோபதேஶஸ்ய பரோக்ஷத்வாத்| அநேந ச ந்யாயேந தமுவாச பகவாநாத்ரேய இத்யாதாவபி லிட்விதிருபபந்நோ பவதி| ஸுஶ்ருதே ச “யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ” (ஸு.ஸூ.அ.௧) இதி ப்ரதிஸஂஸ்கர்தஸூத்ரமிதி கத்வா டீகாகதா “லிட்விதிருபபாதிதஃ’ இதி| அத்ர ப்ரூமஃ- யத்தாவதுக்தஂ ஶிஷ்யஸ்யாக்நிவேஶஸ்ய வ்யாக்யாநாநதிகாராதிதஂ குரோஃ ஸூத்ரஂ; தந்ந, நஹி ஜாத்யா குருத்வமஸ்தி, யதஃ ஸ ஏவாத்ரேயஃ ஸ்வகுருமபேக்ஷ்ய ஶிஷ்யஃ, அக்நிவேஶாதீநபேக்ஷ்ய குருஃ; ஏவமக்நிவேஶோऽபி க்ரந்தகரணகாலே ஸ்வபுத்திஸ்தீகதாஞ் ஶிஷ்யாந் ப்ரதி குருரிதி ந கஶ்சித்தோஷஃ| யத்புநர்த்விதீயஸூத்ரஸ்ய ப்ரதிஸஂஸ்கர்தஸூத்ரதயா பூதாநத்யதநபரோக்ஷே லிட்விதிருபபாத்யதே, தத்ர விசார்யஂ- கிமிதஂ த்விதீயஂ ஸூத்ரஂ பூர்வவாக்யைகதாபந்நஂ ந வா? யத்யேகவாக்யதாபந்நஂ ததா ஸுஶ்ருதே- ததா வ்யாக்யாஸ்யாமோ யதோவாச தந்வந்தரிரிதி யோஜநீயஂ, ததாச ததா வ்யாக்யாஸ்யாம இதி க்ரியைகவாக்யதாபந்நமுவாசேதி பதஂ ந பிந்நகர்தகஂ பவிதுமர்ஹதி, ததாச குதோ லிட்விதிஃ; அத நைகதாபந்நஂ, ததா கௌரஶ்வஃ புருஷோ ஹஸ்தீதிவந்நார்தஸங்கதிஃ| கிஞ்ச ஜதூகர்ணாதௌ ப்ரதிஸஂஸ்கர்தஶ்ருதிகந்தோऽபி நாஸ்தி, தத் கதஂ “நாநாஶ்ருதபரிபூர்ணகண்டஃ ஶிஷ்யோ ஜதூகர்ணஃ ப்ராஞ்ஜலிரதிகம்யோவாச” இத்யாதௌ லிட்விதிஃ| அநேந ந்யாயேந சரகேऽபி ப்ரதிஸஂஸ்கர்தஸூத்ரபக்ஷே லிட்விதிர்நாஸ்தி, தஸ்மாச்சரகேऽக்நிவேஶஃ ஸுஶ்ருதே ஸுஶ்ருத ஏவ ஸூத்ராணாஂ ப்ரணேதா, க்வசித் கிஞ்சிதர்தஂ ஸ்தோதுஂ நிந்திதுஂ வாऽऽக்யாயிகாரூபஂ புராகல்பஂ தர்ஶயந் கிமபி ஸூத்ரஂ குரூக்தாநுவாதரூபதயா கிமப்யேகீயமதாநுவாதரூபதயா லிகதி; ப்ரதிஸஂஸ்கர்தா த்வயஂ க்ரந்தஂ பூரயதி ததாத்யக்ரந்தகர்ததயைவ| லிட்விதிஸ்து பூதாநத்யதநமாத்ர ஏவ சந்தோவிஹிதோ பாஷாயாமபி வர்ணநீயஃ, அந்யதா உவாசேதி பதஂ ஜதூகர்ணாதௌ ந ஸ்யாத்; ததா ச ஹரிவஂஶே தந்யோபாக்யாநே “மாமுவாச” இதி, ததா “அஹமுவாச” இதி ச ந ஸ்யாத்; யதா “ஸ மாமுவாசாம்புசரஃ கூர்மோ மாநுஷவத் ஸ்வயம்| கிமாஶ்சர்யஂ மயி முநே தந்யஶ்சாஹஂ கதஂ விபோ” (ஹரிவஂஶே, விஷ்ணுபர்வ ௨அ.௧௧௦) இதி, ததா “ஸ்வயம்புவசநாத் ஸோऽஹஂ வேதாந் வை ஸமுபஸ்திதஃ| உவாச சைநாஂஶ்சதுரஃ” இதி| யதபி ‘இதி ஹ ஸ்மாஹ’ இத்யத்ர இதிஶப்தேந பூர்வஸூத்ரஂ பராமஶ்யதே; தந்ந, யேந தீர்கஞ்ஜீவிதீயாதிஸூத்ரமாத்ரஸ்ய ததர்தஸ்ய வா குரூக்தத்வப்ரதிபாதநே ஸதி நைவோத்தரத்ராபிதேயாபிதாநேந நிகிலதந்த்ரஸ்ய குரூக்தாநுவாதரூபதயா கரணஂ ஶ்ரோதஶ்ரத்தாகரணஂ ப்ரதிபாதிதஂ பவதி| பவதி து பாவயிதுஂ யதா புரா வ்யாக்யாதஂ, தஸ்மாத்ததேவ ந்யாய்யமிதி| அக்நிவேஶஸ்ய வ்யாக்யாஸ்யாம இதி பஹுவசநமேகஸ்மிந்நப்யஸ்மதஃ ப்ரயோகாத்பஹுவசநப்ரயோகஸ்ய ஸாதுத்வாத்; ஸாது ஹி வதந்தி வக்தாரோ- ‘வயஂ கரிஷ்யாமஃ’ இதி| பகவாநாத்ரேய இத்யத்ர த்வேகவசநநிர்தேஶஃ கதஃ, பகவாநித்யநேநைவாத்ரேயஸ்ய குரோர்கௌரவஸ்ய தர்ஶிதத்வாத்||௨||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

தீர்கஂ ஜீவிதமந்விச்சந்பரத்வாஜ உபாகமத்| இந்த்ரமுக்ரதபா புத்த்வா ஶரண்யமமரேஶ்வரம்||௩||

நநு யதாऽக்நிவேஶஸ்யாயுர்வேதஸ்ய துரதிகமத்வேந ப்ரத்யக்ஷதோ வாऽந்வயவ்யதிரேகாத்வா ஜ்ஞாநஂ ந ஸம்பாவ்யதே, ஏவமாத்ரேயஸ்யாபி கதமாயுர்வேதஜ்ஞாநஂ ஸ்யாத், யந்மூலமக்நிவேஶஸ்யாயுர்வேதஜ்ஞாநஂ ஸமீசீநமுச்யதே, இத்யாஶங்க்யாயுர்வேதஸ்யாவிப்லுதாகமத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- தீர்கஂ ஜீவிதமித்யாதி| ஜீவிதஂ ஶரீரேந்த்ரியஸத்த்வாத்மஸஂயோகஃ| தச்ச தீர்கமிதி தீர்ககாலஸம்பந்தி, காலஶப்தோऽப்யத்ர லுப்தநிர்திஷ்டோ த்ரஷ்டவ்யஃ| யத்தந்த்ரஶைலீ சேயமாசார்யஸ்ய யத ஆதிமத்யாந்தலோபாந் கரோதி, யே லுப்தா அபி கம்யந்த ஏவ| யதா “க்ராம்யாநூபௌதகரஸா” (ஸூ.அ.௨௧) இத்யத்ர மாஂஸஶப்தோ லுப்தஃ, ததா ‘தக்தவித்த’ இத்யத்ர விஷஶப்தோ லுப்த இத்யாதி| அந்விச்சந்நிதி அநுரூபஂ தீர்கமிச்சந்| பரத்வாஜ இதி கோத்ரநாம| ‘உக்ரதபா’ இதி விஶேஷணேந பரத்வாஜஸ்ய மாநுஷஸ்யாபீந்த்ராபிகமநஶக்திஃ, ததா ஶரண்யத்வப்ரதீதிஶக்திஶ்சோபதர்ஶ்யதே; அசிந்த்யோ ஹி தபஸாஂ ப்ரபாவோ யேநாகஸ்த்யோ மஹோததிமபி சுலுகநிபேயமகரோத்| நச வாச்யமுக்ரதபஸ்த்வேநைவ கிமித்யயமாயுர்வேதமபி ந புத்யதே, யதஸ்தபஃப்ரபாவோऽபி ப்ரதிநியதவிஷயத்வாந்ந ஸர்வத்ர ஶக்திமாந், ஶக்திஶ்சாஸ்ய கார்யோந்நேயா; தேந குருநிரபேக்ஷாயுர்வேதஜ்ஞாநலக்ஷணகார்யாதர்ஶநாந்ந தத்தபஸ்தத்ர ஸமர்தமித்யவதாரயாமஃ; கிஂவா குருபூர்வக்ரமேணைவாயுர்வேதஜ்ஞாநஂ பலதீதீந்த்ரமுபாகமத்பரத்வாஜஃ| அத கதஂ ப்ரஹ்மாதிஷ்வாயுர்வேதபூர்வகுருஷு வித்யமாநேஷ்விந்த்ரமேவாயமுபாகமத்? யுக்தஂ ச ப்ரதாநகுரோரேவ ஶ்ரவணஂ, யதஃ ஶிஷ்யபரம்பராஸஞ்சாரிணீ வித்யாऽஸம்யக்க்ரஹணாதிதோஷாத் பாத்ரபரம்பராஸஞ்சார்யமாணமதுவத் க்ஷீணாऽபி ஸம்பாவ்யேத; அத ஆஹ- புத்த்வா ஶரண்யமமரேஶ்வரமிதி| யஸ்மாதயமேவேந்த்ரோऽல்பாயுஃ, ஸ ஏவ பயத்ரஸ்தாநாஂ யதா ஶரண்யோ ரக்ஷணஹிதோ ந ததா ப்ரஹ்மாதயஃ, தேந தமேவோபாகமத்| அமரேஶ்வர இத்யநேந சேந்த்ரஸ்ய ரக்ஷணோபயுக்ததாஂ தர்ஶயதி; ராஜா ஹி ப்ரஜாரக்ஷணே ப்ரயத்நாதிஶயவாந் பவதி| நநு தீர்கஂ ஜீவிதமந்விச்சந்நித்யத்ர தீர்கஸ்யாவ்யவஸ்திதத்வேந கியத்காலஂ தத்தீர்கமபிப்ரேதஂ? தத்ர யுகாநுரூபஂ வர்ஷஶதஂ, யதுக்தஂ- “வர்ஷஶதஂ கல்வாயுஷஃ ப்ரமாணமஸ்மிந் காலே” (வி.அ.௩) இதி| ஏதச்ச கலிகாலாதௌ பரமாயுஃகாலஸ்ய யதா யதா க்ஷயஸ்ததாऽऽயுஷஃ க்ஷயஃ| யதாஹ- “ஸஂவத்ஸரஶதே பூர்ணே யாதி ஸஂவத்ஸரஃ க்ஷயம்| தேஹிநாமாயுஷஃ காலே யத்ர யந்மாநமிஷ்யதே” (வி.அ.௩) இதி| ஏததநுஸாரேண பூர்வயுகேஷ்வாயுஃப்ரகர்ஷஃ| யதாஹ பகவாந் வ்யாஸஃ- “புருஷாஃ ஸர்வஸித்தாஶ்ச சதுர்வர்ஷஶதாயுஷஃ| கதே த்ரேதாதிகேऽப்யேவஂ பாதஶோ ஹ்ரஸதி க்ரமாத்” இதி| கர்மாநுரூபஂ சாயுர்நியதஂ வா, அநியதஂ வா பவதி| தத்ர பலவத்கர்மாரப்தஂ நியதஂ, யதாऽயமஸ்மிந் காலே ம்ரியத ஏவ பரம்; அபலவத்கர்மாரப்தஂ த்வநியதஂ, தத்யதா தஷ்டஂ விஷாதி மாரகஂ ப்ரத்யயமாஸாதயதி ததா ஸஞ்ஜாதபலஂ மாரயதி, யதா ந ப்ராப்நோதி தஷ்டஂ மாரகஂ காரணஂ ததா யுகாநுரூபாயுஃப்ராப்தௌ யுகப்ரபாவஜர்ஜரீகதஶரீரஂ மாரயதி| அத்ர தஷ்டாந்தஶ்சாசார்யேண தர்ஶிதஃ “யதா ஹ்யக்ஷஃ ஸ்வகுணோபபந்நோ வாஹ்யமாநோ யதாகாலஂ ஸ்வப்ரமாணக்ஷயாதேவாவஸாநஂ கச்சதி, ஸ ஏவாக்ஷோऽதிபாராதிஷ்டித” இத்யாரப்ய யாவத் “அந்தரா வ்யஸநமாபத்யதே; ததாऽநியதாயுஷோऽந்தரா ப்ராணா அபராதாந்நிருத்யந்தே” (வி.அ.௩) இத்யந்தேந| யதா த்வநியதாயுஷோ ரஸாயநமாசரந்தி ததா தத்ப்ரபாவாத்யுகப்ரபாவநியதாயுர்லங்கநஂ பவதி| யதாஹ- “தாநி யாவந்தி பக்ஷயேத்| ஜீவேத்வர்ஷஸஹஸ்ராணி தாவந்த்யாகதயௌவநஃ” (சி.அ.௧) இத்யாதி| ந து பலவத்கர்மநியதஸ்யாயுஷோ லங்கநமஸ்தி, யதாஹ- “கர்ம கிஞ்சித் க்வசித்காலே விபாகே நியதஂ மஹத்| கிஞ்சித்த்வகாலநியதஂ ப்ரத்யயைஃ ப்ரதிபோத்யதே” (வி.அ.௩) இதி| ஹந்த யத்யேவஂ ததா ஸர்வத்ர கர்மைவ காரணஂ மரணே ஜீவிதே வா ததா வ்யாதௌ வ்யாத்யபகமே வா, தத் கிமநேநாயுர்வேதேந கர்மஜநிதபலாநுவிதாயிநா; ததாஹி- யத்தாவதுச்யதே- நியதஂ கர்ம, தத்ர தாவதாயுர்வேதவ்யாபாரோ நாஸ்தி, யேந நியதேநைவ கர்மணா மிலிதமபி தஷ்டஂ தத்ர விபலீக்ரியதே; யச்சாபலவத்கர்மாரப்தத்வேநாநியதமாயுருச்யதே ததபி ந ஶ்ரத்தாதீநஂ, யேநாதஷ்டஶக்திபராபவேந தஷ்டஸ்ய கார்யகாரிதாஂ தஷ்ட்வாऽபி விவாதாத்யாஸிதே விஷயேऽதஷ்டமேவ காரணமவதாரயாமஃ, தஷ்டஂ த்வதஷ்டாகஷ்டமேவ தத்ர பவதி| நைவம், ஏவஂ ஸதி ஸர்வாநுஷ்டாநஸ்யோபரமப்ரஸங்கஃ; கிஞ்ச கேவலகர்மவாதிநோ தஷ்டமபவததோऽதஷ்டோத்பத்திரேவ ந ப்ராப்நோதி, அதஷ்டஂ ஹி தஷ்டாக்நிஷ்டோமாதிஜந்யஂ, தஷ்டஂ ச காரணஂ கர்மவாதிநோऽபிமதம்; அதாதஷ்டகாரணஂ தஷ்டமிச்சந்தி ஹந்த தர்ஹி தேநைவ ந்யாயேந தஹநாதீநாமபி கிமிதி ஶீதாபஹத்வஸ்போடாதிஜநகத்வாதி ந ஸ்வீக்ரியதே; கிஞ்ச கேவலகர்மவாதிநோ தஷ்டே காரணே வ்யாப்திக்ரஹணாபாவாததஷ்டாநுமாநமேவ ந ஸ்யாத், தஸ்மாத்தஷ்டமதஷ்டஂ ச காரணம்| தத்ர க்வசிததஷ்டஂ தஷ்டேந பாத்யதே, க்வசிச்ச தஷ்டமதஷ்டேநேதி; தேந யத்ர புருஷே பலவந்நியதமரணகாரணமதஷ்டஂ , தத்ர ஜீவிதமரணயோரகிஞ்சித்கரோऽயமாயுர்வேதஃ, கிந்து தத்ராபி நியதமரணகாலாதர்வாக்துஃகஜநகவ்யாதிப்ரஶமநே வ்யாப்ரியத ஏவ யதி வ்யாதிரபி தஸ்ய நியதகர்மஜந்யோ ந ஸ்யாத்; யத்து கர்மாநியதவிபாகஂ பவதி தத்ப்ரதி ஸர்வதா ப்ரயோஜநவதாயுர்வேதோபாதாநம்| யத்து யுகநியதமாயுஃ, தந்நாதிபலவதா கர்மணா நியமிதஂ; யேந ரஸாயநப்ரயோகாத்தத்பாதநஂ தஷ்டத்வாதநுமந்யந்தே, ந து ஸ்வஸ்தஹிதாதுரஹிதசிகித்ஸாப்யாம்| அயஂ ச வாதஃ ஶாஸ்த்ரகாரேண ஸ்வயமேவ ப்ரபஞ்சேந நிர்லோசநீய இதி நேஹ ப்ரதந்யதே||௩||

Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 5

ப்ரஹ்மணா ஹி யதாப்ரோக்தமாயுர்வேதஂ ப்ரஜாபதிஃ| ஜக்ராஹ நிகிலேநாதாவஶ்விநௌ து புநஸ்ததஃ||௪|| அஶ்விப்யாஂ பகவாஞ்சக்ரஃ ப்ரதிபேதே ஹ கேவலம்| ஷிப்ரோக்தோ பரத்வாஜஸ்தஸ்மாச்சக்ரமுபாகமத்||௫||

கதமிந்த்ர ஏவ ஶரண்யோ ந ப்ரஹ்மாதய இத்யாஹ- ப்ரஹ்மணா ஹீத்யாதி| ஹி யஸ்மாதர்தே| ப்ரஜாபதிர்தக்ஷநாமா| ப்ரோக்தமிதி ப்ரகர்ஷேணோக்தஂ, ப்ரகர்ஷஶ்சாநவஶேஷேணாபிதாநம்| யதேத்யநேந ததாஶப்தஸ்ய நித்யஸம்பந்தஸ்யாகர்ஷணாத்யாதஶஂ ப்ரோக்தஂ தாதஶமேவ ஜக்ராஹ| நிகிலேநேதி அநவஶேஷேண| அஶ்விநௌ து ததஃ ப்ரஜாபதேர்ஜகஹதுஃ| அத்ராபி யதாப்ரோக்தஂ நிகிலேந சேதிபதஂ ததைவ யோஜநீயம்| ஏவமஶ்விப்யாஂ பகவாஞ்சக்ரஃ ப்ரதிபேதே ஹேத்யத்ராபி யதாப்ரோக்தமித்யாதி யோஜநீயம்| ஹஶப்தஸ்த்வவதாரணே, தேந ப்ரதிபேதே ஏவ பரஂ ஶக்ரோ நது கஸ்மைசிதாயுர்வேதஂ தத்தவாநித்யர்தஃ| அநேந ச க்ரந்தேநாந்யூநாதிகாயுர்வேதாகமோபதர்ஶகேந யதா ப்ரஹ்மண ஆயுர்வேதஜ்ஞாநஂ ததேந்த்ரஸ்யாபீதி தர்ஶிதம்| தேந ப்ரஹ்மணோ வாऽऽயுர்வேதஃ ஶ்ரூயதே இந்த்ராத்வேதி ந கிஞ்சிதர்ததோ விஶேஷஃ| இந்த்ரே த்விதமதிகஂ- யதயமஸங்க்ராமிதவித்யத்வேந ஶிஷ்யார்தீ| யதுக்தஂ- “யோ ஹி குருப்யஃ ஸம்யகாதாய வித்யாஂ ந ப்ரயச்சத்யந்தேவாஸிப்யஃ ஸ கல்வணீ குருஜநஸ்ய மஹதேநோ விந்ததி” இதி, அதோऽகதஶிஷ்யத்வேந ஶிஷ்யார்தித்வவிஶேஷயோகாத்ப்ரஹ்மாதிப்யோ விஶேஷேணேந்த்ர ஏவ ஶரண்ய இதி| ப்ரஹ்மணஸ்து பரமகுரோர்விதிதஸகலவேதஸ்ய ஸர்வத்ராதிரோஹிதமதேராயுர்வேதஜ்ஞாநஂ ஸ்வதஃஸித்தமேவேதி ந குர்வந்தராபேக்ஷா| ஏதச்ச ப்ரஹ்மாதிகுருபரம்பரோபதர்ஶநமாயுர்வேதஸ்யாவிப்லுதாகமோபதர்ஶநார்தஂ ததா மஹாபுருஷஸேவிதத்வேநோபாதேயத்வோபதர்ஶநார்தஂ ச| வசநஂ ஹி- “தத்ர யந்மந்யேத மஹத்யஶஸ்விஸுதீரபுருஷாஸேவிதம்” இத்யாதி யாவத் “ததபிப்ரபத்யேத ஶாஸ்த்ரம்” (வி.அ.௮) இதி| ஷிப்ரோக்த இதி வக்ஷ்யமாணவத்தாந்தேந ஷிப்ரோக்தஃ| தஸ்மாதிதி யஸ்மாதிந்த்ர ஏவ விஶேஷேண ஶரண்யஃ||௪-௫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

விக்நபூதா யதா ரோகாஃ ப்ராதுர்பூதாஃ ஶரீரிணாம்| தபோபவாஸாத்யயநப்ரஹ்மசர்யவ்ரதாயுஷாம் ||௬|| ததா பூதேஷ்வநுக்ரோஶஂ புரஸ்கத்ய மஹர்ஷயஃ| ஸமேதாஃ புண்யகர்மாணஃ பார்ஶ்வே ஹிமவதஃ ஶுபே||௭||

அத கதமயமஷிப்ரோக்த இத்யாயுர்வேதஸ்ய மர்த்யலோகாகமே ஹேதுமாஹ- விக்நபூதா இத்யாதி| விக்நபூதா இத்யந்தராயஸ்வரூபாஃ| ருஜந்தீதி ரோகாஃ| ப்ராதுர்பூதா இத்யாவிர்பூதாஃ| அயஂ ச ரோகப்ராதுர்பாவஃ கதயுகாந்தே போத்தவ்யஃ| வக்ஷ்யதி ஹி- “ப்ரஶ்யதி து கதயுகே” (வி.அ.௩) இத்யாதிநா ரோகப்ராதுர்பாவஂ ஜநபதோத்த்வஂஸநீயே| ப்ராதுர்பாவஶ்ச பூர்வஸித்தஸ்யைவாவிர்பாவஃ| தேந ரோகஸந்தாநநித்யதாऽப்யவிருத்தா பவத்யர்தேதஶமஹாமூலீயே (ஸூ.அ.௩௦) வக்தவ்யா| ஶீர்யத இதி ஶரீரஂ, ததஸ்யாஸ்தீதி ஶரீரீ| ஏதேந ஶரீரஂ ஸ்வத ஏவ ஶீர்யமாணஂ ரோகஸம்பந்தாத்து நிதராஂ ஶீர்யத இதி ஸூசயதி| கேஷாஂ விக்நபூதா இத்யாஹ- தபோபவாஸாத்யயநேத்யாதி| ரோகக்ரஸ்தா ஹி ஶரீரிணஸ்தபஃப்ரபதீநி கர்துஂ ந பாரயந்தி விகதத்வாத்; ததா, ஆயுஷஶ்ச மாரகத்வேந கேசித்கதா விரோதகா பவந்தி| அத்ர தபஶ்சாந்த்ராயணாதி, உபவாஸஃ க்ரோதாதிபரித்யாகஃ ஸத்யாத்யுபாதாநஂ ச, வசநஂ ஹி- “உபாவத்தஸ்ய பாபேப்யஃ ஸஹவாஸோ குணே ஹி யஃ| உபவாஸஃ ஸ விஜ்ஞேயோ ந ஶரீரஸ்ய ஶோஷணம்” இதி; அத்யயநஂ வேதாத்யயநஂ, ப்ரஹ்மணே மோக்ஷாய சர்யஂ ப்ரஹ்மசர்யமுபஸ்தநிக்ரஹாதி, வ்ரதமீப்ஸிதகாமோ நியமஃ, ஆயுருக்தம்| தபோபவாஸேதி ப்ரயோகஃ பூர்வத்ராஸித்தவிதேரநித்யத்வேந தபஃஸகாரஸ்தாநிபூதயலோபஸ்ய ஸித்தத்வாஜ்ஜ்ஞேயஃ, யதா “நோபதாயாஃ” (பா.அ.௬பா.௪ஸூ.௭) இதி| பூதேஷு ப்ராணிஷு| அநுக்ரோஶமிதி அநுகம்பாஂ, கஸ்மாத்? அநேகார்தத்வாத்தாதூநாம்| புரஸ்கத்ய ஆதத்ய| ஏதேந ப்ராணிரோகஹரணமேவ ப்ரதாநமாயுர்வேதோபகமநே மஹர்ஷீணாஂ பலம்; ஆயுஃப்ரகர்ஷஸ்த்வநுஷங்கஸித்தஸ்தேஷாஂ மஹாத்மநாமிதி பாவஃ| நரேஷ்விதி வக்தவ்யே யதயஂ பூதேஷ்விதி ஸாமாந்யஶப்தஂ கரோதி, தேந ந ஸமாநஜீவப்ரயுக்தேயமநுகம்பா , கிந்து ப்ராணிமாத்ரப்ரயுக்தேதி ஸமதர்ஶிதாமஷீணாஂ தர்ஶயதி| மஹாந்தஶ்ச தே ஷயஶ்சேதி மஹர்ஷயஃ; அநேந சதுர்விதா அபி ஷயஃ- ஷிகா, ஷிபுத்ரா, தேவர்ஷயோ, மஹர்ஷயஶ்ச கஹ்யந்தே; மஹர்ஷ்யநுகாமித்வாதஷிகாதீநாமபி க்ரஹணம்| புண்யஂ பாவநஂ கர்ம யேஷாஂ தே புண்யகர்மாணஃ| பர்ஶுகாபிஸ்ததஂ பார்ஶ்வஂ, தேந பார்ஶ்வமிவ (ததஂ) பார்ஶ்வம்| ஶுபே இதி பதஂ கர்தவ்யஸமாத்யநுகுணோபதர்ஶநார்தஂ, யதஃ ஶுபே ஹி தேஶே ஸமாதயஃ ப்ரஸீதந்தி||௬-௭||

Adhikarana 6 (8-14) · Śloka 15

அங்கிரா ஜமதக்நிஶ்ச வஸிஷ்டஃ கஶ்யபோ பகுஃ| ஆத்ரேயோ கௌதமஃ ஸாங்க்யஃ புலஸ்த்யோ நாரதோऽஸிதஃ||௮|| அகஸ்த்யோ வாமதேவஶ்ச மார்கண்டேயாஶ்வலாயநௌ| பாரிக்ஷிர்பிக்ஷுராத்ரேயோ பரத்வாஜஃ கபிஞ்ஜ(ஷ்ட)லஃ||௯|| விஶ்வாமித்ராஶ்மரத்யௌ ச பார்கவஶ்ச்யவநோऽபிஜித்| கார்க்யஃ ஶாண்டில்யகௌண்டில்யௌ(ந்யௌ)வார்க்ஷிர்தேவலகாலவௌ||௧௦|| ஸாங்கத்யோ பைஜவாபிஶ்ச குஶிகோ பாதராயணஃ| படிஶஃ ஶரலோமா ச காப்யகாத்யாயநாவுபௌ||௧௧|| காங்காயநஃ கைகஶேயோ தௌம்யோ மாரீசகாஶ்யபௌ| ஶர்கராக்ஷோ ஹிரண்யாக்ஷோ லோகாக்ஷஃ பைங்கிரேவ ச||௧௨|| ஶௌநகஃ ஶாகுநேயஶ்ச மைத்ரேயோ மைமதாயநிஃ| வைகாநஸா வாலகில்யாஸ்ததா சாந்யே மஹர்ஷயஃ||௧௩|| ப்ரஹ்மஜ்ஞாநஸ்ய நிதயோ த(ய)மஸ்ய நியமஸ்ய ச| தபஸஸ்தேஜஸா தீப்தா ஹூயமாநா இவாக்நயஃ||௧௪|| ஸுகோபவிஷ்டாஸ்தே தத்ர புண்யாஂ சக்ருஃ கதாமிமாம்|௧௫|

கே தே மஹர்ஷய இத்யாஹ- அங்கிரா இத்யாதி| பஹ்வஷீணாமத்ர கீர்தநஂ க்ரந்தாதௌ பாபக்ஷயஹேதுத்வேந, ததாऽऽயுர்வேதஸ்யைவஂவிதமஹாபுருஷஸேவிதத்வேந ஸேவ்யத்வோபதர்ஶநார்தஂ சேதி| ஏஷு ச மத்யே கேசித்யாயாவராஃ, கேசிச்சாலீநாஃ, கேசிதயோநிஜாஃ, ஏவம்ப்ரகாராஶ்ச ஸர்வே மிலிதா போத்தவ்யாஃ| பிக்ஷுரித்யாத்ரேயவிஶேஷணஂ, வக்ஷ்யதி ஹி- “தந்நேதி பிக்ஷுராத்ரேயஃ” (ஸூ.அ.௨௫) இதி| வைகாநஸா இதி கர்மவிஶேஷப்ரயுக்தா ஸஞ்ஜ்ஞா| வாலகில்யாஸ்து ஸ்வல்பப்ரமாணாஃ கேசிதஷயஃ| நிதய இவ நிதயோऽக்ஷயஸ்தாநத்வேந| தமோ தாந்தத்வம்| இமாமிதி அக்ரே வக்ஷ்யமாணாம்||௮-௧௪||-

Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 18

தர்மார்தகாமமோக்ஷாணாமாரோக்யஂ மூலமுத்தமம்||௧௫|| ரோகாஸ்தஸ்யாபஹர்தாரஃ ஶ்ரேயஸோ ஜீவிதஸ்ய ச| ப்ராதுர்பூதோ மநுஷ்யாணாமந்தராயோ மஹாநயம்||௧௬|| கஃ ஸ்யாத்தேஷாஂ ஶமோபாய இத்யுக்த்வா த்யாநமாஸ்திதாஃ| அத தே ஶரணஂ ஶக்ரஂ ததஶுர்த்யாநசக்ஷுஷா||௧௭|| ஸ வக்ஷ்யதி ஶமோபாயஂ யதாவதமரப்ரபுஃ|௧௮|

தாரணாத்தர்மஃ ஸ சாத்மஸமவேதஃ கார்யதர்ஶநாநுமேயஃ, அர்தஃ ஸுவர்ணாதிஃ, காம்யத இதி காமோ வநிதாபரிஷ்வங்காதிஃ, மோக்ஷஃ ஸஂஸாரவிமோக்ஷஃ| ஆரோக்யஂ ரோகாபாவாத்தாதுஸாம்யம்| மூலஂ காரணம்| உத்தமமிதி ப்ரதாநஂ; தேநாரோக்யஂ சதுர்வர்கே ப்ரதாநஂ காரணஂ, ரோககஹீதஸ்ய க்வசிதபி புருஷார்தேऽஸமர்தத்வாதித்யுக்தம்| தஸ்யாபஹர்தார இதி ஆரோக்யஸ்யாபஹர்தாரஃ; இதமேவ ச ரோகாணாமாரோக்யாபஹரணஂ யதநர்தலாபஃ; ந புநருத்பந்நோ ரோகஃ பஶ்சாதாரோக்யமபஹரதி, பாவாபாவயோஃ பரஸ்பராபாவாத்மகத்வாத்| ஶ்ரேயஸோ ஜீவிதஸ்ய சேதி ஶ்ரேயோவஜ்ஜீவிதஂ ஹிதத்வேந ஸுகத்வேந சார்தேதஶமஹாமூலீயே (ஸூ.அ.௩௦) வக்ஷ்யமாணஂ, தஸ்ய ஜீவிதஸ்யாபஹர்தார இதி யோஜநீயம்; அஶ்ரேயோஜீவிதமஹிதத்வேந துஃகஹேதுதயா சாநுபாதேயமிதி கத்வா ததபஹரணமிஹ நோக்தம்| அத்ர ஸுகஹிதஜீவிதோபகாதோ தர்மாத்யுபகாதேநைவ லப்தஃ; தேந வயஂ பஶ்யாமஃ- ஶ்ரேயஃஶப்தேந ஸாமாந்யேநாப்யுதயவாசிநா தர்மாதயோऽபிதீயந்தே, ஜீவிதஶப்தேந ச ஜீவிதமாத்ரஂ, யதோ ஜீவிதஂ ஸ்வரூபேணைவ ஸர்வப்ராணிநாஂ நிருபாத்யுபாதேயஂ; வசநஂ ஹி- “ஆசகமே ச ப்ரஹ்மண இயமாத்மா ஆஶீஃ- ஆயுஷ்மாந் பூயாஸம்” இதி| யத்த்வத்யந்ததுஃககஹீதஸ்ய ஜீவிதஂ ஜிஹாஸிதஂ, தத்ர துஃகஸ்யாத்யந்தஜிஹாஸிதஸ்யாந்யதாஹாதுமஶக்யத்வாத் ப்ரியமபி ஜீவிதஂ த்யக்துமிச்சதி ந ஸ்வரூபேண| அந்தராய இதி தர்மாதிஸாதநே போத்தவ்யஃ| அயமிதி ரோகப்ராதுர்பாவரூபஃ| தேஷாமிதி ரோகாணாம்| ஶரணமிதி ரக்ஷிதாரம்| ஶக்தத்வாச்சக்ர உச்யதே| த்யாநஂ ஸமாதிவிஶேஷஃ, ததுபலப்திஸாதநத்வாச்சக்ஷுரிவ த்யாநசக்ஷுஃ, ‘தேந ஸ வக்ஷ்யதி ஶமோபாயஂ யதாவதமரப்ரபுஃ’ இதி த்யாநசக்ஷுஷா ததஶுரிதி யோஜநா||௧௫-௧௭||-

Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23

கஃ ஸஹஸ்ராக்ஷபவநஂ கச்சேத் ப்ரஷ்டுஂ ஶசீபதிம்||௧௮|| அஹமர்தே நியுஜ்யேயமத்ரேதி ப்ரதமஂ வசஃ| பரத்வாஜோऽப்ரவீத்தஸ்மாதஷிபிஃ ஸ நியோஜிதஃ||௧௯|| ஸ ஶக்ரபவநஂ கத்வா ஸுரர்ஷிகணமத்யகம் | ததர்ஶ பலஹந்தாரஂ தீப்யமாநமிவாநலம்||௨௦|| ஸோऽபிகம்ய ஜயாஶீர்பிரபிநந்த்ய ஸுரேஶ்வரம்| ப்ரோவாச விநயாத்தீமாநஷீணாஂ வாக்யமுத்தமம்||௨௧|| வ்யாதயோ ஹி ஸமுத்பந்நாஃ ஸர்வப்ராணிபயங்கராஃ| தத்ப்ரூஹி மே ஶமோபாயஂ யதாவதமரப்ரபோ||௨௨|| தஸ்மை ப்ரோவாச பகவாநாயுர்வேதஂ ஶதக்ரதுஃ| பதைரல்பைர்மதிஂ புத்த்வா விபுலாஂ பரமர்ஷயே||௨௩||

அதைதேஷு மத்யே பரத்வாஜஃ கதமிந்த்ரமுபாகமதித்யாஹ- க இத்யாதி| ஶசீபதிமித்யநேந ஶசீஸம்போகவ்யாஸக்தமப்யஹமுபாஸிதுஂ க்ஷம இதி பரத்வாஜோ தர்ஶயதி| அர்தே ப்ரயோஜநே| நியுஜ்யேயஂ வ்யாபாரயேயம்| அத்ரேதி ப்ரகதப்ரயோஜந ஏவ, அத்ரேதிஶப்தோ யஸ்மாதர்தே| யதா- ஸுபிக்ஷமித்யாகதஃ; யஸ்மாத் ஸுபிக்ஷஂ தஸ்மாதாகத இத்யர்தஃ| நியோஜித இதி சௌராதிகோ ணிச், ந ஹேதௌ| அநேந ப்ரகரணேந பரத்வாஜஸ்யாயுர்வேதாகமே விஶேஷேணார்தித்வாந்ந ப்ரேரணமிதி தர்ஶிதஂ பவதி| ப்ரோவாசேதி ஸம்யகுவாச; ந து ப்ரஶப்தஃ ப்ரபஞ்சார்தஃ, பதைரல்பைரித்யுக்தத்வாத்| கஸ்மாத் பதைரல்பைருவாசேத்யாஹ- மதிஂ புத்த்வா விபுலாமிதி; யஸ்மாத்விபுலமதிஂ பரத்வாஜஂ ப்ரதிபந்நவாந் தஸ்மாத் பதைரல்பைருவாசேதி பாவஃ; மதிஶ்ச பஹுவிஷயத்வேநோபசாராத்விபுலேத்யுச்யதே, ஸா ச மதிஃ ஶுஶ்ரூஷாஶ்ரவணக்ரஹணதாரணோஹாபோஹதத்த்வாபிநிவேஶவதீஹ விபுலா போத்தவ்யா| அத்ர சேந்த்ரேண திவ்யதஶா பரத்வாஜாபிப்ராயமக்ரத ஏவ புத்த்வாऽऽயுர்வேத உபதிஷ்டஃ; தேந பரத்வாஜஸ்யேந்த்ரபச்சாதீஹ ந தர்ஶிதஂ, கிஂவா பூதமபீந்த்ரபச்சாதி க்ரந்தவிஸ்தரபயாதிஹ ந லிகிதம்||௧௮-௨௩||

Adhikarana 9 (24) · Śloka 24

ஹேதுலிங்கௌஷதஜ்ஞாநஂ ஸ்வஸ்தாதுரபராயணம்| த்ரிஸூத்ரஂ ஶாஶ்வதஂ புண்யஂ புபுதே யஂ பிதாமஹஃ||௨௪||

யாதஶோऽஸாவல்பபதைருபதிஷ்ட ஆயுர்வேதஸ்தமாஹ- ஹேத்வித்யாதி| ஹேதுலிங்கௌஷதஜ்ஞாநமிதி ஹேத்வாதீநி ஜ்ஞாயந்தேऽநேநேதி ஹேதுலிங்கௌஷதஜ்ஞாநஂ, யாவச்சாயுர்வேதவாச்யஂ தாவத்தேத்வாத்யந்தர்பூதமித்யர்தஃ| ஹேதுக்ரஹணேந ஸந்நிகஷ்டவிப்ரகஷ்டவ்யாதிஹேதுக்ரஹணஂ; லிங்கக்ரஹணேந ச வ்யாதேராரோக்யஸ்ய ச கத்ஸ்நஂ லிங்கமுச்யதே, தேந வ்யாத்யாரோக்யே அபி லிங்கஶப்தவாச்யே, யதஸ்தாப்யாமபி ஹி தல்லிங்கஂ லிங்க்யத ஏவ; வக்ஷ்யதி ஹி விஷமாரம்பமூலாநாஂ ஜ்வர ஏகோ ஹி லக்ஷணம்| விஷமாரம்பமூலாத்யைர்ஜ்வர ஏகோ நிகத்யதே (நி.அ.௮) இத்யாதி; ஔஷதக்ரஹணேந ச ஸர்வபத்யாவரோதஃ| ஶரீரஂ சாத்ர ஹேதௌ லிங்கே சாந்தர்பவதி| ஸ்வஸ்தாதுரயோஃ பரமுத்கஷ்டமயநஂ மார்க இதி ஸ்வஸ்தாதுரபராயணம்| கிமந்யோऽயஂ ஹேதுலிங்கௌஷதஜ்ஞாநரூப ஆயுர்வேதோ ப்ரஹ்மபுத்தாதாயுர்வேதாதுதாநந்ய இத்யாஹ- த்ரிஸூத்ரமித்யாதி| பிதாமஹோऽபி யஂ த்ரிஸூத்ரஂ புபுதே தமிந்த்ரஃ ப்ரோவாச| த்ரீணி ஹேத்வாதீநி ஸூத்ர்யந்தே யஸ்மிந் யேந வா தத்த்ரிஸூத்ரம்| தத்ர ஸூசநாத் ஸூத்ரணாச்சார்தஸந்ததேஃ ஸூத்ரம்| ஏதேந தஂ யதா ப்ரஹ்மா த்ரிஸூத்ரஂ புபுதே ததைவ ஹேதுலிங்கௌஷதஜ்ஞாநமிந்த்ரஃ ப்ரோவாசேத்யவிப்லுதமாகமஂ தர்ஶயதி| புபுத இதி ந கதவாந்| அத ஏவோக்தஂ- ஶாஶ்வதஂ; நித்யமித்யர்தஃ| தச்ச நித்யத்வஂ ஸூத்ரஸ்தாநாந்தே வ்யுத்பாதநீயம்||௨௪||

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26

ஸோऽநந்தபாரஂ த்ரிஸ்கந்தமாயுர்வேதஂ மஹாமதிஃ| யதாவதசிராத் ஸர்வஂ புபுதே தந்மநா முநிஃ||௨௫|| தேநாயுரமிதஂ லேபே பரத்வாஜஃ ஸுகாந்விதம்| ஷிப்யோऽநதிகஂ தச்ச ஶஶஂஸாநவஶேஷயந்||௨௬||

அதோத்திஷ்டமாயுர்வேதஂ கதஂ கஹீதவாந் பரத்வாஜ இத்யாஹ- ஸோऽநந்தேத்யாதி| அவித்யமாநாவந்தபாரௌ யஸ்யாஸாவநந்தபாரஃ, அத்ர பாரஶப்தேந கோபலீவர்தந்யாயேநாதிருச்யதே; பாரஶப்தோ ஹ்யுபயோரபி நதீகூலயோர்விவக்ஷாவஶாத்வர்ததே; கிஂவா அநந்தோ மோக்ஷஃ, பாரமுத்கஷ்டஂ பலஂ யஸ்யாயுர்வேதஸ்யாஸாவநந்தபாரஃ| வக்ஷ்யதி ஹி- சிகித்ஸா து நைஷ்டிகீ யா விநோபதாம் (ஶா.அ.௧) இதி| அத்ர நைஷ்டிகீ மோக்ஷஸாதநஹேதுஃ | த்ரயோ ஹேத்வாதயஃ ஸ்கந்தரூபா யஸ்ய ஸ த்ரிஸ்கந்தஃ; ஸ்கந்தஶ்ச ஸ்தூலாவயவஃ ப்ரவிபாகோ வா| தத்ரைவாயுர்வேதக்ரஹணே மநோ யஸ்ய ஸ தந்மநாஃ| மநநாத் ஜ்ஞாநப்ரகர்ஷஶாலித்வாந்முநிஃ | ஏதேந யஸ்மாதயஂ மஹாமதிஸ்தந்மநாஃ முநிஶ்ச தேநாநந்தபாரமப்யாயுர்வேதஂ ஹேத்வாதிஸ்கந்தத்ரயமாலம்பநஂ கத்வா யதாவதசிராதேவ ப்ரதிபந்நவாநித்யாஶயஃ| அசிராதிதி அசிரேண| அத்ர ச யதா ப்ரஹ்மா த்ரிஸூத்ரஂ புபுதே யதா சேந்த்ரோ ஹேதுலிங்கௌஷதஜ்ஞாநஂ ப்ரோவாச ததைவ பரத்வாஜோऽபி த்ரிஸ்கந்தஂ தஂ புபுதே இத்யநேநாயுர்வேதஸ்யாவிப்லுதாகமத்வமுபதர்ஶ்யதே; தேந த்ரிஸூத்ரத்ரிஸ்கந்தயோர்ந புநருக்திஃ| தேநேதி இந்த்ராத்கஹீதேநாயுர்வேதேந| அமிதமிதி அமிதமிவாமிதம், அதிதீர்கத்வாத்| ஆயுஃஶப்தஶ்சாயுஃகாரணே ரஸாயநஜ்ஞாநே போத்தவ்யஃ; யேநோத்தரகாலஂ ஹி ரஸாயநோபயோகாதயஂ பரத்வாஜோऽமிதமாயுரவாப்ஸ்யதி (ந ஷிப்ய ஆயுர்வேதகதநாத் பூர்வஂ ரஸாயநமாசரதி ஸ்ம); கிஂவா ஸர்வப்ராண்யுபகாரார்தாதீதாயுர்வேதஜநிததர்மவஶாத்தத்காலமேவாமிதமாயுர்லேபே பரத்வாஜ இதி போத்தவ்யம்| தச்சேதி ஶ்ருதஂ; யதா தமிதி பாடஃ, ததா தமாயுர்வேதம்| அநவஶேஷயந்நிதி கார்த்ஸ்ந்யேநேத்யர்தஃ| ஆயுர்வேதமதீத்யாநந்தரமேவாயஂ தமஷிப்யோ தத்தவாந்||௨௫-௨௬||

Adhikarana 11 (27-29) · Śloka 29

ஷயஶ்ச பரத்வாஜாஜ்ஜகஹுஸ்தஂ ப்ரஜாஹிதம்| தீர்கமாயுஶ்சிகீர்ஷந்தோ வேதஂ வர்தநமாயுஷஃ||௨௭|| மஹர்ஷயஸ்தே ததஶுர்யதாவஜ்ஜ்ஞாநசக்ஷுஷா| ஸாமாந்யஂ ச விஶேஷஂ ச குணாந் த்ரவ்யாணி கர்ம ச||௨௮|| ஸமவாயஂ ச தஜ்ஜ்ஞாத்வா தந்த்ரோக்தஂ விதிமாஸ்திதாஃ| லேபிரே பரமஂ ஶர்ம ஜீவிதஂ சாப்யநித்வரம் ||௨௯||

தீர்கமாயுஶ்சிகீர்ஷந்த இதி ப்ராணிநாமாத்மநஶ்ச| ஜ்ஞாநார்தஂ ஜ்ஞாநரூபஂ வா சக்ஷுர்ஜ்ஞாநசக்ஷுஃ, தேந ஜ்ஞாநசக்ஷுஷா| கஹீதேந தேநாயுர்வேதேந கிஂ ததஶுரித்யாஹ- ஸாமாந்யஂ சேத்யாதி| ஏஷாஂ சோத்தரத்ர லக்ஷணஂ ஷண்ணாஂ பதார்தாநாஂ விஶ்வரூபாணாஂ பவிஷ்யதி; தேநைதத்தத்ரைவ வ்யாகரணீயம்| ததிதி ஸாமாந்யாதி| தந்த்ரோக்தஂ விதிமிதி அபத்யபரிஹாரபத்யோபாதாநரூபம்| ஶர்ம ஸுகம்| பரமிதி துஃகாநாக்ராந்தம்| அநித்வரமிதி அகத்வரம்||௨௭-௨௯||

Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31

அத மைத்ரீபரஃ புண்யமாயுர்வேதஂ புநர்வஸுஃ| ஶிஷ்யேப்யோ தத்தவாந் ஷட்ப்யஃ ஸர்வபூதாநுகம்பயா||௩௦|| அக்நிவேஶஶ்ச பேல(ட)ஶ்ச ஜதூகர்ணஃ பராஶரஃ| ஹாரீதஃ க்ஷாரபாணிஶ்ச ஜகஹுஸ்தந்முநேர்வசஃ||௩௧||

அதேத்யாதிநா பரத்வாஜஶிஷ்யஸ்யாத்ரேயஸ்ய புநர்வஸ்வபரநாம்நோऽக்நிவேஶாதிகுருதாஂ தர்ஶயதி| அத்ர கேசித்பரத்வாஜாத்ரேயயோரைக்யஂ மந்யந்தே, தந்ந; பரத்வாஜஸஞ்ஜ்ஞயா ஆத்ரேயஸ்ய க்வசிதபி தந்த்ரப்ரதேஶேऽகீர்தநாத்; ஹாரீதே சாத்ரேயாதிகுருதயா பரத்வாஜ உக்தஃ- “ஶக்ராதஹமதீதவாந்” இத்யாதிநா “மத்தஃ புநரஸங்க்யேயாஸ்த்ரிஸூத்ரஂ த்ரிப்ரயோஜநம்| அத்ராத்ரேயாதிபர்யந்தா விதுஃ ஸப்த மஹர்ஷயஃ|| ஆத்ரேயாத்தாரீத-ஷிஃ”- இத்யந்தேந| வாக்படேந து யதுக்தஂ “ப்ரஹ்மா ஸ்மத்வாऽऽயுஷோ வேதஂ ப்ரஜாபதிமஜிக்ரஹத்| ஸோऽஶ்விநௌ தௌ ஸஹஸ்ராக்ஷஂ ஸோऽத்ரிபுத்ராதிகாந் முநீந்” (வா.ஸூ.அ.௧) இத்யநேநாத்ரேயஸ்யேந்த்ரஶிஷ்யத்வஂ, ததாயுர்வேதஸமுத்தாநீயரஸாயநபாதே ஆதிஶப்தேந வக்ஷ்யமாணேந்த்ரஶிஷ்யதாயோகாத் ஸமர்தநீயம்| தத்ர ஹீந்த்ரேண புநர்மஹர்ஷீணாமாயுர்வேத உபதிஷ்ட இதி வக்தவ்யம்| மைத்ரீபரோ மைத்ரீப்ரதாநஃ; மைத்ரீ ச ஸர்வப்ராணிஷ்வாத்மநீவ புத்திஃ||௩௦-௩௧||

Adhikarana 13 (32-40) · Śloka 40

புத்தேர்விஶேஷஸ்தத்ராஸீந்நோபதேஶாந்தரஂ முநேஃ| தந்த்ரஸ்ய கர்தா ப்ரதமமக்நிவேஶோ யதோऽபவத்||௩௨|| அத பேலாதயஶ்சக்ருஃ ஸ்வஂ ஸ்வஂ தந்த்ரஂ கதாநி ச| ஶ்ராவயாமாஸுராத்ரேயஂ ஸர்ஷிஸங்கஂ ஸுமேதஸஃ||௩௩|| ஶ்ருத்வா ஸூத்ரணமர்தாநாமஷயஃ புண்யகர்மணாம்| யதாவத்ஸூத்ரிதமிதி ப்ரஹஷ்டாஸ்தேऽநுமேநிரே||௩௪|| ஸர்வ ஏவாஸ்துவஂஸ்தாஂஶ்ச ஸர்வபூதஹிதைஷிணஃ| ஸாது பூதேஷ்வநுக்ரோஶ இத்யுச்சைரப்ருவந் ஸமம்||௩௫|| தஂ புண்யஂ ஶுஶ்ருவுஃ ஶப்தஂ திவி தேவர்ஷயஃ ஸ்திதாஃ| ஸாமராஃ பரமர்ஷீணாஂ ஶ்ருத்வா முமுதிரே பரம்||௩௬|| அஹோ ஸாத்விதி நிர்கோஷோ லோகாஂஸ்த்ரீநந்வவா(நா)தயத்| நபஸி ஸ்நிக்தகம்பீரோ ஹர்ஷாத்பூதைருதீரிதஃ||௩௭|| ஶிவோ வாயுர்வவௌ ஸர்வா பாபிருந்மீலிதா திஶஃ| நிபேதுஃ ஸஜலாஶ்சைவ திவ்யாஃ குஸுமவஷ்டயஃ||௩௮|| அதாக்நிவேஶப்ரமுகாந் விவிஶுர்ஜ்ஞாநதேவதாஃ| புத்திஃ ஸித்திஃ ஸ்மதிர்மேதா ததிஃ கீர்திஃ க்ஷமா தயா||௩௯|| தாநி சாநுமதாந்யேஷாஂ தந்த்ராணி பரமர்ஷிபிஃ| ப(பா)வாய பூதஸங்காநாஂ ப்ரதிஷ்டாஂ புவி லேபிரே||௪௦||

புத்தேர்விஶேஷ உத்கர்ஷஃ| யத இதி புத்தேர்விஶேஷாத்| ஸ்வஂ ஸ்வஂ தந்த்ரமிதி ஸ்வஸ்வநாமாங்கிதஂ பேலதந்த்ரஂ, ஜதூகர்ணதந்த்ரமித்யாதிகம்| கதாநி சேத்யத்ர ‘தந்த்ராணி’ இதி ஶேஷஃ| புண்யமாயுர்வேததந்த்ரகரணலக்ஷணஂ கர்ம யேஷாமக்நிவேஶாதீநாஂ தே புண்யகர்மாணஃ, தேஷாஂ புண்யகர்மணாம்| ஸர்வபூதஹிதைஷிண இத்யக்நிவேஶாதிவிஶேஷணஂ; கிஂவா ஷிஸங்கவிஶேஷணம்| ஸாதுஶப்தோऽஜஹல்லிங்கதயா நபுஂஸகலிங்க ஏவ; யதா- வேதாஃ ப்ரமாணமிதி| கேசித்து ஸாத்விதி விஶேஷணஸ்ய நபுஂஸகலிங்கதாநுரோதாதநுக்ரோஶமித்யபி நபுஂஸகலிங்கஂ படந்தி| அஹோ இதி ஸாத்விதி ப்ரஶஂஸாயாம்| ஸ்நிக்த இதி அநுத்கடத்வேநாஹ்லாதகத்வேந ச| ஶிவோ வாயுர்வவாவித்யாதிநா ஶுபலக்ஷணேந ப்ரகததந்த்ரகரணஸ்ய தேவைரப்யர்ததோऽநுமதத்வமுபதர்ஶ்யதே| ஜ்ஞாநதேவதா இதி ஜ்ஞாநாபிமாநிந்யோ தேவதாஃ| தேந க்ரந்தகரணாத் பூர்வமேவாக்நிவேஶாதீநாஂ புத்த்யாதயோ வ்யவஸ்திதாஃ, தந்த்ரகரணோத்தரகாலஂ த்வாதரேண புத்த்யாதிதேவதாநுப்ரவேஶ இதி| ஸித்திஃ ஸாத்யஸாதநஜ்ஞாநம்| கீர்திஃ கீர்தநஂ வக்துஂ ஜ்ஞாநமித்யர்தஃ; நது கீர்திர்யஶோரூபா, தஸ்யா அஜ்ஞாநரூபத்வாத்; ஜ்ஞாநதேவதாஶ்சேஹோச்யந்தே| பவாய ஸ்திதயே, ரோகாநுபஹதஜீவிதாயேதி யாவத்| ப்ரதிஷ்டா ஜநோபாதேயதயாऽவஸ்தாநம்||௩௨-௪௦||

Adhikarana 14 (41) · Śloka 41

ஹிதாஹிதஂ ஸுகஂ துஃகமாயுஸ்தஸ்ய ஹிதாஹிதம்| மாநஂ ச தச்ச யத்ரோக்தமாயுர்வேதஃ ஸ உச்யதே||௪௧||

ஸம்ப்ரத்யாயுர்வேதவ்யுத்பத்திஂ குர்வந்நாயுர்வேதாபிதேயஂ தர்ஶயதி- ஹிதாஹிதமித்யாதி| ஹிதஂ சாஹிதஂ ச ஹிதாஹிதஂ, ததா ஸுகயுக்தத்வாத் ஸுகஂ, துஃகயுக்தத்வாத்துஃகஂ; ஏதச்ச சதுஷ்ப்ரகாரமப்யாயுரர்தேதஶமஹாமூலீயே “தத்ர ஶாரீரமாநஸாப்யாம்” இத்யாதிநா க்ரந்தேந “அஹிதமதோ விபர்யயேண” (ஸூ.அ.௩௦) இத்யந்தேந வக்ஷ்யதி| தஸ்ய ஹிதாஹிதமிதி ஆயுஷஃ பத்யாபத்யம்| மாநஂ சேத்யாயுஷ ஏவ, தச்ச ப்ரமாணஂ மாஸிகத்விமாஸிகத்வாதிபிர்விகதிலக்ஷணைரிந்த்ரியஸ்தாநே ததா ப்ரகதிலக்ஷணைஃ “இதமாயுஷ்மதாஂ குமாராணாஂ லக்ஷணஂ பவதி” (ஶா.அ.௮) இத்யாதிநா ஶாரீரே வக்தவ்யம்| தச்சேதி ஆயுஃ ஸ்வரூபேண “ஶரீரேந்த்ரியஸத்த்வாத்மஸஂயோக” இத்யாதிநா வக்ஷ்யமாணம்| தேந ஹிதாஹிதமித்யாதிநா ‘ஆயுர்வேதயதீத்யாயுர்வேத’ இத்யுக்தஂ பவதி| விததாதுஶ்சேஹ ஜ்ஞாநார்த ஏவாபிப்ரேதஃ| யத்வக்ஷ்யத்யர்தே தஶமஹாமூலீயே- “ததாயுர்வேதயதீத்யாயுர்வேதஃ” (ஸூ.அ.௩௦) இதி| லாபாதயஸ்த்வர்தா விதேரிஹ நோக்தாஃ, தேஷாஂ ஸாக்ஷாதாயுர்வேதாஜந்யத்வாதிதி பாவஃ||௪௧||

Adhikarana 15 (42) · Śloka 42

ஶரீரேந்த்ரியஸத்த்வாத்மஸஂயோகோ தாரி ஜீவிதம்| நித்யகஶ்சாநுபந்தஶ்ச பர்யாயைராயுருச்யதே||௪௨||

ஆயுர்வேதபதே பூர்வபதவாச்யமாயுராஹ- ஶரீரேத்யாதி| ஶரீரஂ பஞ்சமஹாபூதவிகாராத்மகமாத்மநோ போகாயதநம், இந்த்ரியாணி சக்ஷுராதீநி, ஸத்த்வஂ மநஃ, ஆத்மா ஜ்ஞாநப்ரதிஸந்தாதா, ஏஷாஂ ஸம்யகதஷ்டயந்த்ரிதோ யோகஃ ஸஂயோகஃ| யத்யபி ஶரீரக்ரஹணேநைவ இந்த்ரியாண்யபி லப்யந்தே, ததாऽபி ப்ராதாந்யாத்தாநி புநஃ பதகுக்தாநி| அயஂ ச ஸஂயோகஃ ஸஂயோகிநஃ ஶரீரஸ்ய க்ஷணிகத்வேந யத்யபி க்ஷணிகஸ்ததாऽபி ஸந்தாநவ்யவஸ்திதோऽயமேகதயோச்யதே| தஸ்யாயுஷஃ பர்யாயாநாஹ- தாரீத்யாதி| தாரயதி ஶரீரஂ பூதிதாஂ கந்துஂ ந ததாதீதி தாரி| ஜீவயதி ப்ராணாந் தாரயதீதி ஜீவிதம்| நித்யஂ ஶரீரஸ்ய க்ஷணிகத்வேந கச்சதீதி நித்யகஃ| அநுபத்நாத்யாயுரபராபரஶரீராதிஸஂயோகரூபதயேத்யநுபந்தஃ| பர்யாயைராயுருச்யத இதி ஏகார்தாபிதாயிபிஃ ஶப்தைருச்யதே| யத்யபி ச நித்யகாநுபந்தஶப்தாப்யாஂ ந க்வசிதப்யாயுரபிதீயதே, ததாऽபி நித்யகத்வாநுபந்தத்வதர்மக்யாபநார்தமேவைதத்ஸஞ்ஜ்ஞாத்வயஂ போத்தவ்யஂ, தாரிஸஞ்ஜ்ஞா த்வர்தேதஶமஹாமூலீயே பவிஷ்யதி| நநு, உத்தரத்ர “சைதந்யாநுவத்திராயுஃ” (ஸூ.அ.௩௦) இத்யாயுர்லக்ஷணஂ கரிஷ்யதி, இஹ து ஶரீரேந்த்ரியஸத்த்வாத்மஸஂயோக இதி கிமர்தமுக்தம்? ப்ரூமஃ- ஶரீரேந்த்ரியஸத்த்வாத்மஸஂயோகஜந்யா சைதந்யாநுவத்திர்யதோக்தஸஂயோகாவ்யபிசாரித்வேந வ்யக்தத்வேந சார்தேதஶமஹாமூலீயே லக்ஷணத்வேநோக்தா; ஶரீராதிஸஂயோகரூபமேவ த்வாயுஃ பரமார்ததஃ; ஏவம்பூதஸஂயோகாபாவே மரணமாயுருபரமரூபஂ பவதி, மதஶரீரே து சேதஸோऽபாவாதாயூரூபஸஂயோகாபாவஃ||௪௨||

Adhikarana 16 (43) · Śloka 43

தஸ்யாயுஷஃ புண்யதமோ வேதோ வேதவிதாஂ மதஃ| வக்ஷ்யதே யந்மநுஷ்யாணாஂ லோகயோருபயோர்ஹிதம் ||௪௩||

தஸ்யேத்யாதி| வேதயதீதி வேதஃ| வேதவிதாஂ மத இதி வேதவித்பிஃ பூஜிதஃ| அத கஸ்மாதாயுர்வேதலக்ஷணோ வேதஃ புண்யதமோ வேதவிதாஂ ச பூஜித இத்யாஹ- வக்ஷ்யத இத்யாதி| யதிதி யஸ்மாத்; ஏவமுக்தஂ பவதி- யதந்யே க்வேதாதயஃ ப்ராயஃ பரலோகஹிதமேவார்தஂ வதந்தி தேந புண்யாஃ, புண்யதமஶ்சாயமாயுர்வேதோ யத் யஸ்மாந்மநுஷ்யாணாமுபயோரபி லோகயோர்யத்திதமாயுராரோக்யஸாதநஂ தர்மஸாதநஂ ச தத்வக்ஷ்யதே, தேநாதிஶயேந புண்யதமஸ்ததா வேதவிதாஂ ச பூஜித இதி| கேசித் ‘வக்ஷ்யதே யஃ’ இதி படந்தி, தத்ராபி ஹேதுகர்பமிதி வ்யாக்யேயம்| ஜீவிதப்ரதாதத்வாதாயுர்வேதஸ்ய புண்யதமத்வஂ போத்தவ்யஂ, யதஶ்சதுர்வர்கஸாதநீபூதஜீவிதப்ரதமேவ ஸர்வோத்தமஂ பவதி| உச்யதே ச- “ந ஹி ஜீவிததாநாத்தி தாநமந்யத்விஶிஷ்யதே” (சி.அ.௧) இதி||௪௩||

Adhikarana 17 (44) · Śloka 44

ஸர்வதா ஸர்வபாவாநாஂ ஸாமாந்யஂ வத்திகாரணம்| ஹ்ராஸஹேதுர்விஶேஷஶ்ச, ப்ரவத்திருபயஸ்ய து||௪௪||

ஸம்ப்ரத்யாயுர்வேதாபிதேயதயா ஸூத்ரிதே ஸாமாந்யாதௌ ஸாமாந்யஸ்ய ப்ரதமஸூத்ரிதத்வாத்ததா ஸாமாந்யஜ்ஞாநமூலத்வாச்சாயுர்வேதப்ரதிபாத்யஸ்ய ஹேத்வாதேஃ ஸாமாந்யமேவாக்ரே நிர்திஶதி- ஸர்வதேத்யாதி| ஸர்வதா ஸர்வஸ்மிந் காலே நித்யகே சாவஸ்திகே ச| ஸர்வபாவாநாமித்யத்ர ஸர்வஶப்தஃ கத்ஸ்நவாசீ; பவந்தி ஸத்தாமநுபவந்தீதி பாவா த்ரவ்யகுணகர்மாணீத்யர்தஃ, நது பவந்த்யுத்பத்யந்த இதி பாவாஃ; ததா ஸதி பதிவ்யாதிபரமாணூநாஂ நித்யாநாஂ ஸாமாந்யஸ்ய பார்திவத்வ்யணுகாதிவத்தஂ கார்யமஸங்கஹீதஂ ஸ்யாத்| ஸாமாந்யஂ ச “ஸாமாந்யமேகத்வகரஂ” இத்யாதிநா வக்ஷ்யமாணலக்ஷணம்| வத்திஃ ஆதிக்யஂ, தத்காரணஂ வத்திகாரணம்| ஏதச்ச ஸாமாந்யஂ ஸாமாந்யவதோ மாஂஸத்ரவ்யாதேர்வத்திகாரணஸ்ய லக்ஷணத்வேந வத்திகாரணமித்யுக்தம்| யதோ ந ஸாமாந்யஂ மாஂஸத்வாதிஜாதிரூபஂ வத்தௌ காரணஂ பவதி, ததாஹி ஸதி ஸாமாந்யஂ மாஂஸத்வரூபஂ யதா வர்தகே போஜ்யரூபே மாஂஸேऽஸ்தி ததா ஶரீரதாதுரூபே வர்தநீயேऽப்யஸ்தி, ததஶ்ச நித்யஂ மாஂஸத்வஸம்பந்தாதமாஂஸாதாநாமபி மாஂஸேந வர்திதவ்யஂ; தஸ்மாத்வத்திகாரணலக்ஷணத்வேந ஸாமாந்யஂ வத்திகாரணமித்யுக்தம்| அத ஏவ வைஶேஷிகேऽப்யுக்தஂ- “த்ரயாணாமகார்யத்வமகாரணத்வஂ ச” இதி| அத்ர த்ரயாணாமிதி ஸாமாந்யவிஶேஷஸமவாயாநாம்| யே து ஸமாநமேவ ஸாமாந்யமிதி கத்வா த்ரவ்யாத்யேவ ஸாமாந்யஶப்தேநாபிதததி, தேஷாஂ மதே “ஸாமாந்யஂ ச விஶேஷஂ ச” (ஸூ.அ.௧) இத்யாதிக்ரந்தோக்தஸ்ய ஸாமாந்யஸ்ய ந கிஞ்சிதநேநோக்தஂ ஸ்யாதித்யஸம்பந்தார்தத்வஂ ப்ரகரணஸ்ய ஸ்யாத்| ஏதச்ச வத்திகாரணத்வஂ ஸாமாந்யஸ்ய ந லக்ஷணஂ, கிஂ தர்ஹ்யாயுர்வேதோபயோகிநா தர்மேண நிர்தேஶஃ; லக்ஷணஂ து “ஸாமாந்யமேகத்வகரம்” இதி கரிஷ்யதி| ஏவஂ த்ரவ்யாதாவபி சோத்தேஶாநந்தரஂ நிர்தேஶஂ கரிஷ்யதி “காதீந்யாத்மா” இத்யாதிநா, ததோ லக்ஷணஂ “யத்ராஶ்ரிதாஃ கர்மகுணா” இத்யாதிநா கரிஷ்யதி| ஸாமாந்யஸ்ய ச வத்திகாரணத்வஂ ஹ்யஸதி விரோதிகாரணே போத்தவ்யஂ, தேநாமலகாதிகதாநாமம்லத்வாதீநாஂ பித்தகதாம்லத்வாத்யவர்தகத்வமாமலககதஶிஶிரத்வப்ரபாவவிரோதித்வாதுபபந்நம்| ஏவமந்யத்ராபி த்ரிதோஷஹரத்ரவ்யே போத்தவ்யம்| இஹ ச ஸாமாந்யஸ்ய வத்திகாரணத்வமித்யுச்யதே, நது ஸாமாந்யமேவ வத்திகாரணமித்யுச்யதே, தேநாஸமாநாதபி கதாந்மேதாயா வஹ்நேஶ்ச வத்திஃ ப்ரபாவாதேவோபபந்நா, யதுக்தஂ- “கதமக்நிமேதே கரோதி” இதி; ததா சிந்தயா வாதவத்திஃ, ததா ஸங்கல்பாத்வஷ்யபாதயுகலேபாச்ச ஶுக்ரவத்திரித்யாதி ப்ரபாவாதுபபந்நம்| ஸாமாந்யஂ சேஹ வத்திகாரணமித்யுச்யமாநே ஸமாநஸ்யேதி கம்யதே, ந ஹி ஶோணிதஂ ப்ரதி மாஂஸத்வஂ ஸாமாந்யஂ, கிந்து வ்யாவத்தபுத்திஜநகத்வாத்விஶேஷ ஏவ| அத வைஶேஷிகோக்தாநாமந்த்யவிஶேஷாணாமிஹ ஶாஸ்த்ரே சிகித்ஸாயாமநுபயுக்தத்வாத்தத்விஶேஷதர்மவ்யாவர்தகத்வயோகாத் ஸாமாந்யவிஶேஷாநேவ ஹ்ராஸகாரணத்வேநாஹ- ஹ்ராஸஹேதுரித்யாதி| அத்ராபி ஸர்வதா ஸர்வபாவாநாமிதி யோஜநீயம்| ஹ்ராஸஃ அபசயஃ| விஶிஷ்யதே வ்யாவர்தத இதி விஶேஷஃ| ஸாமாந்யமேவ கவேதுகத்வஂ மாஂஸாதீந் ப்ரதி விஶேஷஃ; கவேதுகோ ஹி கவேதுகத்வேந கவேதுகவ்யக்த்யந்தராபேக்ஷயா ஸமாநஃ, மாஂஸாபேக்ஷயா வ்யாவத்தத்வாத்விஶேஷஃ; ந ஹி மாஂஸே கவேதுகத்வமஸ்தி| ஏவஂ மாஂஸத்வஂ மாஂஸாந்தராபேக்ஷயாऽநுகதத்வாத் ஸாமாந்யஂ, ஶோணிதாத்யபேக்ஷயா து மாஂஸாநாஂ வ்யாவத்தத்வாத்விஶேஷ ஏவ| அத்ராபி ஹ்ராஸஹேதுத்வஂ ஹ்ராஸஹேதுத்ரவ்யாதிலக்ஷணத்வேந ஸாமாந்யவஜ்ஜ்ஞேயஂ; ததா ஹ்ராஸஹேதுத்வமப்யஸதி விரோதகே ஸாமாந்யோக்தந்யாயேந ஜ்ஞேயஂ; தேந மந்தகநிகுசாதீநாஂ வாதாதிவிருத்தாநாமபி ஸ்நிக்தத்வாதீநாஂ வாதாத்யஶமகத்வஂ த்ரவ்யஸ்யாபத்யத்வப்ரபாவாதேவ ஜ்ஞேயம்| விஶேஷஶ்சேஹ விருத்தவிஶேஷோऽபிப்ரேதஃ; தே(யே)நோத்தரத்ர விருத்தவிஶேஷமேவ ஹ்ராஸஹேதுதயா தத்ர தத்ரோபதேக்ஷ்யதி; யதா- “வத்திஃ ஸமாநைஃ ஸர்வேஷாஂ விபரீதைர்விபர்யயஃ” (வா.ஸூ.அ.௧) இதி, ததா “விபரீதகுணைர்தேஶமாத்ராகாலோபபாதிதைஃ” (ஸூ.அ.௧) இத்யாதி, ததா விபரீதகுணைர்த்ரவ்யைர்மாருதஃ ஸம்ப்ரஶாம்யதி (ஸூ.அ.௧) இத்யாதி, ததா ஜதூகர்ணேऽப்யுக்தஂ- “ஸமாநைஃ ஸர்வபாவாநாஂ வத்திர்ஹாநிர்விபர்யயாத்” இதி| அவிருத்தவிஶேஷஸ்து யத்யபி ஹ்ராஸே வத்தௌ வாऽப்யகாரணஂ, யதா- பதிவ்யா அநுஷ்ணாஶீதஸ்பர்ஶோ வாதஸ்ய ஶைத்யஂ ந வர்தயதி நாபி ஹ்ராஸயதி, ததாऽப்யக்நிக்ஷீயமாணாநாஂ தாதூநாமஸமாநத்வேநாஜநகத்வாத்த்ராஸகாரணமி(மே)வ பவதி; யதோऽஸமாநத்ரவ்யோபயோகே ஸதி ஹ்ராஸோ விநஶ்வராணாஂ பாவாநாமாபூரகஹேத்வபாவாதுபலப்யத ஏவ; யதா- வஹதோ ஜலஸ்ய பூர்வதேஶஸேதுநோத்தரதேஶஜலஸ்ய ஹ்ராஸஃ| ஏவம்பூதஂ சாவிருத்தவிஶேஷோபயோகேऽபி ஹ்ராஸஂ பஶ்யதாऽऽசார்யேண ஸாமாந்யேநைவேஹோக்தஂ ஹ்ராஸஹேதுர்விஶேஷ இதி| சஶப்தஃ ஸர்வபாவாநாமிதி ஸமுச்சிநோதி| அத கிமஸம்பத்தாவபி ஸாமாந்யவிஶேஷௌ வத்திஹ்ராஸகாரணஂ நேத்யாஹ - ப்ரவத்திருபயஸ்ய த்விதி| ‘காரணஂ’ இதி ஶேஷஃ| உபயஸ்ய ஸாமாந்யஸ்ய விஶேஷஸ்ய ச, ப்ரவத்திஃ ப்ரவர்தநஂ ஶரீரேணாபிஸம்பந்த இதி யாவத்; ஏவம்பூதா ப்ரவத்திஃ தாதுஸாமாந்யவிஶேஷயோர்வத்திஹ்ராஸே காரணமித்யர்தஃ| துஶப்தோऽவதாரணே; தேந நாஸம்பத்தௌ ஸாமாந்யவிஶேஷௌ ஸ்வகார்யஂ குருத இதி தர்ஶயதி| கிஂவா ப்ரவத்திஃ உசிதா தாதுப்ரவத்திர்தாதுஸாம்யமிதி யாவத், ஸா உபயஸ்ய ஸாமாந்யஸ்ய விஶேஷஸ்ய ச ‘கார்யா’ இதி ஶேஷஃ| தேந கேவலஸமாநோபயோகாத்தாதுவத்த்யா தாதுவைஷம்யஂ , கேவலவிஶேஷோபயோகாச்ச தாதுக்ஷயாத்தாதுவைஷம்யஂ, யுகபத்ஸமாநவிஶிஷ்டத்ரவ்யோபயோகாத் ப்ரவத்திர்தாதுஸாம்யரூபா பவதீத்யுக்தஂ பவதி| துஶப்தஃ பூர்வபக்ஷாதேகத்ரவ்யோபயோகலக்ஷணாத்வ்யாவர்தயதி||௪௪||

Adhikarana 18 (45) · Śloka 45

ஸாமாந்யமேகத்வகரஂ, விஶேஷஸ்து பதக்த்வகத்| துல்யார்ததா ஹி ஸாமாந்யஂ, விஶேஷஸ்து விபர்யயஃ||௪௫||

அத கிஂலக்ஷணஂ தத் ஸாமாந்யஂ கிஂலக்ஷணோ வா ஸ விஶேஷ இத்யாஹ- ஸாமாந்யமித்யாதி| ஏகத்வகரமிதி ஏகத்வபுத்திகரஂ, ஸாமாந்யஂ யதநேகாஸு பிந்நதேஶகாலாஸு கவாதிவ்யக்திஷு ‘அயஂ கௌரயஂ கௌஃ’ இத்யாதிப்ரகாரா ஏகாகாரா புத்திஸ்தத் ஸாமாந்யம்| ந ஹி பிந்நாஸு வ்யக்திஷ்வபிந்நஂ ஸாமாந்யமேகரூபஂ விநாऽப்ராந்தா ஏகாகாரா புத்திர்பவதீதி பாவஃ| யத்ராபி ச ‘அயஂ பாசகோऽயஂ பாசகஃ’ இதி, ததா அயஂ ‘ஶுக்லோऽயஂ ஶுக்லஃ’ இத்யாதௌ க்ரியாகுணாதிஸாமாந்யாதேகரூபா புத்திஸ்தத்ராபி ஸாமாந்யமேகக்ரியாகுணாதிகதமேகரூபாத்யவஸாயே ஹேதுஃ| ந ஹ்யேகஸ்மிந் பாசகே யா க்ரியா ஸா பாசகாந்தரேऽபி, கிந்தர்ஹி தஜ்ஜாதீயா| அதஃ க்ரியாஸாமாந்யஂ தத்ராப்யேகத்வாத்யவஸாயே காரணம்| விஶேஷலக்ஷணஂ- பதக்த்வகதிதி|- வ்யாவத்தபுத்திகத்; தேந யத்கோவ்யக்த்யந்தராபேக்ஷயைகபுத்திகர்ததயா கோத்வஂ ஸாமாந்யஂ, ததேவ கோத்வமஶ்வாத்யபேக்ஷயா வ்யாவத்தபுத்திகர்தத்வாதஶ்வாதீந் ப்ரதி விஶேஷ இத்யுக்தஂ பவதி| தேந மாஂஸத்வஂ மாஂஸஂ ப்ரதி மாஂஸாந்தராபேக்ஷயா ஸமாநத்வாத்வத்திகாரணஂ பவதி, ததேவ து மாஂஸத்வஂ வாதஂ ப்ரதி விஶேஷரூபதயா ஹ்ராஸஹேதுர்பவதி; ஶோணிதாதீந் ப்ரதி த்வவிரோதிவிஶேஷத்வேந ந ததா ஹ்ராஸகாரணஂ, குணஸாமாந்யாத்து வர்தகமபி மாஂஸஂ ஶோணிதாதீநாஂ பவதி| கதமநேகாஸு வ்யக்திஷு ஸாமாந்யமேகபுத்திமவ்யபிசாரிணீஂ கரோதீத்யாஹ- துல்யார்ததா ஹீத்யாதி| துல்யார்ததா ஏகஸாமாந்யரூபார்தாநுயோகிதா| ஏதேந யஸ்மாத்பிந்நாஸு வ்யக்திஷு ஸாமாந்யமேகரூபஸம்பந்தமஸ்தி , ததஸ்ததநேகார்தாவலம்பா ஸத்யபி வ்யக்திபேதே ஏகபுத்திர்யுக்தேதி பாவஃ| விஶேஷஸ்து விபர்யய இதி அதுல்யார்ததா ஹி விஶேஷத்வஂ , தேந கோகஜயோரதுல்யகோத்வகஜத்வரூபார்தயோஃ பதக்புத்திர்யுக்தைவேதி தர்ஶிதஂ பவதி| அந்யே து வ்யாக்யாநயந்தி யத்- த்ரிவிதஂ ஸாமாந்யஂ, விஶேஷஶ்ச த்ரிவிதஃ; யதா- த்ரவ்யகோசரஃ, குணகோசரஃ, கர்மகோசரஶ்ச; தத்ர ஸர்வதேத்யாதிநா த்ரவ்யஸாமாந்யமுச்யதே; ஸாமாந்யமேகத்வகரமித்யநேந குணஸாமாந்யஂ; யதா- பயஃஶுக்ரயோர்பிந்நஜாதீயயோரபி மதுரத்வாதிகுணஸாமாந்யஂ தத்ரைகதாஂ கரோதி, ஏவஂ விஶேஷேऽப்யுதாஹார்யஂ; துல்யார்ததேத்யாதிநா து கர்மஸாமாந்யஂ நிகத்யதே, ஆஸ்யாரூபஂ ஹி கர்ம ந ஶ்லேஷ்மணா ஸமாநமபி து பாநீயாதிகபஸமாநத்ரவ்யார்தக்ரியாகாரித்வாத் கபவர்தகரூபதயா ஆஸ்யாऽபி கபஸமாநேத்யுச்யதே; ஏவஂ ஸ்வப்நாதாவபி கர்மணி போத்தவ்யம்| ததேதத்பட்டாரஹரிசந்த்ரேணைவ தூஷிதஂ; யதஃ ஸர்வதேத்யாதிநைவ லக்ஷணேந த்ரிவிதிமபி ஸாமாந்யஂ லப்யதே, தேநாஸ்மிந் பக்ஷே ஸாமாந்யமேகத்வகரமித்யாத்யவாச்யஂ ஸ்யாதிதி கத்வா| அந்யே து பஶ்யந்தி- யத்த்ரிவிதஂ ஸாமாந்யம்- அத்யந்தஸாமாந்யஂ, மத்யஸாமாந்யம், ஏகதேஶஸாமாந்யஂ ச; தத்ர ஸர்வதேத்யாதிநாऽத்யந்தஸாமாந்யமுச்யதே, ஸாமாந்யமேகத்வகரமித்யநேந மத்யஸாமாந்யஂ, துல்யார்ததா ஹீத்யாதிநைகதேஶஸாமாந்யஂ ஏததபி த்ரைவித்யகதநஂ நாதிப்ரயோஜநமஸங்கதலக்ஷணஂ சேதி நாதிஶ்ரத்தாகரம்| கேசித் ஸாமாந்யஂ த்விவிதமிச்சந்தி- உபயவத்தி, ததைகவத்தி ச; தத்ர மாஂஸஂ மாஂஸவர்தகம், உபயவத்திஸாமாந்யாத்; மாஂஸத்வஂ ஹி போஷ்யே போஷகே ச கதத்வாதுபயவத்தி; ஏகவத்தி து யதா- கதமக்நிகரஂ, ததா தாவநாதிகர்ம வாதகரஂ, ததாऽऽஸ்யாதி கபகரம்; ஏதத்தி ஸர்வஂ ந வர்தநீயேந ஸமாநஂ, கிந்து ப்ரபாவாத்வர்தகஂ; ப்ரபாவஶ்ச கதத்வதாவநத்வாதிரேவ; ஸ சைகவத்திஸாமாந்யரூபஃ, தேநாத்ராபி ஸாமாந்யமேவ வத்திகாரணமிதி ப்ருவதே| அஸ்மிஂஸ்து பக்ஷேऽநுபயவத்திஸாமாந்யஂ விஶேஷ ஏவ பவதி, ததா ஸமாநமஸமாநஂ ச வத்திகாரணஂ பவதீதி ந கிஞ்சித் ஸாமாந்யஸ்யோக்தஂ ஸ்யாத்| அஸ்மந்மதே து ஸாமாந்யஂ வத்தௌ காரணமேவ பவதீதி ஸாமாந்யஂ வத்திகாரணத்வேந நியம்யதே; ந து வத்திஃ ஸாமாந்யகாரணிகைவேதி நியம்யதே, தேநாஸமாநாதபி வத்திர்பவதி நிர்தோஷா| யத்தூச்யதே- கர்மஸாமாந்யஂ நேஹ தந்த்ரே வத்திகாரணமஸ்தி, யதோ ந தாவநேந வாயுஃ ஸமாந இதி; அத ஏவாசார்யேண த்ரவ்யஸாமாந்யமுக்தஂ “மாஂஸமாப்யாயதே மாஂஸேந” (ஶா.அ.௬) இத்யாதிநா, ததா “ஸமாநகுணாநாமாஹாரவிகாராணாமுபயோகஃ” (ஶா.அ.௬) இத்யாதிநா குணஸாமாந்யமுக்தஂ; நைவஂ கர்மஸாமாந்யமுக்தஂ, வசநஂ ஹி “கர்மாபி ச யத்யஸ்ய தாதோர்வத்திகரஂ தத்ததாஸேவ்யம்” (ஶா.அ.௬) இதி; ந தத்ர ஸாமாந்யோபக்ரஹஃ கதஃ| அத்ர ப்ரூமஃ- கர்மணாஂ ப்ராயஃ ப்ரபாவேணைவ வத்திஹேதுத்வாத் ஸாமாந்யாநுபக்ரஹஃ கதஃ, ந து கர்மஸாமாந்யாபாவாத்; யதஃ க்ரியாவதோ வாதஸ்ய க்ரியாவதா வ்யாயாமாதியுக்தேந ஶரீரேண வத்திஃ க்ரியதே, நிஷ்க்ரியதயா சாஸ்ய வாதஸ்ய ஹ்ராஸஃ| ஸ்வப்நாதயஸ்து “ஸஂயோகே ச விபாகே ச” இத்யநேந வக்ஷ்யமாணலக்ஷணேநாநுக்தா அபி ஶாஸ்த்ரவ்யவஹாராத் கர்மஶப்தேநோச்யதே| தத்ர ஸ்வப்நஃ ஸ்வகாரணாதேவ சீயமாநஸ்ய கபஸ்ய க்ஷயகாரணஶரீரபரிஸ்பந்தாதிநிரோதகத்வேந வத்திகர உச்யதே, ந து ஸ்வப்நஃ ஸாக்ஷாச்ச்லேஷ்மவத்திஂ கரோதி| ஏவமாஸ்யாதாவபி சிந்தநீயம்| யத்ர த்வேவஂ காரணஂ சிந்தயிதுஂ ந பார்யதே தத்ர ப்ரபாவ ஏவ வர்ணநீயஃ| நநு மாஂஸஂ மாஂஸஂ வர்தயதி ஸாமாந்யாத், விஶேஷாச்ச வாதஂ க்ஷபயதி, தத் கதஂ யுகபத்விருத்தார்தத்வயகர்தத்வஂ மாஂஸஸ்ய; ந ஹி தேவதத்தோ யதைவ கும்பஂ கரோதி ததைவ காண்டமபி| நைவஂ, க்ரியாவதாமயஂ தர்மோ நாக்ரியாவதாமிதி ; ததாஹி- ஶப்தோ யுகபதநேகாநேவ ஶப்தாநேககாலமாரபதே, ததாऽக்நிஃ ப்ரகாஶதாஹௌ யுகபத் கரோதி; அத ஏவோக்தமாசார்யேண- “தஸ்மாத்பேஷஜஂ ஸம்யகவசார்யமாணஂ யுகபதூநாதிரிக்தாநாஂ தாதூநாஂ ஸாம்யகரஂ பவதி; அதிகமபகர்ஷதி, ந்யூநமாப்யாயயதி” (ஶா.அ.௬) இதி| யதுச்யதே- க்ஷீயமாணதாதோர்வத்தஸ்ய ததா பஹுதோஷஸ்ய ஸமாநகுணோऽப்யாஹாரோ ந வத்திஹேதுஃ, ததா க்ரீஷ்மே ச மதுராதிநா ஸமாநேநாபி ந கபாபிவத்திரித்யாதி; தத்ர ப்ரதிபந்தகாநாஂ ஜரா-பஹுதோஷத்வ-க்ரீஷ்மோஷ்ணத்வாதீநாஂ வித்யமாநத்வாந்ந ஸாமாந்யஂ வர்தகம்; அஸதி ச விரோதகே ஸாமாந்யஂ வத்திகாரணமிதி ஸித்தாந்தஃ; தேந ந காசித் க்ஷதிஃ| கிஂவா வத்தாதீநாஂ ஸமாநேநாஹாரேண க்ரியத ஏவ வத்திஃ; பரமதிபலவதா க்ஷயஹேதுநாऽऽதீயமாநக்ஷயே புருஷே ஸா வத்திர்நோபலப்யதே| அத்ர ச த்ரவ்யஸாமாந்யமேவ தாதூநாஂ த்ரவ்யரூபாணாஂ வர்தகஂ ந குணஸாமாந்யஂ, குணாநாஂ த்ரவ்யாநாரம்பகத்வாத்| குணஸாமாந்யாத்து தத்குணாஶ்ரயஂ த்ரவ்யமநுமீயதே; தச்ச த்ரவ்யஂ தாதுவர்தகஂ பவதி, யதா- ரூக்ஷாதீந் குணாந் தஷ்ட்வா சித்ரகோ வாய்வதிகோ யோऽநுமிதஃ, ஸ ச சித்ரக உபயுக்தோ வாதஂ வர்தயதி, குணாஸ்து குணாநேவ ஜநயந்தோऽபிவர்தயந்தி| ஸாமாந்யஂ ச வத்திகாரணலக்ஷணஂ ந ஸாக்ஷாத்வத்திகாரணமிதி ப்ராகேவோக்தம்; ஏவஂ விஶேஷேऽபி| அயஂ ச ஸாமாந்யவிஶேஷவாதோ க்ரந்தவிஸ்தரபயாதாயுர்வேதோபயுக்ததர்மமாத்ரேணோக்தஃ; விஸ்தரஸ்த்வஸ்ய வைஶேஷிகே போத்தவ்யஃ||௪௫||

Adhikarana 19 (46-47) · Śloka 47

ஸத்த்வமாத்மா ஶரீரஂ ச த்ரயமேதத்த்ரிதண்டவத்| லோகஸ்திஷ்டதி ஸஂயோகாத்தத்ர ஸர்வஂ ப்ரதிஷ்டிதம்||௪௬|| ஸ புமாஂஶ்சேதநஂ தச்ச தச்சாதிகரணஂ ஸ்மதம்| வேதஸ்யாஸ்ய, ததர்தஂ ஹி வேதோऽயஂ ஸம்ப்ரகாஶிதஃ||௪௭||

ஸம்ப்ரதி ஸாமாந்யவிஶேஷாவபிதாய, உத்தேஶக்ரமாநுரோதாத்குணேऽபிதாதவ்யே, குணேஷு ப்ரதாநபூதமாயுர்வேதோபகார்யஂ ஸத்த்வாத்மஶரீரஸஂயோகஂ வக்துமாஹ- ஸத்த்வமித்யாதி; கிஂவா ஸாமாந்யவிஶேஷாப்யாமேவ ஹேதுலிங்கௌஷதாநி தர்ஶிதாநி, ஸாமாந்யவிஶேஷவத ஏவ ஸர்வத்ர காரணத்வால்லிங்கத்வாச்சைதாவதேவ விசார்யமாணஂ தந்த்ரஂ பவதி, அதிகரணஂ ச நோக்தம், அதஃ ஸத்த்வாதிமேலகஂ ஹேத்வாத்யதிகரணமாஹ- ஸத்த்வமித்யாதி| ஸத்த்வஂ மநஃ| சஶப்தஃ ஸமுச்சயே| ஸங்க்யேயநிர்தேஶாதேவ ஸங்க்யாயாஂ லப்தாயாஂ த்ரயமிதி பதஂ மிலிதாநாமேவ க்ரஹணார்தம்| ஏததித்யநந்தரோக்தநிர்தேஶஃ| த்ரிதண்டஃ பரஸ்பரஸஂயோகவிததஃ கும்பாதிதாரகஸ்தத்வத்| ஏதேந யதா த்ரிதண்டேऽந்யதமாபாயே நாவஸ்தாநஂ, ததா ஸத்த்வாதீநாமந்யதமாபாயேऽபி ந லோகஸ்திதிரித்யுக்தஂ பவதி| லோகத ஆலோகத இதி லோகஃ, தேநேஹ ஜங்கமோ பூதக்ராம உச்யதே| ஸஂயோகாத்திஷ்டதீதி பரஸ்பரோபக்ராஹகாத் ஸஂயோகாத் ஸ்வார்தக்ரியாஂ குர்வந்ந விஶகலிதஂ பவதி| அத்ர து பதகிந்த்ரியக்ரஹணஂ ந கதஂ, ஶரீரக்ரஹணேநைவ கஹீதத்வாத்| தத்ர ஸர்வஂ ப்ரதிஷ்டிதமிதி தஸ்மிஂல்லோகே கர்மபலாதி வ்யவஸ்திதஂ; யத்வக்ஷ்யதி- “அத்ர கர்மபலஂ சாத்ர ஜ்ஞாநஂ சாத்ர ப்ரதிஷ்டிதம்| அத்ர மோஹஃ ஸுகஂ துஃகஂ ஜீவிதஂ மரணஂ ஸ்வதா” (ஶா.அ.௧) இதி| ஸ புமாநிதி தத் ஸத்த்வாதித்ரயஂ புமாநிதி பண்யதே| தத்ர யத்யபி ஸத்த்வாதித்ரயஂ நபுஂஸகலிங்கஂ, ததாऽபி புமாநிதி வக்ஷ்யமாணலிங்கக்ரஹணாத் ‘ஸ’ இதி புஂலிங்கநிர்தேஶஃ; யதா- “ணேரணௌ யத்கர்ம ணௌ சேத் ஸ கர்தாநாத்யாநே” (பா.அ.௧பா.௩ஸூ.௬௭) இத்யாதௌ| கிஞ்சைததிதி யத்யபி வர்தமாநநிர்தேஶஃ கதஸ்ததாऽபி தஸ்யைவ ‘ஸ’ இத்யதீதநிர்திஶோऽபி ஸர்வநாம்நாஂ ஸர்வகாலநிர்தேஶாதேவாவிருத்தோ மந்தவ்யஃ| வதந்தி ஹி லாக்ஷணிகாஃ- “ப்ரத்யக்ஷே ச பரோக்ஷே ச ஸாமீப்யே தூர ஏவ ச| ஏதேஷ்வர்தேஷு வித்வத்பிஃ ஸர்வநாம ப்ரயுஜ்யதே” இதி| சேதநமிதி ஜ்ஞாநவத்| தச்சாதிகரணஂ ஸ்மதஂ தந்த்ரஸ்யேத்யத்ர ஹேதுமாஹ- ததர்தஂ ஹீத்யாதி| ததர்தமிதி ததுபகாரார்தம்; ஏதேந ததுத்திஶ்ய ப்ரவத்திரதிகரணார்தா நாதாரார்தேதி தர்ஶயதி| அத்ர ஸத்த்வமாதௌ கதஂ, தததீநத்வாதாத்மஶரீரக்ரியாயாஃ; யதுக்தஂ- “அசேதநஂ க்ரியாவச்ச மநஶ்சேதயிதா பரஃ| யுக்தஸ்ய மநஸா தஸ்ய நிர்திஶந்த்யாத்மநஃ க்ரியாம்” (ஶா.அ.௧) இதி| பூர்வஂ ஶரீரேத்யாதிநாऽऽயுருக்தஂ, ஸத்த்வமாத்மேத்யாதிநா து தந்த்ராதிகரணபூதபுருஷ உச்யத இதி ந பௌநருக்த்யம்| அத்ர சாத்மக்ரஹணேந புத்த்யஹங்காராதீநாஂ க்ரஹணஂ, ஶரீரக்ரஹணேநேந்த்ரியாணாமர்தாநாஂ ச ஶரீரஸம்பத்தாநாஂ க்ரஹணஂ வ்யாக்யேயம்||௪௬-௪௭||

Adhikarana 20 (48) · Śloka 48

காதீந்யாத்மா மநஃ காலோ திஶஶ்ச த்ரவ்யஸங்க்ரஹஃ| ஸேந்த்ரியஂ சேதநஂ த்ரவ்யஂ, நிரிந்த்ரியமசேதநம்||௪௮||

ஸம்ப்ரதி குணாபிதாநஂ க்ரமப்ராப்தமுல்லங்க்ய த்ரவ்யாணி நிர்திஶதா குணாதாரதயா த்ரவ்யஸ்ய ப்ராதாந்யமுச்யதே; ஸூத்ரே ச “ஸாமாந்யஂ ச விஶேஷஂ ச” இத்யாதௌ குணாநாதௌ நிர்திஶதா குணாநாமேவ ரஸாதீநாஂ ப்ராயஃ ஶாஸ்த்ரே கார்முகத்வமுபதர்ஶ்யதே; அத ஏவாத்ரேயபத்ரகாப்யீயே (ஸூ.அ.௨௬) மதுராதிரஸத்வாரா ஸர்வகுணாந் கர்மாணி ச த்ரவ்யஸ்ய வக்ஷ்யதி; கிஞ்ச ஸர்வப்ரதாநஂ யஜ்ஜீவிதஂ ததேவ ஸஂயோககுணரூபமித்யக்ரே தத்ர குணக்ரஹணஂ, ஸ ச ஸஂயோககுணஃ ஸத்த்வமாத்மேத்யாதிநா ப்ரதமமுக்த ஏவ; விஶேஷகுணேஷு து த்ரவ்யஂ ப்ரதாநமிதி த்ரவ்யமுச்யதே- காதீநீத்யாதி| காதீநீத்யாதாவாத்மா கஸ்மாத் ப்ரதாநபூதோऽபி ப்ரதமஂ நோக்தஃ? உச்யதே- ஶரீரஸ்யேஹ வ்யாத்யாரோக்யாதிகரணதயா ப்ரதாநத்வாத்ததாரம்பகாநி காதீந்யேவோச்யந்தே நாத்மா, தஸ்ய நிர்விகாரத்வாத்; வசநஂ ஹி “நிர்விகாரஃ பரஸ்த்வாத்மா” (ஸூ.அ.௧) இத்யாதி; காதீநி ச “மஹாபூதாநி கஂ வாயுரக்நிராபஃ க்ஷிதிஸ்ததா” (ஶா.அ.௧) இத்யநேந க்ரமேணோக்தாநி பூதாந்யநாகதாவேக்ஷணேநோச்யந்தே | ஆத்மாதீநாஂ ச யதாப்யர்ஹிதஸ்ய பூர்வநிர்தேஶஃ| த்ரவ்யஸங்க்ரஹ இதி கரசரணஹரீதகீத்ரிவதாத்யஸங்க்யேயபேதபிந்நஸ்ய கார்யத்ரவ்யஸ்ய காரணத்வாரா ஸங்க்ஷேப இத்யர்தஃ| ஸர்வகார்யத்ரவ்யாணாமபி வ்யவஸ்தாமாஹ- ஸேந்த்ரியமித்யாதி| நிரிந்த்ரியமித்யத்ர நிஃஶப்தோऽபாவே, நிர்மக்ஷிகமிதிவத்| அத்ர ஸேந்த்ரியஂ சேதநமித்யேவாவதைவார்தாபத்த்யா நிரிந்த்ரியமசேதநமிதி லப்தேऽபி புநஸ்தத்வசநமேவம்பூதார்தாபத்தேரநைகாந்திகத்வாத்போத்தவ்யம்| யதா நவஜ்வரே திவாஸ்வப்நாதி நிஷித்தஂ, அர்தாஜ்ஜீர்ணே ஜ்வரே ததாபத்யேத , ந சைவஂ; தத்ர தேஷாஂ திவாஸ்வப்நாதீநாஂ நிஷித்தத்வாத்; தஸ்மாத்த்ரிவிதஶிஷ்யபுத்திஹிததயோஹ்யமபி ஸாக்ஷாதேவோச்யதே; வதந்தி ஹி ந்யாயவிதோ- “வ்யாக்யாநாத்வரஂ கரணம்” இதி| யத்யபி சாத்மைவ சேதநோ ந ஶரீரஂ, நாபி மநஃ, யதுக்தஂ- “சேதநாவாந் யதஶ்சாத்மா ததஃ கர்தா நிருச்யதே” (ஶா.அ.௧) இதி, ததாऽபி ஸலிலௌஷ்ண்யவத் ஸஂயுக்தஸமவாயேந ஶரீராத்யபி சேதநம்| இதமேவ சாத்மநஶ்சேதநத்வஂ யதிந்த்ரியயோகே ஸதி ஜ்ஞாநஶாலித்வஂ, ந கேவலஸ்யாத்மநஶ்சேதநத்வஂ ; யதுக்தஂ- “ஆத்மா ஜ்ஞஃ, கரணைர்யோகாஜ்ஜ்ஞாநஂ த்வஸ்ய ப்ரவர்ததே” (ஶா.அ.௧) இதி| அத்ர ஸேந்த்ரியத்வேந வக்ஷாதீநாமபி சேதநத்வஂ போத்தவ்யஂ; ததாஹி- ஸூர்யபக்தாயா யதா யதா ஸூர்யோ ப்ரமதி ததா ததா ப்ரமணாத்தகநுமீயதே, ததா லவலீ மேகஸ்தநிதஶ்ரவணாத் பலவதீ பவதி, பீஜபூரகமபி ஶகாலாதிவஸாகந்தேநாதீவ பலவத்பவதி, சூதாநாஂ ச மத்ஸ்யவஸாஸேகாத் பலாட்யதயா ரஸநமநுமீயதே, அஶோகஸ்ய ச காமிநீபாததலாஹதிஸுகிநஃ ஸ்தபகிதஸ்ய ஸ்பர்ஶநாநுமாநஂ; ஸ்மதிஶ்சாநுமாநஂ த்ரடயதி, யதா- “யோऽபிவாதிதவிப்ரஸ்து நாஶிஷஂ ஸம்ப்ரயச்சதி| ஶ்மஶாநே ஜாயதே வக்ஷோ கத்ரகங்கோபஸேவிதஃ” இதி; ததா “வக்ஷகுல்மஂ பஹுவிதஂ தத்ரைவ தணஜாதயஃ| தமஸாऽதர்மரூபேண ச்சாதிதாஃ கர்மஹேதுநா|| அந்தஃஸஞ்ஜ்ஞா பவந்த்யேதே ஸுகதுஃகஸமந்விதாஃ| ஏததந்தாஶ்ச கதயோ ப்ரஹ்மாத்யாஃ ஸமுதாஹதாஃ” (மநுஸ்மதி அ.௧) இதி| ததா தந்த்ரகாரஶ்ச வாநஸ்பத்யாநூகாந் ப்ராணிநோ வக்ஷ்யதி; தேநாகமஸஂவலிதயா யுக்த்யா சேதநா வக்ஷாஃ||௪௮||

Adhikarana 21 (49) · Śloka 49

ஸார்தா குர்வாதயோ புத்திஃ ப்ரயத்நாந்தாஃ பராதயஃ| குணாஃ ப்ரோக்தாஃ ...|௪௯|

ஸம்ப்ரதி குணாந்நிர்தேஷ்டுமாஹ- ஸார்தா இத்யாதி| அநேந த்ரிவிதா அபி வைஶேஷிகாஃ ஸாமாந்யா ஆத்மகுணாஶ்சோத்திஷ்டாஃ| தத்ரார்தாஃ ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தாஃ| யதுக்தம்- “அர்தாஃ ஶப்தாதயோ ஜ்ஞேயா கோசரா விஷயா குணாஃ” (ஶா.அ.௧) இதி| ஏதே ச வைஶேஷிகாஃ; யத ஆகாஶஸ்யைவ ஶப்தஃ ப்ராதாந்யேந, வாயோரேவ ஸ்பர்ஶஃ ப்ராதாந்யேந, ஏவமக்ந்யாதிஷு ரூபாதயஃ| அந்யகுணாநாஂ சாந்யத்ர தர்ஶநஂ பூதாந்தராநுப்ரவேஶாத் | வசநஂ ஹி- “விஷ்டஂ ஹ்யபரஂ பரேண” (ந்யா.த.அ.௩ஆ.௧ஸூ.௬௬) இதி| குர்வாதயஸ்து குருலகுஶீதோஷ்ணஸ்நிக்தரூக்ஷமந்ததீக்ஷ்ணஸ்திரஸரமதுகடிநவிஶதபிச்சிலஶ்லக்ஷ்ணகரஸ்தூலஸூக்ஷ்மஸாந்த்ரத்ரவா விஂஶதிஃ| ஏதே ச ஸாமாந்யகுணாஃ, பதிவ்யாதீநாஂ ஸாதாரணத்வாத்| ஏதே யஜ்ஜஃபுருஷீயே ப்ராய ஆயுர்வேதோபயுக்தத்வாத் பராதிப்யஃ பதக் படிதாஃ| புத்திஃ ஜ்ஞாநம்; அநேந ச ஸ்மதிசேதநாதத்யஹங்காராதீநாஂ புத்திவிஶேஷாணாஂ க்ரஹணம்| ப்ரயத்நோऽந்தே யேஷாஂ நிர்தேஶே தே ப்ரயத்நாந்தாஃ; ஏதேந சேச்சாத்வேஷஸுகதுஃகப்ரயத்நாநாஂ க்ரஹணம்| வசநஂ ஹி- “இச்சா த்வேஷஃ ஸுகஂ துஃகஂ ப்ரயத்நஶ்சேதநா ததிஃ| புத்திஃ ஸ்மதிரஹங்காரோ லிங்காநி பரமாத்மநஃ” (ஶா.அ.௧) இதி| இஹ சேதநாதீநாஂ புத்திக்ரஹணேநைவ க்ரஹணஂ, ஶாரீரே து சேதநாதீநாமபி பதகாத்மகமகத்வேந பதக் பாடஃ| ஏதச்ச தத்ரைவ வ்யாகரணீயம்| பராதயோ யதா- “பராபரத்வே யுக்திஶ்ச ஸங்க்யா ஸஂயோக ஏவ ச| விபாகஶ்ச பதக்த்வஂ ச பரிமாணமதாபி ச|| ஸஂஸ்காரோऽப்யாஸ இத்யேதே குணாஃ ப்ரோக்தாஃ பராதயஃ|” (ஸூ.அ.௨௬) இதி| ஏதே ச ஸாமாந்யகுணா அபி நாத்யுபயுக்தத்வாத்ததா புத்திப்ராதாந்யாச்சாந்தே ப்ரோக்தாஃ| ப்ரோக்தா இதி ப்ரகர்ஷேண விஶேஷகுணத்வாதிநோக்தாஃ|௪௯|-

Adhikarana 22 (49) · Śloka 49

...ப்ரயத்நாதி கர்ம சேஷ்டிதமுச்யதே||௪௯||

க்ரமாகதஂ கர்ம நிர்திஶதி- ப்ரயத்நாதீத்யாதி| ப்ரயதநஂ ப்ரயத்நஃ கர்மைவாத்யமாத்மநஃ; யதா- “துல்யாஸ்யப்ரயத்நஂ ஸவர்ணம்” (பா.அ.௧பா.௧ஸூ.௯) இத்யத்ர வ்யாக்யாதம்| ஆதிஶப்தஃ ப்ரகாரவாசீ| தேந ஸஂஸ்காரகுருத்வாதிஜந்யகத்ஸ்நக்ரியாவரோதஃ| யத்யபி சேஷ்டிதஂ ப்ராணிவ்யாபார உச்யதே, ததாऽபீஹ ஸாமாந்யேந க்ரியா விவக்ஷிதா| சேஷ்டிதபதேநைவ ஸர்வகர்மலாபே ஸித்தே வமநாதிகர்மநிஷேதே ச ஸித்தே ப்ரயத்நாதீதி பதஂ ஸுஸூக்ஷ்மப்ரயத்நரூபகர்மவ்யாபித்வத்யோதநார்தம் | அந்யே து ப்ரயத்நாதீதி ப்ரயத்நகாரணமிதி ப்ருவதே, ப்ரயத்நக்ரஹணஂ ச காரணோபலக்ஷணஂ வதந்தி; தேந குருத்வாதிகார்யஸ்யாபி கர்மணோ க்ரஹணமிதி| ப்ரயத்நஶப்தஶ்சாயுர்வேதேऽபி கர்மவசநோ தஶ்யதே; “ப்ரவத்திஸ்து சேஷ்டா கார்யார்தா, ஸைவ க்ரியா ப்ரயத்நஃ கார்யஸமாரம்பஶ்ச” (வி.அ.௮) இதி வசநாத்||௪௯||

Adhikarana 23 (50) · Śloka 50

ஸமவாயோऽபதக்பாவோ பூம்யாதீநாஂ குணைர்மதஃ| ஸ நித்யோ யத்ர ஹி த்ரவ்யஂ ந தத்ராநியதோ குணஃ||௫௦||

ஸமவாயமாஹ- ஸமவாய இத்யாதி| ஸமவாயஸ்ய சாயஂ நிர்தேஶ ஏவ லக்ஷணம்| தேநோத்தரத்ர த்ரவ்யாதிலக்ஷணே புநரஸ்ய லக்ஷணஂ ந கர்தவ்யம்| ஸமவாய இதி லக்ஷ்யநிர்தேஶஃ, அபதக்பாவ இதி லக்ஷணம்; அபதக்பாவஃ அயுதஸித்திஃ, ஸஹைவாவஸ்தாநமிதி யாவத்| யதா- அவயவாவயவிநோஃ, குணகுணிநோஃ, கர்மகர்மவதோஃ, ஸாமாந்யஸாமாந்யவதோஃ; நஹ்யவயவாதீந் விரஹய்யாவயவ்யாதய உபலப்யந்தே| அபதக்பாவமேவ விஶேஷயந்நாஹ- பூம்யாதீநாஂ குணைர்மத இதி| பூம்யாதீநாஂ பூமிப்ரகாராணாஂ; பூமிஶ்ச பூயஸாமாதேயாநாமாதாரா, தேநாதாரத்வோதாஹரணார்தமுக்தா; யதோ பூமேரர்தாஃ ஸர்வே குர்வாதிபராத்யாஶ்ச குணாஸ்ததா சாவயவிஸாமாந்யக(த)ர்மாண்யப்யாதேயாநி, நேதரத்ரவ்யே யதோக்தஸர்வாதேயஸம்பத்திஃ| ஏதேந பூம்யாதீநாமித்யாதாராணாஂ, குணைரிதி அப்ரதாநைராதேயைஃ; ஆதேயோ ஹ்யாதாராபேக்ஷயாऽப்ரதாநம், அப்ரதாநே ச குணஶப்தோ யதா- குணீபூதோऽயமிதி, அப்ரதாநமித்யர்தஃ; தேநாதாராணாமாதேயைர்யோऽபதக்பாவஃ ஸ ஸமவாயஃ இதி| தேந பதிவீத்வகந்தவத்த்வயோரபதக்ஸித்தயோரப்யாதாராதேயபாவாபாவாந்ந ஸமவாய இத்யுக்தஂ பவதி| அத ஏவோக்தஂ வைஶேஷிகே யத்- “அயுதஸித்தாநாமாதார்யாதாரபூதாநாஂ யஃ ஸம்பந்த இஹேதிப்ரத்யயஹேதுஃ ஸ ஸமவாயஃ” (ப.த.ஸஂ.த்ரவ்யபதார்தநிரூபண) இதி| ஸ நித்ய இதி ஸமவாயோऽவிநாஶீ| ஸத்யபி ஸமவாயிநாஂ த்ரவ்யாணாஂ நாஶே ஸமவாயோ ந விநஶ்யதி| அத்ர ஹேதுமாஹ- யத்ர ஹீத்யாதி| யத்ர த்ரவ்யஂ நியதஂ நித்யஂ, யதா- ஆகாஶஂ, ந தத்ர நித்ய ஆகாஶேऽநியதோ விநாஶீ குணஃ, ‘கஶ்சித்’ இதி ஶேஷஃ| ஏவஂ மந்யதே- நித்யே வ்யோம்நி பரிமாணமபி தாவந்நித்யஂ, ததா த்ரவ்யத்வமப்யாகாஶகதஂ நித்யஂ, ததா நித்யயோராகாஶதத்குணயோஃ ஸமவாயலக்ஷணஃ ஸம்பந்தோऽபி நித்ய ஏவ| ஏவஂ தத்ர ஸமவாயஸ்ய நித்யத்வே ஸித்தே ஏகரூபத்வாத் ஸமவாயஸ்யாந்யத்ராபி நித்யத்வமேவ| ந சாஶ்ரயத்ரவ்யநாஶே ஸமவாயவிநாஶஃ| யதா- கோவ்யக்திவிநாஶேऽபி கோத்வஸ்ய ஸாமாந்யஸ்ய ந விநாஶஃ| நித்யஸ்யைவ ஸமவாயஸ்ய தே தே பார்திவத்ரவ்யாதயஸ்தத்ர தத்ர வ்யஞ்ஜகா பவந்தி ஸாமாந்யஸ்யேவ வ்யக்தயஃ| அந்யைஸ்து நித்யாநித்யபேதேந த்விவிதஃ ஸமவாயோ வ்யாக்யாதஃ; அயஂ ச க்ரந்தோ பூம்யாதீநாஂ குணைரேவ யஃ ஸம்பந்தஸ்தஸ்யைவ யதாஶ்ருதஸ்ய ப்ரதிபாதக இதி வ்யாக்யாதஂ; தத்து ந வ்யாபகஂ நாபி வைஶேஷிகமதாநுயாயீதி நேஹ ப்ரபஞ்சிதம்||௫௦||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

யத்ராஶ்ரிதாஃ கர்மகுணாஃ காரணஂ ஸமவாயி யத்| தத்த்ரவ்யஂ ...|௫௧|

த்ரவ்யலக்ஷணமாஹ- யத்ரேத்யாதி| யத்ராஶ்ரிதா யத்ர ஸமவேதாஃ, கர்ம ச குணாஶ்ச கர்மகுணாஃ| காரணஂ ஸமவாயி யதிதி ஸமவாயி காரணஂ யத், த்ரவ்யமேவ ஹி த்ரவ்யகுணகர்மணாஂ ஸமவாயிகாரணம்| ஸமவாயிகாரணஂ ச தத் யத் ஸ்வஸமவேதஂ கார்யஂ ஜநயதி; குணகர்மணீ து ந ஸ்வஸமவேதஂ கார்யஂ ஜநயதஃ, அதோ ந தே ஸமவாயிகாரணே| ஏதத்கர்மவத்த்வஂ ஹி த்ரவ்யஸ்ய குணாதிபஞ்சபதார்தவ்யாவத்திமாத்ரலக்ஷணகதநஂ, ந து ஸஜாதீயவ்யாபகவிஜாதீயவ்யாவர்தகலக்ஷணகதநஂ; யேந கர்மஸமவாயோ நாகாஶாதீநாஂ வர்ததே , தேந லக்ஷணாநுகதஂ விஜாதீயவ்யாவத்தஂ த்ரவ்யஸ்ய லக்ஷணஂ குணவத்த்வஂ ஸமவாயிகாரணத்வஂ ச போத்தவ்யம்| யது(த்தூ)த்பந்நமாத்ரஂ த்ரவ்யஂ ப்ரதமக்ஷணே நிர்குணஂ, ததபி த்விதீயக்ஷணாவஶ்யம்பாவிகுணவத்தயா தத்யோக்யத்வாத்குணவதேவேதி மந்தவ்யம்| வைஶேஷிகேऽப்யுச்யதே- க்ரியாவத்குணவத் ஸமவாயிகாரணஂ த்ரவ்யம் (வை.த.அ.௧ஸூ.௧௫) இதி| தத்ராபி ச யதேஹ வ்யாக்யாதஂ ததைவ வ்யாக்யாதம்| ௫௧|-

Adhikarana 25 (51) · Śloka 51

...ஸமவாயீ து நிஶ்சேஷ்டஃ காரணஂ குணஃ||௫௧||

குணலக்ஷணமாஹ- ஸமவாயீத்யாதி| ஸமவாயீதி ஸமவாயாதேயஃ; தேந வ்யாபகத்ரவ்யேப்யோ நிஷ்க்ரியேப்ய ஆகாஶாதிப்யோ குணஸ்ய வ்யாவத்திஃ; நஹ்யாகாஶாதயஃ ஸமவாயாதேயாஃ| நிர்கதஶ்சேஷ்டாயாஃ நிஶ்சேஷ்டஃ; சேஷ்டாநிர்கத்யா சேஹ சேஷ்டாஶூந்யத்வஂ ததா சேஷ்டாவ்யதிரிக்தத்வஂ சோச்யதே; தேந சேஷ்டாரூபாத் கர்மணோ வ்யாவத்திஃ, ததா க்ரியாதாரத்வயோகேப்யோ மூர்தத்ரவ்யேப்யோ வ்யாவத்திஃ ஸித்தா; குணஸ்ய காரணமித்யநேந சாகாரணேப்யஃ ஸாமாந்யவிஶேஷஸமவாயேப்யோ வ்யாவத்திஃ ஸித்தா| காரணத்வஂ து விபுத்ரவ்யபரிமாணாந்த்யாவயவிரூபாதிஷு லக்ஷணீயேஷு குணேஷு நாஸ்தி, தேந பாகாஸித்தஂ லக்ஷணஂ ஸ்யாத், அதஃ காரணத்வேநேஹ பாவரூபகாரணாவ்யபிசாரி ஸாமாந்யவத்த்வஂ லக்ஷணதயா போத்தவ்யம்| தச்ச ஸாமாந்யவத்த்வஂ ஸர்வகுணவ்யாபகஂ ஸாமாந்யாதிவ்யாவர்தகஂ ச, ஸாமாந்யாதீநாஂ ஸாமாந்யவத்த்வாபாவாத்| அதவா விபுத்ரவ்யபரிமாணாந்த்யாவயவிரூபாத்யந்தராணாஂ காரணத்வதர்ஶநாத்விபுத்ரவ்யபரிமாணாந்த்யாவயவிரூபாதாவபி காரணத்வயோக்யத்வமஸ்த்யேவேதி ந பாகாஸித்ததா காரணத்வஸ்ய; கிஂவா யோகிப்ரத்யக்ஷஜ்ஞாநஹேதுதயா விபுத்ரவ்யபரிமாணாதீநாமபி காரணத்வஂ போத்தவ்யம்| ஏவம்பூதஂ ச காரணத்வஂ யத்யபி ஸாமாந்யாதிஷ்வபி க்வசிதநுகம்யதே, ததாऽபி ‘ஸமவாயீ து’ இதி பதேந ஸமவாயாதாரதா ததா ஸமவாயாதேயதா ச யுகபத்விபக்ஷிதா; தேந ஸமவாயகேவலாதாரஸ்ய விபுத்ரவ்யஸ்ய ததா ஸமவாயகேவலாதேயஸ்ய ஸாமாந்யாதேஶ்ச வ்யுதாஸஃ ஸித்தோ பவதி||௫௧||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

ஸஂயோகே ச விபாகே ச காரணஂ த்ரவ்யமாஶ்ரிதம்| கர்தவ்யஸ்ய க்ரியா கர்ம கர்ம நாந்யதபேக்ஷதே||௫௨||

கர்மலக்ஷணமாஹ- ஸஂயோக இத்யாதி| ஸஂயோகே ச விபாகே ச யுகபத் காரணம்| தேந ஸஂயோகே உத்தரதேஶஸஂயோககாரகே விபாகாகாரணே, ததா விபாகே ச விபாகஜவிபாகமாத்ரகாரணே ஸஂயோகாகாரணே வ்யாவத்திஃ ஸித்தா| த்ரவ்யமாஶ்ரிதமிதி ஸ்வரூபமாத்ரகதநஂ வ்யாக்யேயஂ, த்ரவ்யவ்யாவத்திஸ்து ‘கர்ம நாந்யதபேக்ஷதே’ இத்யநேநைவ ஸித்தா | அஸ்யாயமர்தோ யத்- கர்ம உத்பந்நஂ ஸ்வாஶ்ரயஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய பூர்வதேஶவிபாகே உத்தரதேஶஸஂயோகே ச கர்தவ்யே நாந்யத்காரணஂ பஶ்சாத்காலபாவ்யபேக்ஷதே; த்ரவ்யஂ து யத்யபி ஸஂயோகவிபாககாரணஂ யுகபத்பவதி, ததாऽபி ததுத்பந்நஂ ஸத்யதா கர்மயுக்தஂ பவதி ததைவ ஸஂயோகவிபாககாரணஂ ஸ்யாத் ; கர்ம தூத்பந்நஂ கரோத்யேவ பரஂ ஸஂயோகவிபாகௌ ந து காரணாந்தரஂ பஶ்சாத்பாவ்யபேக்ஷதே, ஸஂயோகவிபாகாஶ்ரயப்ரத்யாஸத்திஂ த்வபேக்ஷதே, ஸா ச பூர்வஸித்தைவேதி ந சரமபாவிகாரணாந்தராபேக்ஷதா கர்மணஃ| அத கர்மஶப்தேந வமநாதீநாஂ ததாऽதஷ்டஸ்ய ததா க்ரியாயாஶ்சாபிதீயமாநத்வாத் கஸ்ய கர்மண இதஂ லக்ஷணமித்யத ஆஹ- கர்தவ்யஸ்ய க்ரியா கர்மேதி| ஏதேந க்ரியாரூபஸ்ய கர்மண இதஂ லக்ஷணஂ நாதஷ்டாதேரிதி||௫௨||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

இத்யுக்தஂ காரணஂ...|௫௩|

ப்ரகரணமுபஸஂஹரதி- இதீத்யாதி| இதி ஸமாப்தௌ; தேநைதாவதேவ ஸாமாந்யாதிஷட்கஂ ஸர்வஸ்யைவ கார்யஜாதஸ்ய காரணஂ, நாந்யத் காரணமஸ்தி|௫௩|-

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

... கார்யஂ தாதுஸாம்யமிஹோச்யதே| தாதுஸாம்யக்ரியா சோக்தா தந்த்ரஸ்யாஸ்ய ப்ரயோஜநம்||௫௩||

காரணஂ ஸாமாந்யேநாபிதாயாயுர்வேதோபயுக்தஂ கார்யமாஹ- கார்யமித்யாதி| தாதுஸாம்யம் ஆரோக்யஂ; வக்ஷ்யதி ஹி- “விகாரோ தாதுவைஷம்யஂ ஸாம்யஂ ப்ரகதிருச்யதே| ஸுகஸஞ்ஜ்ஞகமாரோக்யம்” (ஸூ.அ.௯) இத்யாதி| இஹேத்யாயுர்வேதே; தேநாந்யத்ராந்யதபி கடாதி கார்யமுச்யதே| இஹ து கிமிதி தத் கார்யஂ நோச்யத இத்யாஹ- தாதுஸாம்யேத்யாதி| சகாரோ ஹேதௌ| தாதுஸாம்யக்ரியைவ யஸ்மாதாயுர்வேதப்ரயோஜநஂ, தஸ்மாதாயுர்வேதே தாதுஸாம்யமேவ கார்யமுச்யதே ப்ரயோஜநஂ கத்யதே; அந்யத்த்வவிவக்ஷிதத்வாத்ததாऽப்ரதாநத்வாச்ச நேஹ கார்யத்வேநோச்யதே||௫௩||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

காலபுத்தீந்த்ரியார்தாநாஂ யோகோ மித்யா ந சாதி ச| த்வயாஶ்ரயாணாஂ வ்யாதீநாஂ த்ரிவிதோ ஹேதுஸங்க்ரஹஃ||௫௪||

ஸம்ப்ரதி ஸாமாந்யேந காரணமுக்தஂ ததாயுர்வேதோபயுக்தத்வாரேண வக்தவ்யஂ; தத்ர வ்யாதிகாரணமேவ தாவதக்ரேऽபிதீயதே- காலேத்யாதிநா ஸூத்ரக்ரமாநுரோதாத்| ஸூத்ரணஂ ஹி “ஹேதுலிங்கௌஷதஜ்ஞாநம்” (ஸூ.அ.௧) இதி| காலஃ ஶீதோஷ்ணவர்ஷலக்ஷணஃ, புத்திஃ ப்ரஜ்ஞா, இந்த்ரியார்தாஃ ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தாஸ்தத்ஸஹசரிதாநி த்ரவ்யகுணகர்மாணீந்த்ரியத்வாரோபயுஜ்யமாநாநி ச; தேஷாஂ காலாதீநாஂ யோகஃ ஸம்பந்தஃ| தஸ்ய விஶேஷணத்ரயஂ- மித்யா ந சாதி சேதி| தேந காலாதீநாஂ மித்யாயோகஃ, நச யோகஃ அயோக இத்யர்தஃ, அதி ச யோகஃ அதியோக இத்யர்தஃ| த்வயாஶ்ரயாணாமிதி மநஃஶரீராஶ்ரயாணாம்| ஏதச்ச மநஃஶரீராதிஷ்டாநத்வஂ பதங்மிலிதஂ ச போத்தவ்யம்| த்ரிவித இத்யயோகாதியோகமித்யாயோகரூபஃ| ஹேதுஸங்க்ரஹஃ ஹேதுஸங்க்ஷேபஃ| ஏதே ச காலாதீநாமதியோகாயோகமித்யாயோகாஸ்திஸ்ரைஷணீயே “தத்ராதிப்ரபாவதாஂ” (ஸூ.அ.௧௧) இத்யாதிநா க்ரந்தேந ஸுவ்யக்தஂ வாச்யா இதி நேஹ விவ்ரியந்தே| காலக்ரஹணஂ த்விஹாதௌ கதஂ, காலஸ்ய துஷ்பரிஹாரத்வாத்| ததநு புத்திருச்யதே, புத்த்யபராதஸ்யைவேந்த்ரியார்தாதியோகாதிஹேதுத்வாத்; வக்ஷ்யதி ஹி- “ப்ரஜ்ஞாபராதாத்த்யஹிதாநர்தாந் பஞ்ச நிஷேவதே” (ஸூ.அ.௨௮) இதி; ஏவஂ ச யத்யப்யஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகஃ ப்ரஜ்ஞாபராதே ப்ரவிஶதி, ததாऽபி ப்ரத்யாஸந்நகாரணத்வாதஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகேநைவாயஂ பதக் தந்த்ரே ஸூச்யதே, ப்ரஜ்ஞாபராதஸ்த்வஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகவ்யதிரிக்தகாயவாங்மநஃக்ரியாபராதே வர்ததே| அத்ர சாதர்மோऽபி வ்யாதிஹேதுரஸ்தி, யதுக்தஂ- “க்ரியாக்நாஃ கர்மஜா ரோகாஃ” (ஶா.அ.௧) இத்யாதி; தஸ்ய சாதர்மஸ்ய காலக்ரஹணேநைவ க்ரஹணஂ கேசிந்மந்யந்தே; தந்ந, திஸ்ரைஷணீயே ப்ரஜ்ஞாபராதேநைவாதர்மக்ரஹணாத்| தத்ர ஹி, அநதவசநாபித்யாதிவாங்மநோமித்யாயோகரூபஃ ப்ரஜ்ஞாபராதவிஶேஷ உக்தஃ; நத்வநதவசநாதீநாஂ ஸ்வரூபேண வ்யாதிகர்தத்வஂ, கிந்த்வதர்மோத்பாதாவாந்தரவ்யாபாராணாமேவ; தேந ப்ரஜ்ஞாபராத ஏவாதர்மோத்பாதாவாந்தரவ்யாபாரஃ கர்மஜரோகேஷு காரணஂ, யாக இவ தர்மோத்பாதாவாந்தரவ்யாபாரஃ ஸ்வர்கே| யத்தூச்யதே- காலபரிணாமஜாயமாநத்வாத் கர்மஜவிகாராணாஂ காலஜத்வஂ, யதுக்தஂ- “காலஸ்ய பரிணாமேந ஜராமத்யுநிமித்தஜாஃ| ரோகாஃ ஸ்வாபாவிகா தஷ்டாஃ ஸ்வபாவோ நிஷ்ப்ரதிக்ரியஃ” (ஶா.அ.௧) இதி; தந்ந, ததா ஸத்யஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகஜஸ்யாபி கிஞ்சித்காலபரிணாமஜாயமாநஸ்ய காலஜத்வஂ ஸ்யாத்| நச காலாதியோகாத்யபிதாயிக்ரந்தே திஸ்ரைஷணீயே கர்மாவரோதஃ கதமபி ப்ரதிபாதி| கதிதாபுருஷீயே து “தீததிஸ்மதிவிப்ரஂஶஃ ஸம்ப்ராப்திஃ காலகர்மணாம்| அஸாத்ம்யேந்த்ரியஸஂயோகா விஜ்ஞேயா ரோகஹேதவஃ” (ஶா.அ.௧) இத்யபிதாய ஸ்வாபாவிகாநாஂ ரோகாணாஂ ததா கர்மஜாநாஂ ச காலஜ ஏவாவரோதஃ கதஃ| உக்தஂ ஹி தத்ர- “காலஸ்ய பரிணாமேந ஜராமத்யுநிமித்தஜாஃ| ரோகாஃ ஸ்வாபாவிகா தஷ்டாஃ ஸ்வபாவோ நிஷ்ப்ரதிக்ரியஃ” (ஶா.அ.௧) இதி, ததா “நிர்திஷ்டஂ தைவஸஞ்ஜ்ஞஂ து கர்ம யத் பௌர்வதைஹிகம்| ஹேதுஸ்ததபி காலேந ரோகாணாமுபலப்யதே” (ஶா.அ.௧) இதி| அத்ராபி புத்திமித்யாயோகரூபஃ ப்ரஜ்ஞாபராத ஏவ ரோகஜநககர்மகாரணம்| காலவிஶேஷப்ராப்த்யா து யேஷாஂ வ்யாதீநாமாகமோ பவதி, தே காலமித்யாதியோகஜந்யா வா பவந்து, அஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தப்ரஜ்ஞாபராதஜந்யா வா; ஸர்வ ஏவாவிஶேஷேண காலகதாபிவ்யக்திமாத்ரபரிக்ரஹணாத்தத்ர காலஸம்ப்ராப்திஜந்யா இத்யுக்தா கதாஃ| ததாஹி- தத்ர ஸந்ததாதிஜ்வரா அபி காலஜந்யா ஏவோக்தாஃ| வசநஂ ஹி- “ஸந்ததஃ ஸததோऽந்யேத்யுஸ்ததீயகசதுர்தகௌ| ஸ்வே ஸ்வே காலே ப்ரவர்தந்தே காலே ஹ்யேஷாஂ பலாகமஃ” (ஶா.அ.௧) இதி| நச ஸந்ததாதௌ காலஸ்ய மித்யாயோகாதயஃ காரணத்வேநோபலப்யந்தே, கிந்தர்ஹ்யஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகப்ரஜ்ஞாபராதாவேவ; ததா ஸ்வாபாவிகேஷு ச ரோகேஷு ந காலமித்யாயோகாதயஃ காரணத்வேநோபலப்யந்தே; தஸ்மாந்ந தத்ர காலமித்யாயோகாதிஜந்யாஃ காலஜத்வேநாசார்யஸ்யாபிப்ரேதாஃ, கிந்து காலாபிவ்யஞ்ஜநீயாஃ காலஜாஃ; அத ஏவ ச தத்ர “ஸம்ப்ராப்திஃ காலகர்மணாம்” (ஶா.அ.௧) இதி படிதஂ நது “காலோ மித்யா ந சாதி ச” இதி படிதம் | கிஞ்ச தத்ராபி காலமபிதாயாபி கர்மணாமிதி பதஂ பதக் படித்வா காலே ஜாதஃ கர்மஜஃ பதகேவ ஸூசிதஃ| கிஞ்ச, உந்மாதநிதாநே ஸாக்ஷாதேவாசார்யேண கர்மஜஸ்ய ப்ரஜ்ஞாபராதஜத்வமுக்தம்| வசநஂ ஹி- “ப்ரஜ்ஞாபராதாத் ஸம்பூதே வ்யாதௌ கர்மஜ ஆத்மநஃ| நாபிஶஂஸேத்புதோ தேவாந்ந பிதந்ந ச ராக்ஷஸாந்” (நி.அ.௭) இதி| ஜநபதோத்த்வஂஸநீயேऽப்யுக்தஂ- “தஸ்யமூலமதர்மஃ, தந்மூலஂ சாஸத்கர்ம பூர்வகதஂ, தயோர்யோநிஃ ப்ரஜ்ஞாபராத ஏவ” (வி.அ.௩)| (ததேவஂ கர்மாபேக்ஷத்வயமுபதர்ஶிதஂ,) பலாபலஂ து வித்வாஂஸஃ ஸ்வயமேவ நிர்லோசயிஷ்யந்தி| இதஂ த்வத்ர சிந்த்யதாஂ- ஸ்வாபாவிகாநாஂ க்ஷுத்பிபாஸாதீநாஂ ததா காலஸம்யக்யோகேऽபி ஜாயமாநாநாஂ தோஷசயப்ரகோபாணாஂ க்வ ப்ரவேஶோ பவது; ந தாவத் காலஜே, யதஃ காலோ ஹி தத்ர ஸம்யக்யுக்த ஏவ, காலஸம்யக்யோகஶ்ச ந வ்யாதிகாரணமிதி ஸித்தாந்தஃ; அத காலப்ரதிநியதஸ்தத்ராஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோக ஏவ காரணமிஷ்யதே, ததாऽப்யேவஂ ஸதி காலமித்யாயோகாதாவப்யஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோக ஏவ காரணமிதி வக்துஂ பார்யதே; தஸ்மாதஸ்மிந்மார்கே ஏவஂ புத்திர்வலதே - யத்- ஸஹஜாநாஂ விகாராணாஂ நிஷ்ப்ரதிக்ரியத்வேநேஹாயோகாதிஜந்யத்வேநாவரோதோ ந கத ஏவ, காலஸ்வபாவஜா அபி ஸஹஜா ஏவ; யா த்வத்ர ப்ரதிக்ரியா காலஸ்வபாவஜாநாமநாகதாநாஂ பாவாநாஂ ஸத்த்வகுணத்ரவ்யஸேவாதிரூபா ததா ஸ்வாபாவிகாநாஂ ச க்ஷுத்பிபாஸாஜராதீநாஂ காலபோஜநரஸாயநாதிரூபா, தஸ்யா அகரணே ஸதி காலஸ்வபாவஜஸ்ய ரோகஸ்ய ப்ராதுர்பாவஃ ப்ரஜ்ஞாபராதஜந்ய ஏவ, உசிதே ஹி காலே கர்தவ்யாகரணஂ ப்ரஜ்ஞாபராத ஏவ; உக்தஂ ஹி கதிதாபுருஷீயேऽபி ப்ரஜ்ஞாபராதஸங்க்ரஹே- “கர்மகாலாதிபாதஶ்ச மித்யாரம்பஶ்ச கர்மணாம்” (ஶா.அ.௧) இதி| அந்யே து மித்யாயோகாதிஶூந்யகாலவித்யமாநத்வேந கால ஏவாவரோத ஏஷாஂ விகாராணாமிதி கதிதாபுருஷீயே வக்ஷ்யமாணக்ரந்தஸ்ய யதாஶ்ருதார்தபரிக்ரஹாத்வர்ணயந்தி| நசேதி சகாராத்தீநயோகஂ கஹ்ணாதி| வக்ஷ்யதி ஹி- “மித்யாதிஹீநலிங்கேப்யோ யோ வ்யாதிருபஜாயதே” (ஶா.அ.௧) இதி| ஹீநயோகஸ்ய து ஸாக்ஷாதபடநமயோகப்ரபேதத்வாத்; ஸ்வல்பயோகே(கோ)ऽப்யயோகோ பவதி, யதைகதண்டுலாப்யவஹாரேऽநஶநமுச்யதே||௫௪||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

ஶரீரஂ ஸத்த்வஸஞ்ஜ்ஞஂ ச வ்யாதீநாமாஶ்ரயோ மதஃ| ததா ஸுகாநாஂ, யோகஸ்து ஸுகாநாஂ காரணஂ ஸமஃ||௫௫||

த்வயாஶ்ரயாணாமித்யநேநோக்தமாஶ்ரயஂ தர்ஶயதி- ஶரீரமித்யாதி| அத்ர ஶரீரமாதௌ கதஂ, ஶரீரரோகாதிகாரேணைவாஸ்ய தந்த்ரஸ்ய ப்ரவத்தத்வாத்| ஸத்த்வஸஞ்ஜ்ஞஶப்தேந மந உச்யதே; கிஂவா ஸத்த்வஶப்தேநைவ மநஸி லப்தே ஸஞ்ஜ்ஞாஶப்தேநாத்மஶரீரஸம்பத்தஂ மந உச்யதே, ஶரீராத்யஸம்பந்தஸ்ய மநஸோ வ்யாத்யநாஶ்ரயத்வாத்| அஸமாஸேந ச பதகபி ஶரீரமநஸோர்வ்யாத்யாஶ்ரயத்வஂ தர்ஶயதி| யதஃ குஷ்டாதயஃ ஶாரீரா ஏவ, காமாதயஸ்து மாநஸாஃ, உந்மாதாதயஶ்ச த்வயாஶ்ரயாஃ| ஆரோக்யஸ்யாஶ்ரயஂ ஹேதுஂ சாஹ- ததா ஸுகாநாமித்யாதி| ஸுகாநாமிதி ஆரோக்யாணாம்| வசநஂ ஹி- “ஸுகஸஞ்ஜ்ஞகமாரோக்யஂ விகாரோ துஃகமேவ து” (ஸூ.அ.௯) இதி| ததேதி ஶரீரஂ மநஶ்ச, தத்ர ஶரீரரோகாபாவரூபஸ்யாரோக்யஸ்ய ஶரீரமாஶ்ரயஃ, மாநஸரோகாபாவஸ்ய து மநஃ| யோகஸ்து ஸமஃ காலபுத்தீந்த்ரியார்தாநாஂ ஸம்யக்யோகரூபஸ்ததா ஸுகாநாமாரோக்யாணாஂ காரணம்| ஸுகாநாமிதி ஸுகபதாபிதேயாநாஂ ச ரோகாபாவாநாஂ பஹுத்வஂ நிஷேத்யரோகபஹுத்வாதேவ போத்தவ்யம்| இதமேவ ஹ்யபாவாநாஂ பஹுத்வஂ யந்நிஷேத்யபாவபஹுத்வம்| நநு “ஆயுர்வேதாகமோ ஹேதுஃ” (ஸூ.அ.௧) இத்யாதாவத்யாயார்தஸங்க்ரஹே வ்யாத்யாஶ்ரயோ ந ஸங்கஹீதஃ, தத் கிமிதமநார்ஷஂ? ந, ஹேதவஶ்சேத்யநேந வ்யாத்யாஶ்ரயரூபஸ்யாபி ஹேதோஸ்தத்ர ஸங்க்ரஹணம்||௫௫||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

நிர்விகாரஃ பரஸ்த்வாத்மா ஸத்த்வபூதகுணேந்த்ரியைஃ| சைதந்யே காரணஂ நித்யோ த்ரஷ்டா பஶ்யதி ஹி க்ரியாஃ||௫௬||

ஸத்த்வமாத்மா ஶரீரஂ சேதி வசநேந த்ரயமுபாத்தம், அத்ர ஶரீரமநஸீ வ்யாத்யாஶ்ரயதயோக்தே , ஆத்மநஸ்து கா வ்யவஸ்தேத்யாஹ- நிர்விகார இத்யாதி| நிர்விகாரோ நிர்விகதிஃ, தேந நீரோகத்வமாத்மநஃ| பர இதி ஸூக்ஷ்மஃ ஶ்ரேஷ்டோ வா, தேந ஸத்த்வஶரீராத்மமேலகரூபோ ய ஆத்மஶப்தேநோச்யதே தஂ வ்யாவர்தயதி; யதுக்தஂ- “ஸஂயோகபுருஷஸ்யேஷ்டோ விஶேஷோ வேதநாகதஃ” (ஶா.அ.௧) இதி| ஸஂயோகேऽபி சாத்மாதீநாஂ மநஸ்யேவ வேதநா பவதி, ஸா து மநஃஸஂயுக்தே ஆத்மந்யபி ஸம்பத்தேத்யுச்யதே, தேந “நிர்வ்யதே சாந்தராத்மநி” (ஸூ.அ.௨௨) இதி வசநஂ நிர்வ்யதே மநஸீதி ஸ்யாத் ; ததா ஶரீராதாவப்யாத்மஶப்தோ வர்ததே, தத்வ்யவச்சேதார்தஂ பர இதி பதம்| உக்தஂ ஹ்யந்யத்ர- “ப்ரஹ்மேந்த்ரவாய்வக்நிமநோததீநாஂ தர்மஸ்ய கீர்தேர்யஶஸஃ ஶ்ரியஶ்ச| ததா ஶரீரஸ்ய ஶரீரிணஶ்ச ஸ்யாத்த்வாதஶஸ்விங்கித ஆத்மஶப்தஃ” இதி| நநு, யத்யாத்மா நிர்விகாரஸ்தத் கிஂ ஜ்ஞாநரூபோऽப்யஸ்ய விகாரோऽஸ்தி வா நாஸ்தீத்யாஹ- ஸத்த்வேத்யாதி| ஸத்த்வஂ மநஃ, பூதகுணாஃ ஶப்தாதயஃ, இந்த்ரியாணி சக்ஷுராதீநி, ஏதைஃ கரணபூதைஶ்சைதந்யே காரணஂ பவத்யாத்மா| சைதந்யஂ சாத்மநி ஜாயதே வ்யஜ்யதே வா| அத ஏவ ச ஸத்த்வாதீநாஂ ஜ்ஞாநகாரணாநாஂ ஸர்வத்ராஸம்பவாத் ஸர்வகதேऽப்யாத்மநி ந ஸர்வத்ர ப்ரதேஶே ஜ்ஞாநஂ பவதி| நநு யதி சைதந்யவாநாத்மா, ததா கதாசிஜ்ஜ்ஞாநவாந் கதாசிதஜ்ஞ இத்யநித்யஃ ஸ்யாதித்யாஹ- நித்ய இதி| நித்யஸ்யாப்யாத்மநோ ஜ்ஞாநமநித்யஂ; நச தர்மாநித்யத்வே தர்மிணோऽப்யநித்யத்வஂ, நஹ்யாகாஶகுணஶப்தாநித்யத்வேऽப்யாகாஶஸ்யாப்யநித்யத்வமிதி பாவஃ| நித்யத்வஂ சாத்மநஃ பூர்வாபராவஸ்தாநுபூதார்தப்ரதிஸந்தாநாத்; நஹ்யநித்யே ஜ்ஞாதரி பூர்வாநுபூதமர்தமுத்தரோ ஜ்ஞாதா ப்ரதிஸந்தத்தே ; நஹி தேவதத்தபுத்தமர்தஂ யஜ்ஞதத்தோऽவகதத்வேந ப்ரதிஸந்ததாதி| நநு, தஶ்யதே ஜ்ஞாநவதஃ ஸுகோபலப்தாவநுராகலக்ஷணோ விகாரஸ்ததா துஃகோபலப்தௌ ச த்வேஷலக்ஷணஃ, தத் கதஂ ஸுகதுஃகோபலப்தாவயமாத்மா நிர்விகார இத்யாஹ- த்ரஷ்டா பஶ்யதி ஹி க்ரியா இதி| த்ரஷ்டா ஸாக்ஷீ; தேந யதிர்யதா பரமஶாந்தஃ ஸாக்ஷீ ஸஞ்ஜகதஃ க்ரியாஃ ஸர்வாஃ பஶ்யந்ந ராகத்வேஷாதிநா யுஜ்யதே, ததாऽऽத்மாऽபி ஸுகதுஃகாத்யுபலபமாநோऽபி ந ராகாதிநா யுஜ்யதே; தஶ்யமாநராகாதிவிகாரஸ்து மநஸி, ப்ராகதபுத்தௌ வா ஸாங்க்யதர்ஶநபரிக்ரஹாத்பவதீதி பாவஃ| ஸாங்க்யமதே ச மநஃஶப்தேந புத்திரந்தஃகரணஂ ச கஹ்யதே||௫௬||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

வாயுஃ பித்தஂ கபஶ்சோக்தஃ ஶாரீரோ தோஷஸங்க்ரஹஃ| மாநஸஃ புநருத்திஷ்டோ ரஜஶ்ச தம ஏவ ச||௫௭||

ஸம்ப்ரதி விகாராஶ்ரயஂ ததா விகாரஸ்ய வ்யவஹிதஂ ச ஹேதுமபிதாய ப்ரத்யாஸந்நஂ தோஷரூபஹேதுமாஹ- வாயுரித்யாதி| அத்ர ப்ரதாநத்வாதக்ரே வாயுருக்தஃ, ப்ராதாந்யஂ சாஶுபூரிதாருணவிகாரகர்தத்வாத்; வசநஂ ஹி- ‘ஆஶுகாரீ முஹுஶ்சாரீ’ (ஸு. நி. அ. ௧) இதி; ததா அஶீதிஂ வாதஜாந் விகாராந், சத்வாரிஂஶத் பித்தவிகாராந், விஂஶதிஂ ச கபஜாந் வக்ஷ்யதி ஹி மஹாரோகாத்யாயே (ஸூ. அ. ௨)| வாதமநு பித்தஂ ப்ரதாநஂ, ஶரீரமூலபூதாக்நிஹேதுத்வாத்ததா கபாதிகவிகாரகர்தத்வாத்ததா கபாபேக்ஷயா சாஶுகாரித்வாத்| அஸமாஸகரணஂ து பதகபி வாய்வாதீநாஂ ரோககர்தத்வோபதர்ஶநார்தம்| ஶாரீர இதி மாநஸதோஷவ்யவச்சேதார்தம்| ஸங்க்ரஹ இதி “த்வ்யுல்பணைகோல்பணைஃ ஷட் ஸ்யுர்ஹீநமத்யாதிகைஶ்ச ஷட்” (ஸூ.அ.௧௭) இத்யாதிவக்ஷ்யமாணப்ரபஞ்சஸ்ய ஸங்க்ஷேபஃ| நநு, ஶோணிதஸ்யாபி தோஷத்வாந்நாயஂ ஸங்க்ரஹஃ ஸாதுஃ, யதோ ரக்தஸ்யாபி வாதாதிவத்விஶிஷ்டஹேதுலக்ஷணவிகாரசிகித்ஸிதநிர்தேஶஃ கதஃ; தத்ர ஹேதுநிர்தேஶோ யதா- “காலே சாநவஸேசநாத்” (ஸூ.அ.௨௪/௯) இத்யாதி, லக்ஷணஂ ச யதா- “தபநீயேந்த்ரகோபாபஂ பத்மாலக்தகஸந்நிபம்” (ஸூ.அ.௨௪/௨௨) இத்யாதி, ரக்தவிகாராஶ்ச ரக்தார்ஶஃப்ரதரரக்தபித்தாதய உக்தாஃ, உபக்ரமஶ்ச “ஸ்ராவணஂ ஶோணிதஸ்ய து” (ஸூ.அ.௨௪/௧௮) இத்யாதிநோக்தஃ, ததா தோஷஸஞ்ஜ்ஞா ச சரகே கதா, யதுக்தஂ- “கபே வாதே ஜிதப்ராயே பித்தஂ ஶோணிதமேவ வா| யதி குப்யதி வாதஸ்ய க்ரியமாணே சிகித்ஸிதே|| யதோல்பணஸ்ய தோஷஸ்ய தத்ர கார்யஂ பிஷக்ஜிதம்” (சி.அ.௫/௨௭) இதி; ததா ச தந்த்ராந்தரேऽபி ஶல்யே ஶோணிதஂ தோஷத்வேநோக்தஂ- “தைரேதைஃ ஶோணிதசதுர்தைஃ” (ஸு.ஸூ.அ.௨௧) இதி வசநாத்| நைவஂ, தோஷோ ஹி ஸ்வதந்த்ரதூஷணாத்மக உச்யதே; யதோ ந வாதாதயோ வத்தாஃ கிஞ்சிதபேக்ஷ்ய தூஷயந்தி கிந்து ஸ்வத ஏவ, ஶோணிதஂ து துஷ்டவாதாதிஸஂஸர்கமபேக்ஷ்யைவ தூஷகஂ பவதி, ந ஹி ஶோணிதஂ விகதவாதாதிஸம்பந்தமந்தரேண விகதஂ பவதி; ஸர்வதா வாதாதிஜநகைரேவ ஶோணிததுஷ்டேஃ; ததா ஸர்வதா வாதாதிலக்ஷணயுக்தஸ்யைவ ஶோணிதஸ்ய துஷ்டத்வாத்; யஶ்ச ஹேத்வாதிவிஶேஷ உக்தஃ ஸ வாதாதியுக்தஸ்யைவ ஶோணிதஸ்ய பவதி; தேந வாதாதய ஏவ தத்ராபி தூஷணாத்மகாஃ, ஶோணிதஂ து ஸ்வப்ரமாணாதிரிக்தமபி தூஷ்யமேவ; ந ச தூஷ்யஸ்ய ஹேத்வாதயோ விஶிஷ்டா ந பவந்தி, யதோ மாஂஸாதீநாமபி ஹேத்வாதிவிஶேஷோऽஸ்தி; யதா மாஂஸதுஷ்டௌ- “மாஂஸவாஹீநி துஷ்யந்தி புக்த்வா ச ஸ்வபதாஂ திவா” (வி.அ.௫) இத்யாதி வக்ஷ்யதி; மாஂஸதுஷ்டிலக்ஷணஂ “ஶணு மாஂஸப்ரதோஷஜாந்” (ஸூ.அ.௨௮) இத்யாதிநா விவிதாஶிதபீதீயே வக்ஷ்யதி யாந் விகாராஸ்தே ஜ்ஞேயாஃ, யத ஏதாநேவ மாஂஸதோஷவிகாராந் ஸ்ரோதோவிமாநே மாஂஸதுஷ்டிலக்ஷணத்வேநாதிதேஶாதபிதாஸ்யதி, துஷ்டமாஂஸவிகாராஶ்சாதிமாஂஸார்புதாதய உக்தாஃ; உபக்ரமஶ்ச “மாஂஸஜாநாஂ து ஸஂஶுத்திஃ ஶஸ்த்ரக்ஷாராக்நிகர்ம ச” (ஸூ.அ.௨௮) இத்யுக்தஃ| தஸ்மாத்தூஷ்யாதிகாரே தோஷகதே கார்யே தூஷ்யேண வ்யபதேஶஃ- ரக்தஜோऽயஂ, மாஂஸஜோऽயமித்யாதி; யதா- ஸ்நேஹாதாரேண வஹ்நிநா தக்தே ஸ்நேஹதக்த இதி வ்யபதேஶஃ| தோஷஸஞ்ஜ்ஞா து பீடாகர்தத்வஸாமாந்யாததோஷேऽபி ஸ்யாத் ; யதா- “ஸ்வயஂ ப்ரவத்தஂ தஂ தோஷமுபேக்ஷேத ஹிதாஶநைஃ” (சி.அ.௫/௪௬) இத்யத்ர புரீஷமேவ தோஷத்வேநோக்தம்| ஸுஶ்ருதே து ஶோணிதஸ்ய தோஷத்வஂ வ்ரணேஷு ப்ராயஃ ஶோணிததுஷ்டிதர்ஶநாதுபசரிதமேவோக்தம்| யதஃ ப்ரதேஶாந்தரே வ்ரணப்ரஶ்நே வாதாதயஸ்த்ரய ஏவ தத்ராப்யுக்தாஃ- “வாதபித்தஶ்லேஷ்மாண ஏவ தேவஸம்பவஹேதவோ பவந்தி” (ஸு.ஸூ.அ.௨௧) இத்யாதிநா| கிஞ்ச யதி ஶோணிதஂ தோஷஃ ஸ்யாத்ததா வாதாதிவத்ப்ரகத்யாரம்பகஂ ஸ்யாத், நசாரபதே; தஸ்மாத்த்ரய ஏவ தோஷா இதி ஸித்தம்| மாநஸதோஷமாஹ- மாநஸஃ புநரித்யாதி| புநஃஶப்தோऽவதாரணே, தேந மாநஸ உத்திஷ்ட ஏவ பரஂ ந ஶாரீரதோஷவத் ப்ரபஞ்சிதஃ, மாநஸதோஷாணாமஸ்மிஂஸ்தந்த்ரே காயசிகித்ஸாரூபேऽப்ராஸ்தாவிகத்வாதிதி பாவஃ| ஆதௌ ரஜ உக்தஂ ப்ராதாந்யாத்; வசநஂ ஹி- “நாரஜஸ்கஂ தமஃ ப்ரவர்ததே” (வி.அ.௬) இதி| ஏவஶப்தேந ஸத்த்வாக்யகுணஸ்யாதோஷத்வமவதாரயதி, ஸத்த்வஂ ஹ்யவிகாரி||௫௭||

Adhikarana 33 (58) · Śloka 58

ப்ரஶாம்யத்யௌஷதைஃ பூர்வோ தைவயுக்திவ்யபாஶ்ரயைஃ| மாநஸோ ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநதைர்யஸ்மதிஸமாதிபிஃ||௫௮||

ஸம்ப்ரதி தோஷப்ரஶமகாரணமாஹ- ப்ரஶாம்யதீத்யாதி| பூர்வ இதி ஶாரீரஃ| தோஷக்ரஹணேந தஜ்ஜந்யா வ்யாதயோऽபி கஹ்யந்தே, விகததோஷாதநந்யத்வாத்வ்யாதீநாம்| தைவமதஷ்டஂ, ததாஶ்ரித்ய யத்வ்யாதிப்ரதீகாரஂ கரோதி தத்தைவவ்யபாஶ்ரயஂ பலிமங்கலாதி; ஏதச்ச ப்ரதமமுக்தஂ ஸத்யோऽக்லேஶேந ச வ்யாதிப்ரஶமகத்வாத்| யுக்திஃ யோஜநா; ஶரீரபேஷஜயோர்ஹிதோ யோ யோகஸ்ததபேக்ஷஂ ஸஂஶோதநஸஂஶமநாதி யுக்திவ்யபாஶ்ரயமுச்யதே| ஜ்ஞாநம் அத்யாத்மஜ்ஞாநஂ, விஜ்ஞாநஂ ஶாஸ்த்ரஜ்ஞாநஂ , தைர்யம் அநுந்நதிஶ்சேதஸஃ, ஸ்மதிஃ அநுபூதார்தஸ்மரணஂ, ஸமாதிஃ விஷயேப்யோ நிவர்த்யாத்மநி மநஸோ நியமநம்||௫௮||

Adhikarana 34 (59-61) · Śloka 61

ரூக்ஷஃ ஶீதோ லகுஃ ஸூக்ஷ்மஶ்சலோऽத விஶதஃ கரஃ| விபரீதகுணைர்த்ரவ்யைர்மாருதஃ ஸம்ப்ரஶாம்யதி||௫௯|| ஸஸ்நேஹமுஷ்ணஂ தீக்ஷ்ணஂ ச த்ரவமம்லஂ ஸரஂ கடு| விபரீதகுணைஃ பித்தஂ த்ரவ்யைராஶு ப்ரஶாம்யதி||௬௦|| குருஶீதமதுஸ்நிக்தமதுரஸ்திரபிச்சிலாஃ| ஶ்லேஷ்மணஃ ப்ரஶமஂ யாந்தி விபரீதகுணைர்குணாஃ||௬௧||

ஸம்ப்ரதி ஶரீரரோகாதிகாரப்ரவத்தத்வாதஸ்ய தந்த்ரஸ்ய ஶாரீரரோகஜநகவாதாதிலக்ஷணஂ பேஷஜஂ சாஹ- ரூக்ஷ இத்யாதி| ப்ரதாநத்வாதக்ரே வாயோரபிதாநம்| ரூக்ஷாதீநாஂ ஜ்யாயஸ்த்வாதபிதாநஂ, தேந தாருணாதயோऽபி குணா போத்தவ்யாஃ; ரூக்ஷத்வஂ ச வாயாவதிகஂ, ஸ்நேஹஸாத்யத்வாத்வாயோஃ; அதோ ரூக்ஷத்வமக்ரேऽபிஹிதம்| யத்யபி வைஶேஷிகேऽநுஷ்ணாஶீதோ வாயுஃ, ததாऽபீஹ ஶீதேந வத்திதர்ஶநாதுஷ்ணேந ச ப்ரஶமதர்ஶநாத்ததா கேவலவாதாரப்தே ரோகே ஶீததர்ஶநாச்ச ஶீத ஏவ வாயுஃ; யச்ச பித்தயுக்தஸ்யோஷ்ணத்வஂ, தத்யோகவாஹித்வாத்; யதா பாஷாணஸ்ய யேந த்ரவ்யேண ஶீதேநோஷ்ணேந வா யோகோ பவதி தத்குணாநுவிதாநஂ, ததா வாயோரபி| விபரீதா வாதகுணப்ரதிபக்ஷா குணா யஸ்ய தத்விபரீதகுணஂ; குணஶப்தேந சேஹ தர்மவாசிநா ரஸவீர்யவிபாகப்ரபாவாஃ ஸர்வ ஏவ கஹ்யந்தே, தேந ப்ரபாவாதபி யத்வாதவிபரீதஂ ததபி கஹ்யதே| அந்யே த்வேகவிபரீதஶப்தலோபாத்விபரீதஂ விபரீதகுணஂ ச க்ராஹயந்தி; தேந விபரீதக்ரஹணாத் ப்ரபாவவிபரீதஂ கஹ்யதே, குணவைபரீத்யாத்விபாகாதயோ கஹ்யந்தே| நநு விபரீதகுணபூயிஷ்டைரபி வாதாதீநாஂ ப்ரஶமோ பவதி, யதோ ந ஹி ஸர்வஂ பேஷஜஂ வாதாதீநாஂ ஸர்வாத்மநா விருத்தஂ பவதி; உக்தஂ ஹி- “விருத்தகுணஸந்நிபாதே ஹி பூயஸாऽல்பமவஜீயதே” (வி.அ.௧) இதி; தத் கிமிதி விருத்தகுணபூயிஷ்டஸ்யாக்ரஹணம்? உச்யதே- விருத்தகுணபூயிஷ்டஸ்யாபி விபரீதகுணஶப்தேநைவ க்ரஹணாத்| விபரீதகுணபூயிஷ்டேऽபி யே விபரீதா அல்பா அபலா வா குணாஸ்தே ஸ்வகார்யாகர்தத்வாதவ்யபதேஶ்யா ஏவ; கிஂவா ஸர்வதா விபரீதகுணைரதிகா ப்ரஶஸ்தா ச ஶாந்திர்பவதி, அத ஏவ ஸம்ப்ரஶப்தௌ ஶீக்ரஸம்யக்ப்ரஶமார்தாபிதாயகௌ கதௌ; விபரீதகுணபூயிஷ்டைர்ந ததா ஶாந்திர்பவதி, அத ஏவ ஸம்ப்ரஶப்தாப்யாஂ ந தத் ஸாக்ஷாதுக்தம்| ஏவஂ ச வ்யாக்யாநஂ பித்தஶ்லேஷ்மணோரபி கர்தவ்யம்| ஸஸ்நேஹமிதி ஈஷத்ஸ்நேஹஂ, தேந பித்தே ஸர்பிஷஃ ஸ்நிக்தஸ்ய பேஷஜத்வமுபபந்நம்| அம்லரஸதா சேஹ பித்தஸ்யோச்யதே, அப்தேஜஃஸமாரப்தத்வாத் பித்தஸ்ய; ஸுஶ்ருதே து கடுத்வமேவ பித்தஸ்யோக்தம், அம்லதா ச விதக்தஸ்ய பித்தஸ்யோக்தா| யதுக்தஂ- “விதக்தஂ சாம்லமேவ ச” (ஸு.ஸூ.அ.௨௧) இதி| ஏவஂ ஸஸ்நேஹதாயாமபி பித்தஸ்ய ஸுஶ்ருதஸ்வரஸோ நாஸ்தி| ஏதச்ச ஸ்நிக்தத்வமம்லத்வஂ ச ஜலாநலாரப்தத்வாத் பித்தஸ்யோபபந்நமேவ, ஸுஶ்ருதே து தேஜோரூபபித்தாபிப்ராயேணைவ தந்நிரஸ்தஂ பவதி| ஶ்லேஷ்மணோ விபரீதகுணைர்குணாநாஂ ப்ரஶம உச்யதே, ந புநஃ ஶ்லேஷ்மணஃ ப்ரஶமோऽபிதீயதே; கஸ்மாதேவமுச்யதே? குணப்ரஶமநேந ச குணிப்ரஶமோ குணவத்த்யா ச குணிவத்திர்பவதீதி ஸூசநார்தம்| யத உஷ்ணேந ஶீதப்ரஶமே க்ரியமாணே ஶீதாதாரஸ்யோதகபாகஸ்யாவஶ்யமேவ ப்ரஶமஃ க்ரியதே||௫௯-௬௧||

Adhikarana 35 (62) · Śloka 63

விபரீதகுணைர்தேஶமாத்ராகாலோபபாதிதைஃ| பேஷஜைர்விநிவர்தந்தே விகாராஃ ஸாத்யஸம்மதாஃ||௬௨|| ஸாதநஂ ந த்வஸாத்யாநாஂ வ்யாதீநாமுபதிஶ்யதே|௬௩|

விபரீதகுணைரப்யல்பமாத்ரைஸ்ததாऽவிபரீததேஶகாலாதிப்ரதிபத்தைஶ்ச ந ப்ரஶமோ பவதீத்யாஹ- விபரீதேத்யாதி| தேஶோ பூமிராதுரஶ்ச, மாத்ரா அநபாயிபரிமாணஂ, காலோ நித்யகஃ த்வாதிராவஸ்திகோ பால்யாதிஶ்ச; தேஶாத்யபேக்ஷயா யதோசிதத்வேந கல்பிதோ தேஶமாத்ராகாலோபபாதிதஃ| உபபாதிதைரிதி சௌராதிகோ ணிச்; கிஂவா வைத்யேநோபபாதிதைஃ| அத்ர தேஶக்ரஹணாத்பலஶரீராஹாரஸாத்ம்யஸத்த்வப்ரகதீநாஂ க்ரஹணஂ, காலக்ரஹணாத்வயஸோऽபி க்ரஹணஂ, தோஷஸ்து ப்ரஶமநீயதயைவ கஹீதஃ, பேஷஜஂ து ஸாக்ஷாதேவோக்தம்; ஏவஂ தோஷபேஷஜதேஶகாலபலஶரீராஹாரஸாத்ம்யஸத்த்வப்ரகதிவயஸாஂ பரீக்ஷ்யாணாஂ தஶவிதாநாஂ ஸர்வேஷாமேவ க்ரஹணஂ பவதி| ஸாத்யத்வேந ப்ராமாணிகாநாஂ ஸம்மதாஃ ஸாத்யஸம்மதாஃ; ஏதேநாஜ்ஞேநாஜ்ஞாநாத்யே ஸாத்யத்வேந கஹீதாஸ்தே நிராக்ரியந்தே| யத்து ஸம்யக்க்ரஹணேந யாப்யயாபநமுச்யதே தந்நாதிஸுந்தரஂ, விநிவர்தந்த இதி வசநாத்; ந ச யாப்யயாபநஂ விநிவத்திஃ| அஸாத்யே பேஷஜநிவத்திமாஹ- ஸாதநமித்யாதி| நந்வஸாத்யாநாமபி ஸாதநஂ தஷ்டஂ, யதோऽரிஷ்டவாஂஸ்தாவதவஶ்யஂ மத்யுகஹீதத்வேநாஸாத்யஃ; யதுக்தஂ- “அரிஷ்டஂ சாபி தந்நாஸ்தி யத்விநா மரணஂ பவேத்| மரணஂ சாபி தந்நாஸ்தி யந்நாரிஷ்டபுரஃஸரம்” (இஂ.அ.௨); உத்பந்நாரிஷ்டஸாதநஂ ச ஸுஶ்ருதே ப்ரோக்தஂ- “த்ருவஂ த்வரிஷ்டே மரணஂ ப்ராஹ்மணைஸ்தத் கிலாமலைஃ| ரஸாயநதபோஜப்யதத்பரைர்வா நிவார்யதே” (ஸு.ஸூ.அ.௨௮) இதி; ததா சாஹ பகவாநகஸ்த்யஃ- “ரஸாயநதபோஜப்யயோகஸித்தைர்மஹாத்மபிஃ| காலமத்யுரபி ப்ராஜ்ஞைர்ஜீயதே நாலஸைர்நரைஃ” இதி; ததாऽந்யத்ராப்யுக்தஂ- “ஜாதாऽரிஷ்டோऽபி ஜீவதி” இதி| அத்ராஹுரேகே- த்விவிதமரிஷ்டஂ நியதமநியதஂ ச; தத்ர யந்நியதஂ ததஸாத்யமேவ, அத ஏவோக்தஂ “ந த்வரிஷ்டஸ்ய ஜாதஸ்ய நாஶோऽஸ்தி மரணாததே” (இஂ.அ.௨); அத்ர ஜாதஸ்யேதி வசநாந்நியதஸ்யேதி கம்யதே; யத்த்வநியதமரிஷ்டஂ தத்ப்ரதி ஸுஶ்ருதாகஸ்த்யவசநயோரர்தவத்தா| சரகேऽப்யநியதமரிஷ்டமுக்தஂ; யதா- ஸஂஶயப்ராப்தமாத்ரேயோ ஜீவிதஂ தஸ்ய மந்யதே (இஂ.அ.௯) இதி| அந்யே து ப்ருவதே- ஸஂஶயப்ராப்தமிதி உக்திபேதமாத்ரமத்ர; தேந ஸர்வாரிஷ்டஂ மாரகமேவாஸதி ரஸாயநாதௌ, ரஸாயநதபஃப்ரபதயஸ்து ப்ரபாவாதிஶயயோகாதிதரக்ரியயாऽஸாத்யமபி ஸாதயந்தி; தச்சாரிஷ்டநிவாரணஂ விரலேஷ்வேவ புருஷாதிஶயேஷு நந்திகேஶ்வராதிஷு தஷ்டஂ, ந ஸர்வபுருஷைஸ்தச்சக்யமதோ ஜாதாரிஷ்டாநாமஸாத்யதைவ தந்த்ரே ப்ரோச்யதே| யத்து கைஶ்சிதுச்யதே- நியதாயுஷோ மத்யுரரிஷ்டபூர்வோ பவதி, அநியதாயுஷஸ்த்வரிஷ்டஂ விநைவ மத்யுர்பவதி| தந்ந, “மரணஂ சாபி தந்நாஸ்தி யந்நாரிஷ்டபுரஃஸரம்” (இஂ.அ.௨) இதி வசநாத்| யதுச்யதே- அநியதாயுஷஃ ஸத்யபி ரிஷ்டப்ராதுர்பாவே ஸம்யக்க்ரியோபபாதநாஜ்ஜீவிதேந பவிதவ்யஂ, யதோऽநியதாயுஷஃ புருஷகாராபராதாதேவ பரஂ மத்யுர்பவதி, ஸம்யக்க்ரியாயாஂ ச புருஷகாராபராதோ நாஸ்தி| தந்ந, நஹ்யநியதாயுஷஃ ஸர்வதைவ புருஷகாரஸாத்யாஃ, கிந்து யதோசிதகாலக்ரியமாணஸ்வஸ்தாதுரஹிதஸேவாரூபபுருஷகாரஸாத்யாஃ; தேந யதோசிதகாலே ஹிதாஸேவநாதஸாத்யத்வயுக்தே வ்யாதௌ ரிஷ்டே ஜாதே கிஂ பேஷஜமதீதகாலக்ரியமாணமபக்ராந்தே ஸலில இவ ஸேதுபந்தஃ கரிஷ்யதீதி| தஸ்மாதஸாத்யாநாஂ ஸாதநஂ நோபதிஶ்யத இதி ஸாது||௬௨||-

Adhikarana 36 (63) · Śloka 63

பூயஶ்சாதோ யதாத்ரவ்யஂ குணகர்மாணி வக்ஷ்யதே||௬௩||

கிமேதாந்யேவ குணகர்மாணி, உதாபராண்யபீத்யாஹ- பூயஶ்சேத்யாதி| குணாநாஂ கர்மாணி குணகர்மாணி| யதாத்ரவ்யமிதி யஸ்மிந் யஸ்மிந் த்ரவ்யே யத்யத்குணகர்ம தத்தத்தஸ்மிஂஸ்தஸ்மிந் த்ரவ்யேऽந்நபாநாதௌ கத்ஸ்நே வா தந்த்ரே வக்ஷ்யதே ‘ஆசார்ய’ இதி ஶேஷஃ; வக்ஷ்யதே இதி ப்ரூஞோ வசிராதேஶாத் ப்ரயோகஃ| கிஂவா யதாத்ரவ்யமிதி யதாஹேதுஂ; தத்யதா- குருகரகடிநாதிகுணபஹுலஂ பார்திவத்ரவ்யஂ, தேஷாஂ ச பார்திவாநாஂ குணாநாஂ கர்ம உபசயஸங்காதகௌரவாதீதி||௬௩||

Adhikarana 37 (64) · Śloka 64

ரஸநார்தோ ரஸஸ்தஸ்ய த்ரவ்யமாபஃ க்ஷிதிஸ்ததா| நிர்வத்தௌ ச விஶேஷே ச ப்ரத்யயாஃ காதயஸ்த்ரயஃ||௬௪||

ஸம்ப்ரதி தோஷாநபிதாய தத்ப்ரஶமநப்ரதாநாந் ரஸாந் வக்துமுத்யதோ ரஸலக்ஷணபூர்வகஂ ரஸோத்பத்திக்ரமமாஹ- ரஸநார்த இத்யாதி| ரஸ்யத ஆஸ்வாத்யத இதி ரஸஃ| ரஸநார்த இதி ஜிஹ்வாக்ராஹ்யஃ| ஏதச்ச ஷண்ணாமபி ரஸாநாமநுகதஂ ரூபாதிஷு ச வ்யாவத்தத்வாத் ஸாதுலக்ஷணம்| தஸ்யேதி ரஸஸ்ய| த்ரவ்யமிதி ஆதாரகாரணம்| த்ரவ்யஶப்தோ ஹ்யாதாரகாரணவாசீ; யதா- “பஞ்சேந்த்ரியத்ரவ்யாணி” (ஸூ.அ.௮) இதி| க்ஷிதிஸ்ததேதி யதா ஆப ஆதாரகாரணஂ ததா க்ஷிதிரபி| ‘அப்க்ஷிதீ’ இதி வக்தவ்யே க்ஷிதிஸ்ததேதிவசநாத் க்ஷிதேராதாரகாரணத்வமமுக்யமிதி தர்ஶயதி| யேநாபோ ஹி நிஸர்கேண ரஸவத்யஃ| ததா ஹ்யாத்ரேயபத்ரகாப்யீயே “ஸௌம்யாஃ கல்வாபஃ” (ஸூ.அ.௨௬) இத்யாதிநா ஜல ஏவ ரஸஸ்ய வ்யக்திரிதி தர்ஶயதி| ஸுஶ்ருதேऽப்யுக்தஂ- “தஸ்மாதாப்யோ ரஸஃ” (ஸு.ஸூ.அ.௪௨) இதி| க்ஷிதிஸ்த்வபாமேவ ரஸேந நித்யாநுஷக்தேந ரஸவதீத்யுச்யதே| யதோ நித்யஃ க்ஷிதிஜலஸம்பந்தஃ; வசநஂ ஹி- “விஷ்டஂ ஹ்யபரஂ பரேண” (ந்யா.த.௩/௧/௬௦) இதி| அஸ்யார்தஃ- கவாய்வக்நிஜலக்ஷிதீநாமுத்தரோத்தரே பூதே பூர்வபூர்வபூதஸ்ய நித்யமநுப்ரவேஶஃ, தத்கதஶ்ச காதிஷு குணோத்கர்ஷஃ| ரஸஸ்ய கிஂ வ்யக்தாவப்க்ஷிதீ காரணஂ கிஂவா விஶேஷே இத்யாஹ- நிர்வத்தாவித்யாதி| நிர்வத்தௌ சேதி அபிவ்யக்தௌ| ஏதேந ரஸோऽபிவ்யஜ்யமாநோ ஜலக்ஷித்யாதார ஏவ வ்யஜ்யத இதி தர்ஶயதி| சகாராத்விஶேஷேऽபி மதுராதிலக்ஷணே அப்க்ஷிதீ ப்ரத்யயௌ| தேந “ஸோமகுணாதிரேகாந்மதுரஃ, பதிவ்யக்நிகுணாதிரேகாதம்லஃ” (ஸூ.அ.௨௬) இத்யாதிநா ஜலபதிவ்யோரபி விஶேஷகாரணத்வஂ வக்ஷ்யமாணமுபபந்நம்| விஶேஷே ச ப்ரத்யயாஃ காதய இதி மதுராதிவிஶேஷநிர்வத்தௌ நிமித்தகாரணஂ கவாய்வநலாஃ, ந த்வாதாரகாரணபூதாஃ| காதய இத்யநேநைவ த்ரித்வே லப்தே புநஸ்த்ரய இதி வசநஂ தேஷாமேவ வ்யஸ்தஸமஸ்தாநாமபி ப்ரத்யயத்வதர்ஶநார்தம்; அத ஏவ வ்யஸ்தஸமஸ்தாகாஶாதிஸஂஸர்கபேதாத்ரஸாநாஂ மதுரதரமதுரதமாத்யவாந்தரபேத உபபந்நஃ| விஶேஷே சேதி சகாராதபிவ்யக்தாவப்யாகாஶாதீநாஂ நிமித்தகாரணத்வஂ தர்ஶயதி| வக்ஷ்யதி ஹி- தாஸ்த்வந்தரீக்ஷாத்ப்ரஶ்யமாநா ப்ரஷ்டாஶ்ச பஞ்சமஹாபூதவிகாரகுணஸமந்விதா ஜங்கமஸ்தாவராணாஂ பூதாநாஂ மூர்தீரபிப்ரீணயந்தி; தாஸு ஷடபிமூர்ச்சந்தி ரஸாஃ (ஸூ.அ.௨௬) இதி| அந்யே து விஶேஷே சேதி சகாரஂ காதயஶ்சேத்யத்ர யோஜயந்தி; தேந சகாராத் காலோऽபி விஶேஷேऽபிவ்யக்தௌ ச காரணஂ லப்யதே| ஸாக்ஷாத்து காலஸ்யாவசநேந காதிப்யோऽப்யபகஷ்டஂ காலஸ்ய காரணத்வஂ தர்ஶ்யதே| கிஂவா ரஸஸ்யாபோ த்ரவ்யஂ க்ஷிதிஸ்ததேதி பூர்வவதேவ; நிர்வத்தௌ சேதி க்ஷிதிரேவ நிர்வத்தாவபிவ்யக்தௌ ப்ரத்யயோ நாபஃ; யத ஆபோ ஹ்யவ்யக்தரஸா ஏவ, க்ஷிதிஸம்பந்தாதேவ ச ரஸோऽபிவ்யக்த உபலப்யதே| உக்தஂ ச- “ஜங்கமஸ்தாவராணாஂ பூதாநாஂ மூர்தீரபிப்ரீணயந்தி, தாஸு ஷடபிமூர்ச்சந்தி ரஸாஃ” (ஸூ.அ.௨௬) இதி| தேந பார்திவத்ரவ்யஸம்பந்தாதேவாபாஂ ரஸோ வ்யஜ்யதே, நாந்யதா| விஶேஷே சேதி சகாராதப்க்ஷிதீ விஶேஷே காரணே| யத்யபி சாப்க்ஷிதீ விஶேஷே காரணே, ததாऽபி “ஸோமகுணாதிரேகாந்மதுரஃ”- (ஸூ.அ.௨௬) இத்யாதௌ து காதய ஏவ ததா ஸந்நிவிஶந்தி யதா ஸோமோऽதிரிக்தோ பவதி, தேந தத்ராப்யூநத்வேந ஸந்நிவிஷ்டாஃ காதய ஏவ விஶேஷஹேதவ இதி| யத்யபிசாபிவ்யக்திர்மதுராதிவிஶேஷரஹிதா க்வசித்பவதி, ததாऽபி ஸாமாந்யேந ஸர்வத்ர யதபிவ்யக்தயேऽநுகதஂ காரணமுபலப்யதே க்ஷிதிரூபஂ ஜலக்ஷிதிரூபஂ வா ததபிவ்யக்திகாரணஂ; யதநுகமாத்து மதுராதிவிஶேஷோபலப்திஸ்தத்விஶேஷகாரணமுச்யதே||௬௪||

Adhikarana 38 (65) · Śloka 65

ஸ்வாதுரம்லோऽத லவணஃ கடுகஸ்திக்த ஏவ ச| கஷாயஶ்சேதி ஷட்கோऽயஂ ரஸாநாஂ ஸங்க்ரஹஃ ஸ்மதஃ||௬௫||

ரஸவிஶேஷாநாஹ- ஸ்வாதுரித்யாதி| அத்ர ஸர்வப்ராணிநாமிஷ்டத்வாதாதௌ மதுர உக்தஃ; ததநு ச ப்ராண்யபீஷ்டோத்கர்ஷக்ரமேணைவாம்லாதிநிர்தேஶக்ரமோ போத்தவ்யஃ| ஷட்க இதி புநஃ ஸங்க்யாகரணஂ பரவாதிமதஸப்தஸங்க்யத்வாதிநிஷேதார்தம்| அயஂ ஸங்க்ரஹ இத்யநேநாவாந்தரபேதபஹுத்வஂ ததா வக்ஷ்யமாணரஸஸஂஸர்கபஹுத்வஂ ச தர்ஶயதி||௬௫||

Adhikarana 39 (66) · Śloka 1

ஸ்வாத்வம்லலவணா வாயுஂ, கஷாயஸ்வாதுதிக்தகாஃ| ஜயந்தி பித்தஂ, ஶ்லேஷ்மாணஂ கஷாயகடுதிக்தகாஃ||௬௬|| (கட்வம்லலவணாஃ பித்தஂ, ஸ்வாத்வம்லலவணாஃ கபம்| கடுதிக்தகஷாயாஶ்ச கோபயந்தி ஸமீரணம் ||௧||)|

ரஸாநாமுபயுக்ததரஂ கார்யமாஹ- ஸ்வாத்வம்லேத்யாதி| அத்ர ச வாயோர்நீரஸஸ்யாபி ரஸஸஹசரிதஸ்நிக்தத்வாதிகுணைர்விபரீதைஃ ப்ரஶமோ ஜ்ஞேயஃ| ஏவஂ மதுரரஸஸ்யாபி ஶ்லேஷ்மணோऽம்லலவணாப்யாஂ ஸ்நிக்தத்வாபிஷ்யந்தித்வாதிஸஹசரிதகுணயோகாதேவ வத்திஃ| அத்ர ச யே ப்ரஶமகத்வேந ரஸா வாதாதீநாஂ நோக்தாஸ்தே வர்தகா போத்தவ்யாஃ| யதாஹ வாக்படஃ- “தத்ராத்யா மாருதஂ க்நந்தி த்ரயஸ்திக்தாதயஃ கபம்| கஷாயதிக்தமதுராஃ பித்தமந்யே து குர்வதே” (வா.ஸூ.அ.௧) இதி| ரஸகர்மாதிதேஶேநைவ குணவீர்யவிபாகாநாமபி கர்மநிர்தேஶஃ கத ஏவ| யதோ மதுராதிரஸேநைவ ஸர்வகுணாந் வீர்யவிபாகாஂஶ்ச நிர்தேக்ஷ்யத்யாத்ரேயபத்ரகாப்யீயே- “தத்ர ஸ்வாதுஃ” (ஸூ.அ.௨௬) இத்யாதிநா; ததா “கடுதிக்தகஷாயாணாஂ விபாகஃ ப்ராயஶஃ கடுஃ” (ஸூ.அ.௨௬); ததா “அம்லோऽம்லஂ பச்யதே ஸ்வாதுர்மதுரஂ லவணஸ்ததா” (ஸூ.அ.௨௬) ததா “ஶீதஂ வீர்யேண யத்த்ரவ்யஂ மதுரஂ ரஸபாகயோஃ| தயோரம்லஂ யதுஷ்ணஂ ச யச்சோஷ்ணஂ கடுகஂ தயோஃ” (ஸூ.அ.௨௬) இத்யாதிநா||௬௬||

Adhikarana 40 (67) · Śloka 67

கிஞ்சித்தோஷப்ரஶமநஂ கிஞ்சித்தாதுப்ரதூஷணம்| ஸ்வஸ்தவத்தௌ மதஂ கிஞ்சித்த்ரிவிதஂ த்ரவ்யமுச்யதே||௬௭||

அதோऽவஶிஷ்டஂ த்ரவ்யகார்யஂ ப்ரபாவகதஂ வக்துஂ ப்ரபாவபேதேந த்ரவ்யபேதமாஹ- கிஞ்சிதித்யாதி| கிஞ்சிதிதி ந ஸர்வம்| தோஷஸ்ய தோஷயோர்தோஷாணாஂ வா ப்ரஶமநஂ தோஷப்ரஶமநம்| தோஷக்ரஹணேந துஷ்டா ரஸாதயோऽபி கஹ்யந்தே| தேந த்ரவ்யமஹிம்நா யத்தோஷாணாஂ துஷ்டாநாஂ ரஸாதீநாஂ தாதூநாஂ வா ஶமகமாமலகதுராலபாதி தத்கஹ்யதே| ஆமலகஂ ஹி ஶிவத்வாத்த்ரிதோஷஹரஂ; துராலபா சாபி வாதபித்தஶ்லேஷ்மஹரீ| யத்யபி சாமலகஸ்ய “ஹந்தி வாதஂ ததம்லத்வாத்” (ஸு.ஸூ.அ.௪௬) இத்யாதிநா குணத்வாரா த்ரிதோஷஹரத்வமுச்யதே, ததாऽபி தத்ப்ரபாவபஂஹிதமேவ போத்தவ்யம்| யதஸ்தத்ராம்லத்வாதிநா பித்தாதிகோऽபி யுஜ்யதே, ஸ த்வாமலகப்ரபாவாந்ந பவதி| தாதுப்ரதூஷணமிதி வாதாதீநாஂ ஸமத்வேந ஶரீரதாரணாத்மகாநாஂ ததா ரஸாதீநாஂ ச தூஷணஂ கிஞ்சித், யதா- யவகமந்தகவிஷாதி| ஸுஷ்டு அவதிஷ்டதே நீரோகத்வேநேதி ஸ்வஸ்தஃ, தஸ்ய வத்திஃ ஸ்வஸ்தரூபதயாऽநுவர்தநஂ, தத்ர ஸ்வஸ்தவத்தௌ மதமபிமதஂ பூஜிதமிதி யாவத்| ஸங்க்யேயநிர்தேஶாதேவ த்ரித்வே லப்தே த்ரிவிதக்ரஹணஂ நியமார்தம்| தேந ஸஂஶோதநஸஂஶமநாதீநாமநேகவிதாநாமப்யத்ரைவாவரோதஃ| ரஸாயநவாஜீகரணே து ஸ்வஸ்தவத்திமாத்ர ஏவ| யதுக்தஂ- “ஸ்வஸ்தஸ்யோஜஸ்கரஂ யத்து தத்வஷ்யஂ தத்ரஸாயநம்” (சி.அ.௧பா.௧) இதி| ப்ரதிபாதே கிஞ்சித்க்ரஹணஂ தோஷஹரத்வாதிகர்மணாஂ விபிந்நத்ரவ்யாஶ்ரயித்வோபதர்ஶநார்தம்; ஏககிஞ்சித்க்ரஹணே த்வேகமேவ த்ரவ்யஂ தோஷஹரஂ தாதுப்ரதூஷகஂ ஸ்வஸ்தவத்திமதஂ ச ஸ்யாத், ந ச ததபிமதம்| நநு, ஸ்வஸ்தவத்திமதாநாஂ ரக்தஶாலிஷஷ்டிகயவாதீநாஂ தோஷப்ரஶமநத்வமபி தஶ்யதே, யதோ வக்ஷ்யதி தத்ர தத்ர ரக்தஶால்யாதீநாஂ ஜ்வராதௌ ப்ரயோகஂ; ததா ப்ரகதிஶரீரதேஶகாலமாத்ராபி(தி)யுக்தஂ தோஷப்ரஶமநமபி தோஷகரஂ பவதி, யதா- ஆமலகமதிமாத்ரமக்நிமாந்த்யாயேத்யாதி ஜ்ஞேயஂ; ததா தாதுப்ரதூஷணமபி தோஷஶமநஂ தஶ்யதே, யதா- விஷமுதரஹரஂ, ததா யதேவ மந்தகாதி தோஷகரஂ ததேவ க்ஷீணதோஷஂ ப்ரதி தோஷவத்த்யா ஸாம்யாபாதநேந தோஷப்ரஶமநஂ பவதி; ததேவமவ்யவஸ்திதத்வாத் கிஞ்சித்தோஷப்ரஶமநமித்யாதி விருத்தம்| அத்ரோச்யதே- ஸ்வஸ்தவத்திமதஂ ரக்தஶால்யாதி தோஷப்ரஶமநமபி பவதி, பரஂ தத் ப்ராயஃ ஸ்வஸ்தவத்திஹிதத்வாத் ஸ்வஸ்தவத்திமதத்வேந கஹ்யதே| வசநஂ ஹி- “ஸ்வஸ்தஸ்யோர்ஜஸ்கரஂ யத்து தத்வஷ்யஂ தத்ரஸாயநம்| ப்ராயஃ, ப்ராயேண ரோகாணாஂ த்விதீயஂ ஶமநே ஹிதம்|| ப்ராயஃஶப்தோ விஶேஷார்த உபயஂ ஹ்யுபயார்தகத்” (சி.அ.௧) இதி| தோஷப்ரஶமநாநி த்ரவ்யாணி விகுணப்ரகத்யாதிப்ரதிபந்தகாபாவே தோஷப்ரஶமநமாசரந்த்யேவ, ப்ரதிபந்தகஸத்பாவே து ந குர்வந்தி, ந சைதாவதா தேஷாஂ ஸ ஸ்வபாவோ ந பவதி; நஹ்யக்நிர்மந்த்ராதிப்ரதிபந்தாத் கதாசிந்ந தஹதீதி தாஹகத்வேந நோபதிஶ்யதே; ஏவஂ தாதுப்ரதூஷகஸ்யாபி கதாசித்தாதுப்ரஶமகத்வஂ நிமித்தாந்தரயோகாத்பவந்ந தாதுப்ரதூஷகஸ்வரூபதாஂ ஹந்தி, யதா ஸலிலஸ்யாக்நிஸம்பந்தாதுஷ்ணத்வம்| தஸ்மாத்யத்யஸ்ய ப்ராயிகமநந்யோபாதிகதஂ ச ரூபஂ, தேநைவ வ்யபதேஶோ யுக்தஃ| யச்ச மந்தகாதீநாஂ க்ஷீணதோஷவர்தகத்வேந தோஷப்ரஶமகத்வஂ தத்வித்யமாநமபி காதாசித்கத்வாத்ததா ஹ்யுத்தரகாலஂ தோஷாவஹத்வாச்ச ந வ்யபதிஶ்யதே தோஷப்ரஶமகத்வேந| நநு, யத்யப்யேவஂ ததாऽபி யதேகதோஷஹரமபரதோஷகரஂ யதா மரிசஂ ஶ்லேஷ்மஹரஂ பித்தகரஂ சேத்யாதி பஹுத்ரவ்யஜாதஂ தத் குத்ர ப்ரவிஶது? அத்ரைகே வதந்தி- யதுபயாத்மகஂ தத்தோஷஹரஂ தோஷகரஂ ச, நசைதாவதா த்ரவ்யத்ரித்வக்ஷதிஃ; யதோ ந வாதாதிஸஂஸர்கஜவ்யாதிஸத்பாவே வாதாதிஜந்யத்வேந யத்த்ரைவித்யஂ ரோகாணாமுச்யதே தத் கண்டிதஂ பவதி; கிஂவா மரிசாதீநாஂ யதுபயகர்தத்வஂ ந தத்த்ரவ்யப்ரபாவகதஂ, கிஂ தர்ஹி ரஸாதிகதஂ, தேந ந த்ரவ்யப்ரபாவப்ரஸ்தாவே ததுதாஹரணீயஂ; நச கிஞ்சித்த்ரவ்யஂ தாதஶமஸ்தி யத் ப்ரபாவாதேவ கிஞ்சித்தோஷஂ கரோதி கிஞ்சிச்சமயதீதி ந தோஷப்ரஶமநத்வாதிப்ரபாவஂ ப்ரதி நியமஃ; அயமேவ ச பக்ஷஃ ஸாதுஃ| நநு ‘கிஞ்சித்தோஷப்ரஶமநஂ கிஞ்சித்தோஷப்ரதூஷணம்’ இதி வா க்ரியதாஂ, ‘கிஞ்சித்தாதுப்ரஶமநஂ கிஞ்சித்தாதுப்ரதூஷணம்’ இதி வா| நைவஂ, ததா ஸதி தோஷஶப்தஸ்ய முக்யவத்த்யா வாதாதிஷ்வேவ வத்தித்வாத்ததா தாதுஶப்தஸ்ய ச ரஸாதிவத்தித்வாதுபயக்ரஹணஂ ந ப்ராப்யதே; உபயபதோபாதாநேந த்வயஂ நிபுணகாரீ தந்த்ரகாரோ தூஷணத்வதாரணத்வயோகபரிக்ரஹாத்தோஷப்ரஶமநேந துஷ்டரஸாதிப்ரஶமநமபி பேஷஜஂ விவிதாஶிதபீதீயாதிவக்ஷ்யமாணஂ, ததா தாதுப்ரதூஷணேந வாதாதிப்ரதூஷகமபி நிதாநாதிவக்ஷ்யமாணஂ க்ராஹயதி| ப்ரஶப்தோऽத்ர ப்ரகாரே; தேந ப்ரகாரேண மதுமத்யாதிநா ப்ரகோபணஂ, ததா ப்ரகாரேண ஸஂஶோதநஸஂஶமநாதிநா ஶமநமுச்யதே; கிஂவா தாத்வர்தாநுவத்தாவேவ இமௌ ப்ரஶப்தௌ, யதா- ‘ச்யுதாஂஶஃ பரிதாவதி’ இத்யத்ர தாவதீத்யர்தஃ| ஆதௌ தோஷப்ரஶமநக்ரஹணஂ தஸ்யைவேஹாபிப்ரேதத்வாத்| நநு ஸ்வஸ்தவத்திமதஂ த்ரவ்யஂ பாவிதோஷஹரத்வேந தோஷப்ரஶமநமேவ| நைவஂ, நஹி ஸ்வாஸ்த்யாநுவத்திஜநகத்வாத்தோஷநிவத்திகரஂ தோஷஹரணமுச்யதே, கிஂ தர்ஹி ஸமதாதூநாமவர்தகத்வேநாக்ஷயகரத்வேந ச ரஸாதிஸ்ரோதஸாஂ சாநுகுணத்வேந தாதுஸாம்யாநுவத்திகரமுச்யதே| வசநஂ ஹி- “பத்யஂ பதோऽநபேதஂ யத்” (ஸூ.அ.௨௫) இதி||௬௭||

Adhikarana 41 (68-73) · Śloka 74

தத் புநஸ்த்ரிவிதஂ ப்ரோக்தஂ ஜங்கமௌத்பிதபார்திவம் | மதூநி கோரஸாஃ பித்தஂ வஸா மஜ்ஜாऽஸகாமிஷம்||௬௮|| விண்மூத்ரசர்மரேதோऽஸ்திஸ்நாயுஶங்கநகாஃ குராஃ| ஜங்கமேப்யஃ ப்ரயுஜ்யந்தே கேஶா லோமாநி ரோசநாஃ||௬௯|| ஸுவர்ணஂ ஸமலாஃ பஞ்ச லோஹாஃ ஸஸிகதாஃ ஸுதா| மநஃஶிலாலே மணயோ லவணஂ கைரிகாஞ்ஜநே||௭௦|| பௌமமௌஷதமுத்திஷ்டமௌத்பிதஂ து சதுர்விதம்| வநஸ்பதிஸ்ததா வீருத்வாநஸ்பத்யஸ்ததௌஷதிஃ||௭௧|| பலைர்வநஸ்பதிஃ புஷ்பைர்வாநஸ்பத்யஃ பலைரபி| ஓஷத்யஃ பலபாகாந்தாஃ ப்ரதாநைர்வீருதஃ ஸ்மதாஃ||௭௨|| மூலத்வக்ஸாரநிர்யாஸநால(ட)ஸ்வரஸபல்லவாஃ| க்ஷாராஃ க்ஷீரஂ பலஂ புஷ்பஂ பஸ்ம தைலாநி கண்டகாஃ||௭௩|| பத்ராணி ஶுங்காஃ கந்தாஶ்ச ப்ரரோஹாஶ்சௌத்பிதோ கணஃ|௭௪|

ஸம்ப்ரத்யந்யதா த்ரவ்யபேதமாஹ- தத் புநரித்யாதி| ததிதி த்ரவ்யம்| கச்சதீதி ஜங்கமம், உத்பித்ய பதிவீஂ ஜாயத இதி ஔத்பிதஂ வக்ஷாதி, உக்தப்ரகாரத்வயாதிரிக்தஃ பதிவீவிகாரஃ பார்திவம்| ஸஂஸ்வேதஜஸ்யேஹ க்ரிம்யாதேர்ஜங்கமேऽவரோதஃ, குகுண்டகாதேஶ்ச ஔத்பிதே| இஹ ச த்ரவ்யஶப்தேந பார்திவத்ரவ்யமேவோச்யதே; தேந ஜலாநிலாக்ந்யாதீநாமக்ரஹணாதவ்யாப்திர்ந வாச்யா| ஜங்கமஶப்தேந ஜங்கமப்ரபவஂ கோரஸமத்வாத்யபி க்ராஹ்யம்| ஏவமௌத்பிதபார்திவயோரபி க்ரஹணஂ வாச்யம்| ரோசநா கோரோசநா| ஏதச்ச மத்வாதி ப்ராய உபயோகித்வாத் ப்ராதாந்யாதுக்தஂ; தேநாண்டபஸ்த்யாதீநாஂ ச க்ரஹணஂ போத்தவ்யம்| யத்யபி ஜங்கமாநந்தரஂ பஹுப்ரபஞ்சத்வேந ப்ரதாநத்வாதௌத்பிதமுபதிஷ்டஂ, ததாऽப்யபஹுவக்தவ்யத்வாத் பார்திவமேவ ஜங்கமாநந்தரஂ விவ்ரியதே; ததநு பஹுவக்தவ்யமௌத்பிதம்| ஸுவர்ணமித்யாதி| பஞ்ச லோஹா இதி தாம்ரரஜதத்ரபுஶீஸகஷ்ணலோஹாநாஂ க்ரஹணம்| ஸமலா இதி மலஶப்தேந ஶிலாஜதூநி லோஹமலரூபாணி கஹ்யந்தே, தச்ச ஸுஶ்ருததர்ஶநாத் ஸுவர்ணரஜதாதிபவஂ ஷட்விதமேவ கஹ்யதே; ஸுஶ்ருதே ஹி ஷட்விதமேவ ஶிலாஜதூக்தம், இஹ து ரஸாயநே சதுர்விதமுக்தஂ- “சதுர்ப்யோ தாதுப்யஸ்தஸ்ய ஸம்பவஃ| ஹேம்நோऽத ரஜதாத்தாம்ராத்வரஂ கஷ்ணாயஸாதபி” (சி.அ.௧) இதி வசநாத்| ஏதச்ச வசநஂ ரஸாயநாதிகாரிதாஂ சதுர்விதஸ்ய ஶிலாஜதுநோ தர்ஶயதி, நது ஷட்விதஶிலாஜதுப்ரதிஷேதபரமிதி ந ஸுஶ்ருதேந ஸமஂ விரோதஃ| கிஂவா ஸுவர்ணஂ நிர்மலஂ, ஸமலாஸ்து ரஜததாம்ரத்ரபுஶீஸலோஹாஃ (இதி மிலித்வா பஞ்ச லோஹாஃ|) ஶிலாஜதுபாஷாணபங்கப்ரபதீநாஂ து க்ரஹணமுத்திஷ்டஶப்தேந ஸூசிதம்; உத்தேஶோ ஹ்யல்பகதநம்| ஸுதா காங்கேயிகா| ஆலஂ ஹரிதாலம்| அஞ்ஜநஂ ஸௌவீராஞ்ஜநம்| பலைர்வநஸ்பதிரிதி விநாபுஷ்பைஃ பலைர்யுக்தா வடோதும்பராதயஃ| யதுக்தஂ ஹாரீதே- “தேஷாமபுஷ்பாஃ பலிநோ வநஸ்பதய இதி ஸ்மதாஃ” இதி| புஷ்பைர்வாநஸ்பத்யஃ பலைரபீதி புஷ்பாநந்தரஂ பலபாஜ இத்யர்தஃ| பலஸ்ய பாகாதந்தோ விநாஶோ யேஷாஂ திலமுத்காதீநாஂ தே பலபாகாந்தாஃ; அத்ர கேசித் பலபாகாந்தாஃ பாகாந்தாஶ்சௌஷத்ய இதி வதந்தி; தேந விநாऽபி பலஂ பாகேநைவாந்தோ யேஷாஂ தூர்வாதீநாஂ தேऽபி கஹ்யந்தே| ப்ரதாநஶப்தேந லதா குல்மாஶ்ச கஹ்யந்தே| யதுக்தஂ ஹாரீதேந- “லதா குல்மாஶ்ச வீருதஃ” இதி| மூலத்வகித்யாதௌ நிர்யாஸோ லாக்ஷாஸர்ஜரஸாதிஃ| ஔத்பிதோ கண இத்யௌத்பிதஸமுத்பூதோ கணஃ||௬௮-௭௩||-

Adhikarana 42 (74-76) · Śloka 76

மூலிந்யஃ ஷோடஶைகோநா பலிந்யோ விஂஶதிஃ ஸ்மதாஃ||௭௪|| மஹாஸ்நேஹாஶ்ச சத்வாரஃ பஞ்சைவ லவணாநி ச| அஷ்டௌ மூத்ராணி ஸங்க்யாதாந்யஷ்டாவேவ பயாஂஸி ச||௭௫|| ஶோதநார்தாஶ்ச ஷட் வக்ஷாஃ புநர்வஸுநிதர்ஶிதாஃ| ய ஏதாந் வேத்தி ஸஂயோக்துஂ விகாரேஷு ஸ வேதவித்||௭௬||

ஸம்ப்ரத்யத்ரைவ ஜங்கமௌத்பிதபார்திவத்ரவ்யே யத் ப்ரஶஸ்தஂ ததாஹ- மூலிந்ய இத்யாதி| மூலஂ ப்ரஶஸ்ததமஂ யாஸாஂ தா மூலிந்யஃ; ஏவஂ பலிந்யோऽபி| ஷோடஶேதி ச்சேதஃ| மஹாஸ்நேஹா இதி க்ஷீரமாஂஸாதீநாமபி ஸ்நேஹதயா ஸ்நேஹாத்யாயே வக்ஷ்யமாணத்வேந தேஷு ஸர்பிராதீநாஂ பூரிஸ்நேஹவத்த்வேந மஹத்த்வம்| பஞ்சைவ லவணாநீதி விமாநே (வி.அ.௮) வக்ஷ்யமாணலவணபஹுத்வே பஞ்சாநாமேவ ப்ரஶஸ்தத்வேந தர்ஶநார்தம்| ஏவஂ மூத்ராதிஷ்வபி ப்ராதாந்யமுந்நேயஂ ஸஜாதீயேஷு| வேதவிதிதி ஆயுர்வேதவித்||௭௪-௭௬||

Adhikarana 43 (77-79) · Śloka 80

ஹஸ்திதந்தீ ஹைமவதீ ஶ்யாமா த்ரிவததோகுடா| ஸப்தலா ஶ்வேதநாமா ச ப்ரத்யக்ஶ்ரேணீ கவாக்ஷ்யபி||௭௭|| ஜ்யோதிஷ்மதீ ச பிம்பீ ச ஶணபுஷ்பீ விஷாணிகா| அஜகந்தா த்ரவந்தீ ச க்ஷீரிணீ சாத்ர ஷோடஶீ||௭௮|| ஶணபுஷ்பீ ச பிம்பீ ச ச்சர்தநே ஹைமவத்யபி| ஶ்வேதா ஜ்யோதிஷ்மதீ சைவ யோஜ்யா ஶீர்ஷவிரேசநே||௭௯|| ஏகாதஶாவஶிஷ்டா யாஃ ப்ரயோஜ்யாஸ்தா விரேசநே| இத்யுக்தா நாமகர்மப்யாஂ மூலிந்யஃ...|௮௦|

ஹஸ்திதந்தீத்யாதி| ஹஸ்திதந்தீ பஹத்பலா கோடும்பா, ‘இயமேவ நாகதந்தீ பண்யதே’ இத்யேகே| ஹைமவதீ வசா| ஶ்யாமா ஶ்யாமமூலா த்ரிவத்| அதோகுடா ப்ரத்ததாரகஃ| ஸப்தலா சர்மகஷா| ஶ்வேதநாமா ஶ்வேதாऽபராஜிதா| ப்ரத்யக்ஶ்ரேணீ தந்தீ| பிம்பீ ஓஷ்டோபமபலா| ஶணபுஷ்பீ கண்டாரவா| விஷாணிகா ஆவர்தநீ| அஜகந்தா ‘போகாந்தீ’ இதி க்யாதா| த்ரவந்தீ தந்த்யேவ சீரிதபத்ரா| க்ஷீரிணீ துக்திகா| மூலிநீநாஂ வமநாதிவிநியோகமாஹ- ஶணபுஷ்பீத்யாதி||௭௭-௭௯||-

Adhikarana 44 (80-85) · Śloka 86

...பலிநீஃ ஶணு||௮௦|| ஶங்கிந்யத விடங்காநி த்ரபுஷஂ மதநாநி ச| தாமார்கவமதேக்ஷ்வாகு ஜீமூதஂ கதவேதநம்| ஆநூபஂ ஸ்தலஜஂ சைவ க்லீதகஂ த்விவிதஂ ஸ்மதம்||௮௧|| ப்ரகீர்யா சோதகீர்யா ச ப்ரத்யக்புஷ்பா ததாऽபயா| அந்தஃகோடரபுஷ்பீ ச ஹஸ்திபர்ண்யாஶ்ச ஶாரதம்||௮௨|| கம்பில்லகாரக்வதயோஃ பலஂ யத் குடஜஸ்ய ச| தாமார்கவமதேக்ஷ்வாகு ஜீமூதஂ கதவேதநம்||௮௩|| மதநஂ குடஜஂ சைவ த்ரபுஷஂ ஹஸ்திபர்ணிநீ| ஏதாநி வமநே சைவ யோஜ்யாந்யாஸ்தாபநேஷு ச||௮௪|| நஸ்தஃ ப்ரச்சர்தநே சைவ ப்ரத்யக்புஷ்பா விதீயதே| தஶ யாந்யவஶிஷ்டாநி தாந்யுக்தாநி விரேசநே||௮௫|| நாமகர்மபிருக்தாநி பலாந்யேகோநவிஂஶதிஃ|௮௬|

ஶங்கிநீ ஶ்வேதபுஹ்நா(த்ந)| க்லீதகஂ யஷ்டீமது; அஸ்ய து யத்யபி ஸுஶ்ருதே மூலஂ ப்ரஶஸ்தஂ, மூலேநைவ வ்யவஹாரஃ, ததாऽபி விரேசநஂ ப்ரதி யஷ்டீமதுத்வயஸ்யாபி பலமேவ ப்ரஶஸ்தஂ ஜ்ஞேயம்| தாமார்கவஃ பீதகோஷகஃ| இக்ஷ்வாகுஃ திக்தாலாபுஃ| ஜீமூதோ கோஷகபேதஃ| கதவேதநஂ ஜ்யோத்ஸ்நிகா| ப்ரகீர்யோதகீர்யே கரஞ்ஜத்வயம்| ப்ரத்யக்புஷ்பா அபாமார்கஃ| அந்தஃகோடரபுஷ்பீ நீலபுத்நா| ஹஸ்திபர்ணீ மோரடஃ, அஸ்யாஶ்ச ஶரத்காலபவமேவ பலஂ க்ராஹ்யஂ; அத உக்தஂ- ஹஸ்திபர்ண்யாஶ்ச ஶாரதமிதி| கம்பில்லகஂ குண்டாரோசநிகா| ஆரக்வதஸ்ய யத்யபி ஸுஶ்ருதே பத்ரஂ ப்ரதாநமுக்தஂ, ததாऽபீஹ பலஂ கஹ்யதே ப்ரதாநதமத்வாத்| தாமார்கவமித்யாதிநா பஞ்சகர்மவிநியோக உச்யதே| நஸ்தஃ ப்ரச்சர்தந இதி ஶிரோவிரேசநே||௮௦-௮௫||-

Adhikarana 45 (86-87) · Śloka 88

ஸர்பிஸ்தைலஂ வஸா மஜ்ஜா ஸ்நேஹோ திஷ்டஶ்சதுர்விதஃ ||௮௬|| பாநாப்யஞ்ஜநபஸ்த்யர்தஂ நஸ்யார்தஂ சைவ யோகதஃ| ஸ்நேஹநா ஜீவநா வர்ண்யா பலோபசயவர்தநாஃ||௮௭|| ஸ்நேஹா ஹ்யேதே ச விஹிதா வாதபித்தகபாபஹாஃ|௮௮|

மஹாஸ்நேஹேஷு ஸர்பிராதௌ படிதஂ, ப்ராதாந்யாத்; வசநஂ ஹி- “நாந்யஃ ஸ்நேஹஸ்ததா கஶ்சித் ஸஂஸ்காரமநுவர்ததே| யதா ஸர்பிரதஃ ஸர்பிஃ ஸர்வஸ்நேஹோத்தமஂ மதம்” (நி.அ.௧) இதி||௮௬-௮௭||-

Adhikarana 46 (88-91) · Śloka 92

ஸௌவர்சலஂ ஸைந்தவஂ ச விடமௌத்பிதமேவ ச||௮௮|| ஸாமுத்ரேண ஸஹைதாநி பஞ்ச ஸ்யுர்லவணாநி ச| ஸ்நிக்தாந்யுஷ்ணாநி தீக்ஷ்ணாநி தீபநீயதமாநி ச||௮௯|| ஆலேபநார்தே யுஜ்யந்தே ஸ்நேஹஸ்வேதவிதௌ ததா| அதோபாகோர்த்வபாகேஷு நிரூஹேஷ்வநுவாஸநே||௯௦|| அப்யஞ்ஜநே போஜநார்தே ஶிரஸஶ்ச விரேசநே| ஶஸ்த்ரகர்மணி வர்த்யர்தமஞ்ஜநோத்ஸாதநேஷு ச||௯௧|| அஜீர்ணாநாஹயோர்வாதே குல்மே ஶூலே ததோதரே| உக்தாநி லவணா(நி)...|௯௨|

லவணேஷு யத்யபி ஸைந்தவஂ ப்ரதாநஂ, யதோ வக்ஷ்யதி- “ஸைந்தவஂ லவணாநாம்” (ஸூ.அ.௨௫) இத்யக்ர்யாதிகாரே, ததாऽபி ஸௌவர்சலஸ்ய ரோசநத்வப்ரகர்ஷாத்ததா ஸைந்தவமநு ப்ராதாந்யக்யாபநார்தமக்ரே பாடஃ| ஔத்பிதம் ஔத்காரிகாலவணஂ, கேசிச்சாம்பரிலவணமாஹுஃ| ஸாமுத்ரஂ தக்ஷிணஸமுத்ரபவஂ ‘கரகச’ இதி க்யாதம்| அப்யஞ்ஜந இதி ஸ்நேஹாப்யங்கே| வர்த்யர்தமிதி பலவர்த்யர்தம்||௮௮-௯௧||-

Adhikarana 47 (92-104) · Śloka 105

... ந்யூ(ஊ)ர்த்வஂ மூத்ராண்யஷ்டௌ நிபோத மே||௯௨|| முக்யாநி யாநி திஷ்டாநி ஸர்வாண்யாத்ரேயஶாஸநே| அவிமூத்ரமஜாமூத்ரஂ கோமூத்ரஂ மாஹிஷஂ ச யத் ||௯௩|| ஹஸ்திமூத்ரமதோஷ்ட்ரஸ்ய ஹயஸ்ய ச கரஸ்ய ச| உஷ்ணஂ தீக்ஷ்ணமதோऽரூக்ஷஂ கடுகஂ லவணாந்விதம்||௯௪|| மூத்ரமுத்ஸாதநே யுக்தஂ யுக்தமாலேபநேஷு ச| யுக்தமாஸ்தாபநே மூத்ரஂ யுக்தஂ சாபி விரேசநே||௯௫|| ஸ்வேதேஷ்வபி ச தத்யுக்தமாநாஹேஷ்வகதேஷு ச| உதரேஷ்வத சார்ஶஃஸு குல்மிகுஷ்டிகிலாஸிஷு ||௯௬|| தத்யுக்தமுபநாஹேஷு பரிஷேகே ததைவ ச| தீபநீயஂ விஷக்நஂ ச க்ரிமிக்நஂ சோபதிஶ்யதே||௯௭|| பாண்டுரோகோபஸஷ்டாநாமுத்தமஂ ஶர்ம சோச்யதே| ஶ்லேஷ்மாணஂ ஶமயேத் பீதஂ மாருதஂ சாநுலோமயேத்||௯௮|| கர்ஷேத் பித்தமதோபாகமித்யஸ்மிந் குணஸங்க்ரஹஃ| ஸாமாந்யேந மயோக்தஸ்து பதக்த்வேந ப்ரவக்ஷ்யதே||௯௯|| அவிமூத்ரஂ ஸதிக்தஂ ஸ்யாத் ஸ்நிக்தஂ பித்தாவிரோதி ச| ஆஜஂ கஷாயமதுரஂ பத்யஂ தோஷாந்நிஹந்தி ச||௧௦௦|| கவ்யஂ ஸமதுரஂ கிஞ்சித்தோஷக்நஂ க்ரிமிகுஷ்டநுத்| கண்டூஂ ச ஶமயேத் பீதஂ ஸம்யக்தோஷோதரே ஹிதம்||௧௦௧|| அர்ஶஃஶோபோதரக்நஂ து ஸக்ஷாரஂ மாஹிஷஂ ஸரம்| ஹாஸ்திகஂ லவணஂ மூத்ரஂ ஹிதஂ து க்ரிமிகுஷ்டிநாம்||௧௦௨|| ப்ரஶஸ்தஂ பத்தவிண்மூத்ரவிஷஶ்லேஷ்மாமயார்ஶஸாம்| ஸதிக்தஂ ஶ்வாஸகாஸக்நமர்ஶோக்நஂ சௌஷ்ட்ரமுச்யதே||௧௦௩|| வாஜிநாஂ திக்தகடுகஂ குஷ்டவ்ரணவிஷாபஹம்| கரமூத்ரமபஸ்மாரோந்மாதக்ரஹவிநாஶநம்||௧௦௪|| இதீஹோக்தாநி மூத்ராணி யதாஸாமர்த்யயோகதஃ|௧௦௫|

அவிமூத்ரமித்யாதௌ ஸ்த்ரீமூத்ரமேவ ப்ரஶஸ்தமிதி லிங்கபரிக்ரஹாத்தர்ஶயதி; யதஃ ஸ்த்ரீணாஂ லக்வங்கத்வாந்மூத்ரமபி லகு; வசநஂ ஹி- “லாகவஂ ஜாதிஸாமாந்யே ஸ்த்ரீணாஂ புஂஸாஂ ச கௌரவம்” (ஸூ.அ.௨௭) இதி| யத்தூச்யதே- புஂஸாஂ மூத்ரஂ ஶுக்ரஸம்பந்தாத்குரு; தந்ந, ஶுக்ரஸம்பந்தஸ்ய ஸ்த்ரீணாமபி ஶுக்ரவத்த்வேந துல்யத்வாத்; வசநஂ ஹி- “யதா நாரீ ஹி நார்யா து மைதுநாயோபபத்யதே| முஞ்சதஃ ஶுக்ரமந்யோऽந்யமநஸ்திஸ்தத்ர ஜாயதே ” இத்யாதி; நபுஂஸகமூத்ரஂ த்வமங்கலத்வாந்ந கஹ்யதே| அகதேஷ்வித்யநேநாகதப்ரயோகயௌகிகத்வஂ, விஷக்நமித்யநேந ச கேவலஸ்யைவ விஷஹந்தத்வமிதி ந பௌநருக்த்யம்| ஶர்ம சோச்யத இதி ஆரோக்யரூபஸுககர்தத்வாத்| அதோபாகமிதி அதோமார்கேண பித்தஂ கர்ஷேத்; கிஂவா யதேவாதோகதஂ பித்தஂ ததேவ விரேசயதி நோர்த்வகம்| யதாஸாமர்த்யயோகத இதி யாதஶஃ ஶக்தியோகோ மூத்ராணாஂ ததா||௯௨-௧௦௪||-

Adhikarana 48 (105-113) · Śloka 113

அதஃ க்ஷீராணி வக்ஷ்யந்தே கர்ம சைஷாஂ குணாஶ்ச யே||௧௦௫|| அவிக்ஷீரமஜாக்ஷீரஂ கோக்ஷீரஂ மாஹிஷஂ ச யத்| உஷ்ட்ரீணாமத நாகீநாஂ வடவாயாஃ ஸ்த்ரியாஸ்ததா||௧௦௬|| ப்ராயஶோ மதுரஂ ஸ்நிக்தஂ ஶீதஂ ஸ்தந்யஂ பயோ மதம்| ப்ரீணநஂ பஂஹணஂ வஷ்யஂ மேத்யஂ பல்யஂ மநஸ்கரம்||௧௦௭|| ஜீவநீயஂ ஶ்ரமஹரஂ ஶ்வாஸகாஸநிபர்ஹணம்| ஹந்தி ஶோணிதபித்தஂ ச ஸந்தாநஂ விஹதஸ்ய ச||௧௦௮|| ஸர்வப்ராணபதாஂ ஸாத்ம்யஂ ஶமநஂ ஶோதநஂ ததா| தஷ்ணாக்நஂ தீபநீயஂ ச ஶ்ரேஷ்டஂ க்ஷீணக்ஷதேஷு ச||௧௦௯|| பாண்டுரோகேऽம்லபித்தே ச ஶோஷே குல்மே ததோதரே| அதீஸாரே ஜ்வரே தாஹே ஶ்வயதௌ ச விஶேஷதஃ ||௧௧௦|| யோநிஶுக்ரப்ரதோஷேஷு மூத்ரேஷ்வப்ரசுரேஷு ச| புரீஷே க்ரதிதே பத்யஂ வாதபித்தவிகாரிணாம்||௧௧௧|| நஸ்யாலேபாவகாஹேஷு வமநாஸ்தாபநேஷு ச| விரேசநே ஸ்நேஹநே ச பயஃ ஸர்வத்ர யுஜ்யதே||௧௧௨|| யதாக்ரமஂ க்ஷீரகுணாநேகைகஸ்ய பதக் பதக்| அந்நபாநாதிகேऽத்யாயே பூயோ வக்ஷ்யாம்யஶேஷதஃ||௧௧௩||

ப்ராயஶோ மதுரமிதி ப்ராதாந்யேந மதுரம்| தேந க்ஷீரமுஷ்ட்ரீணாமீஷல்லவணஂ ததா சாகஂ கஷாயமித்யாதௌ ரஸாந்தரஸ்யாப்ராதாந்யேநாநுபந்தோऽபி க்ஷீரே பவதீதி தர்ஶயதி| ப்ராயஶ இதி பஂஹணஂ ஸ்நிக்தமித்யேதாப்யாஂ ததா ஶீதமித்யநேந ச ஸம்பத்யதே; தேநௌஷ்ட்ரஸ்ய ரூக்ஷோஷ்ணத்வாபிதாநஂ ந விரோதி| ஸ்தந்யமிதி ஸ்தந்யவத்திகரம்| மநஸ்கரமிதி ப்ரபாவாதோஜஸ்கரத்வாச்ச; ஓஜோவத்த்யா ஹி ததநுவிதாயிநோ மநஸோऽபி ஸ்வகர்மஸாமர்த்யஂ பவதி| ஏததேவ ச நித்யஸ்யேஹ மநஸஃ கரணஂ யந்மநஸஃ ப்ரகர்ஷபுத்த்யுத்கர்ஷாதிகுணகரணம்| ஹந்தி ஶோணிதபித்தமிதி அவஸ்தாவிஶேஷாபந்நமேவ ஶோணிதபித்தஂ ஹந்தி| வசநஂ ஹி- “கஷாயயோகைர்விவிதைர்யதோக்தைர்தீப்தேऽநலே ஶ்லேஷ்மணி நிர்ஜிதே ச| யத்ரக்தபித்தஂ ப்ரஶமஂ ந யாதி தத்ராநிலஃ ஸ்யாதநு, தத்ர கார்யம்|| சாகஂ பயஃ ஸ்யாத் பரமஂ ப்ரயோகே கவ்யஂ ஶதஂ பஞ்சகுணே ஜலே வா” (சி.அ.௪) இதி| ஏவஂ ச யதுச்யதே- அதோபாகே ரக்தபித்தே ஸரத்வாத் க்ஷீரமயௌகிகம், ஊர்த்வகே ச கபகர்ததயாऽயௌகிகமிதி, தந்நிரஸ்தம்| ஸர்வப்ராணபதாஂ ஸாத்ம்யமித்யத்ர ஸர்வஶப்தஶ்சிகித்ஸ்யதயா ப்ரகதஸர்வமநுஷ்யேஷ்வேவ வர்ததே, தேந க்ஷீரஸ்ய ஸஂஸ்வேதஜாதிப்ராண்யஸாத்ம்யத்வஂ நோத்பாவநீயஂ; கிஂவா ஸர்வஶப்தோऽயஂ பூரிவசநஃ||௧௦௫-௧௧௩||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

அதாபரே த்ரயோ வக்ஷாஃ பதக்யே பலமூலிபிஃ| ஸ்நுஹ்யர்காஶ்மந்தகாஸ்தேஷாமிதஂ கர்ம பதக் பதக்||௧௧௪|| வமநேऽஶ்மந்தகஂ வித்யாத் ஸ்நுஹீக்ஷீரஂ விரேசநே| க்ஷீரமர்கஸ்ய விஜ்ஞேயஂ வமநே ஸவிரேசநே||௧௧௫||

பலமூலிபிரிதி பதக்ஶப்தயோகாதபாதாநே ததீயா| அஶ்மந்தகோ மாலுயாஸதஶபத்ரோ வக்ஷஃ||௧௧௪-௧௧௫||

Adhikarana 50 (116-119) · Śloka 119

இமாஂஸ்த்ரீநபராந் வக்ஷாநாஹுர்யேஷாஂ ஹிதாஸ்த்வசஃ| பூதீகஃ கஷ்ணகந்தா ச தில்வகஶ்ச ததா தருஃ||௧௧௬|| விரேசநே ப்ரயோக்தவ்யஃ பூதீகஸ்தில்வகஸ்ததா| கஷ்ணகந்தா பரீஸர்பே ஶோதேஷ்வர்ஶஃஸு சோச்யதே||௧௧௭|| தத்ருவித்ரதிகண்டேஷு குஷ்டேஷ்வப்யலஜீஷு ச| ஷட்வக்ஷாஞ்சோதநாநேதாநபி வித்யாத்விசக்ஷணஃ||௧௧௮|| இத்யுக்தாஃ பலமூலிந்யஃ ஸ்நேஹாஶ்ச லவணாநி ச| மூத்ரஂ க்ஷீராணி வக்ஷாஶ்ச ஷட் யே திஷ்டபயஸ்த்வசஃ||௧௧௯||

பூதீகஃ கண்டகீகரஞ்ஜஃ| தில்வகோ லோத்ரஃ; தஸ்ய தருரிதி விஶேஷணேந பட்டிகாலோத்ரஂ வ்யுதஸ்யதி, ஶாபரலோத்ரஂ ச மஹாப்ரமாணஂ தருஶப்தயோக்யஂ க்ராஹயதி; கிஂவா தருவிஶேஷணேந பாலஂ லோத்ரஂ வ்யுதஸ்யதி| ஷட்வக்ஷாஞ் ஶோதநாநித்யத்ர யத்யபி கஷ்ணகந்தாயாஃ பஞ்சகர்மண்யநபிதாநாந்ந ஶோதநத்வஂ, ததாऽபி பாஹ்யாலேபநேந பஹிஃஸ்திததோஷஸஂஶோதநத்வஂ போத்தவ்யஂ; கிஂவா அபிஶப்தாத் கஷ்ணகந்தாயா அஶோதநத்வமபி ஸூச்யதே||௧௧௬-௧௧௯||

Adhikarana 51 (120-123) · Śloka 123

ஓஷதீர்நாமரூபாப்யாஂ ஜாநதே ஹ்யஜபா வநே| அவிபாஶ்சைவ கோபாஶ்ச யே சாந்யே வநவாஸிநஃ||௧௨௦|| ந நாமஜ்ஞாநமாத்ரேண ரூபஜ்ஞாநேந வா புநஃ| ஓஷதீநாஂ பராஂ ப்ராப்திஂ கஶ்சித்வேதிதுமர்ஹதி||௧௨௧|| யோகவித்த்வப்யரூபஜ்ஞஸ்தாஸாஂ தத்த்வவிதுச்யதே| கிஂ புநர்யோ விஜாநீயாதோஷதீஃ ஸர்வதா பிஷக்||௧௨௨|| யோகமாஸாஂ து யோ வித்யாத்தேஶகாலோபபாதிதம்| புருஷஂ புருஷஂ வீக்ஷ்ய ஸ ஜ்ஞேயோ பிஷகுத்தமஃ||௧௨௩||

உக்தாநாமோஷதீநாஂ யோகஜ்ஞாநஸ்ய ப்ராதாந்யஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஓஷதீரித்யாதி| பராஂ ப்ராப்திமிதி உத்கஷ்டஂ வ்யாதிஶரீராத்யபேக்ஷஂ ஸம்யக்யோகம்| யோகோ வ்யாதிஶரீராத்யபேக்ஷா ஸம்யக்யோஜநா பேஷஜஸ்ய| ஸர்வதேதி நாமரூபயோகைஃ| யோகமேவ விஶிஷ்டஂ தர்ஶயந்நாஹ- யோகமித்யாதி| தேஶகாலோபபாதிதமிதி தேஶகாலகதம்| புருஷஂ புருஷஂ வீக்ஷ்யேதி வீப்ஸாயாஂ, ப்ரதிபுருஷஂ ப்ரகத்யாதிபேதேந யோகஸ்ய ப்ராயோ பேதோ பவதீதி தர்ஶயதி| புருஷஶப்தேந சேஹ ஸஂயோகபுருஷோऽபிப்ரேதஃ||௧௨௦-௧௨௩||

Adhikarana 52 (124-125) · Śloka 125

யதா விஷஂ யதா ஶஸ்த்ரஂ யதாऽக்நிரஶநிர்யதா| ததௌஷதமவிஜ்ஞாதஂ விஜ்ஞாதமமதஂ யதா||௧௨௪|| ஔஷதஂ ஹ்யநபிஜ்ஞாதஂ நாமரூபகுணைஸ்த்ரிபிஃ| விஜ்ஞாதஂ சாபி துர்யுக்தமநர்தாயோபபத்யதே||௧௨௫||

யோகஸ்யௌஷதஜ்ஞாநாதீநத்வாதௌஷதாஜ்ஞாநஸ்ய மஹாநர்தகாரிதாஂ பஹுபிர்தஷ்டாந்தைர்தர்ஶயதி- யதா விஷமித்யாதி| விஷாதிபஹுதஷ்டாந்தேநாஜ்ஞாதஂ பேஷஜஂ கிஞ்சித்விஷவத் ஸஞ்ஜ்ஞாநாஶஂ கத்வா மாரயதி, கிஞ்சிச்ச ஶஸ்த்ரவந்மர்மச்சேதஂ கத்வா மாரயதி, கிஞ்சிச்சாக்நிவத் ஸ்போடாதிகஂ கத்வா மாரயதி, கிஞ்சிச்சாஶநிவத் ஸத்யோ மாரயதீதி தர்ஶயதி| நாமரூபகுணைரித்யநேந த்ரித்வே லப்தே புநஸ்த்ரிபிரிதி வசநமேகைகஜ்ஞாநப்ரதிஷேதார்தஂ; தேந த்ரிபிரேவ மிலிதைர்ஜ்ஞாதஂ பேஷஜஂ ப்ரஶஸ்தமிதி தர்ஶயதி||௧௨௪-௧௨௫||

Adhikarana 53 (126-133) · Śloka 133

யோகாதபி விஷஂ தீக்ஷ்ணமுத்தமஂ பேஷஜஂ பவேத்| பேஷஜஂ சாபி துர்யுக்தஂ தீக்ஷ்ணஂ ஸம்பத்யதே விஷம்||௧௨௬|| தஸ்மாந்ந பிஷஜா யுக்தஂ யுக்திபாஹ்யேந பேஷஜம்| தீமதா கிஞ்சிதாதேயஂ ஜீவிதாரோக்யகாங்க்ஷிணா||௧௨௭|| குர்யாந்நிபதிதோ மூர்த்நி ஸஶேஷஂ வாஸவாஶநிஃ| ஸஶேஷமாதுரஂ குர்யாந்நத்வஜ்ஞமதமௌஷதம்||௧௨௮|| துஃகிதாய ஶயாநாய ஶ்ரத்ததாநாய ரோகிணே| யோ பேஷஜமவிஜ்ஞாய ப்ராஜ்ஞமாநீ ப்ரயச்சதி||௧௨௯|| த்யக்ததர்மஸ்ய பாபஸ்ய மத்யுபூதஸ்ய துர்மதேஃ| நரோ நரகபாதீ ஸ்யாத்தஸ்ய ஸம்பாஷணாதபி||௧௩௦|| வரமாஶீவிஷவிஷஂ க்வதிதஂ தாம்ரமேவ வா| பீதமத்யக்நிஸந்தப்தா பக்ஷிதா வாऽப்யயோகுடாஃ||௧௩௧|| நது ஶ்ருதவதாஂ வேஶஂ பிப்ரதா ஶரணாகதாத்| கஹீதமந்நஂ பாநஂ வா வித்தஂ வா ரோகபீடிதாத்||௧௩௨|| பிஷக்புபூஷுர்மதிமாநதஃ ஸ்வகுணஸம்பதி| பரஂ ப்ரயத்நமாதிஷ்டேத் ப்ராணதஃ ஸ்யாத்யதா நணாம்||௧௩௩||

யோகஂ ஸ்தௌதி- யோகாதபீத்யாதி| விஷஂ ச ஸம்யக்யோகாத்பேஷஜஂ பவதீதி “திலஂ தத்யாத்விஷஸ்ய து” (சி.அ.௧) இத்யாதிப்ரயோகே போத்தவ்யம்| ந கேவலமாதுரேணைவாபிஷஜோ பேஷஜஂ நாதேயஂ, கிந்து பிஷஜாऽபி யுக்திபாஹ்யேந பேஷஜமாதுராய ந தேயமித்யாஹ- துஃகிதாயேத்யாதி||௧௨௬-௧௩௩||

Adhikarana 54 (134) · Śloka 134

ததேவ யுக்தஂ பைஷஜ்யஂ யதாரோக்யாய கல்பதே| ஸ சைவ பிஷஜாஂ ஶ்ரேஷ்டோ ரோகேப்யோ யஃ ப்ரமோசயேத்||௧௩௪||

அத ஸம்யக்யுக்தஸ்ய பேஷஜஸ்ய கிஂ லக்ஷணஂ கிஂவா உபாதேயஸ்ய ஶ்ரேஷ்டவைத்யஸ்ய லக்ஷணமித்யாஹ- ததேவேத்யாதி| ரோகேப்யோ யஃ ப்ரமோசயேதித்யநேந ச ஜ்ஞாநபூர்வஂ பேஷஜப்ரயோகேண ரோகஹாரகத்வமுச்யதே; தேந யாதச்சிகஸித்த்யா குவைத்யவ்யவஹாரோ ந வாச்யஃ; யாதச்சிகஸித்தௌ ஹி வைத்யோ ந ரோகப்ரமோக்ஷே காரணஂ, கிந்து குணாக்ஷரந்யாயேந தைவாகதோ பேஷஜஸ்ய ஸம்யக்யோக இதி||௧௩௪||

Adhikarana 55 (135) · Śloka 135

ஸம்யக்ப்ரயோகஂ ஸர்வேஷாஂ ஸித்திராக்யாதி கர்மணாம்| ஸித்திராக்யாதி ஸர்வைஶ்ச குணைர்யுக்தஂ பிஷக்தமம்||௧௩௫||

கதமாரோக்யாத் ஸம்யக்யோகோ பேஷஜஸ்ய ஜ்ஞாயதே இத்யாஹ- ஸம்யக்ப்ரயோகமித்யாதி| ஸர்வேஷாமித்யநேநாந்யேஷாமபி கர்மணாஂ ப்ரதிமாகரணாதீநாஂ ஸித்திஃ ஸம்யக்யோகஂ தத்காரணதாஂ க்யாபயதி; ந ஹ்யஸம்யக்ப்ரயுக்தே காரணே ஸம்யக் கார்யஂ பவதி| ஸித்திராக்யாதீதி உக்தா ப்ராதிநியமிகீ ஸித்திஃ, ந யாதச்சிகீ| ஸர்வைர்குணைரிதி ஶ்ருதே பர்யவதாதத்வாதிபிஃ குட்டாகசதுஷ்பாத (ஸூ.அ.௧௦) வக்ஷ்யமாணைஃ||௧௩௫||

Adhikarana 56 (136-140) · Śloka 140

தத்ர ஶ்லோகாஃ- ஆயுர்வேதாகமோ ஹேதுராகமஸ்ய ப்ரவர்தநம்| ஸூத்ரணஸ்யாப்யநுஜ்ஞாநமாயுர்வேதஸ்ய நிர்ணயஃ||௧௩௬|| ஸம்பூர்ணஂ காரணஂ கார்யமாயுர்வேதப்ரயோஜநம்| ஹேதவஶ்சைவ தோஷாஶ்ச பேஷஜஂ ஸங்க்ரஹேண ச||௧௩௭|| ரஸாஃ ஸப்ரத்யயத்ரவ்யாஸ்த்ரிவிதோ த்ரவ்யஸங்க்ரஹஃ| மூலிந்யஶ்ச பலிந்யஶ்ச ஸ்நேஹாஶ்ச லவணாநி ச||௧௩௮|| மூத்ரஂ க்ஷீராணி வக்ஷாஶ்ச ஷட் யே க்ஷீரத்வகாஶ்ரயாஃ| கர்மாணி சைஷாஂ ஸர்வேஷாஂ யோகாயோககுணாகுணாஃ||௧௩௯|| வைத்யாபவாதோ யத்ரஸ்தாஃ ஸர்வே ச பிஷஜாஂ குணாஃ| ஸர்வமேதத் ஸமாக்யாதஂ பூர்வாத்யாயே மஹர்ஷிணா||௧௪௦||

தத்ர ஶ்லோகா இதி தந்த்ரகாரஸ்ய ரீதிரியஂ யத்- யத்ரோக்தமர்தஂ ஸங்க்ரஹேணாபிதத்தே தத்ர ‘தத்ர ஶ்லோகா’ இதி கரோதி; யத்ர தூக்தாதநதிகமுச்யதே தத்ர ‘பவதி சாத்ர’ இதி கரோதி; ந சாஸ்ய நிஷ்ப்ரயோஜநத்வஂ, தந்த்ரதர்மத்வாத்| அத்யாயோக்தமர்தமத்யாயாந்தே ஸங்க்ரஹேணாபிதத்தே- ஆயுர்வேதாகம இத்யாதிநா| ஸங்க்ரஹகதநஂ ச பூர்வோக்தார்தஸ்ய ஸங்க்ஷேபேண க்ரஹணார்தஂ ததா துர்ஜ்ஞாநப்ரதிஷேதார்தஂ ச| யதோ யத்கிஞ்சிதத்ர துர்ஜ்ஞாநஂ ஸ்யாத்ததிஹ ப்ரதிபாதிதார்தஸஂவாதேநாவதார்யதே| வசநஂ ஹி- “கத்யோக்தோ யஃ புநஃ ஶ்லோகைரர்தஃ ஸமநுகீயதே| தத்வ்யக்திவ்யவஸாயார்தஂ த்விருக்திஃ ஸா ந கர்ஹ்யதே” (நி.அ.௧) இதி| அத்ர ச கத்யோக்த இதி விஸ்தரோக்தோபலக்ஷணம்| தேந ஶ்லோகோக்தஸ்யாப்யாரக்வதீயாத்யர்தஸ்ய புநஃ ஶ்லோகேந ஸங்க்ரஹணமவிருத்தம்| வ்யக்திஃ ஸ்பஷ்டதா, வ்யவஸாயஃ அவதாரணம்| ஆகம இதி “தீர்கஞ்ஜீவிதமந்விச்சந்” இத்யாதிநா, ஹேதுரிதி ஆயுர்வேதாகமஹேதுஃ, ஸ ச “விக்நபூதா யதா ரோகா” இத்யாதிநா ரோகப்ராதுர்பாவ உக்தஃ; கிஂவா “தீர்கஞ்ஜீவிதமந்விச்சந்” இத்யாதிஶ்லோகோ விஶேஷேணாயுர்வேதாகமஸ்ய ததாऽऽயுர்வேதாகமஹேதோஶ்ச பிண்டஸூத்ரரூபஃ, “ப்ரஹ்மணா ஹி” இத்யாதிக்ரந்தஸ்த்வாயுர்வேதாகமப்ரதிபாதகஃ, ஹேதுப்ரதிபாதகஸ்து “விக்நபூதா” இத்யாதிக்ரந்தோ யதோக்த ஏவ| ஆகமஸ்ய ப்ரவர்தநமிதி இந்த்ராதாநீய பரத்வாஜேந மர்த்யலோகே ப்ரவர்தநமாயுர்வேதக்ரஹணபர்யந்தம்| ஸூத்ரணமித்யாயுர்வேததந்த்ரகரணமக்நிவேஶாதீநாம்| அப்யநுஜ்ஞாநமிதி “தாநி சாநுமதாநி” இத்யாதி| ஶேஷஂ ஸுகமம்||௧௩௬-௧௪௦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஸூத்ரஸ்தாநே தீர்கஞ்ஜீவிதீயோ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாமாயுர்வேததீபிகாக்யாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே தீர்கஞ்ஜீவிதீயோ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||