1. dīrghañjīvitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1) · Śloka 1

అథాతో దీర్ఘంజీవితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||

గుణత్రయవిభేదేన మూర్తిత్రయముపేయుషే| త్రయీభువే త్రినేత్రాయ త్రిలోకీపతయే నమః||1|| సరస్వత్యై నమో యస్యాః ప్రసాదాత్ పుణ్యకర్మభిః| బుద్ధిదర్పణసంక్రాంతం జగదధ్యక్షమీక్ష్యతే||2|| బ్రహ్మదక్షాశ్విదేవేశభరద్వాజపునర్వసుహుతాశవేశచరకప్రభృతిభ్యో నమో నమః||3|| పాతంజలమహాభాష్యచరకప్రతిసంస్కృతైః| మనోవాక్కాయదోషాణాం హర్త్రేఽహిపతయే నమః||4|| నరదత్తగురూద్దిష్టచరకార్థానుగామినీ| క్రియతే చక్రదత్తేన టీకాఽఽయుర్వేదదీపికా||5|| సభ్యాః సద్గురువాక్సుధాస్రుతిపరిస్ఫీతశ్రుతీనస్మి వో నాలం తోషయితుం పయోదపయసా నాంభోనిధిస్తృప్యతి| వ్యాఖ్యాభాసరసప్రకాశనమిదం త్వస్మిన్ యది ప్రాప్యతే క్వాపి క్వాపి కణో గుణస్య తదసౌ కర్ణే క్షణం ధీయతాం ||6|| ఇహ హి ధర్మార్థకామమోక్షపరిపంథిరోగోపశమాయ బ్రహ్మప్రభృతిభిః ప్రణీతాయుర్వేదతంత్రేష్వతివిస్తరత్వేన సంప్రతి వర్తమానాల్పాయుర్మేధసాం పురుషాణాం న సమ్యగర్థాధిగమః, తదనధిగమాచ్చ తద్విహితార్థానామననుష్ఠానే తథైవోపప్లవో రుజామితి మన్వానః పరమకారుణికోఽత్రభవానగ్నివేశోఽల్పాయుర్మేధసామపి సుఖోపలంభార్థం నాతిసంక్షేపవిస్తరం కాయచికిత్సాప్రధానమాయుర్వేదతంత్రం ప్రణేతుమారబ్ధవాన్| తస్మింశ్చ శ్లోకనిదానవిమానశారీరేంద్రియచికిత్సితకల్పసిద్ధిస్థానాత్మకేఽభిధాతవ్యే నిఖిలతంత్రప్రధానార్థాభిధాయకతయా శ్లోకస్థానమేవాగ్రే వక్తవ్యమమన్యత| వక్ష్యతి హి- “శ్లోకస్థానం సముద్దిష్టం తంత్రస్యాస్య శిరః శుభం| చతుష్కాణాం మహార్థానాం స్థానేఽస్మిన్ సంగ్రహః కృతః” (సూ. అ.30) ఇతి| తత్ర చ సూత్రస్థానేఽప్యుత్పన్నరోగగ్రహణే త్వరయా రోగోపఘాతిభేషజాభిధాయిచతుష్కేఽభిధాతవ్యే నిఖిలతంత్రబీజభూతహేతులింగౌషధాద్యర్థస్య తథా తంత్రప్రవృత్త్యంగప్రయోజనవదాయుర్వేదాగమాదేరభిధాయకం దీర్ఘంజీవితీయమధ్యాయమభిధాతుమారబ్ధవాన్| శ్రోతృజనప్రవృత్తిహేత్వభిధేయప్రయోజనసంబంధోపదర్శకం శ్రోతృబుద్ధిసమాధానాయ వ్యాఖ్యానప్రతిజ్ఞాపరమష్టపదమష్టసంఖ్యాయా మంగలత్వేనాదౌ సూత్రం నివేశితవాన్- అథాతో దీర్ఘంజీవితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి| యతో నిరభిధేయే కచటతపాదౌ సాభిధేయే వా నిష్ప్రయోజనే కాకదంతపరీక్షాదౌ ప్రేక్షావతాం ప్రవృత్తిర్నోపలభ్యతే, తేనాదావభిధేయప్రయోజనే అభిధాతవ్యే| యదుక్తం- “అభిధేయఫలజ్ఞానవిరహస్తిమితోద్యమాః| శ్రోతుమల్పమపి గ్రంథం నాద్రియంతే హి సాధవః” ఇతి| అభిధేయవత్త్వప్రయోజనవత్త్వనిర్వాహార్థం చాభిధేయశాస్త్రయోరభిధానాభిధేయలక్షణః సంబంధః, ప్రయోజనశాస్త్రయోశ్చ సాధ్యసాధనభావలక్షణోఽభిధాతవ్యః| తత్రేహాభిధేయం హితాహితాదిరూపేణాయుః| వక్ష్యతి హి- “హితాహితం సుఖం దుఃఖమాయుస్తస్య హితాహితం| మానం చ తచ్చ యత్రోక్తమాయుర్వేదః స ఉచ్యతే” (సూ. అ.30) ఇతి| అత్ర చ సర్వాభిధేయావరోధో యథాస్థానమేవ వ్యాకరణీయః| ప్రయోజనం చ ధాతుసామ్యం| యథోక్తం- “ధాతుసామ్యక్రియా చోక్తా తంత్రస్యాస్య ప్రయోజనం” (సూ. అ.1) ఇతి| సంబంధోఽప్యాయుఃశాస్త్రయోరభిధానాభిధేయలక్షణః, ప్రయోజనేన చ ధాతుసామ్యేన సమమస్య శాస్త్రస్య హేయోపాదేయజ్ఞానావాంతరవ్యాపారస్య సాధ్యసాధనభావలక్షణః| తదేతత్సర్వం దీర్ఘంజీవితీయమిత్యనేన పదేన దీర్ఘంజీవితశబ్దమధికృత్య కృతప్రయోజనాభిధాయక ‘ధాతుసామ్యక్రియా చోక్తా’ ఇత్యాదివాక్యాభిధాయకేన దర్శితం మంతవ్యం| నను, ప్రయోజనాభిధానం శాస్త్రప్రవృత్త్యర్థమితి యదుక్తం తన్న యుక్తం, యతో న ప్రయోజనాభిధానమాత్రేణ ప్రయోజనవత్తావధారణం, విప్రలంభకసంసారమోచనప్రతిపాదకాదిశాస్త్రేషు ప్రయోజనాభిధానేఽపి నిష్ప్రయోజనత్వదర్శనాత్| అథ మన్యసే, ఆప్తప్రయోజనాభిధానమేతదతోఽత్ర యథార్థత్వం; నను భో కథమయం ప్రయోజనాభిధాయీ ఆప్తః? తదభిహితశాస్త్రస్య యథార్థత్వాదితి చేత్, హంత న యావచ్ఛాస్త్రస్య ప్రయోజనవత్త్వావధారణం న తావచ్ఛాస్త్రప్రవృత్తిః, న యావచ్ఛాస్త్రప్రవృత్తిర్న తావచ్ఛాస్త్రస్య యథార్థత్వావధారణం, న యావచ్ఛాస్త్రస్య యథార్థత్వావధారణం న తావచ్ఛాస్త్రస్య కర్తురాప్తత్వమవధార్యతే, ఆప్తత్వానవధృతౌ చ కుతస్తదభిహితప్రయోజనవత్తావధారణమితి చక్రకమాపద్యతే ; అథ మన్యసే, మా భవతు ప్రయోజనవత్తావధారణం, అర్థరూపప్రయోజనవత్తాసందేహ ఏవ ప్రవర్తకో భవిష్యతి, కృష్యాదావపి హి ప్రవృత్తిరర్థసందేహాదేవ; నహి తత్ర కృషీవలానాం ఫలలాభావధారణం విద్యతే, అంతరాఽవగ్రహాదేరపి సంభావ్యమానత్వాత్; నన్వేవమసత్యపి ప్రయోజనాభిధానే సప్రయోజననిష్ప్రయోజనశాస్త్రదర్శనాచ్ఛాస్త్రత్వమేవ ప్రయోజనవత్తాసందేహోపదర్శకమస్తు, తథాఽప్యలం ప్రయోజనాభిధానేన| నైవం, నహి సామాన్యేన ప్రయోజనసందేహః ప్రయోజనవిశేషార్థినం తథా ప్రవర్తయతి యథాఽభిప్రేతప్రయోజనవిశేషవిషయః సందేహః; అభిప్రేతవిశేషవిషయశ్చ సందేహో న విశేషవిషయస్మరణమంతరా భవతి, అతో యే తావదనవధృతాగ్నివేశప్రామాణ్యాస్తేషాం ధాతుసామ్యసాధనమిదం శాస్త్రం న వేత్యేవమాకారవిశేషసందేహోత్పాదనార్థం ప్రయోజనవిశేషాభిధానం; యే పునః పరమర్షేరగ్నివేశస్యాద్యత ఏవావధృతప్రామాణ్యాస్తేషాం తదభిహితప్రయోజనవత్తావధారణేనైవ ప్రవృత్తిరితి యుక్తం ప్రయోజనాభిధానం| ప్రయోజనాభిధాయివాక్యే తు స్వల్పప్రయత్నబోధ్యే ప్రయోజనసామాన్యసందేహాదేవ ప్రవృత్తిరుపపన్నా, న పునరనేకసంవత్సరక్లేశబోధ్యే శాస్త్రే| తదేవం యదుచ్యతే- ‘ప్రయోజనాభిధాయివాక్యప్రవృత్తావపి ప్రయోజనమభిధాతవ్యం, తథా చానవస్థా’ ఇతి, తన్నిరస్తం భవతి| అథేత్యాదిసూత్రేఽథశబ్దో బ్రహ్మాదిప్రణీతతంత్రేష్వల్పాయుర్మేధసామర్థానవధారణస్య, తథాఽభీష్టదేవతానమస్కారశాస్త్రకరణార్థగుర్వాజ్ఞాలాభయోరానంతర్యే ప్రయుక్తోఽపి శాస్త్రాదౌ స్వరూపేణ మంగలం భవత్యుదకాహరణప్రవృత్తోదకుంభదర్శనమివ ప్రస్థితానాం| గ్రంథాదౌ మంగలసేవానిరస్తాంతరాయాణాం గ్రంథకర్తృశ్రోతౄణామవిఘ్నేనేష్టలాభో భవతీతి యుక్తం మంగలోపాదానం| అథశబ్దస్య మంగలత్వే స్మృతిః- “ఓంకారశ్చాథశబ్దశ్చ ద్వావేతౌ బ్రహ్మణః పురా| కంఠం భిత్త్వా వినిర్యాతౌ తేన మాంగలికావుభౌ” ఇతి| శాస్త్రాంతరే చాదౌ మంగలత్వేన దృష్టోఽయమథశబ్దః| యథా- “అథ శబ్దానుశాసనం” (వ్యా. మ. భా. అ. 1 పా. 1 ఆ. 1), “అథాతో ధర్మం వ్యాఖ్యాస్యామః” (వై . అ.1ఆ.1సూ.1) ఇత్యాదౌ| అభీష్టదేవతానమస్కారస్తు గ్రంథాదౌ శిష్టాచారప్రాప్తః పరమశిష్టేనాగ్నివేశేన కృత ఏవ, అన్యథా శిష్టాచారలంఘనేన శిష్టత్వమేవ న స్యాద్ వ్యాఖ్యానాంతరాయభయశ్చ ; తథా గ్రంథావినివేశితస్యాపి నమస్కారస్య ప్రత్యవాయాపహత్వాచ్చ న గ్రంథనివేశనం| యథా చ గుర్వాజ్ఞాలాభానంతరమేతత్తంత్రకరణం తథా “అథ మైత్రీపరః పుణ్యం” (సూ. అ. 1) ఇత్యాదౌ స్ఫుటమేవ| గ్రంథకరణే చ గుర్వనుమతిప్రతిపాదనేన గ్రంథస్యోపాదేయతా ప్రదర్శితా భవతి| యత్ పునః శిష్యప్రశ్నానంతర్యార్థత్వమథశబ్దస్య వర్ణ్యతే తన్న మాం ధినోతి, నహి శిష్యాన్ పురో వ్యవస్థాప్య శాస్త్రం క్రియతే; శ్రోతృబుద్ధిస్థీకారే తు శాస్త్రకరణం యుక్తం, న చ బుద్ధిస్థీకృతాః ప్రష్టారో భవంతి| అతః శబ్దోఽధికారప్రాగవధ్యుపదర్శకః, అత ఊర్ధ్వం యదుపదేక్ష్యామో దీర్ఘంజీవితీయం తదితి; యది వా హేతౌ, యేన బ్రహ్మాదిప్రణీతాయుర్వేదతంత్రాణాముక్తేన న్యాయేనోత్సంబంధత్వమివ , అతో హేతోర్దీర్ఘంజీవితీయం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి యోజనీయం| దీర్ఘంజీవితీయమిత్యత్ర దీర్ఘంజీవితశబ్దోఽస్మిన్నస్తీతి మత్వర్థే “అధ్యాయానువాకయోర్లుక్ చ” (పా. అ. 5/2/60) ఇతి ఛప్రత్యయః| యది వా దీర్ఘంజీవితశబ్దమధికృత్య కృతో గ్రంథోఽధ్యాయరూపస్తంత్రరూపో వా, ఇత్యస్యాం వివక్షాయాం “అధికృత్య కృతే గ్రంథే” (పా. అ. 4/3/87) ఇత్యధికారాత్ “శిశుక్రందయమసభ” (పా. అ. 4/3/88) ఇత్యాదినా ఛః| ఏవమన్యత్రాప్యేవంజాతీయే మంతవ్యం| అత్ర చ సత్యపి శబ్దాంతరే దీర్ఘంజీవితశబ్దేనైవ సంజ్ఞా కృతా, దీర్ఘంజీవితశబ్దస్యైవ ప్రవచనాదౌ నివేశాత్ ప్రశస్తత్వాచ్చ| ‘దీర్ఘంజీవితశబ్దోఽస్మిన్నస్తి’ ఇతి, దీర్ఘంజీవితశబ్దమధికృత్య కృతో వా, ఇత్యనయా వ్యుత్పత్త్యా దీర్ఘంజీవితీయశబ్దస్తంత్రేఽధ్యాయే చ ప్రవర్తనీయః| తేన దీర్ఘంజీవితీయం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇత్యనేన తంత్రం ప్రతి వ్యాఖ్యానప్రతిజ్ఞా లబ్ధా భవతి, పునర్దీర్ఘంజీవితీయమితి పదమావర్త్యాధ్యాయపదసమభివ్యాహృతమధ్యాయవ్యాఖ్యానప్రతిజ్ఞాం లంభయతి| దృష్టం చావృత్య పదస్య యోజనం, యథా- అపామార్గతండులీయే “గౌరవే శిరసః శూలే పీనసే” (సూ. అ. 2) ఇత్యాదౌ ‘శిరస’ ఇతి పదం ‘గౌరవే’ ఇత్యనేన యుజ్యతే, ఆవృత్య ‘శూలే’ ఇత్యనేన చ| అతశ్చ యదుచ్యతే- అకృతతంత్రప్రతిజ్ఞస్యాధ్యాయప్రతిజ్ఞా ఊనకాయమానేతి, తన్నిరస్తం భవతి| యది వా, అధ్యాయప్రతిజ్ఞైవాస్తు, తయైవ తంత్రప్రతిజ్ఞాఽప్యర్థలబ్ధైవ, న హ్యధ్యాయస్తంత్రవ్యతిరిక్తః, తేనావయవవ్యాఖ్యానే తంత్రస్యాప్యవయవినో వ్యాఖ్యా భవత్యేవ; యథా- అంగులీగ్రహణేన దేవదత్తోఽపి గృహీతో భవతి| అవయవాంతరవ్యాఖ్యానప్రతిజ్ఞా తు న లభ్యతే, తాం తు ప్రత్యధ్యాయమేవ కరిష్యతి| అధ్యాయమితి అధిపూర్వాదిఙః “ఇఙశ్చ” (పా. అ. 2/4/47) ఇతి కర్మణి ఘఞా సాధ్యం| తేన అధీయతే ఇత్యధ్యాయః| న చానయా వ్యుత్పత్త్యా ప్రకరణచతుష్కస్థానాదిష్వతిప్రసంగః, యతో యోగరూఢేయమధ్యాయసంజ్ఞాఽధ్యాయస్య ప్రకరణసమూహవిశేష ఏవ దీర్ఘంజీవితీయాదిలక్షణే పంకజశబ్దవద్వర్తతే న యోగమాత్రేణ వర్తతే| వక్ష్యతి హి- “అధికృత్యేయమధ్యాయనామసంజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా” (సూ. అ. 30) ఇతి; నామసంజ్ఞా యోగరూఢసంజ్ఞేత్యర్థః| యది వా కరణాధికరణయోరర్థయోః “అధ్యాయన్యాయోద్యావసంహారాశ్చ” (పా. అ. 3/3/112) ఇతిసూత్రేణ నిపాతనాదధ్యాయపదసిద్ధిః| అధీయతేఽస్మిన్ననేన వాఽర్థవిశేష ఇత్యధ్యాయః| అతిప్రసక్తినిషేధస్తూక్తన్యాయః| వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి వ్యాంపూర్వాత్ ఖ్యాతేర్లృటా సాధ్యం| చక్షిఙో హి ప్రయోగేఽనిచ్ఛతోఽపి వ్యాఖ్యాతుః క్రియాఫలసంబంధస్య దుర్నివారత్వేన “స్వరితఞిత” (పా. అ. 1/3/72) ఇత్యాదినాఽఽత్మనేపదం స్యాదితి| ‘వి’ ఇతి విశేషే, విశేషాశ్చ వ్యాససమాసాదయః| ఆఙయం క్రియాయోగే, యే తు మర్యాదాయామభివిధౌ వా ఆంప్రయోగం మన్యంతే తేషామభిప్రాయం న విద్మః| యతో మర్యాదాయామభివిధౌ చాఙః ప్రాతిపదికేన యోగః స్యాత్; యథా- “ఆసముద్రక్షితీశానాం” (ర. వం. అ. 1) “ఆపాటలీపుత్రాద్వృష్టో దేవ” ఇత్యాదౌ, ఇహాపి చ తథా| క్రియాయోగవిరహే “ఉపసర్గాః క్రియాయోగే” (పా. అ. 1/4/59) ఇతి నియమాదాఙ ఉపసర్గత్వం న స్యాత్; తతశ్చానుపసర్గేణాఙా వ్యవధానాద్ వేరుపసర్గస్య ప్రయోగో న స్యాత్| యేనావ్యవహితః సజాతీయవ్యవహితో వా ధాతోరుపసర్గో భవతి| వ్యాఙోరుభయోరప్యనుపసర్గత్వే తత్సంబంధోచితభూరిప్రాతిపదికకల్పనాగౌరవప్రసంగః స్యాత్; తస్మాత్ క్రియాయోగిత్వమేవాఙో న్యాయ్యం| అథ, అతః, దీర్ఘం, జీవితీయం, అధ్యాయం, వి, ఆ, ఖ్యాస్యామ ఇత్యష్టపదత్వం||1||

Adhikarana 2 (2) · Śloka 2

ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

నను కథమగ్నివేశః సకలపదార్థాశేషవిశేషజ్ఞానవ్యాఖ్యేయమాయుర్వేదం వ్యాఖ్యాస్యతి; యతో న తావద్భేషజాదీనామశేషవిశేషః ప్రత్యక్షజ్ఞేయః, సర్వపదార్థానాం విశేషాణాం ప్రత్యక్షావిషయత్వాత్; అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం తు సర్వపదార్థావధారణం దుష్కరమేవ , యత ఏకమేవ మధు స్వరూపేణ జీవయతి, మారయతి చోష్ణం సమఘృతం చ, కఫప్రకృతేర్హితమహితం వాతప్రకృతేః, అనూపే సాత్మ్యమసాత్మ్యం మరౌ, శీతే సేవ్యమసేవ్యం గ్రీష్మే, హితమవృద్ధే వృద్ధే చాహితం, అల్పం గుణకరమాబాధకరమత్యుపయుక్తం, ఆమతాం గతముదరే ఉపక్రమవిరోధిత్వాదతివిభ్రమకరం, కాకమాచీయుక్తం పక్వనికుచేన చ సహోపయుక్తం మరణాయ అథవా బలవర్ణవీర్యతేజౌపఘాతాయ భవతి, ఇత్యేవమాది తత్తద్యుక్తం తత్తచ్ఛతశః కరోతి; అత ఏవైకస్యైవ మధునో రూపం యదాఽనేన ప్రకారేణ దురధిగమం, తదాఽత్ర కైవ కథా నిఖిలపదార్థాశేషవిశేషజ్ఞానస్య; అజానంశ్చ వ్యాచక్షాణః కథముపాదేయవచన ఇతి కృత్వా గురోరాప్తాత్ ప్రతిపన్నం ప్రతిపాదయిష్యామ ఇతి దర్శయన్ తామిమాం శంకాం నిరాచికీర్షుర్గురూక్తానువాదరూపతాం స్వగ్రంథస్య దర్శయన్నాహ- ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయ ఇతి| అత్ర ఇతిశబ్దో వక్ష్యమాణార్థపరామర్శకః, హశబ్దోఽవధారణే; యథా- “న హ వై సశరీరస్య ప్రియాప్రియయోరపహతిరస్తి” ఇతి, అత్ర న హేతి నైవేత్యర్థః| అత్ర ‘స్మాహ’ ఇతి స్మశబ్దప్రయోగేణ భూతమాత్ర ఏవ లిడర్థే “లట్ స్మే” (పా.అ.3పా.2సూ.118) ఇతి లట్; న భూతానద్యతనపరోక్షే, ఆత్రేయోపదేశస్యాగ్నివేశం ప్రత్యపరోక్షత్వాత్| యథా చ భూతమాత్రే లిడ్ భవతి తథాచ దర్శయిష్యామః| భగం పూజితం జ్ఞానం, తద్వాన్; యథోక్తం- “ఉత్పత్తిం ప్రలయం చైవ భూతానామాగతిం గతిం| వేత్తి విద్యామవిద్యాం చ స వాచ్యో భగవానితి”; యది వా భగశబ్దః సమస్తైశ్వర్యమాహాత్మ్యాదివచనః ; యథోక్తం- “ఐశ్వర్యస్య సమగ్రస్య వీర్యస్య యశసః శ్రియః| జ్ఞానవైరాగ్యయోశ్చైవ షణ్ణాం భగ ఇతీంగనాః” ఇతి| అత్రేరపత్యమాత్రేయః; అనేన విశుద్ధవంశత్వం దర్శితం భవతి| అత్రాన్యే వర్ణయంతి- “చతుర్విధం సూత్రం భవతి- గురుసూత్రం, శిష్యసూత్రం, ప్రతిసంస్కర్తృసూత్రం, ఏకీయసూత్రం చేతి”| తత్ర గురుసూత్రం యథా- “నైతద్బుద్ధిమతా ద్రష్టవ్యమగ్నివేశ” (సూ.అ.4) ఇత్యాది, ప్రతిసంస్కర్తృసూత్రం యథా- “తమువాచ భగవానాత్రేయః” (సూ.అ.4) ఇత్యాది, శిష్యసూత్రం యథా- “నైతాని భగవన్ పంచకషాయశతాని పూర్యంతే” (సూ.అ.4) ఇత్యాది, ఏకీయసూత్రం యథా- “కుమారస్య శిరః పూర్వమభినిర్వర్తత ఇతి కుమారశిరా భరద్వాజః” (శా.అ.6) ఇత్యాది| తేనాద్యం వ్యాఖ్యానప్రతిజ్ఞాసూత్రం గురోరేవ, శిష్యస్యాగ్నివేశస్య వ్యాఖ్యానేఽనధికారత్వాత్| ద్వితీయం చ సూత్రం ప్రతిసంస్కర్తుః| ఇతిశబ్దేన చ ప్రకారవాచినా ‘దీర్ఘంజీవితీయం వ్యాఖ్యాస్యామ’ ఇతి పరామృశ్యతే; తేనాహస్మేతి భూతానద్యతనపరోక్ష ఏవ భవతి, ప్రతిసంస్కర్తారం ప్రత్యాత్రేయోపదేశస్య పరోక్షత్వాత్| అనేన చ న్యాయేన తమువాచ భగవానాత్రేయ ఇత్యాదావపి లిడ్విధిరుపపన్నో భవతి| సుశ్రుతే చ “యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః” (సు.సూ.అ.1) ఇతి ప్రతిసంస్కర్తృసూత్రమితి కృత్వా టీకాకృతా “లిడ్విధిరుపపాదితః’ ఇతి| అత్ర బ్రూమః- యత్తావదుక్తం శిష్యస్యాగ్నివేశస్య వ్యాఖ్యానానధికారాదిదం గురోః సూత్రం; తన్న, నహి జాత్యా గురుత్వమస్తి, యతః స ఏవాత్రేయః స్వగురుమపేక్ష్య శిష్యః, అగ్నివేశాదీనపేక్ష్య గురుః; ఏవమగ్నివేశోఽపి గ్రంథకరణకాలే స్వబుద్ధిస్థీకృతాఞ్ శిష్యాన్ ప్రతి గురురితి న కశ్చిద్దోషః| యత్పునర్ద్వితీయసూత్రస్య ప్రతిసంస్కర్తృసూత్రతయా భూతానద్యతనపరోక్షే లిడ్విధిరుపపాద్యతే, తత్ర విచార్యం- కిమిదం ద్వితీయం సూత్రం పూర్వవాక్యైకతాపన్నం న వా? యద్యేకవాక్యతాపన్నం తదా సుశ్రుతే- తథా వ్యాఖ్యాస్యామో యథోవాచ ధన్వంతరిరితి యోజనీయం, తథాచ తథా వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి క్రియైకవాక్యతాపన్నమువాచేతి పదం న భిన్నకర్తృకం భవితుమర్హతి, తథాచ కుతో లిడ్విధిః; అథ నైకతాపన్నం, తదా గౌరశ్వః పురుషో హస్తీతివన్నార్థసంగతిః| కించ జతూకర్ణాదౌ ప్రతిసంస్కర్తృశ్రుతిగంధోఽపి నాస్తి, తత్ కథం “నానాశ్రుతపరిపూర్ణకంఠః శిష్యో జతూకర్ణః ప్రాంజలిరధిగమ్యోవాచ” ఇత్యాదౌ లిడ్విధిః| అనేన న్యాయేన చరకేఽపి ప్రతిసంస్కర్తృసూత్రపక్షే లిడ్విధిర్నాస్తి, తస్మాచ్చరకేఽగ్నివేశః సుశ్రుతే సుశ్రుత ఏవ సూత్రాణాం ప్రణేతా, క్వచిత్ కించిదర్థం స్తోతుం నిందితుం వాఽఽఖ్యాయికారూపం పురాకల్పం దర్శయన్ కిమపి సూత్రం గురూక్తానువాదరూపతయా కిమప్యేకీయమతానువాదరూపతయా లిఖతి; ప్రతిసంస్కర్తా త్వయం గ్రంథం పూరయతి తదాద్యగ్రంథకర్తృతయైవ| లిడ్విధిస్తు భూతానద్యతనమాత్ర ఏవ ఛందోవిహితో భాషాయామపి వర్ణనీయః, అన్యథా ఉవాచేతి పదం జతూకర్ణాదౌ న స్యాత్; తథా చ హరివంశే ధన్యోపాఖ్యానే “మామువాచ” ఇతి, తథా “అహమువాచ” ఇతి చ న స్యాత్; యథా “స మామువాచాంబుచరః కూర్మో మానుషవత్ స్వయం| కిమాశ్చర్యం మయి మునే ధన్యశ్చాహం కథం విభో” (హరివంశే, విష్ణుపర్వ 2అ.110) ఇతి, తథా “స్వయంభువచనాత్ సోఽహం వేదాన్ వై సముపస్థితః| ఉవాచ చైనాంశ్చతురః” ఇతి| యదపి ‘ఇతి హ స్మాహ’ ఇత్యత్ర ఇతిశబ్దేన పూర్వసూత్రం పరామృశ్యతే; తన్న, యేన దీర్ఘంజీవితీయాదిసూత్రమాత్రస్య తదర్థస్య వా గురూక్తత్వప్రతిపాదనే సతి నైవోత్తరత్రాభిధేయాభిధానేన నిఖిలతంత్రస్య గురూక్తానువాదరూపతయా కరణం శ్రోతృశ్రద్ధాకరణం ప్రతిపాదితం భవతి| భవతి తు భావయితుం యథా పురా వ్యాఖ్యాతం, తస్మాత్తదేవ న్యాయ్యమితి| అగ్నివేశస్య వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి బహువచనమేకస్మిన్నప్యస్మదః ప్రయోగాద్బహువచనప్రయోగస్య సాధుత్వాత్; సాధు హి వదంతి వక్తారో- ‘వయం కరిష్యామః’ ఇతి| భగవానాత్రేయ ఇత్యత్ర త్వేకవచననిర్దేశః కృతః, భగవానిత్యనేనైవాత్రేయస్య గురోర్గౌరవస్య దర్శితత్వాత్||2||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

దీర్ఘం జీవితమన్విచ్ఛంభరద్వాజ ఉపాగమత్| ఇంద్రముగ్రతపా బుద్ధ్వా శరణ్యమమరేశ్వరం||3||

నను యథాఽగ్నివేశస్యాయుర్వేదస్య దురధిగమత్వేన ప్రత్యక్షతో వాఽన్వయవ్యతిరేకాద్వా జ్ఞానం న సంభావ్యతే, ఏవమాత్రేయస్యాపి కథమాయుర్వేదజ్ఞానం స్యాత్, యన్మూలమగ్నివేశస్యాయుర్వేదజ్ఞానం సమీచీనముచ్యతే, ఇత్యాశంక్యాయుర్వేదస్యావిప్లుతాగమత్వం దర్శయన్నాహ- దీర్ఘం జీవితమిత్యాది| జీవితం శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగః| తచ్చ దీర్ఘమితి దీర్ఘకాలసంబంధి, కాలశబ్దోఽప్యత్ర లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః| యత్తంత్రశైలీ చేయమాచార్యస్య యత ఆదిమధ్యాంతలోపాన్ కరోతి, యే లుప్తా అపి గమ్యంత ఏవ| యథా “గ్రామ్యానూపౌదకరసా” (సూ.అ.21) ఇత్యత్ర మాంసశబ్దో లుప్తః, తథా ‘దగ్ధవిద్ధ’ ఇత్యత్ర విషశబ్దో లుప్త ఇత్యాది| అన్విచ్ఛన్నితి అనురూపం దీర్ఘమిచ్ఛన్| భరద్వాజ ఇతి గోత్రనామ| ‘ఉగ్రతపా’ ఇతి విశేషణేన భరద్వాజస్య మానుషస్యాపీంద్రాభిగమనశక్తిః, తథా శరణ్యత్వప్రతీతిశక్తిశ్చోపదర్శ్యతే; అచింత్యో హి తపసాం ప్రభావో యేనాగస్త్యో మహోదధిమపి చులుకనిపేయమకరోత్| నచ వాచ్యముగ్రతపస్త్వేనైవ కిమిత్యయమాయుర్వేదమపి న బుధ్యతే, యతస్తపఃప్రభావోఽపి ప్రతినియతవిషయత్వాన్న సర్వత్ర శక్తిమాన్, శక్తిశ్చాస్య కార్యోన్నేయా; తేన గురునిరపేక్షాయుర్వేదజ్ఞానలక్షణకార్యాదర్శనాన్న తత్తపస్తత్ర సమర్థమిత్యవధారయామః; కింవా గురుపూర్వక్రమేణైవాయుర్వేదజ్ఞానం ఫలతీతీంద్రముపాగమద్భరద్వాజః| అథ కథం బ్రహ్మాదిష్వాయుర్వేదపూర్వగురుషు విద్యమానేష్వింద్రమేవాయముపాగమత్? యుక్తం చ ప్రధానగురోరేవ శ్రవణం, యతః శిష్యపరంపరాసంచారిణీ విద్యాఽసమ్యగ్గ్రహణాదిదోషాత్ పాత్రపరంపరాసంచార్యమాణమధువత్ క్షీణాఽపి సంభావ్యేత; అత ఆహ- బుద్ధ్వా శరణ్యమమరేశ్వరమితి| యస్మాదయమేవేంద్రోఽల్పాయుః, స ఏవ భయత్రస్తానాం యథా శరణ్యో రక్షణహితో న తథా బ్రహ్మాదయః, తేన తమేవోపాగమత్| అమరేశ్వర ఇత్యనేన చేంద్రస్య రక్షణోపయుక్తతాం దర్శయతి; రాజా హి ప్రజారక్షణే ప్రయత్నాతిశయవాన్ భవతి| నను దీర్ఘం జీవితమన్విచ్ఛన్నిత్యత్ర దీర్ఘస్యావ్యవస్థితత్వేన కియత్కాలం తద్దీర్ఘమభిప్రేతం? తత్ర యుగానురూపం వర్షశతం, యదుక్తం- “వర్షశతం ఖల్వాయుషః ప్రమాణమస్మిన్ కాలే” (వి.అ.3) ఇతి| ఏతచ్చ కలికాలాదౌ పరమాయుఃకాలస్య యథా యథా క్షయస్తథాఽఽయుషః క్షయః| యదాహ- “సంవత్సరశతే పూర్ణే యాతి సంవత్సరః క్షయం| దేహినామాయుషః కాలే యత్ర యన్మానమిష్యతే” (వి.అ.3) ఇతి| ఏతదనుసారేణ పూర్వయుగేష్వాయుఃప్రకర్షః| యదాహ భగవాన్ వ్యాసః- “పురుషాః సర్వసిద్ధాశ్చ చతుర్వర్షశతాయుషః| కృతే త్రేతాదికేఽప్యేవం పాదశో హ్రసతి క్రమాత్” ఇతి| కర్మానురూపం చాయుర్నియతం వా, అనియతం వా భవతి| తత్ర బలవత్కర్మారబ్ధం నియతం, యథాఽయమస్మిన్ కాలే మ్రియత ఏవ పరం; అబలవత్కర్మారబ్ధం త్వనియతం, తద్యదా దృష్టం విషాది మారకం ప్రత్యయమాసాదయతి తదా సంజాతబలం మారయతి, యదా న ప్రాప్నోతి దృష్టం మారకం కారణం తదా యుగానురూపాయుఃప్రాప్తౌ యుగప్రభావజర్జరీకృతశరీరం మారయతి| అత్ర దృష్టాంతశ్చాచార్యేణ దర్శితః “యథా హ్యక్షః స్వగుణోపపన్నో వాహ్యమానో యథాకాలం స్వప్రమాణక్షయాదేవావసానం గచ్ఛతి, స ఏవాక్షోఽతిభారాధిష్ఠిత” ఇత్యారభ్య యావత్ “అంతరా వ్యసనమాపద్యతే; తథాఽనియతాయుషోఽంతరా ప్రాణా అపరాధాన్నిరుధ్యంతే” (వి.అ.3) ఇత్యంతేన| యదా త్వనియతాయుషో రసాయనమాచరంతి తదా తత్ప్రభావాద్యుగప్రభావనియతాయుర్లంఘనం భవతి| యదాహ- “తాని యావంతి భక్షయేత్| జీవేద్వర్షసహస్రాణి తావంత్యాగతయౌవనః” (చి.అ.1) ఇత్యాది| న తు బలవత్కర్మనియతస్యాయుషో లంఘనమస్తి, యదాహ- “కర్మ కించిత్ క్వచిత్కాలే విపాకే నియతం మహత్| కించిత్త్వకాలనియతం ప్రత్యయైః ప్రతిబోధ్యతే” (వి.అ.3) ఇతి| హంత యద్యేవం తదా సర్వత్ర కర్మైవ కారణం మరణే జీవితే వా తథా వ్యాధౌ వ్యాధ్యపగమే వా, తత్ కిమనేనాయుర్వేదేన కర్మజనితఫలానువిధాయినా; తథాహి- యత్తావదుచ్యతే- నియతం కర్మ, తత్ర తావదాయుర్వేదవ్యాపారో నాస్తి, యేన నియతేనైవ కర్మణా మిలితమపి దృష్టం తత్ర విఫలీక్రియతే; యచ్చాబలవత్కర్మారబ్ధత్వేనానియతమాయురుచ్యతే తదపి న శ్రద్ధాధీనం, యేనాదృష్టశక్తిపరాభవేన దృష్టస్య కార్యకారితాం దృష్ట్వాఽపి వివాదాధ్యాసితే విషయేఽదృష్టమేవ కారణమవధారయామః, దృష్టం త్వదృష్టాకృష్టమేవ తత్ర భవతి| నైవం, ఏవం సతి సర్వానుష్ఠానస్యోపరమప్రసంగః; కించ కేవలకర్మవాదినో దృష్టమపవదతోఽదృష్టోత్పత్తిరేవ న ప్రాప్నోతి, అదృష్టం హి దృష్టాగ్నిష్టోమాదిజన్యం, దృష్టం చ కారణం కర్మవాదినోఽభిమతం; అథాదృష్టకారణం దృష్టమిచ్ఛంతి హంత తర్హి తేనైవ న్యాయేన దహనాదీనామపి కిమితి శీతాపహత్వస్ఫోటాదిజనకత్వాది న స్వీక్రియతే; కించ కేవలకర్మవాదినో దృష్టే కారణే వ్యాప్తిగ్రహణాభావాదదృష్టానుమానమేవ న స్యాత్, తస్మాద్దృష్టమదృష్టం చ కారణం| తత్ర క్వచిదదృష్టం దృష్టేన బాధ్యతే, క్వచిచ్చ దృష్టమదృష్టేనేతి; తేన యత్ర పురుషే బలవన్నియతమరణకారణమదృష్టం , తత్ర జీవితమరణయోరకించిత్కరోఽయమాయుర్వేదః, కింతు తత్రాపి నియతమరణకాలాదర్వాగ్దుఃఖజనకవ్యాధిప్రశమనే వ్యాప్రియత ఏవ యది వ్యాధిరపి తస్య నియతకర్మజన్యో న స్యాత్; యత్తు కర్మానియతవిపాకం భవతి తత్ప్రతి సర్వథా ప్రయోజనవదాయుర్వేదోపాదానం| యత్తు యుగనియతమాయుః, తన్నాతిబలవతా కర్మణా నియమితం; యేన రసాయనప్రయోగాత్తద్బాధనం దృష్టత్వాదనుమన్యంతే, న తు స్వస్థహితాతురహితచికిత్సాభ్యాం| అయం చ వాదః శాస్త్రకారేణ స్వయమేవ ప్రపంచేన నిర్లోచనీయ ఇతి నేహ ప్రతన్యతే||3||

Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 5

బ్రహ్మణా హి యథాప్రోక్తమాయుర్వేదం ప్రజాపతిః| జగ్రాహ నిఖిలేనాదావశ్వినౌ తు పునస్తతః||4|| అశ్విభ్యాం భగవాంఛక్రః ప్రతిపేదే హ కేవలం| ఋషిప్రోక్తో భరద్వాజస్తస్మాచ్ఛక్రముపాగమత్||5||

కథమింద్ర ఏవ శరణ్యో న బ్రహ్మాదయ ఇత్యాహ- బ్రహ్మణా హీత్యాది| హి యస్మాదర్థే| ప్రజాపతిర్దక్షనామా| ప్రోక్తమితి ప్రకర్షేణోక్తం, ప్రకర్షశ్చానవశేషేణాభిధానం| యథేత్యనేన తథాశబ్దస్య నిత్యసంబంధస్యాకర్షణాద్యాదృశం ప్రోక్తం తాదృశమేవ జగ్రాహ| నిఖిలేనేతి అనవశేషేణ| అశ్వినౌ తు తతః ప్రజాపతేర్జగృహతుః| అత్రాపి యథాప్రోక్తం నిఖిలేన చేతిపదం తథైవ యోజనీయం| ఏవమశ్విభ్యాం భగవాంఛక్రః ప్రతిపేదే హేత్యత్రాపి యథాప్రోక్తమిత్యాది యోజనీయం| హశబ్దస్త్వవధారణే, తేన ప్రతిపేదే ఏవ పరం శక్రో నతు కస్మైచిదాయుర్వేదం దత్తవానిత్యర్థః| అనేన చ గ్రంథేనాన్యూనాధికాయుర్వేదాగమోపదర్శకేన యథా బ్రహ్మణ ఆయుర్వేదజ్ఞానం తథేంద్రస్యాపీతి దర్శితం| తేన బ్రహ్మణో వాఽఽయుర్వేదః శ్రూయతే ఇంద్రాద్వేతి న కించిదర్థతో విశేషః| ఇంద్రే త్విదమధికం- యదయమసంక్రామితవిద్యత్వేన శిష్యార్థీ| యదుక్తం- “యో హి గురుభ్యః సమ్యగాదాయ విద్యాం న ప్రయచ్ఛత్యంతేవాసిభ్యః స ఖల్వృణీ గురుజనస్య మహదేనో విందతి” ఇతి, అతోఽకృతశిష్యత్వేన శిష్యార్థిత్వవిశేషయోగాద్బ్రహ్మాదిభ్యో విశేషేణేంద్ర ఏవ శరణ్య ఇతి| బ్రహ్మణస్తు పరమగురోర్విదితసకలవేదస్య సర్వత్రాతిరోహితమతేరాయుర్వేదజ్ఞానం స్వతఃసిద్ధమేవేతి న గుర్వంతరాపేక్షా| ఏతచ్చ బ్రహ్మాదిగురుపరంపరోపదర్శనమాయుర్వేదస్యావిప్లుతాగమోపదర్శనార్థం తథా మహాపురుషసేవితత్వేనోపాదేయత్వోపదర్శనార్థం చ| వచనం హి- “తత్ర యన్మన్యేత మహద్యశస్విసుధీరపురుషాసేవితం” ఇత్యాది యావత్ “తదభిప్రపద్యేత శాస్త్రం” (వి.అ.8) ఇతి| ఋషిప్రోక్త ఇతి వక్ష్యమాణవృత్తాంతేన ఋషిప్రోక్తః| తస్మాదితి యస్మాదింద్ర ఏవ విశేషేణ శరణ్యః||4-5||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

విఘ్నభూతా యదా రోగాః ప్రాదుర్భూతాః శరీరిణాం| తపోపవాసాధ్యయనబ్రహ్మచర్యవ్రతాయుషాం ||6|| తదా భూతేష్వనుక్రోశం పురస్కృత్య మహర్షయః| సమేతాః పుణ్యకర్మాణః పార్శ్వే హిమవతః శుభే||7||

అథ కథమయమృషిప్రోక్త ఇత్యాయుర్వేదస్య మర్త్యలోకాగమే హేతుమాహ- విఘ్నభూతా ఇత్యాది| విఘ్నభూతా ఇత్యంతరాయస్వరూపాః| రుజంతీతి రోగాః| ప్రాదుర్భూతా ఇత్యావిర్భూతాః| అయం చ రోగప్రాదుర్భావః కృతయుగాంతే బోద్ధవ్యః| వక్ష్యతి హి- “భ్రశ్యతి తు కృతయుగే” (వి.అ.3) ఇత్యాదినా రోగప్రాదుర్భావం జనపదోద్ధ్వంసనీయే| ప్రాదుర్భావశ్చ పూర్వసిద్ధస్యైవావిర్భావః| తేన రోగసంతాననిత్యతాఽప్యవిరుద్ధా భవత్యర్థేదశమహామూలీయే (సూ.అ.30) వక్తవ్యా| శీర్యత ఇతి శరీరం, తదస్యాస్తీతి శరీరీ| ఏతేన శరీరం స్వత ఏవ శీర్యమాణం రోగసంబంధాత్తు నితరాం శీర్యత ఇతి సూచయతి| కేషాం విఘ్నభూతా ఇత్యాహ- తపోపవాసాధ్యయనేత్యాది| రోగగ్రస్తా హి శరీరిణస్తపఃప్రభృతీని కర్తుం న పారయంతి వికృతత్వాత్; తథా, ఆయుషశ్చ మారకత్వేన కేచిద్గదా విరోధకా భవంతి| అత్ర తపశ్చాంద్రాయణాది, ఉపవాసః క్రోధాదిపరిత్యాగః సత్యాద్యుపాదానం చ, వచనం హి- “ఉపావృత్తస్య పాపేభ్యః సహవాసో గుణే హి యః| ఉపవాసః స విజ్ఞేయో న శరీరస్య శోషణం” ఇతి; అధ్యయనం వేదాధ్యయనం, బ్రహ్మణే మోక్షాయ చర్యం బ్రహ్మచర్యముపస్థనిగ్రహాది, వ్రతమీప్సితకామో నియమః, ఆయురుక్తం| తపోపవాసేతి ప్రయోగః పూర్వత్రాసిద్ధవిధేరనిత్యత్వేన తపఃసకారస్థానిభూతయలోపస్య సిద్ధత్వాజ్జ్ఞేయః, యథా “నోపధాయాః” (పా.అ.6పా.4సూ.7) ఇతి| భూతేషు ప్రాణిషు| అనుక్రోశమితి అనుకంపాం, కస్మాత్? అనేకార్థత్వాద్ధాతూనాం| పురస్కృత్య ఆదృత్య| ఏతేన ప్రాణిరోగహరణమేవ ప్రధానమాయుర్వేదోపగమనే మహర్షీణాం ఫలం; ఆయుఃప్రకర్షస్త్వనుషంగసిద్ధస్తేషాం మహాత్మనామితి భావః| నరేష్వితి వక్తవ్యే యదయం భూతేష్వితి సామాన్యశబ్దం కరోతి, తేన న సమానజీవప్రయుక్తేయమనుకంపా , కింతు ప్రాణిమాత్రప్రయుక్తేతి సమదర్శితామృషీణాం దర్శయతి| మహాంతశ్చ తే ఋషయశ్చేతి మహర్షయః; అనేన చతుర్విధా అపి ఋషయః- ఋషికా, ఋషిపుత్రా, దేవర్షయో, మహర్షయశ్చ గృహ్యంతే; మహర్ష్యనుగామిత్వాదృషికాదీనామపి గ్రహణం| పుణ్యం పావనం కర్మ యేషాం తే పుణ్యకర్మాణః| పర్శుకాభిస్తృతం పార్శ్వం, తేన పార్శ్వమివ (తతం) పార్శ్వం| శుభే ఇతి పదం కర్తవ్యసమాధ్యనుగుణోపదర్శనార్థం, యతః శుభే హి దేశే సమాధయః ప్రసీదంతి||6-7||

Adhikarana 6 (8-14) · Śloka 15

అంగిరా జమదగ్నిశ్చ వసిష్ఠః కశ్యపో భృగుః| ఆత్రేయో గౌతమః సాంఖ్యః పులస్త్యో నారదోఽసితః||8|| అగస్త్యో వామదేవశ్చ మార్కండేయాశ్వలాయనౌ| పారిక్షిర్భిక్షురాత్రేయో భరద్వాజః కపింజ(ష్ఠ)లః||9|| విశ్వామిత్రాశ్మరథ్యౌ చ భార్గవశ్చ్యవనోఽభిజిత్| గార్గ్యః శాండిల్యకౌండిల్యౌ(న్యౌ)వార్క్షిర్దేవలగాలవౌ||10|| సాంకృత్యో బైజవాపిశ్చ కుశికో బాదరాయణః| బడిశః శరలోమా చ కాప్యకాత్యాయనావుభౌ||11|| కాంకాయనః కైకశేయో ధౌమ్యో మారీచకాశ్యపౌ| శర్కరాక్షో హిరణ్యాక్షో లోకాక్షః పైంగిరేవ చ||12|| శౌనకః శాకునేయశ్చ మైత్రేయో మైమతాయనిః| వైఖానసా వాలఖిల్యాస్తథా చాన్యే మహర్షయః||13|| బ్రహ్మజ్ఞానస్య నిధయో ద(య)మస్య నియమస్య చ| తపసస్తేజసా దీప్తా హూయమానా ఇవాగ్నయః||14|| సుఖోపవిష్టాస్తే తత్ర పుణ్యాం చక్రుః కథామిమాం|15|

కే తే మహర్షయ ఇత్యాహ- అంగిరా ఇత్యాది| బహ్వృషీణామత్ర కీర్తనం గ్రంథాదౌ పాపక్షయహేతుత్వేన, తథాఽఽయుర్వేదస్యైవంవిధమహాపురుషసేవితత్వేన సేవ్యత్వోపదర్శనార్థం చేతి| ఏషు చ మధ్యే కేచిద్యాయావరాః, కేచిచ్ఛాలీనాః, కేచిదయోనిజాః, ఏవంప్రకారాశ్చ సర్వే మిలితా బోద్ధవ్యాః| భిక్షురిత్యాత్రేయవిశేషణం, వక్ష్యతి హి- “తన్నేతి భిక్షురాత్రేయః” (సూ.అ.25) ఇతి| వైఖానసా ఇతి కర్మవిశేషప్రయుక్తా సంజ్ఞా| వాలఖిల్యాస్తు స్వల్పప్రమాణాః కేచిదృషయః| నిధయ ఇవ నిధయోఽక్షయస్థానత్వేన| దమో దాంతత్వం| ఇమామితి అగ్రే వక్ష్యమాణాం||8-14||-

Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 18

ధర్మార్థకామమోక్షాణామారోగ్యం మూలముత్తమం||15|| రోగాస్తస్యాపహర్తారః శ్రేయసో జీవితస్య చ| ప్రాదుర్భూతో మనుష్యాణామంతరాయో మహానయం||16|| కః స్యాత్తేషాం శమోపాయ ఇత్యుక్త్వా ధ్యానమాస్థితాః| అథ తే శరణం శక్రం దదృశుర్ధ్యానచక్షుషా||17|| స వక్ష్యతి శమోపాయం యథావదమరప్రభుః|18|

ధారణాద్ధర్మః స చాత్మసమవేతః కార్యదర్శనానుమేయః, అర్థః సువర్ణాదిః, కామ్యత ఇతి కామో వనితాపరిష్వంగాదిః, మోక్షః సంసారవిమోక్షః| ఆరోగ్యం రోగాభావాద్ధాతుసామ్యం| మూలం కారణం| ఉత్తమమితి ప్రధానం; తేనారోగ్యం చతుర్వర్గే ప్రధానం కారణం, రోగగృహీతస్య క్వచిదపి పురుషార్థేఽసమర్థత్వాదిత్యుక్తం| తస్యాపహర్తార ఇతి ఆరోగ్యస్యాపహర్తారః; ఇదమేవ చ రోగాణామారోగ్యాపహరణం యదనర్థలాభః; న పునరుత్పన్నో రోగః పశ్చాదారోగ్యమపహరతి, భావాభావయోః పరస్పరాభావాత్మకత్వాత్| శ్రేయసో జీవితస్య చేతి శ్రేయోవజ్జీవితం హితత్వేన సుఖత్వేన చార్థేదశమహామూలీయే (సూ.అ.30) వక్ష్యమాణం, తస్య జీవితస్యాపహర్తార ఇతి యోజనీయం; అశ్రేయోజీవితమహితత్వేన దుఃఖహేతుతయా చానుపాదేయమితి కృత్వా తదపహరణమిహ నోక్తం| అత్ర సుఖహితజీవితోపఘాతో ధర్మాద్యుపఘాతేనైవ లబ్ధః; తేన వయం పశ్యామః- శ్రేయఃశబ్దేన సామాన్యేనాభ్యుదయవాచినా ధర్మాదయోఽభిధీయంతే, జీవితశబ్దేన చ జీవితమాత్రం, యతో జీవితం స్వరూపేణైవ సర్వప్రాణినాం నిరుపాధ్యుపాదేయం; వచనం హి- “ఆచకమే చ బ్రహ్మణ ఇయమాత్మా ఆశీః- ఆయుష్మాన్ భూయాసం” ఇతి| యత్త్వత్యంతదుఃఖగృహీతస్య జీవితం జిహాసితం, తత్ర దుఃఖస్యాత్యంతజిహాసితస్యాన్యథాహాతుమశక్యత్వాత్ ప్రియమపి జీవితం త్యక్తుమిచ్ఛతి న స్వరూపేణ| అంతరాయ ఇతి ధర్మాదిసాధనే బోద్ధవ్యః| అయమితి రోగప్రాదుర్భావరూపః| తేషామితి రోగాణాం| శరణమితి రక్షితారం| శక్తత్వాచ్ఛక్ర ఉచ్యతే| ధ్యానం సమాధివిశేషః, తదుపలబ్ధిసాధనత్వాచ్చక్షురివ ధ్యానచక్షుః, ‘తేన స వక్ష్యతి శమోపాయం యథావదమరప్రభుః’ ఇతి ధ్యానచక్షుషా దదృశురితి యోజనా||15-17||-

Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23

కః సహస్రాక్షభవనం గచ్ఛేత్ ప్రష్టుం శచీపతిం||18|| అహమర్థే నియుజ్యేయమత్రేతి ప్రథమం వచః| భరద్వాజోఽబ్రవీత్తస్మాదృషిభిః స నియోజితః||19|| స శక్రభవనం గత్వా సురర్షిగణమధ్యగం | దదర్శ బలహంతారం దీప్యమానమివానలం||20|| సోఽభిగమ్య జయాశీర్భిరభినంద్య సురేశ్వరం| ప్రోవాచ వినయాద్ధీమానృషీణాం వాక్యముత్తమం||21|| వ్యాధయో హి సముత్పన్నాః సర్వప్రాణిభయంకరాః| తద్బ్రూహి మే శమోపాయం యథావదమరప్రభో||22|| తస్మై ప్రోవాచ భగవానాయుర్వేదం శతక్రతుః| పదైరల్పైర్మతిం బుద్ధ్వా విపులాం పరమర్షయే||23||

అథైతేషు మధ్యే భరద్వాజః కథమింద్రముపాగమదిత్యాహ- క ఇత్యాది| శచీపతిమిత్యనేన శచీసంభోగవ్యాసక్తమప్యహముపాసితుం క్షమ ఇతి భరద్వాజో దర్శయతి| అర్థే ప్రయోజనే| నియుజ్యేయం వ్యాపారయేయం| అత్రేతి ప్రకృతప్రయోజన ఏవ, అత్రేతిశబ్దో యస్మాదర్థే| యథా- సుభిక్షమిత్యాగతః; యస్మాత్ సుభిక్షం తస్మాదాగత ఇత్యర్థః| నియోజిత ఇతి చౌరాదికో ణిచ్, న హేతౌ| అనేన ప్రకరణేన భరద్వాజస్యాయుర్వేదాగమే విశేషేణార్థిత్వాన్న ప్రేరణమితి దర్శితం భవతి| ప్రోవాచేతి సమ్యగువాచ; న తు ప్రశబ్దః ప్రపంచార్థః, పదైరల్పైరిత్యుక్తత్వాత్| కస్మాత్ పదైరల్పైరువాచేత్యాహ- మతిం బుద్ధ్వా విపులామితి; యస్మాద్విపులమతిం భరద్వాజం ప్రతిపన్నవాన్ తస్మాత్ పదైరల్పైరువాచేతి భావః; మతిశ్చ బహువిషయత్వేనోపచారాద్విపులేత్యుచ్యతే, సా చ మతిః శుశ్రూషాశ్రవణగ్రహణధారణోహాపోహతత్త్వాభినివేశవతీహ విపులా బోద్ధవ్యా| అత్ర చేంద్రేణ దివ్యదృశా భరద్వాజాభిప్రాయమగ్రత ఏవ బుద్ధ్వాఽఽయుర్వేద ఉపదిష్టః; తేన భరద్వాజస్యేంద్రపృచ్ఛాదీహ న దర్శితం, కింవా భూతమపీంద్రపృచ్ఛాది గ్రంథవిస్తరభయాదిహ న లిఖితం||18-23||

Adhikarana 9 (24) · Śloka 24

హేతులింగౌషధజ్ఞానం స్వస్థాతురపరాయణం| త్రిసూత్రం శాశ్వతం పుణ్యం బుబుధే యం పితామహః||24||

యాదృశోఽసావల్పపదైరుపదిష్ట ఆయుర్వేదస్తమాహ- హేత్విత్యాది| హేతులింగౌషధజ్ఞానమితి హేత్వాదీని జ్ఞాయంతేఽనేనేతి హేతులింగౌషధజ్ఞానం, యావచ్చాయుర్వేదవాచ్యం తావద్ధేత్వాద్యంతర్భూతమిత్యర్థః| హేతుగ్రహణేన సన్నికృష్టవిప్రకృష్టవ్యాధిహేతుగ్రహణం; లింగగ్రహణేన చ వ్యాధేరారోగ్యస్య చ కృత్స్నం లింగముచ్యతే, తేన వ్యాధ్యారోగ్యే అపి లింగశబ్దవాచ్యే, యతస్తాభ్యామపి హి తల్లింగం లింగ్యత ఏవ; వక్ష్యతి హి విషమారంభమూలానాం జ్వర ఏకో హి లక్షణం| విషమారంభమూలాద్యైర్జ్వర ఏకో నిగద్యతే (ని.అ.8) ఇత్యాది; ఔషధగ్రహణేన చ సర్వపథ్యావరోధః| శరీరం చాత్ర హేతౌ లింగే చాంతర్భవతి| స్వస్థాతురయోః పరముత్కృష్టమయనం మార్గ ఇతి స్వస్థాతురపరాయణం| కిమన్యోఽయం హేతులింగౌషధజ్ఞానరూప ఆయుర్వేదో బ్రహ్మబుద్ధాదాయుర్వేదాదుతానన్య ఇత్యాహ- త్రిసూత్రమిత్యాది| పితామహోఽపి యం త్రిసూత్రం బుబుధే తమింద్రః ప్రోవాచ| త్రీణి హేత్వాదీని సూత్ర్యంతే యస్మిన్ యేన వా తత్త్రిసూత్రం| తత్ర సూచనాత్ సూత్రణాచ్చార్థసంతతేః సూత్రం| ఏతేన తం యథా బ్రహ్మా త్రిసూత్రం బుబుధే తథైవ హేతులింగౌషధజ్ఞానమింద్రః ప్రోవాచేత్యవిప్లుతమాగమం దర్శయతి| బుబుధ ఇతి న కృతవాన్| అత ఏవోక్తం- శాశ్వతం; నిత్యమిత్యర్థః| తచ్చ నిత్యత్వం సూత్రస్థానాంతే వ్యుత్పాదనీయం||24||

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26

సోఽనంతపారం త్రిస్కంధమాయుర్వేదం మహామతిః| యథావదచిరాత్ సర్వం బుబుధే తన్మనా మునిః||25|| తేనాయురమితం లేభే భరద్వాజః సుఖాన్వితం| ఋషిభ్యోఽనధికం తచ్చ శశంసానవశేషయన్||26||

అథోద్దిష్టమాయుర్వేదం కథం గృహీతవాన్ భరద్వాజ ఇత్యాహ- సోఽనంతేత్యాది| అవిద్యమానావంతపారౌ యస్యాసావనంతపారః, అత్ర పారశబ్దేన గోబలీవర్దన్యాయేనాదిరుచ్యతే; పారశబ్దో హ్యుభయోరపి నదీకూలయోర్వివక్షావశాద్వర్తతే; కింవా అనంతో మోక్షః, పారముత్కృష్టం ఫలం యస్యాయుర్వేదస్యాసావనంతపారః| వక్ష్యతి హి- చికిత్సా తు నైష్ఠికీ యా వినోపధాం (శా.అ.1) ఇతి| అత్ర నైష్ఠికీ మోక్షసాధనహేతుః | త్రయో హేత్వాదయః స్కంధరూపా యస్య స త్రిస్కంధః; స్కంధశ్చ స్థూలావయవః ప్రవిభాగో వా| తత్రైవాయుర్వేదగ్రహణే మనో యస్య స తన్మనాః| మననాత్ జ్ఞానప్రకర్షశాలిత్వాన్మునిః | ఏతేన యస్మాదయం మహామతిస్తన్మనాః మునిశ్చ తేనానంతపారమప్యాయుర్వేదం హేత్వాదిస్కంధత్రయమాలంబనం కృత్వా యథావదచిరాదేవ ప్రతిపన్నవానిత్యాశయః| అచిరాదితి అచిరేణ| అత్ర చ యథా బ్రహ్మా త్రిసూత్రం బుబుధే యథా చేంద్రో హేతులింగౌషధజ్ఞానం ప్రోవాచ తథైవ భరద్వాజోఽపి త్రిస్కంధం తం బుబుధే ఇత్యనేనాయుర్వేదస్యావిప్లుతాగమత్వముపదర్శ్యతే; తేన త్రిసూత్రత్రిస్కంధయోర్న పునరుక్తిః| తేనేతి ఇంద్రాద్గృహీతేనాయుర్వేదేన| అమితమితి అమితమివామితం, అతిదీర్ఘత్వాత్| ఆయుఃశబ్దశ్చాయుఃకారణే రసాయనజ్ఞానే బోద్ధవ్యః; యేనోత్తరకాలం హి రసాయనోపయోగాదయం భరద్వాజోఽమితమాయురవాప్స్యతి (న ఋషిభ్య ఆయుర్వేదకథనాత్ పూర్వం రసాయనమాచరతి స్మ); కింవా సర్వప్రాణ్యుపకారార్థాధీతాయుర్వేదజనితధర్మవశాత్తత్కాలమేవామితమాయుర్లేభే భరద్వాజ ఇతి బోద్ధవ్యం| తచ్చేతి శ్రుతం; యదా తమితి పాఠః, తదా తమాయుర్వేదం| అనవశేషయన్నితి కార్త్స్న్యేనేత్యర్థః| ఆయుర్వేదమధీత్యానంతరమేవాయం తమృషిభ్యో దత్తవాన్||25-26||

Adhikarana 11 (27-29) · Śloka 29

ఋషయశ్చ భరద్వాజాజ్జగృహుస్తం ప్రజాహితం| దీర్ఘమాయుశ్చికీర్షంతో వేదం వర్ధనమాయుషః||27|| మహర్షయస్తే దదృశుర్యథావజ్జ్ఞానచక్షుషా| సామాన్యం చ విశేషం చ గుణాన్ ద్రవ్యాణి కర్మ చ||28|| సమవాయం చ తజ్జ్ఞాత్వా తంత్రోక్తం విధిమాస్థితాః| లేభిరే పరమం శర్మ జీవితం చాప్యనిత్వరం ||29||

దీర్ఘమాయుశ్చికీర్షంత ఇతి ప్రాణినామాత్మనశ్చ| జ్ఞానార్థం జ్ఞానరూపం వా చక్షుర్జ్ఞానచక్షుః, తేన జ్ఞానచక్షుషా| గృహీతేన తేనాయుర్వేదేన కిం దదృశురిత్యాహ- సామాన్యం చేత్యాది| ఏషాం చోత్తరత్ర లక్షణం షణ్ణాం పదార్థానాం విశ్వరూపాణాం భవిష్యతి; తేనైతత్తత్రైవ వ్యాకరణీయం| తదితి సామాన్యాది| తంత్రోక్తం విధిమితి అపథ్యపరిహారపథ్యోపాదానరూపం| శర్మ సుఖం| పరమితి దుఃఖానాక్రాంతం| అనిత్వరమితి అగత్వరం||27-29||

Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31

అథ మైత్రీపరః పుణ్యమాయుర్వేదం పునర్వసుః| శిష్యేభ్యో దత్తవాన్ షడ్భ్యః సర్వభూతానుకంపయా||30|| అగ్నివేశశ్చ భేల(డ)శ్చ జతూకర్ణః పరాశరః| హారీతః క్షారపాణిశ్చ జగృహుస్తన్మునేర్వచః||31||

అథేత్యాదినా భరద్వాజశిష్యస్యాత్రేయస్య పునర్వస్వపరనామ్నోఽగ్నివేశాదిగురుతాం దర్శయతి| అత్ర కేచిద్భరద్వాజాత్రేయయోరైక్యం మన్యంతే, తన్న; భరద్వాజసంజ్ఞయా ఆత్రేయస్య క్వచిదపి తంత్రప్రదేశేఽకీర్తనాత్; హారీతే చాత్రేయాదిగురుతయా భరద్వాజ ఉక్తః- “శక్రాదహమధీతవాన్” ఇత్యాదినా “మత్తః పునరసంఖ్యేయాస్త్రిసూత్రం త్రిప్రయోజనం| అత్రాత్రేయాదిపర్యంతా విదుః సప్త మహర్షయః|| ఆత్రేయాద్ధారీత-ఋషిః”- ఇత్యంతేన| వాగ్భటేన తు యదుక్తం “బ్రహ్మా స్మృత్వాఽఽయుషో వేదం ప్రజాపతిమజిగ్రహత్| సోఽశ్వినౌ తౌ సహస్రాక్షం సోఽత్రిపుత్రాదికాన్ మునీన్” (వా.సూ.అ.1) ఇత్యనేనాత్రేయస్యేంద్రశిష్యత్వం, తదాయుర్వేదసముత్థానీయరసాయనపాదే ఆదిశబ్దేన వక్ష్యమాణేంద్రశిష్యతాయోగాత్ సమర్థనీయం| తత్ర హీంద్రేణ పునర్మహర్షీణామాయుర్వేద ఉపదిష్ట ఇతి వక్తవ్యం| మైత్రీపరో మైత్రీప్రధానః; మైత్రీ చ సర్వప్రాణిష్వాత్మనీవ బుద్ధిః||30-31||

Adhikarana 13 (32-40) · Śloka 40

బుద్ధేర్విశేషస్తత్రాసీన్నోపదేశాంతరం మునేః| తంత్రస్య కర్తా ప్రథమమగ్నివేశో యతోఽభవత్||32|| అథ భేలాదయశ్చక్రుః స్వం స్వం తంత్రం కృతాని చ| శ్రావయామాసురాత్రేయం సర్షిసంఘం సుమేధసః||33|| శ్రుత్వా సూత్రణమర్థానామృషయః పుణ్యకర్మణాం| యథావత్సూత్రితమితి ప్రహృష్టాస్తేఽనుమేనిరే||34|| సర్వ ఏవాస్తువంస్తాంశ్చ సర్వభూతహితైషిణః| సాధు భూతేష్వనుక్రోశ ఇత్యుచ్చైరబ్రువన్ సమం||35|| తం పుణ్యం శుశ్రువుః శబ్దం దివి దేవర్షయః స్థితాః| సామరాః పరమర్షీణాం శ్రుత్వా ముముదిరే పరం||36|| అహో సాధ్వితి నిర్ఘోషో లోకాంస్త్రీనన్వవా(నా)దయత్| నభసి స్నిగ్ధగంభీరో హర్షాద్భూతైరుదీరితః||37|| శివో వాయుర్వవౌ సర్వా భాభిరున్మీలితా దిశః| నిపేతుః సజలాశ్చైవ దివ్యాః కుసుమవృష్టయః||38|| అథాగ్నివేశప్రముఖాన్ వివిశుర్జ్ఞానదేవతాః| బుద్ధిః సిద్ధిః స్మృతిర్మేధా ధృతిః కీర్తిః క్షమా దయా||39|| తాని చానుమతాన్యేషాం తంత్రాణి పరమర్షిభిః| భ(భా)వాయ భూతసంఘానాం ప్రతిష్ఠాం భువి లేభిరే||40||

బుద్ధేర్విశేష ఉత్కర్షః| యత ఇతి బుద్ధేర్విశేషాత్| స్వం స్వం తంత్రమితి స్వస్వనామాంకితం భేలతంత్రం, జతూకర్ణతంత్రమిత్యాదికం| కృతాని చేత్యత్ర ‘తంత్రాణి’ ఇతి శేషః| పుణ్యమాయుర్వేదతంత్రకరణలక్షణం కర్మ యేషామగ్నివేశాదీనాం తే పుణ్యకర్మాణః, తేషాం పుణ్యకర్మణాం| సర్వభూతహితైషిణ ఇత్యగ్నివేశాదివిశేషణం; కింవా ఋషిసంఘవిశేషణం| సాధుశబ్దోఽజహల్లింగతయా నపుంసకలింగ ఏవ; యథా- వేదాః ప్రమాణమితి| కేచిత్తు సాధ్వితి విశేషణస్య నపుంసకలింగతానురోధాదనుక్రోశమిత్యపి నపుంసకలింగం పఠంతి| అహో ఇతి సాధ్వితి ప్రశంసాయాం| స్నిగ్ధ ఇతి అనుత్కటత్వేనాహ్లాదకత్వేన చ| శివో వాయుర్వవావిత్యాదినా శుభలక్షణేన ప్రకృతతంత్రకరణస్య దేవైరప్యర్థతోఽనుమతత్వముపదర్శ్యతే| జ్ఞానదేవతా ఇతి జ్ఞానాభిమానిన్యో దేవతాః| తేన గ్రంథకరణాత్ పూర్వమేవాగ్నివేశాదీనాం బుద్ధ్యాదయో వ్యవస్థితాః, తంత్రకరణోత్తరకాలం త్వాదరేణ బుద్ధ్యాదిదేవతానుప్రవేశ ఇతి| సిద్ధిః సాధ్యసాధనజ్ఞానం| కీర్తిః కీర్తనం వక్తుం జ్ఞానమిత్యర్థః; నతు కీర్తిర్యశోరూపా, తస్యా అజ్ఞానరూపత్వాత్; జ్ఞానదేవతాశ్చేహోచ్యంతే| భవాయ స్థితయే, రోగానుపహతజీవితాయేతి యావత్| ప్రతిష్ఠా జనోపాదేయతయాఽవస్థానం||32-40||

Adhikarana 14 (41) · Śloka 41

హితాహితం సుఖం దుఃఖమాయుస్తస్య హితాహితం| మానం చ తచ్చ యత్రోక్తమాయుర్వేదః స ఉచ్యతే||41||

సంప్రత్యాయుర్వేదవ్యుత్పత్తిం కుర్వన్నాయుర్వేదాభిధేయం దర్శయతి- హితాహితమిత్యాది| హితం చాహితం చ హితాహితం, తథా సుఖయుక్తత్వాత్ సుఖం, దుఃఖయుక్తత్వాద్దుఃఖం; ఏతచ్చ చతుష్ప్రకారమప్యాయురర్థేదశమహామూలీయే “తత్ర శారీరమానసాభ్యాం” ఇత్యాదినా గ్రంథేన “అహితమతో విపర్యయేణ” (సూ.అ.30) ఇత్యంతేన వక్ష్యతి| తస్య హితాహితమితి ఆయుషః పథ్యాపథ్యం| మానం చేత్యాయుష ఏవ, తచ్చ ప్రమాణం మాసికద్విమాసికత్వాదిభిర్వికృతిలక్షణైరింద్రియస్థానే తథా ప్రకృతిలక్షణైః “ఇదమాయుష్మతాం కుమారాణాం లక్షణం భవతి” (శా.అ.8) ఇత్యాదినా శారీరే వక్తవ్యం| తచ్చేతి ఆయుః స్వరూపేణ “శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగ” ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణం| తేన హితాహితమిత్యాదినా ‘ఆయుర్వేదయతీత్యాయుర్వేద’ ఇత్యుక్తం భవతి| విదధాతుశ్చేహ జ్ఞానార్థ ఏవాభిప్రేతః| యద్వక్ష్యత్యర్థే దశమహామూలీయే- “తదాయుర్వేదయతీత్యాయుర్వేదః” (సూ.అ.30) ఇతి| లాభాదయస్త్వర్థా విదేరిహ నోక్తాః, తేషాం సాక్షాదాయుర్వేదాజన్యత్వాదితి భావః||41||

Adhikarana 15 (42) · Śloka 42

శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగో ధారి జీవితం| నిత్యగశ్చానుబంధశ్చ పర్యాయైరాయురుచ్యతే||42||

ఆయుర్వేదపదే పూర్వపదవాచ్యమాయురాహ- శరీరేత్యాది| శరీరం పంచమహాభూతవికారాత్మకమాత్మనో భోగాయతనం, ఇంద్రియాణి చక్షురాదీని, సత్త్వం మనః, ఆత్మా జ్ఞానప్రతిసంధాతా, ఏషాం సమ్యగదృష్టయంత్రితో యోగః సంయోగః| యద్యపి శరీరగ్రహణేనైవ ఇంద్రియాణ్యపి లభ్యంతే, తథాఽపి ప్రాధాన్యాత్తాని పునః పృథగుక్తాని| అయం చ సంయోగః సంయోగినః శరీరస్య క్షణికత్వేన యద్యపి క్షణికస్తథాఽపి సంతానవ్యవస్థితోఽయమేకతయోచ్యతే| తస్యాయుషః పర్యాయానాహ- ధారీత్యాది| ధారయతి శరీరం పూతితాం గంతుం న దదాతీతి ధారి| జీవయతి ప్రాణాన్ ధారయతీతి జీవితం| నిత్యం శరీరస్య క్షణికత్వేన గచ్ఛతీతి నిత్యగః| అనుబధ్నాత్యాయురపరాపరశరీరాదిసంయోగరూపతయేత్యనుబంధః| పర్యాయైరాయురుచ్యత ఇతి ఏకార్థాభిధాయిభిః శబ్దైరుచ్యతే| యద్యపి చ నిత్యగానుబంధశబ్దాభ్యాం న క్వచిదప్యాయురభిధీయతే, తథాఽపి నిత్యగత్వానుబంధత్వధర్మఖ్యాపనార్థమేవైతత్సంజ్ఞాద్వయం బోద్ధవ్యం, ధారిసంజ్ఞా త్వర్థేదశమహామూలీయే భవిష్యతి| నను, ఉత్తరత్ర “చైతన్యానువృత్తిరాయుః” (సూ.అ.30) ఇత్యాయుర్లక్షణం కరిష్యతి, ఇహ తు శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగ ఇతి కిమర్థముక్తం? బ్రూమః- శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగజన్యా చైతన్యానువృత్తిర్యథోక్తసంయోగావ్యభిచారిత్వేన వ్యక్తత్వేన చార్థేదశమహామూలీయే లక్షణత్వేనోక్తా; శరీరాదిసంయోగరూపమేవ త్వాయుః పరమార్థతః; ఏవంభూతసంయోగాభావే మరణమాయురుపరమరూపం భవతి, మృతశరీరే తు చేతసోఽభావాదాయూరూపసంయోగాభావః||42||

Adhikarana 16 (43) · Śloka 43

తస్యాయుషః పుణ్యతమో వేదో వేదవిదాం మతః| వక్ష్యతే యన్మనుష్యాణాం లోకయోరుభయోర్హితం ||43||

తస్యేత్యాది| వేదయతీతి వేదః| వేదవిదాం మత ఇతి వేదవిద్భిః పూజితః| అథ కస్మాదాయుర్వేదలక్షణో వేదః పుణ్యతమో వేదవిదాం చ పూజిత ఇత్యాహ- వక్ష్యత ఇత్యాది| యదితి యస్మాత్; ఏవముక్తం భవతి- యదన్యే ఋగ్వేదాదయః ప్రాయః పరలోకహితమేవార్థం వదంతి తేన పుణ్యాః, పుణ్యతమశ్చాయమాయుర్వేదో యద్ యస్మాన్మనుష్యాణాముభయోరపి లోకయోర్యద్ధితమాయురారోగ్యసాధనం ధర్మసాధనం చ తద్వక్ష్యతే, తేనాతిశయేన పుణ్యతమస్తథా వేదవిదాం చ పూజిత ఇతి| కేచిత్ ‘వక్ష్యతే యః’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి హేతుగర్భమితి వ్యాఖ్యేయం| జీవితప్రదాతృత్వాదాయుర్వేదస్య పుణ్యతమత్వం బోద్ధవ్యం, యతశ్చతుర్వర్గసాధనీభూతజీవితప్రదమేవ సర్వోత్తమం భవతి| ఉచ్యతే చ- “న హి జీవితదానాద్ధి దానమన్యద్విశిష్యతే” (చి.అ.1) ఇతి||43||

Adhikarana 17 (44) · Śloka 44

సర్వదా సర్వభావానాం సామాన్యం వృద్ధికారణం| హ్రాసహేతుర్విశేషశ్చ, ప్రవృత్తిరుభయస్య తు||44||

సంప్రత్యాయుర్వేదాభిధేయతయా సూత్రితే సామాన్యాదౌ సామాన్యస్య ప్రథమసూత్రితత్వాత్తథా సామాన్యజ్ఞానమూలత్వాచ్చాయుర్వేదప్రతిపాద్యస్య హేత్వాదేః సామాన్యమేవాగ్రే నిర్దిశతి- సర్వదేత్యాది| సర్వదా సర్వస్మిన్ కాలే నిత్యగే చావస్థికే చ| సర్వభావానామిత్యత్ర సర్వశబ్దః కృత్స్నవాచీ; భవంతి సత్తామనుభవంతీతి భావా ద్రవ్యగుణకర్మాణీత్యర్థః, నతు భవంత్యుత్పద్యంత ఇతి భావాః; తథా సతి పృథివ్యాదిపరమాణూనాం నిత్యానాం సామాన్యస్య పార్థివద్వ్యణుకాదివృద్ధం కార్యమసంగృహీతం స్యాత్| సామాన్యం చ “సామాన్యమేకత్వకరం” ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణలక్షణం| వృద్ధిః ఆధిక్యం, తత్కారణం వృద్ధికారణం| ఏతచ్చ సామాన్యం సామాన్యవతో మాంసద్రవ్యాదేర్వృద్ధికారణస్య లక్షణత్వేన వృద్ధికారణమిత్యుక్తం| యతో న సామాన్యం మాంసత్వాదిజాతిరూపం వృద్ధౌ కారణం భవతి, తథాహి సతి సామాన్యం మాంసత్వరూపం యథా వర్ధకే భోజ్యరూపే మాంసేఽస్తి తథా శరీరధాతురూపే వర్ధనీయేఽప్యస్తి, తతశ్చ నిత్యం మాంసత్వసంబంధాదమాంసాదానామపి మాంసేన వర్ధితవ్యం; తస్మాద్వృద్ధికారణలక్షణత్వేన సామాన్యం వృద్ధికారణమిత్యుక్తం| అత ఏవ వైశేషికేఽప్యుక్తం- “త్రయాణామకార్యత్వమకారణత్వం చ” ఇతి| అత్ర త్రయాణామితి సామాన్యవిశేషసమవాయానాం| యే తు సమానమేవ సామాన్యమితి కృత్వా ద్రవ్యాద్యేవ సామాన్యశబ్దేనాభిదధతి, తేషాం మతే “సామాన్యం చ విశేషం చ” (సూ.అ.1) ఇత్యాదిగ్రంథోక్తస్య సామాన్యస్య న కించిదనేనోక్తం స్యాదిత్యసంబంధార్థత్వం ప్రకరణస్య స్యాత్| ఏతచ్చ వృద్ధికారణత్వం సామాన్యస్య న లక్షణం, కిం తర్హ్యాయుర్వేదోపయోగినా ధర్మేణ నిర్దేశః; లక్షణం తు “సామాన్యమేకత్వకరం” ఇతి కరిష్యతి| ఏవం ద్రవ్యాదావపి చోద్దేశానంతరం నిర్దేశం కరిష్యతి “ఖాదీన్యాత్మా” ఇత్యాదినా, తతో లక్షణం “యత్రాశ్రితాః కర్మగుణా” ఇత్యాదినా కరిష్యతి| సామాన్యస్య చ వృద్ధికారణత్వం హ్యసతి విరోధికారణే బోద్ధవ్యం, తేనామలకాదిగతానామమ్లత్వాదీనాం పిత్తగతామ్లత్వాద్యవర్ధకత్వమామలకగతశిశిరత్వప్రభావవిరోధిత్వాదుపపన్నం| ఏవమన్యత్రాపి త్రిదోషహరద్రవ్యే బోద్ధవ్యం| ఇహ చ సామాన్యస్య వృద్ధికారణత్వమిత్యుచ్యతే, నతు సామాన్యమేవ వృద్ధికారణమిత్యుచ్యతే, తేనాసమానాదపి ఘృతాన్మేధాయా వహ్నేశ్చ వృద్ధిః ప్రభావాదేవోపపన్నా, యదుక్తం- “ఘృతమగ్నిమేధే కరోతి” ఇతి; తథా చింతయా వాతవృద్ధిః, తథా సంకల్పాద్వృష్యపాదయుగలేపాచ్చ శుక్రవృద్ధిరిత్యాది ప్రభావాదుపపన్నం| సామాన్యం చేహ వృద్ధికారణమిత్యుచ్యమానే సమానస్యేతి గమ్యతే, న హి శోణితం ప్రతి మాంసత్వం సామాన్యం, కింతు వ్యావృత్తబుద్ధిజనకత్వాద్విశేష ఏవ| అథ వైశేషికోక్తానామంత్యవిశేషాణామిహ శాస్త్రే చికిత్సాయామనుపయుక్తత్వాత్తద్విశేషధర్మవ్యావర్తకత్వయోగాత్ సామాన్యవిశేషానేవ హ్రాసకారణత్వేనాహ- హ్రాసహేతురిత్యాది| అత్రాపి సర్వదా సర్వభావానామితి యోజనీయం| హ్రాసః అపచయః| విశిష్యతే వ్యావర్తత ఇతి విశేషః| సామాన్యమేవ గవేధుకత్వం మాంసాదీన్ ప్రతి విశేషః; గవేధుకో హి గవేధుకత్వేన గవేధుకవ్యక్త్యంతరాపేక్షయా సమానః, మాంసాపేక్షయా వ్యావృత్తత్వాద్విశేషః; న హి మాంసే గవేధుకత్వమస్తి| ఏవం మాంసత్వం మాంసాంతరాపేక్షయాఽనుగతత్వాత్ సామాన్యం, శోణితాద్యపేక్షయా తు మాంసానాం వ్యావృత్తత్వాద్విశేష ఏవ| అత్రాపి హ్రాసహేతుత్వం హ్రాసహేతుద్రవ్యాదిలక్షణత్వేన సామాన్యవజ్జ్ఞేయం; తథా హ్రాసహేతుత్వమప్యసతి విరోధకే సామాన్యోక్తన్యాయేన జ్ఞేయం; తేన మందకనికుచాదీనాం వాతాదివిరుద్ధానామపి స్నిగ్ధత్వాదీనాం వాతాద్యశమకత్వం ద్రవ్యస్యాపథ్యత్వప్రభావాదేవ జ్ఞేయం| విశేషశ్చేహ విరుద్ధవిశేషోఽభిప్రేతః; తే(యే)నోత్తరత్ర విరుద్ధవిశేషమేవ హ్రాసహేతుతయా తత్ర తత్రోపదేక్ష్యతి; యథా- “వృద్ధిః సమానైః సర్వేషాం విపరీతైర్విపర్యయః” (వా.సూ.అ.1) ఇతి, తథా “విపరీతగుణైర్దేశమాత్రాకాలోపపాదితైః” (సూ.అ.1) ఇత్యాది, తథా విపరీతగుణైర్ద్రవ్యైర్మారుతః సంప్రశామ్యతి (సూ.అ.1) ఇత్యాది, తథా జతూకర్ణేఽప్యుక్తం- “సమానైః సర్వభావానాం వృద్ధిర్హానిర్విపర్యయాత్” ఇతి| అవిరుద్ధవిశేషస్తు యద్యపి హ్రాసే వృద్ధౌ వాఽప్యకారణం, యథా- పృథివ్యా అనుష్ణాశీతస్పర్శో వాతస్య శైత్యం న వర్ధయతి నాపి హ్రాసయతి, తథాఽప్యగ్నిక్షీయమాణానాం ధాతూనామసమానత్వేనాజనకత్వాద్ధ్రాసకారణమి(మే)వ భవతి; యతోఽసమానద్రవ్యోపయోగే సతి హ్రాసో వినశ్వరాణాం భావానామాపూరకహేత్వభావాదుపలభ్యత ఏవ; యథా- వహతో జలస్య పూర్వదేశసేతునోత్తరదేశజలస్య హ్రాసః| ఏవంభూతం చావిరుద్ధవిశేషోపయోగేఽపి హ్రాసం పశ్యతాఽఽచార్యేణ సామాన్యేనైవేహోక్తం హ్రాసహేతుర్విశేష ఇతి| చశబ్దః సర్వభావానామితి సముచ్చినోతి| అథ కిమసంబద్ధావపి సామాన్యవిశేషౌ వృద్ధిహ్రాసకారణం నేత్యాహ - ప్రవృత్తిరుభయస్య త్వితి| ‘కారణం’ ఇతి శేషః| ఉభయస్య సామాన్యస్య విశేషస్య చ, ప్రవృత్తిః ప్రవర్తనం శరీరేణాభిసంబంధ ఇతి యావత్; ఏవంభూతా ప్రవృత్తిః ధాతుసామాన్యవిశేషయోర్వృద్ధిహ్రాసే కారణమిత్యర్థః| తుశబ్దోఽవధారణే; తేన నాసంబద్ధౌ సామాన్యవిశేషౌ స్వకార్యం కురుత ఇతి దర్శయతి| కింవా ప్రవృత్తిః ఉచితా ధాతుప్రవృత్తిర్ధాతుసామ్యమితి యావత్, సా ఉభయస్య సామాన్యస్య విశేషస్య చ ‘కార్యా’ ఇతి శేషః| తేన కేవలసమానోపయోగాద్ధాతువృద్ధ్యా ధాతువైషమ్యం , కేవలవిశేషోపయోగాచ్చ ధాతుక్షయాద్ధాతువైషమ్యం, యుగపత్సమానవిశిష్టద్రవ్యోపయోగాత్ ప్రవృత్తిర్ధాతుసామ్యరూపా భవతీత్యుక్తం భవతి| తుశబ్దః పూర్వపక్షాదేకద్రవ్యోపయోగలక్షణాద్వ్యావర్తయతి||44||

Adhikarana 18 (45) · Śloka 45

సామాన్యమేకత్వకరం, విశేషస్తు పృథక్త్వకృత్| తుల్యార్థతా హి సామాన్యం, విశేషస్తు విపర్యయః||45||

అథ కింలక్షణం తత్ సామాన్యం కింలక్షణో వా స విశేష ఇత్యాహ- సామాన్యమిత్యాది| ఏకత్వకరమితి ఏకత్వబుద్ధికరం, సామాన్యం యదనేకాసు భిన్నదేశకాలాసు గవాదివ్యక్తిషు ‘అయం గౌరయం గౌః’ ఇత్యాదిప్రకారా ఏకాకారా బుద్ధిస్తత్ సామాన్యం| న హి భిన్నాసు వ్యక్తిష్వభిన్నం సామాన్యమేకరూపం వినాఽభ్రాంతా ఏకాకారా బుద్ధిర్భవతీతి భావః| యత్రాపి చ ‘అయం పాచకోఽయం పాచకః’ ఇతి, తథా అయం ‘శుక్లోఽయం శుక్లః’ ఇత్యాదౌ క్రియాగుణాదిసామాన్యాదేకరూపా బుద్ధిస్తత్రాపి సామాన్యమేకక్రియాగుణాదిగతమేకరూపాధ్యవసాయే హేతుః| న హ్యేకస్మిన్ పాచకే యా క్రియా సా పాచకాంతరేఽపి, కింతర్హి తజ్జాతీయా| అతః క్రియాసామాన్యం తత్రాప్యేకత్వాధ్యవసాయే కారణం| విశేషలక్షణం- పృథక్త్వకృదితి|- వ్యావృత్తబుద్ధికృత్; తేన యద్గోవ్యక్త్యంతరాపేక్షయైకబుద్ధికర్తృతయా గోత్వం సామాన్యం, తదేవ గోత్వమశ్వాద్యపేక్షయా వ్యావృత్తబుద్ధికర్తృత్వాదశ్వాదీన్ ప్రతి విశేష ఇత్యుక్తం భవతి| తేన మాంసత్వం మాంసం ప్రతి మాంసాంతరాపేక్షయా సమానత్వాద్వృద్ధికారణం భవతి, తదేవ తు మాంసత్వం వాతం ప్రతి విశేషరూపతయా హ్రాసహేతుర్భవతి; శోణితాదీన్ ప్రతి త్వవిరోధివిశేషత్వేన న తథా హ్రాసకారణం, గుణసామాన్యాత్తు వర్ధకమపి మాంసం శోణితాదీనాం భవతి| కథమనేకాసు వ్యక్తిషు సామాన్యమేకబుద్ధిమవ్యభిచారిణీం కరోతీత్యాహ- తుల్యార్థతా హీత్యాది| తుల్యార్థతా ఏకసామాన్యరూపార్థానుయోగితా| ఏతేన యస్మాద్భిన్నాసు వ్యక్తిషు సామాన్యమేకరూపసంబంధమస్తి , తతస్తదనేకార్థావలంబా సత్యపి వ్యక్తిభేదే ఏకబుద్ధిర్యుక్తేతి భావః| విశేషస్తు విపర్యయ ఇతి అతుల్యార్థతా హి విశేషత్వం , తేన గోగజయోరతుల్యగోత్వగజత్వరూపార్థయోః పృథగ్బుద్ధిర్యుక్తైవేతి దర్శితం భవతి| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి యత్- త్రివిధం సామాన్యం, విశేషశ్చ త్రివిధః; యథా- ద్రవ్యగోచరః, గుణగోచరః, కర్మగోచరశ్చ; తత్ర సర్వదేత్యాదినా ద్రవ్యసామాన్యముచ్యతే; సామాన్యమేకత్వకరమిత్యనేన గుణసామాన్యం; యథా- పయఃశుక్రయోర్భిన్నజాతీయయోరపి మధురత్వాదిగుణసామాన్యం తత్రైకతాం కరోతి, ఏవం విశేషేఽప్యుదాహార్యం; తుల్యార్థతేత్యాదినా తు కర్మసామాన్యం నిగద్యతే, ఆస్యారూపం హి కర్మ న శ్లేష్మణా సమానమపి తు పానీయాదికఫసమానద్రవ్యార్థక్రియాకారిత్వాత్ కఫవర్ధకరూపతయా ఆస్యాఽపి కఫసమానేత్యుచ్యతే; ఏవం స్వప్నాదావపి కర్మణి బోద్ధవ్యం| తదేతద్భట్టారహరిచంద్రేణైవ దూషితం; యతః సర్వదేత్యాదినైవ లక్షణేన త్రివిధిమపి సామాన్యం లభ్యతే, తేనాస్మిన్ పక్షే సామాన్యమేకత్వకరమిత్యాద్యవాచ్యం స్యాదితి కృత్వా| అన్యే తు పశ్యంతి- యత్త్రివిధం సామాన్యం- అత్యంతసామాన్యం, మధ్యసామాన్యం, ఏకదేశసామాన్యం చ; తత్ర సర్వదేత్యాదినాఽత్యంతసామాన్యముచ్యతే, సామాన్యమేకత్వకరమిత్యనేన మధ్యసామాన్యం, తుల్యార్థతా హీత్యాదినైకదేశసామాన్యం ఏతదపి త్రైవిధ్యకథనం నాతిప్రయోజనమసంగతలక్షణం చేతి నాతిశ్రద్ధాకరం| కేచిత్ సామాన్యం ద్వివిధమిచ్ఛంతి- ఉభయవృత్తి, తథైకవృత్తి చ; తత్ర మాంసం మాంసవర్ధకం, ఉభయవృత్తిసామాన్యాత్; మాంసత్వం హి పోష్యే పోషకే చ గతత్వాదుభయవృత్తి; ఏకవృత్తి తు యథా- ఘృతమగ్నికరం, తథా ధావనాదికర్మ వాతకరం, తథాఽఽస్యాది కఫకరం; ఏతద్ధి సర్వం న వర్ధనీయేన సమానం, కింతు ప్రభావాద్వర్ధకం; ప్రభావశ్చ ఘృతత్వధావనత్వాదిరేవ; స చైకవృత్తిసామాన్యరూపః, తేనాత్రాపి సామాన్యమేవ వృద్ధికారణమితి బ్రువతే| అస్మింస్తు పక్షేఽనుభయవృత్తిసామాన్యం విశేష ఏవ భవతి, తథా సమానమసమానం చ వృద్ధికారణం భవతీతి న కించిత్ సామాన్యస్యోక్తం స్యాత్| అస్మన్మతే తు సామాన్యం వృద్ధౌ కారణమేవ భవతీతి సామాన్యం వృద్ధికారణత్వేన నియమ్యతే; న తు వృద్ధిః సామాన్యకారణికైవేతి నియమ్యతే, తేనాసమానాదపి వృద్ధిర్భవతి నిర్దోషా| యత్తూచ్యతే- కర్మసామాన్యం నేహ తంత్రే వృద్ధికారణమస్తి, యతో న ధావనేన వాయుః సమాన ఇతి; అత ఏవాచార్యేణ ద్రవ్యసామాన్యముక్తం “మాంసమాప్యాయతే మాంసేన” (శా.అ.6) ఇత్యాదినా, తథా “సమానగుణానామాహారవికారాణాముపయోగః” (శా.అ.6) ఇత్యాదినా గుణసామాన్యముక్తం; నైవం కర్మసామాన్యముక్తం, వచనం హి “కర్మాపి చ యద్యస్య ధాతోర్వృద్ధికరం తత్తదాసేవ్యం” (శా.అ.6) ఇతి; న తత్ర సామాన్యోపగ్రహః కృతః| అత్ర బ్రూమః- కర్మణాం ప్రాయః ప్రభావేణైవ వృద్ధిహేతుత్వాత్ సామాన్యానుపగ్రహః కృతః, న తు కర్మసామాన్యాభావాత్; యతః క్రియావతో వాతస్య క్రియావతా వ్యాయామాదియుక్తేన శరీరేణ వృద్ధిః క్రియతే, నిష్క్రియతయా చాస్య వాతస్య హ్రాసః| స్వప్నాదయస్తు “సంయోగే చ విభాగే చ” ఇత్యనేన వక్ష్యమాణలక్షణేనానుక్తా అపి శాస్త్రవ్యవహారాత్ కర్మశబ్దేనోచ్యతే| తత్ర స్వప్నః స్వకారణాదేవ చీయమానస్య కఫస్య క్షయకారణశరీరపరిస్పందాదినిరోధకత్వేన వృద్ధికర ఉచ్యతే, న తు స్వప్నః సాక్షాచ్ఛ్లేష్మవృద్ధిం కరోతి| ఏవమాస్యాదావపి చింతనీయం| యత్ర త్వేవం కారణం చింతయితుం న పార్యతే తత్ర ప్రభావ ఏవ వర్ణనీయః| నను మాంసం మాంసం వర్ధయతి సామాన్యాత్, విశేషాచ్చ వాతం క్షపయతి, తత్ కథం యుగపద్విరుద్ధార్థద్వయకర్తృత్వం మాంసస్య; న హి దేవదత్తో యదైవ కుంభం కరోతి తదైవ కాండమపి| నైవం, క్రియావతామయం ధర్మో నాక్రియావతామితి ; తథాహి- శబ్దో యుగపదనేకానేవ శబ్దానేకకాలమారభతే, తథాఽగ్నిః ప్రకాశదాహౌ యుగపత్ కరోతి; అత ఏవోక్తమాచార్యేణ- “తస్మాద్భేషజం సమ్యగవచార్యమాణం యుగపదూనాతిరిక్తానాం ధాతూనాం సామ్యకరం భవతి; అధికమపకర్షతి, న్యూనమాప్యాయయతి” (శా.అ.6) ఇతి| యదుచ్యతే- క్షీయమాణధాతోర్వృద్ధస్య తథా బహుదోషస్య సమానగుణోఽప్యాహారో న వృద్ధిహేతుః, తథా గ్రీష్మే చ మధురాదినా సమానేనాపి న కఫాభివృద్ధిరిత్యాది; తత్ర ప్రతిబంధకానాం జరా-బహుదోషత్వ-గ్రీష్మోష్ణత్వాదీనాం విద్యమానత్వాన్న సామాన్యం వర్ధకం; అసతి చ విరోధకే సామాన్యం వృద్ధికారణమితి సిద్ధాంతః; తేన న కాచిత్ క్షతిః| కింవా వృద్ధాదీనాం సమానేనాహారేణ క్రియత ఏవ వృద్ధిః; పరమతిబలవతా క్షయహేతునాఽఽధీయమానక్షయే పురుషే సా వృద్ధిర్నోపలభ్యతే| అత్ర చ ద్రవ్యసామాన్యమేవ ధాతూనాం ద్రవ్యరూపాణాం వర్ధకం న గుణసామాన్యం, గుణానాం ద్రవ్యానారంభకత్వాత్| గుణసామాన్యాత్తు తద్గుణాశ్రయం ద్రవ్యమనుమీయతే; తచ్చ ద్రవ్యం ధాతువర్ధకం భవతి, యథా- రూక్షాదీన్ గుణాన్ దృష్ట్వా చిత్రకో వాయ్వధికో యోఽనుమితః, స చ చిత్రక ఉపయుక్తో వాతం వర్ధయతి, గుణాస్తు గుణానేవ జనయంతోఽభివర్ధయంతి| సామాన్యం చ వృద్ధికారణలక్షణం న సాక్షాద్వృద్ధికారణమితి ప్రాగేవోక్తం; ఏవం విశేషేఽపి| అయం చ సామాన్యవిశేషవాదో గ్రంథవిస్తరభయాదాయుర్వేదోపయుక్తధర్మమాత్రేణోక్తః; విస్తరస్త్వస్య వైశేషికే బోద్ధవ్యః||45||

Adhikarana 19 (46-47) · Śloka 47

సత్త్వమాత్మా శరీరం చ త్రయమేతత్త్రిదండవత్| లోకస్తిష్ఠతి సంయోగాత్తత్ర సర్వం ప్రతిష్ఠితం||46|| స పుమాంశ్చేతనం తచ్చ తచ్చాధికరణం స్మృతం| వేదస్యాస్య, తదర్థం హి వేదోఽయం సంప్రకాశితః||47||

సంప్రతి సామాన్యవిశేషావభిధాయ, ఉద్దేశక్రమానురోధాద్గుణేఽభిధాతవ్యే, గుణేషు ప్రధానభూతమాయుర్వేదోపకార్యం సత్త్వాత్మశరీరసంయోగం వక్తుమాహ- సత్త్వమిత్యాది; కింవా సామాన్యవిశేషాభ్యామేవ హేతులింగౌషధాని దర్శితాని, సామాన్యవిశేషవత ఏవ సర్వత్ర కారణత్వాల్లింగత్వాచ్చైతావదేవ విచార్యమాణం తంత్రం భవతి, అధికరణం చ నోక్తం, అతః సత్త్వాదిమేలకం హేత్వాద్యధికరణమాహ- సత్త్వమిత్యాది| సత్త్వం మనః| చశబ్దః సముచ్చయే| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యాయాం లబ్ధాయాం త్రయమితి పదం మిలితానామేవ గ్రహణార్థం| ఏతదిత్యనంతరోక్తనిర్దేశః| త్రిదండః పరస్పరసంయోగవిధృతః కుంభాదిధారకస్తద్వత్| ఏతేన యథా త్రిదండేఽన్యతమాపాయే నావస్థానం, తథా సత్త్వాదీనామన్యతమాపాయేఽపి న లోకస్థితిరిత్యుక్తం భవతి| లోకత ఆలోకత ఇతి లోకః, తేనేహ జంగమో భూతగ్రామ ఉచ్యతే| సంయోగాత్తిష్ఠతీతి పరస్పరోపగ్రాహకాత్ సంయోగాత్ స్వార్థక్రియాం కుర్వన్న విశకలితం భవతి| అత్ర తు పృథగింద్రియగ్రహణం న కృతం, శరీరగ్రహణేనైవ గృహీతత్వాత్| తత్ర సర్వం ప్రతిష్ఠితమితి తస్మింల్లోకే కర్మఫలాది వ్యవస్థితం; యద్వక్ష్యతి- “అత్ర కర్మఫలం చాత్ర జ్ఞానం చాత్ర ప్రతిష్ఠితం| అత్ర మోహః సుఖం దుఃఖం జీవితం మరణం స్వతా” (శా.అ.1) ఇతి| స పుమానితి తత్ సత్త్వాదిత్రయం పుమానితి భణ్యతే| తత్ర యద్యపి సత్త్వాదిత్రయం నపుంసకలింగం, తథాఽపి పుమానితి వక్ష్యమాణలింగగ్రహణాత్ ‘స’ ఇతి పుంలింగనిర్దేశః; యథా- “ణేరణౌ యత్కర్మ ణౌ చేత్ స కర్తానాధ్యానే” (పా.అ.1పా.3సూ.67) ఇత్యాదౌ| కించైతదితి యద్యపి వర్తమాననిర్దేశః కృతస్తథాఽపి తస్యైవ ‘స’ ఇత్యతీతనిర్దిశోఽపి సర్వనామ్నాం సర్వకాలనిర్దేశాదేవావిరుద్ధో మంతవ్యః| వదంతి హి లాక్షణికాః- “ప్రత్యక్షే చ పరోక్షే చ సామీప్యే దూర ఏవ చ| ఏతేష్వర్థేషు విద్వద్భిః సర్వనామ ప్రయుజ్యతే” ఇతి| చేతనమితి జ్ఞానవత్| తచ్చాధికరణం స్మృతం తంత్రస్యేత్యత్ర హేతుమాహ- తదర్థం హీత్యాది| తదర్థమితి తదుపకారార్థం; ఏతేన తదుద్దిశ్య ప్రవృత్తిరధికరణార్థా నాధారార్థేతి దర్శయతి| అత్ర సత్త్వమాదౌ కృతం, తదధీనత్వాదాత్మశరీరక్రియాయాః; యదుక్తం- “అచేతనం క్రియావచ్చ మనశ్చేతయితా పరః| యుక్తస్య మనసా తస్య నిర్దిశంత్యాత్మనః క్రియాం” (శా.అ.1) ఇతి| పూర్వం శరీరేత్యాదినాఽఽయురుక్తం, సత్త్వమాత్మేత్యాదినా తు తంత్రాధికరణభూతపురుష ఉచ్యత ఇతి న పౌనరుక్త్యం| అత్ర చాత్మగ్రహణేన బుద్ధ్యహంకారాదీనాం గ్రహణం, శరీరగ్రహణేనేంద్రియాణామర్థానాం చ శరీరసంబద్ధానాం గ్రహణం వ్యాఖ్యేయం||46-47||

Adhikarana 20 (48) · Śloka 48

ఖాదీన్యాత్మా మనః కాలో దిశశ్చ ద్రవ్యసంగ్రహః| సేంద్రియం చేతనం ద్రవ్యం, నిరింద్రియమచేతనం||48||

సంప్రతి గుణాభిధానం క్రమప్రాప్తముల్లంఘ్య ద్రవ్యాణి నిర్దిశతా గుణాధారతయా ద్రవ్యస్య ప్రాధాన్యముచ్యతే; సూత్రే చ “సామాన్యం చ విశేషం చ” ఇత్యాదౌ గుణానాదౌ నిర్దిశతా గుణానామేవ రసాదీనాం ప్రాయః శాస్త్రే కార్ముకత్వముపదర్శ్యతే; అత ఏవాత్రేయభద్రకాప్యీయే (సూ.అ.26) మధురాదిరసద్వారా సర్వగుణాన్ కర్మాణి చ ద్రవ్యస్య వక్ష్యతి; కించ సర్వప్రధానం యజ్జీవితం తదేవ సంయోగగుణరూపమిత్యగ్రే తత్ర గుణగ్రహణం, స చ సంయోగగుణః సత్త్వమాత్మేత్యాదినా ప్రథమముక్త ఏవ; విశేషగుణేషు తు ద్రవ్యం ప్రధానమితి ద్రవ్యముచ్యతే- ఖాదీనీత్యాది| ఖాదీనీత్యాదావాత్మా కస్మాత్ ప్రధానభూతోఽపి ప్రథమం నోక్తః? ఉచ్యతే- శరీరస్యేహ వ్యాధ్యారోగ్యాధికరణతయా ప్రధానత్వాత్తదారంభకాని ఖాదీన్యేవోచ్యంతే నాత్మా, తస్య నిర్వికారత్వాత్; వచనం హి “నిర్వికారః పరస్త్వాత్మా” (సూ.అ.1) ఇత్యాది; ఖాదీని చ “మహాభూతాని ఖం వాయురగ్నిరాపః క్షితిస్తథా” (శా.అ.1) ఇత్యనేన క్రమేణోక్తాని భూతాన్యనాగతావేక్షణేనోచ్యంతే | ఆత్మాదీనాం చ యథాభ్యర్హితస్య పూర్వనిర్దేశః| ద్రవ్యసంగ్రహ ఇతి కరచరణహరీతకీత్రివృతాద్యసంఖ్యేయభేదభిన్నస్య కార్యద్రవ్యస్య కారణద్వారా సంక్షేప ఇత్యర్థః| సర్వకార్యద్రవ్యాణామపి వ్యవస్థామాహ- సేంద్రియమిత్యాది| నిరింద్రియమిత్యత్ర నిఃశబ్దోఽభావే, నిర్మక్షికమితివత్| అత్ర సేంద్రియం చేతనమిత్యేవావతైవార్థాపత్త్యా నిరింద్రియమచేతనమితి లబ్ధేఽపి పునస్తద్వచనమేవంభూతార్థాపత్తేరనైకాంతికత్వాద్బోద్ధవ్యం| యథా నవజ్వరే దివాస్వప్నాది నిషిద్ధం, అర్థాజ్జీర్ణే జ్వరే తదాపద్యేత , న చైవం; తత్ర తేషాం దివాస్వప్నాదీనాం నిషిద్ధత్వాత్; తస్మాత్త్రివిధశిష్యబుద్ధిహితతయోహ్యమపి సాక్షాదేవోచ్యతే; వదంతి హి న్యాయవిదో- “వ్యాఖ్యానాద్వరం కరణం” ఇతి| యద్యపి చాత్మైవ చేతనో న శరీరం, నాపి మనః, యదుక్తం- “చేతనావాన్ యతశ్చాత్మా తతః కర్తా నిరుచ్యతే” (శా.అ.1) ఇతి, తథాఽపి సలిలౌష్ణ్యవత్ సంయుక్తసమవాయేన శరీరాద్యపి చేతనం| ఇదమేవ చాత్మనశ్చేతనత్వం యదింద్రియయోగే సతి జ్ఞానశాలిత్వం, న కేవలస్యాత్మనశ్చేతనత్వం ; యదుక్తం- “ఆత్మా జ్ఞః, కరణైర్యోగాజ్జ్ఞానం త్వస్య ప్రవర్తతే” (శా.అ.1) ఇతి| అత్ర సేంద్రియత్వేన వృక్షాదీనామపి చేతనత్వం బోద్ధవ్యం; తథాహి- సూర్యభక్తాయా యథా యథా సూర్యో భ్రమతి తథా తథా భ్రమణాద్దృగనుమీయతే, తథా లవలీ మేఘస్తనితశ్రవణాత్ ఫలవతీ భవతి, బీజపూరకమపి శృగాలాదివసాగంధేనాతీవ ఫలవద్భవతి, చూతానాం చ మత్స్యవసాసేకాత్ ఫలాఢ్యతయా రసనమనుమీయతే, అశోకస్య చ కామినీపాదతలాహతిసుఖినః స్తబకితస్య స్పర్శనానుమానం; స్మృతిశ్చానుమానం ద్రఢయతి, యథా- “యోఽభివాదితవిప్రస్తు నాశిషం సంప్రయచ్ఛతి| శ్మశానే జాయతే వృక్షో గృధ్రకంకోపసేవితః” ఇతి; తథా “వృక్షగుల్మం బహువిధం తత్రైవ తృణజాతయః| తమసాఽధర్మరూపేణ చ్ఛాదితాః కర్మహేతునా|| అంతఃసంజ్ఞా భవంత్యేతే సుఖదుఃఖసమన్వితాః| ఏతదంతాశ్చ గతయో బ్రహ్మాద్యాః సముదాహృతాః” (మనుస్మృతి అ.1) ఇతి| తథా తంత్రకారశ్చ వానస్పత్యానూకాన్ ప్రాణినో వక్ష్యతి; తేనాగమసంవలితయా యుక్త్యా చేతనా వృక్షాః||48||

Adhikarana 21 (49) · Śloka 49

సార్థా గుర్వాదయో బుద్ధిః ప్రయత్నాంతాః పరాదయః| గుణాః ప్రోక్తాః ...|49|

సంప్రతి గుణాన్నిర్దేష్టుమాహ- సార్థా ఇత్యాది| అనేన త్రివిధా అపి వైశేషికాః సామాన్యా ఆత్మగుణాశ్చోద్దిష్టాః| తత్రార్థాః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః| యదుక్తం- “అర్థాః శబ్దాదయో జ్ఞేయా గోచరా విషయా గుణాః” (శా.అ.1) ఇతి| ఏతే చ వైశేషికాః; యత ఆకాశస్యైవ శబ్దః ప్రాధాన్యేన, వాయోరేవ స్పర్శః ప్రాధాన్యేన, ఏవమగ్న్యాదిషు రూపాదయః| అన్యగుణానాం చాన్యత్ర దర్శనం భూతాంతరానుప్రవేశాత్ | వచనం హి- “విష్టం హ్యపరం పరేణ” (న్యా.ద.అ.3ఆ.1సూ.66) ఇతి| గుర్వాదయస్తు గురులఘుశీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షమందతీక్ష్ణస్థిరసరమృదుకఠినవిశదపిచ్ఛిలశ్లక్ష్ణఖరస్థూలసూక్ష్మసాంద్రద్రవా వింశతిః| ఏతే చ సామాన్యగుణాః, పృథివ్యాదీనాం సాధారణత్వాత్| ఏతే యజ్జఃపురుషీయే ప్రాయ ఆయుర్వేదోపయుక్తత్వాత్ పరాదిభ్యః పృథక్ పఠితాః| బుద్ధిః జ్ఞానం; అనేన చ స్మృతిచేతనాధృత్యహంకారాదీనాం బుద్ధివిశేషాణాం గ్రహణం| ప్రయత్నోఽంతే యేషాం నిర్దేశే తే ప్రయత్నాంతాః; ఏతేన చేచ్ఛాద్వేషసుఖదుఃఖప్రయత్నానాం గ్రహణం| వచనం హి- “ఇచ్ఛా ద్వేషః సుఖం దుఃఖం ప్రయత్నశ్చేతనా ధృతిః| బుద్ధిః స్మృతిరహంకారో లింగాని పరమాత్మనః” (శా.అ.1) ఇతి| ఇహ చేతనాదీనాం బుద్ధిగ్రహణేనైవ గ్రహణం, శారీరే తు చేతనాదీనామపి పృథగాత్మగమకత్వేన పృథక్ పాఠః| ఏతచ్చ తత్రైవ వ్యాకరణీయం| పరాదయో యథా- “పరాపరత్వే యుక్తిశ్చ సంఖ్యా సంయోగ ఏవ చ| విభాగశ్చ పృథక్త్వం చ పరిమాణమథాపి చ|| సంస్కారోఽభ్యాస ఇత్యేతే గుణాః ప్రోక్తాః పరాదయః|” (సూ.అ.26) ఇతి| ఏతే చ సామాన్యగుణా అపి నాత్యుపయుక్తత్వాత్తథా బుద్ధిప్రాధాన్యాచ్చాంతే ప్రోక్తాః| ప్రోక్తా ఇతి ప్రకర్షేణ విశేషగుణత్వాదినోక్తాః|49|-

Adhikarana 22 (49) · Śloka 49

...ప్రయత్నాది కర్మ చేష్టితముచ్యతే||49||

క్రమాగతం కర్మ నిర్దిశతి- ప్రయత్నాదీత్యాది| ప్రయతనం ప్రయత్నః కర్మైవాద్యమాత్మనః; యథా- “తుల్యాస్యప్రయత్నం సవర్ణం” (పా.అ.1పా.1సూ.9) ఇత్యత్ర వ్యాఖ్యాతం| ఆదిశబ్దః ప్రకారవాచీ| తేన సంస్కారగురుత్వాదిజన్యకృత్స్నక్రియావరోధః| యద్యపి చేష్టితం ప్రాణివ్యాపార ఉచ్యతే, తథాఽపీహ సామాన్యేన క్రియా వివక్షితా| చేష్టితపదేనైవ సర్వకర్మలాభే సిద్ధే వమనాదికర్మనిషేధే చ సిద్ధే ప్రయత్నాదీతి పదం సుసూక్ష్మప్రయత్నరూపకర్మవ్యాపిత్వద్యోతనార్థం | అన్యే తు ప్రయత్నాదీతి ప్రయత్నకారణమితి బ్రువతే, ప్రయత్నగ్రహణం చ కారణోపలక్షణం వదంతి; తేన గురుత్వాదికార్యస్యాపి కర్మణో గ్రహణమితి| ప్రయత్నశబ్దశ్చాయుర్వేదేఽపి కర్మవచనో దృశ్యతే; “ప్రవృత్తిస్తు చేష్టా కార్యార్థా, సైవ క్రియా ప్రయత్నః కార్యసమారంభశ్చ” (వి.అ.8) ఇతి వచనాత్||49||

Adhikarana 23 (50) · Śloka 50

సమవాయోఽపృథగ్భావో భూమ్యాదీనాం గుణైర్మతః| స నిత్యో యత్ర హి ద్రవ్యం న తత్రానియతో గుణః||50||

సమవాయమాహ- సమవాయ ఇత్యాది| సమవాయస్య చాయం నిర్దేశ ఏవ లక్షణం| తేనోత్తరత్ర ద్రవ్యాదిలక్షణే పునరస్య లక్షణం న కర్తవ్యం| సమవాయ ఇతి లక్ష్యనిర్దేశః, అపృథగ్భావ ఇతి లక్షణం; అపృథగ్భావః అయుతసిద్ధిః, సహైవావస్థానమితి యావత్| యథా- అవయవావయవినోః, గుణగుణినోః, కర్మకర్మవతోః, సామాన్యసామాన్యవతోః; నహ్యవయవాదీన్ విరహయ్యావయవ్యాదయ ఉపలభ్యంతే| అపృథగ్భావమేవ విశేషయన్నాహ- భూమ్యాదీనాం గుణైర్మత ఇతి| భూమ్యాదీనాం భూమిప్రకారాణాం; భూమిశ్చ భూయసామాధేయానామాధారా, తేనాధారత్వోదాహరణార్థముక్తా; యతో భూమేరర్థాః సర్వే గుర్వాదిపరాద్యాశ్చ గుణాస్తథా చావయవిసామాన్యక(ధ)ర్మాణ్యప్యాధేయాని, నేతరద్రవ్యే యథోక్తసర్వాధేయసంపత్తిః| ఏతేన భూమ్యాదీనామిత్యాధారాణాం, గుణైరితి అప్రధానైరాధేయైః; ఆధేయో హ్యాధారాపేక్షయాఽప్రధానం, అప్రధానే చ గుణశబ్దో యథా- గుణీభూతోఽయమితి, అప్రధానమిత్యర్థః; తేనాధారాణామాధేయైర్యోఽపృథగ్భావః స సమవాయః ఇతి| తేన పృథివీత్వగంధవత్త్వయోరపృథక్సిద్ధయోరప్యాధారాధేయభావాభావాన్న సమవాయ ఇత్యుక్తం భవతి| అత ఏవోక్తం వైశేషికే యత్- “అయుతసిద్ధానామాధార్యాధారభూతానాం యః సంబంధ ఇహేతిప్రత్యయహేతుః స సమవాయః” (ప.ధ.సం.ద్రవ్యపదార్థనిరూపణ) ఇతి| స నిత్య ఇతి సమవాయోఽవినాశీ| సత్యపి సమవాయినాం ద్రవ్యాణాం నాశే సమవాయో న వినశ్యతి| అత్ర హేతుమాహ- యత్ర హీత్యాది| యత్ర ద్రవ్యం నియతం నిత్యం, యథా- ఆకాశం, న తత్ర నిత్య ఆకాశేఽనియతో వినాశీ గుణః, ‘కశ్చిత్’ ఇతి శేషః| ఏవం మన్యతే- నిత్యే వ్యోమ్ని పరిమాణమపి తావన్నిత్యం, తథా ద్రవ్యత్వమప్యాకాశగతం నిత్యం, తథా నిత్యయోరాకాశతద్గుణయోః సమవాయలక్షణః సంబంధోఽపి నిత్య ఏవ| ఏవం తత్ర సమవాయస్య నిత్యత్వే సిద్ధే ఏకరూపత్వాత్ సమవాయస్యాన్యత్రాపి నిత్యత్వమేవ| న చాశ్రయద్రవ్యనాశే సమవాయవినాశః| యథా- గోవ్యక్తివినాశేఽపి గోత్వస్య సామాన్యస్య న వినాశః| నిత్యస్యైవ సమవాయస్య తే తే పార్థివద్రవ్యాదయస్తత్ర తత్ర వ్యంజకా భవంతి సామాన్యస్యేవ వ్యక్తయః| అన్యైస్తు నిత్యానిత్యభేదేన ద్వివిధః సమవాయో వ్యాఖ్యాతః; అయం చ గ్రంథో భూమ్యాదీనాం గుణైరేవ యః సంబంధస్తస్యైవ యథాశ్రుతస్య ప్రతిపాదక ఇతి వ్యాఖ్యాతం; తత్తు న వ్యాపకం నాపి వైశేషికమతానుయాయీతి నేహ ప్రపంచితం||50||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

యత్రాశ్రితాః కర్మగుణాః కారణం సమవాయి యత్| తద్ద్రవ్యం ...|51|

ద్రవ్యలక్షణమాహ- యత్రేత్యాది| యత్రాశ్రితా యత్ర సమవేతాః, కర్మ చ గుణాశ్చ కర్మగుణాః| కారణం సమవాయి యదితి సమవాయి కారణం యత్, ద్రవ్యమేవ హి ద్రవ్యగుణకర్మణాం సమవాయికారణం| సమవాయికారణం చ తద్ యత్ స్వసమవేతం కార్యం జనయతి; గుణకర్మణీ తు న స్వసమవేతం కార్యం జనయతః, అతో న తే సమవాయికారణే| ఏతత్కర్మవత్త్వం హి ద్రవ్యస్య గుణాదిపంచపదార్థవ్యావృత్తిమాత్రలక్షణకథనం, న తు సజాతీయవ్యాపకవిజాతీయవ్యావర్తకలక్షణకథనం; యేన కర్మసమవాయో నాకాశాదీనాం వర్తతే , తేన లక్షణానుగతం విజాతీయవ్యావృత్తం ద్రవ్యస్య లక్షణం గుణవత్త్వం సమవాయికారణత్వం చ బోద్ధవ్యం| యదు(త్తూ)త్పన్నమాత్రం ద్రవ్యం ప్రథమక్షణే నిర్గుణం, తదపి ద్వితీయక్షణావశ్యంభావిగుణవత్తయా తద్యోగ్యత్వాద్గుణవదేవేతి మంతవ్యం| వైశేషికేఽప్యుచ్యతే- క్రియావద్గుణవత్ సమవాయికారణం ద్రవ్యం (వై.ద.అ.1సూ.15) ఇతి| తత్రాపి చ యథేహ వ్యాఖ్యాతం తథైవ వ్యాఖ్యాతం| 51|-

Adhikarana 25 (51) · Śloka 51

...సమవాయీ తు నిశ్చేష్టః కారణం గుణః||51||

గుణలక్షణమాహ- సమవాయీత్యాది| సమవాయీతి సమవాయాధేయః; తేన వ్యాపకద్రవ్యేభ్యో నిష్క్రియేభ్య ఆకాశాదిభ్యో గుణస్య వ్యావృత్తిః; నహ్యాకాశాదయః సమవాయాధేయాః| నిర్గతశ్చేష్టాయాః నిశ్చేష్టః; చేష్టానిర్గత్యా చేహ చేష్టాశూన్యత్వం తథా చేష్టావ్యతిరిక్తత్వం చోచ్యతే; తేన చేష్టారూపాత్ కర్మణో వ్యావృత్తిః, తథా క్రియాధారత్వయోగేభ్యో మూర్తద్రవ్యేభ్యో వ్యావృత్తిః సిద్ధా; గుణస్య కారణమిత్యనేన చాకారణేభ్యః సామాన్యవిశేషసమవాయేభ్యో వ్యావృత్తిః సిద్ధా| కారణత్వం తు విభుద్రవ్యపరిమాణాంత్యావయవిరూపాదిషు లక్షణీయేషు గుణేషు నాస్తి, తేన భాగాసిద్ధం లక్షణం స్యాత్, అతః కారణత్వేనేహ భావరూపకారణావ్యభిచారి సామాన్యవత్త్వం లక్షణతయా బోద్ధవ్యం| తచ్చ సామాన్యవత్త్వం సర్వగుణవ్యాపకం సామాన్యాదివ్యావర్తకం చ, సామాన్యాదీనాం సామాన్యవత్త్వాభావాత్| అథవా విభుద్రవ్యపరిమాణాంత్యావయవిరూపాద్యంతరాణాం కారణత్వదర్శనాద్విభుద్రవ్యపరిమాణాంత్యావయవిరూపాదావపి కారణత్వయోగ్యత్వమస్త్యేవేతి న భాగాసిద్ధతా కారణత్వస్య; కింవా యోగిప్రత్యక్షజ్ఞానహేతుతయా విభుద్రవ్యపరిమాణాదీనామపి కారణత్వం బోద్ధవ్యం| ఏవంభూతం చ కారణత్వం యద్యపి సామాన్యాదిష్వపి క్వచిదనుగమ్యతే, తథాఽపి ‘సమవాయీ తు’ ఇతి పదేన సమవాయాధారతా తథా సమవాయాధేయతా చ యుగపద్విపక్షితా; తేన సమవాయకేవలాధారస్య విభుద్రవ్యస్య తథా సమవాయకేవలాధేయస్య సామాన్యాదేశ్చ వ్యుదాసః సిద్ధో భవతి||51||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

సంయోగే చ విభాగే చ కారణం ద్రవ్యమాశ్రితం| కర్తవ్యస్య క్రియా కర్మ కర్మ నాన్యదపేక్షతే||52||

కర్మలక్షణమాహ- సంయోగ ఇత్యాది| సంయోగే చ విభాగే చ యుగపత్ కారణం| తేన సంయోగే ఉత్తరదేశసంయోగకారకే విభాగాకారణే, తథా విభాగే చ విభాగజవిభాగమాత్రకారణే సంయోగాకారణే వ్యావృత్తిః సిద్ధా| ద్రవ్యమాశ్రితమితి స్వరూపమాత్రకథనం వ్యాఖ్యేయం, ద్రవ్యవ్యావృత్తిస్తు ‘కర్మ నాన్యదపేక్షతే’ ఇత్యనేనైవ సిద్ధా | అస్యాయమర్థో యత్- కర్మ ఉత్పన్నం స్వాశ్రయస్య ద్రవ్యస్య పూర్వదేశవిభాగే ఉత్తరదేశసంయోగే చ కర్తవ్యే నాన్యత్కారణం పశ్చాత్కాలభావ్యపేక్షతే; ద్రవ్యం తు యద్యపి సంయోగవిభాగకారణం యుగపద్భవతి, తథాఽపి తదుత్పన్నం సద్యదా కర్మయుక్తం భవతి తదైవ సంయోగవిభాగకారణం స్యాత్ ; కర్మ తూత్పన్నం కరోత్యేవ పరం సంయోగవిభాగౌ న తు కారణాంతరం పశ్చాద్భావ్యపేక్షతే, సంయోగవిభాగాశ్రయప్రత్యాసత్తిం త్వపేక్షతే, సా చ పూర్వసిద్ధైవేతి న చరమభావికారణాంతరాపేక్షతా కర్మణః| అథ కర్మశబ్దేన వమనాదీనాం తథాఽదృష్టస్య తథా క్రియాయాశ్చాభిధీయమానత్వాత్ కస్య కర్మణ ఇదం లక్షణమిత్యత ఆహ- కర్తవ్యస్య క్రియా కర్మేతి| ఏతేన క్రియారూపస్య కర్మణ ఇదం లక్షణం నాదృష్టాదేరితి||52||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

ఇత్యుక్తం కారణం...|53|

ప్రకరణముపసంహరతి- ఇతీత్యాది| ఇతి సమాప్తౌ; తేనైతావదేవ సామాన్యాదిషట్కం సర్వస్యైవ కార్యజాతస్య కారణం, నాన్యత్ కారణమస్తి|53|-

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

... కార్యం ధాతుసామ్యమిహోచ్యతే| ధాతుసామ్యక్రియా చోక్తా తంత్రస్యాస్య ప్రయోజనం||53||

కారణం సామాన్యేనాభిధాయాయుర్వేదోపయుక్తం కార్యమాహ- కార్యమిత్యాది| ధాతుసామ్యం ఆరోగ్యం; వక్ష్యతి హి- “వికారో ధాతువైషమ్యం సామ్యం ప్రకృతిరుచ్యతే| సుఖసంజ్ఞకమారోగ్యం” (సూ.అ.9) ఇత్యాది| ఇహేత్యాయుర్వేదే; తేనాన్యత్రాన్యదపి ఘటాది కార్యముచ్యతే| ఇహ తు కిమితి తత్ కార్యం నోచ్యత ఇత్యాహ- ధాతుసామ్యేత్యాది| చకారో హేతౌ| ధాతుసామ్యక్రియైవ యస్మాదాయుర్వేదప్రయోజనం, తస్మాదాయుర్వేదే ధాతుసామ్యమేవ కార్యముచ్యతే ప్రయోజనం కథ్యతే; అన్యత్త్వవివక్షితత్వాత్తథాఽప్రధానత్వాచ్చ నేహ కార్యత్వేనోచ్యతే||53||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

కాలబుద్ధీంద్రియార్థానాం యోగో మిథ్యా న చాతి చ| ద్వయాశ్రయాణాం వ్యాధీనాం త్రివిధో హేతుసంగ్రహః||54||

సంప్రతి సామాన్యేన కారణముక్తం తదాయుర్వేదోపయుక్తద్వారేణ వక్తవ్యం; తత్ర వ్యాధికారణమేవ తావదగ్రేఽభిధీయతే- కాలేత్యాదినా సూత్రక్రమానురోధాత్| సూత్రణం హి “హేతులింగౌషధజ్ఞానం” (సూ.అ.1) ఇతి| కాలః శీతోష్ణవర్షలక్షణః, బుద్ధిః ప్రజ్ఞా, ఇంద్రియార్థాః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాస్తత్సహచరితాని ద్రవ్యగుణకర్మాణీంద్రియద్వారోపయుజ్యమానాని చ; తేషాం కాలాదీనాం యోగః సంబంధః| తస్య విశేషణత్రయం- మిథ్యా న చాతి చేతి| తేన కాలాదీనాం మిథ్యాయోగః, నచ యోగః అయోగ ఇత్యర్థః, అతి చ యోగః అతియోగ ఇత్యర్థః| ద్వయాశ్రయాణామితి మనఃశరీరాశ్రయాణాం| ఏతచ్చ మనఃశరీరాధిష్ఠానత్వం పృథఙ్మిలితం చ బోద్ధవ్యం| త్రివిధ ఇత్యయోగాతియోగమిథ్యాయోగరూపః| హేతుసంగ్రహః హేతుసంక్షేపః| ఏతే చ కాలాదీనామతియోగాయోగమిథ్యాయోగాస్తిస్రైషణీయే “తత్రాతిప్రభావతాం” (సూ.అ.11) ఇత్యాదినా గ్రంథేన సువ్యక్తం వాచ్యా ఇతి నేహ వివ్రియంతే| కాలగ్రహణం త్విహాదౌ కృతం, కాలస్య దుష్పరిహారత్వాత్| తదను బుద్ధిరుచ్యతే, బుద్ధ్యపరాధస్యైవేంద్రియార్థాతియోగాదిహేతుత్వాత్; వక్ష్యతి హి- “ప్రజ్ఞాపరాధాద్ధ్యహితానర్థాన్ పంచ నిషేవతే” (సూ.అ.28) ఇతి; ఏవం చ యద్యప్యసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగః ప్రజ్ఞాపరాధే ప్రవిశతి, తథాఽపి ప్రత్యాసన్నకారణత్వాదసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగేనైవాయం పృథక్ తంత్రే సూచ్యతే, ప్రజ్ఞాపరాధస్త్వసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగవ్యతిరిక్తకాయవాఙ్మనఃక్రియాపరాధే వర్తతే| అత్ర చాధర్మోఽపి వ్యాధిహేతురస్తి, యదుక్తం- “క్రియాఘ్నాః కర్మజా రోగాః” (శా.అ.1) ఇత్యాది; తస్య చాధర్మస్య కాలగ్రహణేనైవ గ్రహణం కేచిన్మన్యంతే; తన్న, తిస్రైషణీయే ప్రజ్ఞాపరాధేనైవాధర్మగ్రహణాత్| తత్ర హి, అనృతవచనాభిధ్యాదివాఙ్మనోమిథ్యాయోగరూపః ప్రజ్ఞాపరాధవిశేష ఉక్తః; నత్వనృతవచనాదీనాం స్వరూపేణ వ్యాధికర్తృత్వం, కింత్వధర్మోత్పాదావాంతరవ్యాపారాణామేవ; తేన ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవాధర్మోత్పాదావాంతరవ్యాపారః కర్మజరోగేషు కారణం, యాగ ఇవ ధర్మోత్పాదావాంతరవ్యాపారః స్వర్గే| యత్తూచ్యతే- కాలపరిణామజాయమానత్వాత్ కర్మజవికారాణాం కాలజత్వం, యదుక్తం- “కాలస్య పరిణామేన జరామృత్యునిమిత్తజాః| రోగాః స్వాభావికా దృష్టాః స్వభావో నిష్ప్రతిక్రియః” (శా.అ.1) ఇతి; తన్న, తథా సత్యసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగజస్యాపి కించిత్కాలపరిణామజాయమానస్య కాలజత్వం స్యాత్| నచ కాలాతియోగాద్యభిధాయిగ్రంథే తిస్రైషణీయే కర్మావరోధః కథమపి ప్రతిభాతి| కతిధాపురుషీయే తు “ధీధృతిస్మృతివిభ్రంశః సంప్రాప్తిః కాలకర్మణాం| అసాత్మ్యేంద్రియసంయోగా విజ్ఞేయా రోగహేతవః” (శా.అ.1) ఇత్యభిధాయ స్వాభావికానాం రోగాణాం తథా కర్మజానాం చ కాలజ ఏవావరోధః కృతః| ఉక్తం హి తత్ర- “కాలస్య పరిణామేన జరామృత్యునిమిత్తజాః| రోగాః స్వాభావికా దృష్టాః స్వభావో నిష్ప్రతిక్రియః” (శా.అ.1) ఇతి, తథా “నిర్దిష్టం దైవసంజ్ఞం తు కర్మ యత్ పౌర్వదైహికం| హేతుస్తదపి కాలేన రోగాణాముపలభ్యతే” (శా.అ.1) ఇతి| అత్రాపి బుద్ధిమిథ్యాయోగరూపః ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవ రోగజనకకర్మకారణం| కాలవిశేషప్రాప్త్యా తు యేషాం వ్యాధీనామాగమో భవతి, తే కాలమిథ్యాదియోగజన్యా వా భవంతు, అసాత్మ్యేంద్రియార్థప్రజ్ఞాపరాధజన్యా వా; సర్వ ఏవావిశేషేణ కాలకృతాభివ్యక్తిమాత్రపరిగ్రహణాత్తత్ర కాలసంప్రాప్తిజన్యా ఇత్యుక్తా గదాః| తథాహి- తత్ర సంతతాదిజ్వరా అపి కాలజన్యా ఏవోక్తాః| వచనం హి- “సంతతః సతతోఽన్యేద్యుస్తృతీయకచతుర్థకౌ| స్వే స్వే కాలే ప్రవర్తంతే కాలే హ్యేషాం బలాగమః” (శా.అ.1) ఇతి| నచ సంతతాదౌ కాలస్య మిథ్యాయోగాదయః కారణత్వేనోపలభ్యంతే, కింతర్హ్యసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగప్రజ్ఞాపరాధావేవ; తథా స్వాభావికేషు చ రోగేషు న కాలమిథ్యాయోగాదయః కారణత్వేనోపలభ్యంతే; తస్మాన్న తత్ర కాలమిథ్యాయోగాదిజన్యాః కాలజత్వేనాచార్యస్యాభిప్రేతాః, కింతు కాలాభివ్యంజనీయాః కాలజాః; అత ఏవ చ తత్ర “సంప్రాప్తిః కాలకర్మణాం” (శా.అ.1) ఇతి పఠితం నతు “కాలో మిథ్యా న చాతి చ” ఇతి పఠితం | కించ తత్రాపి కాలమభిధాయాపి కర్మణామితి పదం పృథక్ పఠిత్వా కాలే జాతః కర్మజః పృథగేవ సూచితః| కించ, ఉన్మాదనిదానే సాక్షాదేవాచార్యేణ కర్మజస్య ప్రజ్ఞాపరాధజత్వముక్తం| వచనం హి- “ప్రజ్ఞాపరాధాత్ సంభూతే వ్యాధౌ కర్మజ ఆత్మనః| నాభిశంసేద్బుధో దేవాన్న పితౄన్న చ రాక్షసాన్” (ని.అ.7) ఇతి| జనపదోద్ధ్వంసనీయేఽప్యుక్తం- “తస్యమూలమధర్మః, తన్మూలం చాసత్కర్మ పూర్వకృతం, తయోర్యోనిః ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవ” (వి.అ.3)| (తదేవం కర్మాపేక్షద్వయముపదర్శితం,) బలాబలం తు విద్వాంసః స్వయమేవ నిర్లోచయిష్యంతి| ఇదం త్వత్ర చింత్యతాం- స్వాభావికానాం క్షుత్పిపాసాదీనాం తథా కాలసమ్యగ్యోగేఽపి జాయమానానాం దోషచయప్రకోపాణాం క్వ ప్రవేశో భవతు; న తావత్ కాలజే, యతః కాలో హి తత్ర సమ్యగ్యుక్త ఏవ, కాలసమ్యగ్యోగశ్చ న వ్యాధికారణమితి సిద్ధాంతః; అథ కాలప్రతినియతస్తత్రాసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగ ఏవ కారణమిష్యతే, తథాఽప్యేవం సతి కాలమిథ్యాయోగాదావప్యసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగ ఏవ కారణమితి వక్తుం పార్యతే; తస్మాదస్మిన్మార్గే ఏవం బుద్ధిర్వలతే - యత్- సహజానాం వికారాణాం నిష్ప్రతిక్రియత్వేనేహాయోగాదిజన్యత్వేనావరోధో న కృత ఏవ, కాలస్వభావజా అపి సహజా ఏవ; యా త్వత్ర ప్రతిక్రియా కాలస్వభావజానామనాగతానాం భావానాం సత్త్వగుణద్రవ్యసేవాదిరూపా తథా స్వాభావికానాం చ క్షుత్పిపాసాజరాదీనాం కాలభోజనరసాయనాదిరూపా, తస్యా అకరణే సతి కాలస్వభావజస్య రోగస్య ప్రాదుర్భావః ప్రజ్ఞాపరాధజన్య ఏవ, ఉచితే హి కాలే కర్తవ్యాకరణం ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవ; ఉక్తం హి కతిధాపురుషీయేఽపి ప్రజ్ఞాపరాధసంగ్రహే- “కర్మకాలాతిపాతశ్చ మిథ్యారంభశ్చ కర్మణాం” (శా.అ.1) ఇతి| అన్యే తు మిథ్యాయోగాదిశూన్యకాలవిద్యమానత్వేన కాల ఏవావరోధ ఏషాం వికారాణామితి కతిధాపురుషీయే వక్ష్యమాణగ్రంథస్య యథాశ్రుతార్థపరిగ్రహాద్వర్ణయంతి| నచేతి చకారాద్ధీనయోగం గృహ్ణాతి| వక్ష్యతి హి- “మిథ్యాతిహీనలింగేభ్యో యో వ్యాధిరుపజాయతే” (శా.అ.1) ఇతి| హీనయోగస్య తు సాక్షాదపఠనమయోగప్రభేదత్వాత్; స్వల్పయోగే(గో)ఽప్యయోగో భవతి, యథైకతండులాభ్యవహారేఽనశనముచ్యతే||54||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

శరీరం సత్త్వసంజ్ఞం చ వ్యాధీనామాశ్రయో మతః| తథా సుఖానాం, యోగస్తు సుఖానాం కారణం సమః||55||

ద్వయాశ్రయాణామిత్యనేనోక్తమాశ్రయం దర్శయతి- శరీరమిత్యాది| అత్ర శరీరమాదౌ కృతం, శరీరరోగాధికారేణైవాస్య తంత్రస్య ప్రవృత్తత్వాత్| సత్త్వసంజ్ఞశబ్దేన మన ఉచ్యతే; కింవా సత్త్వశబ్దేనైవ మనసి లబ్ధే సంజ్ఞాశబ్దేనాత్మశరీరసంబద్ధం మన ఉచ్యతే, శరీరాద్యసంబంధస్య మనసో వ్యాధ్యనాశ్రయత్వాత్| అసమాసేన చ పృథగపి శరీరమనసోర్వ్యాధ్యాశ్రయత్వం దర్శయతి| యతః కుష్ఠాదయః శారీరా ఏవ, కామాదయస్తు మానసాః, ఉన్మాదాదయశ్చ ద్వయాశ్రయాః| ఆరోగ్యస్యాశ్రయం హేతుం చాహ- తథా సుఖానామిత్యాది| సుఖానామితి ఆరోగ్యాణాం| వచనం హి- “సుఖసంజ్ఞకమారోగ్యం వికారో దుఃఖమేవ తు” (సూ.అ.9) ఇతి| తథేతి శరీరం మనశ్చ, తత్ర శరీరరోగాభావరూపస్యారోగ్యస్య శరీరమాశ్రయః, మానసరోగాభావస్య తు మనః| యోగస్తు సమః కాలబుద్ధీంద్రియార్థానాం సమ్యగ్యోగరూపస్తథా సుఖానామారోగ్యాణాం కారణం| సుఖానామితి సుఖపదాభిధేయానాం చ రోగాభావానాం బహుత్వం నిషేధ్యరోగబహుత్వాదేవ బోద్ధవ్యం| ఇదమేవ హ్యభావానాం బహుత్వం యన్నిషేధ్యభావబహుత్వం| నను “ఆయుర్వేదాగమో హేతుః” (సూ.అ.1) ఇత్యాదావధ్యాయార్థసంగ్రహే వ్యాధ్యాశ్రయో న సంగృహీతః, తత్ కిమిదమనార్షం? న, హేతవశ్చేత్యనేన వ్యాధ్యాశ్రయరూపస్యాపి హేతోస్తత్ర సంగ్రహణం||55||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

నిర్వికారః పరస్త్వాత్మా సత్త్వభూతగుణేంద్రియైః| చైతన్యే కారణం నిత్యో ద్రష్టా పశ్యతి హి క్రియాః||56||

సత్త్వమాత్మా శరీరం చేతి వచనేన త్రయముపాత్తం, అత్ర శరీరమనసీ వ్యాధ్యాశ్రయతయోక్తే , ఆత్మనస్తు కా వ్యవస్థేత్యాహ- నిర్వికార ఇత్యాది| నిర్వికారో నిర్వికృతిః, తేన నీరోగత్వమాత్మనః| పర ఇతి సూక్ష్మః శ్రేష్ఠో వా, తేన సత్త్వశరీరాత్మమేలకరూపో య ఆత్మశబ్దేనోచ్యతే తం వ్యావర్తయతి; యదుక్తం- “సంయోగపురుషస్యేష్టో విశేషో వేదనాకృతః” (శా.అ.1) ఇతి| సంయోగేఽపి చాత్మాదీనాం మనస్యేవ వేదనా భవతి, సా తు మనఃసంయుక్తే ఆత్మన్యపి సంబద్ధేత్యుచ్యతే, తేన “నిర్వ్యథే చాంతరాత్మని” (సూ.అ.22) ఇతి వచనం నిర్వ్యథే మనసీతి స్యాత్ ; తథా శరీరాదావప్యాత్మశబ్దో వర్తతే, తద్వ్యవచ్ఛేదార్థం పర ఇతి పదం| ఉక్తం హ్యన్యత్ర- “బ్రహ్మేంద్రవాయ్వగ్నిమనోధృతీనాం ధర్మస్య కీర్తేర్యశసః శ్రియశ్చ| తథా శరీరస్య శరీరిణశ్చ స్యాద్ద్వాదశస్వింగిత ఆత్మశబ్దః” ఇతి| నను, యద్యాత్మా నిర్వికారస్తత్ కిం జ్ఞానరూపోఽప్యస్య వికారోఽస్తి వా నాస్తీత్యాహ- సత్త్వేత్యాది| సత్త్వం మనః, భూతగుణాః శబ్దాదయః, ఇంద్రియాణి చక్షురాదీని, ఏతైః కరణభూతైశ్చైతన్యే కారణం భవత్యాత్మా| చైతన్యం చాత్మని జాయతే వ్యజ్యతే వా| అత ఏవ చ సత్త్వాదీనాం జ్ఞానకారణానాం సర్వత్రాసంభవాత్ సర్వగతేఽప్యాత్మని న సర్వత్ర ప్రదేశే జ్ఞానం భవతి| నను యది చైతన్యవానాత్మా, తదా కదాచిజ్జ్ఞానవాన్ కదాచిదజ్ఞ ఇత్యనిత్యః స్యాదిత్యాహ- నిత్య ఇతి| నిత్యస్యాప్యాత్మనో జ్ఞానమనిత్యం; నచ ధర్మానిత్యత్వే ధర్మిణోఽప్యనిత్యత్వం, నహ్యాకాశగుణశబ్దానిత్యత్వేఽప్యాకాశస్యాప్యనిత్యత్వమితి భావః| నిత్యత్వం చాత్మనః పూర్వాపరావస్థానుభూతార్థప్రతిసంధానాత్; నహ్యనిత్యే జ్ఞాతరి పూర్వానుభూతమర్థముత్తరో జ్ఞాతా ప్రతిసంధత్తే ; నహి దేవదత్తబుద్ధమర్థం యజ్ఞదత్తోఽవగతత్వేన ప్రతిసందధాతి| నను, దృశ్యతే జ్ఞానవతః సుఖోపలబ్ధావనురాగలక్షణో వికారస్తథా దుఃఖోపలబ్ధౌ చ ద్వేషలక్షణః, తత్ కథం సుఖదుఃఖోపలబ్ధావయమాత్మా నిర్వికార ఇత్యాహ- ద్రష్టా పశ్యతి హి క్రియా ఇతి| ద్రష్టా సాక్షీ; తేన యతిర్యథా పరమశాంతః సాక్షీ సంజగతః క్రియాః సర్వాః పశ్యన్న రాగద్వేషాదినా యుజ్యతే, తథాఽఽత్మాఽపి సుఖదుఃఖాద్యుపలభమానోఽపి న రాగాదినా యుజ్యతే; దృశ్యమానరాగాదివికారస్తు మనసి, ప్రాకృతబుద్ధౌ వా సాంఖ్యదర్శనపరిగ్రహాద్భవతీతి భావః| సాంఖ్యమతే చ మనఃశబ్దేన బుద్ధిరంతఃకరణం చ గృహ్యతే||56||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

వాయుః పిత్తం కఫశ్చోక్తః శారీరో దోషసంగ్రహః| మానసః పునరుద్దిష్టో రజశ్చ తమ ఏవ చ||57||

సంప్రతి వికారాశ్రయం తథా వికారస్య వ్యవహితం చ హేతుమభిధాయ ప్రత్యాసన్నం దోషరూపహేతుమాహ- వాయురిత్యాది| అత్ర ప్రధానత్వాదగ్రే వాయురుక్తః, ప్రాధాన్యం చాశుభూరిదారుణవికారకర్తృత్వాత్; వచనం హి- ‘ఆశుకారీ ముహుశ్చారీ’ (సు. ని. అ. 1) ఇతి; తథా అశీతిం వాతజాన్ వికారాన్, చత్వారింశత్ పిత్తవికారాన్, వింశతిం చ కఫజాన్ వక్ష్యతి హి మహారోగాధ్యాయే (సూ. అ. 2)| వాతమను పిత్తం ప్రధానం, శరీరమూలభూతాగ్నిహేతుత్వాత్తథా కఫాధికవికారకర్తృత్వాత్తథా కఫాపేక్షయా చాశుకారిత్వాత్| అసమాసకరణం తు పృథగపి వాయ్వాదీనాం రోగకర్తృత్వోపదర్శనార్థం| శారీర ఇతి మానసదోషవ్యవచ్ఛేదార్థం| సంగ్రహ ఇతి “ద్వ్యుల్బణైకోల్బణైః షట్ స్యుర్హీనమధ్యాధికైశ్చ షట్” (సూ.అ.17) ఇత్యాదివక్ష్యమాణప్రపంచస్య సంక్షేపః| నను, శోణితస్యాపి దోషత్వాన్నాయం సంగ్రహః సాధుః, యతో రక్తస్యాపి వాతాదివద్విశిష్టహేతులక్షణవికారచికిత్సితనిర్దేశః కృతః; తత్ర హేతునిర్దేశో యథా- “కాలే చానవసేచనాత్” (సూ.అ.24/9) ఇత్యాది, లక్షణం చ యథా- “తపనీయేంద్రగోపాభం పద్మాలక్తకసన్నిభం” (సూ.అ.24/22) ఇత్యాది, రక్తవికారాశ్చ రక్తార్శఃప్రదరరక్తపిత్తాదయ ఉక్తాః, ఉపక్రమశ్చ “స్రావణం శోణితస్య తు” (సూ.అ.24/18) ఇత్యాదినోక్తః, తథా దోషసంజ్ఞా చ చరకే కృతా, యదుక్తం- “కఫే వాతే జితప్రాయే పిత్తం శోణితమేవ వా| యది కుప్యతి వాతస్య క్రియమాణే చికిత్సితే|| యథోల్బణస్య దోషస్య తత్ర కార్యం భిషగ్జితం” (చి.అ.5/27) ఇతి; తథా చ తంత్రాంతరేఽపి శల్యే శోణితం దోషత్వేనోక్తం- “తైరేతైః శోణితచతుర్థైః” (సు.సూ.అ.21) ఇతి వచనాత్| నైవం, దోషో హి స్వతంత్రదూషణాత్మక ఉచ్యతే; యతో న వాతాదయో వృద్ధాః కించిదపేక్ష్య దూషయంతి కింతు స్వత ఏవ, శోణితం తు దుష్టవాతాదిసంసర్గమపేక్ష్యైవ దూషకం భవతి, న హి శోణితం వికృతవాతాదిసంబంధమంతరేణ వికృతం భవతి; సర్వదా వాతాదిజనకైరేవ శోణితదుష్టేః; తథా సర్వదా వాతాదిలక్షణయుక్తస్యైవ శోణితస్య దుష్టత్వాత్; యశ్చ హేత్వాదివిశేష ఉక్తః స వాతాదియుక్తస్యైవ శోణితస్య భవతి; తేన వాతాదయ ఏవ తత్రాపి దూషణాత్మకాః, శోణితం తు స్వప్రమాణాతిరిక్తమపి దూష్యమేవ; న చ దూష్యస్య హేత్వాదయో విశిష్టా న భవంతి, యతో మాంసాదీనామపి హేత్వాదివిశేషోఽస్తి; యథా మాంసదుష్టౌ- “మాంసవాహీని దుష్యంతి భుక్త్వా చ స్వపతాం దివా” (వి.అ.5) ఇత్యాది వక్ష్యతి; మాంసదుష్టిలక్షణం “శృణు మాంసప్రదోషజాన్” (సూ.అ.28) ఇత్యాదినా వివిధాశితపీతీయే వక్ష్యతి యాన్ వికారాస్తే జ్ఞేయాః, యత ఏతానేవ మాంసదోషవికారాన్ స్రోతోవిమానే మాంసదుష్టిలక్షణత్వేనాతిదేశాదభిధాస్యతి, దుష్టమాంసవికారాశ్చాధిమాంసార్బుదాదయ ఉక్తాః; ఉపక్రమశ్చ “మాంసజానాం తు సంశుద్ధిః శస్త్రక్షారాగ్నికర్మ చ” (సూ.అ.28) ఇత్యుక్తః| తస్మాద్దూష్యాధికారే దోషకృతే కార్యే దూష్యేణ వ్యపదేశః- రక్తజోఽయం, మాంసజోఽయమిత్యాది; యథా- స్నేహాధారేణ వహ్నినా దగ్ధే స్నేహదగ్ధ ఇతి వ్యపదేశః| దోషసంజ్ఞా తు పీడాకర్తృత్వసామాన్యాదదోషేఽపి స్యాత్ ; యథా- “స్వయం ప్రవృత్తం తం దోషముపేక్షేత హితాశనైః” (చి.అ.5/46) ఇత్యత్ర పురీషమేవ దోషత్వేనోక్తం| సుశ్రుతే తు శోణితస్య దోషత్వం వ్రణేషు ప్రాయః శోణితదుష్టిదర్శనాదుపచరితమేవోక్తం| యతః ప్రదేశాంతరే వ్రణప్రశ్నే వాతాదయస్త్రయ ఏవ తత్రాప్యుక్తాః- “వాతపిత్తశ్లేష్మాణ ఏవ దేవసంభవహేతవో భవంతి” (సు.సూ.అ.21) ఇత్యాదినా| కించ యది శోణితం దోషః స్యాత్తదా వాతాదివత్ప్రకృత్యారంభకం స్యాత్, నచారభతే; తస్మాత్త్రయ ఏవ దోషా ఇతి సిద్ధం| మానసదోషమాహ- మానసః పునరిత్యాది| పునఃశబ్దోఽవధారణే, తేన మానస ఉద్దిష్ట ఏవ పరం న శారీరదోషవత్ ప్రపంచితః, మానసదోషాణామస్మింస్తంత్రే కాయచికిత్సారూపేఽప్రాస్తావికత్వాదితి భావః| ఆదౌ రజ ఉక్తం ప్రాధాన్యాత్; వచనం హి- “నారజస్కం తమః ప్రవర్తతే” (వి.అ.6) ఇతి| ఏవశబ్దేన సత్త్వాఖ్యగుణస్యాదోషత్వమవధారయతి, సత్త్వం హ్యవికారి||57||

Adhikarana 33 (58) · Śloka 58

ప్రశామ్యత్యౌషధైః పూర్వో దైవయుక్తివ్యపాశ్రయైః| మానసో జ్ఞానవిజ్ఞానధైర్యస్మృతిసమాధిభిః||58||

సంప్రతి దోషప్రశమకారణమాహ- ప్రశామ్యతీత్యాది| పూర్వ ఇతి శారీరః| దోషగ్రహణేన తజ్జన్యా వ్యాధయోఽపి గృహ్యంతే, వికృతదోషాదనన్యత్వాద్వ్యాధీనాం| దైవమదృష్టం, తదాశ్రిత్య యద్వ్యాధిప్రతీకారం కరోతి తద్దైవవ్యపాశ్రయం బలిమంగలాది; ఏతచ్చ ప్రథమముక్తం సద్యోఽక్లేశేన చ వ్యాధిప్రశమకత్వాత్| యుక్తిః యోజనా; శరీరభేషజయోర్హితో యో యోగస్తదపేక్షం సంశోధనసంశమనాది యుక్తివ్యపాశ్రయముచ్యతే| జ్ఞానం అధ్యాత్మజ్ఞానం, విజ్ఞానం శాస్త్రజ్ఞానం , ధైర్యం అనున్నతిశ్చేతసః, స్మృతిః అనుభూతార్థస్మరణం, సమాధిః విషయేభ్యో నివర్త్యాత్మని మనసో నియమనం||58||

Adhikarana 34 (59-61) · Śloka 61

రూక్షః శీతో లఘుః సూక్ష్మశ్చలోఽథ విశదః ఖరః| విపరీతగుణైర్ద్రవ్యైర్మారుతః సంప్రశామ్యతి||59|| సస్నేహముష్ణం తీక్ష్ణం చ ద్రవమమ్లం సరం కటు| విపరీతగుణైః పిత్తం ద్రవ్యైరాశు ప్రశామ్యతి||60|| గురుశీతమృదుస్నిగ్ధమధురస్థిరపిచ్ఛిలాః| శ్లేష్మణః ప్రశమం యాంతి విపరీతగుణైర్గుణాః||61||

సంప్రతి శరీరరోగాధికారప్రవృత్తత్వాదస్య తంత్రస్య శారీరరోగజనకవాతాదిలక్షణం భేషజం చాహ- రూక్ష ఇత్యాది| ప్రధానత్వాదగ్రే వాయోరభిధానం| రూక్షాదీనాం జ్యాయస్త్వాదభిధానం, తేన దారుణాదయోఽపి గుణా బోద్ధవ్యాః; రూక్షత్వం చ వాయావధికం, స్నేహసాధ్యత్వాద్వాయోః; అతో రూక్షత్వమగ్రేఽభిహితం| యద్యపి వైశేషికేఽనుష్ణాశీతో వాయుః, తథాఽపీహ శీతేన వృద్ధిదర్శనాదుష్ణేన చ ప్రశమదర్శనాత్తథా కేవలవాతారబ్ధే రోగే శీతదర్శనాచ్చ శీత ఏవ వాయుః; యచ్చ పిత్తయుక్తస్యోష్ణత్వం, తద్యోగవాహిత్వాత్; యథా పాషాణస్య యేన ద్రవ్యేణ శీతేనోష్ణేన వా యోగో భవతి తద్గుణానువిధానం, తథా వాయోరపి| విపరీతా వాతగుణప్రతిపక్షా గుణా యస్య తద్విపరీతగుణం; గుణశబ్దేన చేహ ధర్మవాచినా రసవీర్యవిపాకప్రభావాః సర్వ ఏవ గృహ్యంతే, తేన ప్రభావాదపి యద్వాతవిపరీతం తదపి గృహ్యతే| అన్యే త్వేకవిపరీతశబ్దలోపాద్విపరీతం విపరీతగుణం చ గ్రాహయంతి; తేన విపరీతగ్రహణాత్ ప్రభావవిపరీతం గృహ్యతే, గుణవైపరీత్యాద్విపాకాదయో గృహ్యంతే| నను విపరీతగుణభూయిష్ఠైరపి వాతాదీనాం ప్రశమో భవతి, యతో న హి సర్వం భేషజం వాతాదీనాం సర్వాత్మనా విరుద్ధం భవతి; ఉక్తం హి- “విరుద్ధగుణసన్నిపాతే హి భూయసాఽల్పమవజీయతే” (వి.అ.1) ఇతి; తత్ కిమితి విరుద్ధగుణభూయిష్ఠస్యాగ్రహణం? ఉచ్యతే- విరుద్ధగుణభూయిష్ఠస్యాపి విపరీతగుణశబ్దేనైవ గ్రహణాత్| విపరీతగుణభూయిష్ఠేఽపి యే విపరీతా అల్పా అబలా వా గుణాస్తే స్వకార్యాకర్తృత్వాదవ్యపదేశ్యా ఏవ; కింవా సర్వథా విపరీతగుణైరధికా ప్రశస్తా చ శాంతిర్భవతి, అత ఏవ సంప్రశబ్దౌ శీఘ్రసమ్యక్ప్రశమార్థాభిధాయకౌ కృతౌ; విపరీతగుణభూయిష్ఠైర్న తథా శాంతిర్భవతి, అత ఏవ సంప్రశబ్దాభ్యాం న తత్ సాక్షాదుక్తం| ఏవం చ వ్యాఖ్యానం పిత్తశ్లేష్మణోరపి కర్తవ్యం| సస్నేహమితి ఈషత్స్నేహం, తేన పిత్తే సర్పిషః స్నిగ్ధస్య భేషజత్వముపపన్నం| అమ్లరసతా చేహ పిత్తస్యోచ్యతే, అప్తేజఃసమారబ్ధత్వాత్ పిత్తస్య; సుశ్రుతే తు కటుత్వమేవ పిత్తస్యోక్తం, అమ్లతా చ విదగ్ధస్య పిత్తస్యోక్తా| యదుక్తం- “విదగ్ధం చామ్లమేవ చ” (సు.సూ.అ.21) ఇతి| ఏవం సస్నేహతాయామపి పిత్తస్య సుశ్రుతస్వరసో నాస్తి| ఏతచ్చ స్నిగ్ధత్వమమ్లత్వం చ జలానలారబ్ధత్వాత్ పిత్తస్యోపపన్నమేవ, సుశ్రుతే తు తేజోరూపపిత్తాభిప్రాయేణైవ తన్నిరస్తం భవతి| శ్లేష్మణో విపరీతగుణైర్గుణానాం ప్రశమ ఉచ్యతే, న పునః శ్లేష్మణః ప్రశమోఽభిధీయతే; కస్మాదేవముచ్యతే? గుణప్రశమనేన చ గుణిప్రశమో గుణవృద్ధ్యా చ గుణివృద్ధిర్భవతీతి సూచనార్థం| యత ఉష్ణేన శీతప్రశమే క్రియమాణే శీతాధారస్యోదకభాగస్యావశ్యమేవ ప్రశమః క్రియతే||59-61||

Adhikarana 35 (62) · Śloka 63

విపరీతగుణైర్దేశమాత్రాకాలోపపాదితైః| భేషజైర్వినివర్తంతే వికారాః సాధ్యసమ్మతాః||62|| సాధనం న త్వసాధ్యానాం వ్యాధీనాముపదిశ్యతే|63|

విపరీతగుణైరప్యల్పమాత్రైస్తథాఽవిపరీతదేశకాలాదిప్రతిబద్ధైశ్చ న ప్రశమో భవతీత్యాహ- విపరీతేత్యాది| దేశో భూమిరాతురశ్చ, మాత్రా అనపాయిపరిమాణం, కాలో నిత్యగః ఋత్వాదిరావస్థికో బాల్యాదిశ్చ; దేశాద్యపేక్షయా యథోచితత్వేన కల్పితో దేశమాత్రాకాలోపపాదితః| ఉపపాదితైరితి చౌరాదికో ణిచ్; కింవా వైద్యేనోపపాదితైః| అత్ర దేశగ్రహణాద్బలశరీరాహారసాత్మ్యసత్త్వప్రకృతీనాం గ్రహణం, కాలగ్రహణాద్వయసోఽపి గ్రహణం, దోషస్తు ప్రశమనీయతయైవ గృహీతః, భేషజం తు సాక్షాదేవోక్తం; ఏవం దోషభేషజదేశకాలబలశరీరాహారసాత్మ్యసత్త్వప్రకృతివయసాం పరీక్ష్యాణాం దశవిధానాం సర్వేషామేవ గ్రహణం భవతి| సాధ్యత్వేన ప్రామాణికానాం సమ్మతాః సాధ్యసమ్మతాః; ఏతేనాజ్ఞేనాజ్ఞానాద్యే సాధ్యత్వేన గృహీతాస్తే నిరాక్రియంతే| యత్తు సమ్యగ్గ్రహణేన యాప్యయాపనముచ్యతే తన్నాతిసుందరం, వినివర్తంత ఇతి వచనాత్; న చ యాప్యయాపనం వినివృత్తిః| అసాధ్యే భేషజనివృత్తిమాహ- సాధనమిత్యాది| నన్వసాధ్యానామపి సాధనం దృష్టం, యతోఽరిష్టవాంస్తావదవశ్యం మృత్యుగృహీతత్వేనాసాధ్యః; యదుక్తం- “అరిష్టం చాపి తన్నాస్తి యద్వినా మరణం భవేత్| మరణం చాపి తన్నాస్తి యన్నారిష్టపురఃసరం” (ఇం.అ.2); ఉత్పన్నారిష్టసాధనం చ సుశ్రుతే ప్రోక్తం- “ధ్రువం త్వరిష్టే మరణం బ్రాహ్మణైస్తత్ కిలామలైః| రసాయనతపోజప్యతత్పరైర్వా నివార్యతే” (సు.సూ.అ.28) ఇతి; తథా చాహ భగవానగస్త్యః- “రసాయనతపోజప్యయోగసిద్ధైర్మహాత్మభిః| కాలమృత్యురపి ప్రాజ్ఞైర్జీయతే నాలసైర్నరైః” ఇతి; తథాఽన్యత్రాప్యుక్తం- “జాతాఽరిష్టోఽపి జీవతి” ఇతి| అత్రాహురేకే- ద్వివిధమరిష్టం నియతమనియతం చ; తత్ర యన్నియతం తదసాధ్యమేవ, అత ఏవోక్తం “న త్వరిష్టస్య జాతస్య నాశోఽస్తి మరణాదృతే” (ఇం.అ.2); అత్ర జాతస్యేతి వచనాన్నియతస్యేతి గమ్యతే; యత్త్వనియతమరిష్టం తత్ప్రతి సుశ్రుతాగస్త్యవచనయోరర్థవత్తా| చరకేఽప్యనియతమరిష్టముక్తం; యథా- సంశయప్రాప్తమాత్రేయో జీవితం తస్య మన్యతే (ఇం.అ.9) ఇతి| అన్యే తు బ్రువతే- సంశయప్రాప్తమితి ఉక్తిభేదమాత్రమత్ర; తేన సర్వారిష్టం మారకమేవాసతి రసాయనాదౌ, రసాయనతపఃప్రభృతయస్తు ప్రభావాతిశయయోగాదితరక్రియయాఽసాధ్యమపి సాధయంతి; తచ్చారిష్టనివారణం విరలేష్వేవ పురుషాతిశయేషు నందికేశ్వరాదిషు దృష్టం, న సర్వపురుషైస్తచ్ఛక్యమతో జాతారిష్టానామసాధ్యతైవ తంత్రే ప్రోచ్యతే| యత్తు కైశ్చిదుచ్యతే- నియతాయుషో మృత్యురరిష్టపూర్వో భవతి, అనియతాయుషస్త్వరిష్టం వినైవ మృత్యుర్భవతి| తన్న, “మరణం చాపి తన్నాస్తి యన్నారిష్టపురఃసరం” (ఇం.అ.2) ఇతి వచనాత్| యదుచ్యతే- అనియతాయుషః సత్యపి రిష్టప్రాదుర్భావే సమ్యక్క్రియోపపాదనాజ్జీవితేన భవితవ్యం, యతోఽనియతాయుషః పురుషకారాపరాధాదేవ పరం మృత్యుర్భవతి, సమ్యక్క్రియాయాం చ పురుషకారాపరాధో నాస్తి| తన్న, నహ్యనియతాయుషః సర్వదైవ పురుషకారసాధ్యాః, కింతు యథోచితకాలక్రియమాణస్వస్థాతురహితసేవారూపపురుషకారసాధ్యాః; తేన యథోచితకాలే హితాసేవనాదసాధ్యత్వయుక్తే వ్యాధౌ రిష్టే జాతే కిం భేషజమతీతకాలక్రియమాణమపక్రాంతే సలిల ఇవ సేతుబంధః కరిష్యతీతి| తస్మాదసాధ్యానాం సాధనం నోపదిశ్యత ఇతి సాధు||62||-

Adhikarana 36 (63) · Śloka 63

భూయశ్చాతో యథాద్రవ్యం గుణకర్మాణి వక్ష్యతే||63||

కిమేతాన్యేవ గుణకర్మాణి, ఉతాపరాణ్యపీత్యాహ- భూయశ్చేత్యాది| గుణానాం కర్మాణి గుణకర్మాణి| యథాద్రవ్యమితి యస్మిన్ యస్మిన్ ద్రవ్యే యద్యద్గుణకర్మ తత్తత్తస్మింస్తస్మిన్ ద్రవ్యేఽన్నపానాదౌ కృత్స్నే వా తంత్రే వక్ష్యతే ‘ఆచార్య’ ఇతి శేషః; వక్ష్యతే ఇతి బ్రూఞో వచిరాదేశాత్ ప్రయోగః| కింవా యథాద్రవ్యమితి యథాహేతుం; తద్యథా- గురుఖరకఠినాదిగుణబహులం పార్థివద్రవ్యం, తేషాం చ పార్థివానాం గుణానాం కర్మ ఉపచయసంఘాతగౌరవాదీతి||63||

Adhikarana 37 (64) · Śloka 64

రసనార్థో రసస్తస్య ద్రవ్యమాపః క్షితిస్తథా| నిర్వృత్తౌ చ విశేషే చ ప్రత్యయాః ఖాదయస్త్రయః||64||

సంప్రతి దోషానభిధాయ తత్ప్రశమనప్రధానాన్ రసాన్ వక్తుముద్యతో రసలక్షణపూర్వకం రసోత్పత్తిక్రమమాహ- రసనార్థ ఇత్యాది| రస్యత ఆస్వాద్యత ఇతి రసః| రసనార్థ ఇతి జిహ్వాగ్రాహ్యః| ఏతచ్చ షణ్ణామపి రసానామనుగతం రూపాదిషు చ వ్యావృత్తత్వాత్ సాధులక్షణం| తస్యేతి రసస్య| ద్రవ్యమితి ఆధారకారణం| ద్రవ్యశబ్దో హ్యాధారకారణవాచీ; యథా- “పంచేంద్రియద్రవ్యాణి” (సూ.అ.8) ఇతి| క్షితిస్తథేతి యథా ఆప ఆధారకారణం తథా క్షితిరపి| ‘అప్క్షితీ’ ఇతి వక్తవ్యే క్షితిస్తథేతివచనాత్ క్షితేరాధారకారణత్వమముఖ్యమితి దర్శయతి| యేనాపో హి నిసర్గేణ రసవత్యః| తథా హ్యాత్రేయభద్రకాప్యీయే “సౌమ్యాః ఖల్వాపః” (సూ.అ.26) ఇత్యాదినా జల ఏవ రసస్య వ్యక్తిరితి దర్శయతి| సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “తస్మాదాప్యో రసః” (సు.సూ.అ.42) ఇతి| క్షితిస్త్వపామేవ రసేన నిత్యానుషక్తేన రసవతీత్యుచ్యతే| యతో నిత్యః క్షితిజలసంబంధః; వచనం హి- “విష్టం హ్యపరం పరేణ” (న్యా.ద.3/1/60) ఇతి| అస్యార్థః- ఖవాయ్వగ్నిజలక్షితీనాముత్తరోత్తరే భూతే పూర్వపూర్వభూతస్య నిత్యమనుప్రవేశః, తత్కృతశ్చ ఖాదిషు గుణోత్కర్షః| రసస్య కిం వ్యక్తావప్క్షితీ కారణం కింవా విశేషే ఇత్యాహ- నిర్వృత్తావిత్యాది| నిర్వృత్తౌ చేతి అభివ్యక్తౌ| ఏతేన రసోఽభివ్యజ్యమానో జలక్షిత్యాధార ఏవ వ్యజ్యత ఇతి దర్శయతి| చకారాద్విశేషేఽపి మధురాదిలక్షణే అప్క్షితీ ప్రత్యయౌ| తేన “సోమగుణాతిరేకాన్మధురః, పృథివ్యగ్నిగుణాతిరేకాదమ్లః” (సూ.అ.26) ఇత్యాదినా జలపృథివ్యోరపి విశేషకారణత్వం వక్ష్యమాణముపపన్నం| విశేషే చ ప్రత్యయాః ఖాదయ ఇతి మధురాదివిశేషనిర్వృత్తౌ నిమిత్తకారణం ఖవాయ్వనలాః, న త్వాధారకారణభూతాః| ఖాదయ ఇత్యనేనైవ త్రిత్వే లబ్ధే పునస్త్రయ ఇతి వచనం తేషామేవ వ్యస్తసమస్తానామపి ప్రత్యయత్వదర్శనార్థం; అత ఏవ వ్యస్తసమస్తాకాశాదిసంసర్గభేదాద్రసానాం మధురతరమధురతమాద్యవాంతరభేద ఉపపన్నః| విశేషే చేతి చకారాదభివ్యక్తావప్యాకాశాదీనాం నిమిత్తకారణత్వం దర్శయతి| వక్ష్యతి హి- తాస్త్వంతరీక్షాద్భ్రశ్యమానా భ్రష్టాశ్చ పంచమహాభూతవికారగుణసమన్వితా జంగమస్థావరాణాం భూతానాం మూర్తీరభిప్రీణయంతి; తాసు షడభిమూర్చ్ఛంతి రసాః (సూ.అ.26) ఇతి| అన్యే తు విశేషే చేతి చకారం ఖాదయశ్చేత్యత్ర యోజయంతి; తేన చకారాత్ కాలోఽపి విశేషేఽభివ్యక్తౌ చ కారణం లభ్యతే| సాక్షాత్తు కాలస్యావచనేన ఖాదిభ్యోఽప్యపకృష్టం కాలస్య కారణత్వం దర్శ్యతే| కింవా రసస్యాపో ద్రవ్యం క్షితిస్తథేతి పూర్వవదేవ; నిర్వృత్తౌ చేతి క్షితిరేవ నిర్వృత్తావభివ్యక్తౌ ప్రత్యయో నాపః; యత ఆపో హ్యవ్యక్తరసా ఏవ, క్షితిసంబంధాదేవ చ రసోఽభివ్యక్త ఉపలభ్యతే| ఉక్తం చ- “జంగమస్థావరాణాం భూతానాం మూర్తీరభిప్రీణయంతి, తాసు షడభిమూర్చ్ఛంతి రసాః” (సూ.అ.26) ఇతి| తేన పార్థివద్రవ్యసంబంధాదేవాపాం రసో వ్యజ్యతే, నాన్యథా| విశేషే చేతి చకారాదప్క్షితీ విశేషే కారణే| యద్యపి చాప్క్షితీ విశేషే కారణే, తథాఽపి “సోమగుణాతిరేకాన్మధురః”- (సూ.అ.26) ఇత్యాదౌ తు ఖాదయ ఏవ తథా సన్నివిశంతి యథా సోమోఽతిరిక్తో భవతి, తేన తత్రాప్యూనత్వేన సన్నివిష్టాః ఖాదయ ఏవ విశేషహేతవ ఇతి| యద్యపిచాభివ్యక్తిర్మధురాదివిశేషరహితా క్వచిద్భవతి, తథాఽపి సామాన్యేన సర్వత్ర యదభివ్యక్తయేఽనుగతం కారణముపలభ్యతే క్షితిరూపం జలక్షితిరూపం వా తదభివ్యక్తికారణం; యదనుగమాత్తు మధురాదివిశేషోపలబ్ధిస్తద్విశేషకారణముచ్యతే||64||

Adhikarana 38 (65) · Śloka 65

స్వాదురమ్లోఽథ లవణః కటుకస్తిక్త ఏవ చ| కషాయశ్చేతి షట్కోఽయం రసానాం సంగ్రహః స్మృతః||65||

రసవిశేషానాహ- స్వాదురిత్యాది| అత్ర సర్వప్రాణినామిష్టత్వాదాదౌ మధుర ఉక్తః; తదను చ ప్రాణ్యభీష్టోత్కర్షక్రమేణైవామ్లాదినిర్దేశక్రమో బోద్ధవ్యః| షట్క ఇతి పునః సంఖ్యాకరణం పరవాదిమతసప్తసంఖ్యత్వాదినిషేధార్థం| అయం సంగ్రహ ఇత్యనేనావాంతరభేదబహుత్వం తథా వక్ష్యమాణరససంసర్గబహుత్వం చ దర్శయతి||65||

Adhikarana 39 (66) · Śloka 1

స్వాద్వమ్లలవణా వాయుం, కషాయస్వాదుతిక్తకాః| జయంతి పిత్తం, శ్లేష్మాణం కషాయకటుతిక్తకాః||66|| (కట్వమ్లలవణాః పిత్తం, స్వాద్వమ్లలవణాః కఫం| కటుతిక్తకషాయాశ్చ కోపయంతి సమీరణం ||1||)|

రసానాముపయుక్తతరం కార్యమాహ- స్వాద్వమ్లేత్యాది| అత్ర చ వాయోర్నీరసస్యాపి రససహచరితస్నిగ్ధత్వాదిగుణైర్విపరీతైః ప్రశమో జ్ఞేయః| ఏవం మధురరసస్యాపి శ్లేష్మణోఽమ్లలవణాభ్యాం స్నిగ్ధత్వాభిష్యందిత్వాదిసహచరితగుణయోగాదేవ వృద్ధిః| అత్ర చ యే ప్రశమకత్వేన రసా వాతాదీనాం నోక్తాస్తే వర్ధకా బోద్ధవ్యాః| యదాహ వాగ్భటః- “తత్రాద్యా మారుతం ఘ్నంతి త్రయస్తిక్తాదయః కఫం| కషాయతిక్తమధురాః పిత్తమన్యే తు కుర్వతే” (వా.సూ.అ.1) ఇతి| రసకర్మాతిదేశేనైవ గుణవీర్యవిపాకానామపి కర్మనిర్దేశః కృత ఏవ| యతో మధురాదిరసేనైవ సర్వగుణాన్ వీర్యవిపాకాంశ్చ నిర్దేక్ష్యత్యాత్రేయభద్రకాప్యీయే- “తత్ర స్వాదుః” (సూ.అ.26) ఇత్యాదినా; తథా “కటుతిక్తకషాయాణాం విపాకః ప్రాయశః కటుః” (సూ.అ.26); తథా “అమ్లోఽమ్లం పచ్యతే స్వాదుర్మధురం లవణస్తథా” (సూ.అ.26) తథా “శీతం వీర్యేణ యద్ద్రవ్యం మధురం రసపాకయోః| తయోరమ్లం యదుష్ణం చ యచ్చోష్ణం కటుకం తయోః” (సూ.అ.26) ఇత్యాదినా||66||

Adhikarana 40 (67) · Śloka 67

కించిద్దోషప్రశమనం కించిద్ధాతుప్రదూషణం| స్వస్థవృత్తౌ మతం కించిత్త్రివిధం ద్రవ్యముచ్యతే||67||

అతోఽవశిష్టం ద్రవ్యకార్యం ప్రభావకృతం వక్తుం ప్రభావభేదేన ద్రవ్యభేదమాహ- కించిదిత్యాది| కించిదితి న సర్వం| దోషస్య దోషయోర్దోషాణాం వా ప్రశమనం దోషప్రశమనం| దోషగ్రహణేన దుష్టా రసాదయోఽపి గృహ్యంతే| తేన ద్రవ్యమహిమ్నా యద్దోషాణాం దుష్టానాం రసాదీనాం ధాతూనాం వా శమకమామలకదురాలభాది తద్గృహ్యతే| ఆమలకం హి శివత్వాత్త్రిదోషహరం; దురాలభా చాపి వాతపిత్తశ్లేష్మహరీ| యద్యపి చామలకస్య “హంతి వాతం తదమ్లత్వాత్” (సు.సూ.అ.46) ఇత్యాదినా గుణద్వారా త్రిదోషహరత్వముచ్యతే, తథాఽపి తత్ప్రభావబృంహితమేవ బోద్ధవ్యం| యతస్తత్రామ్లత్వాదినా పిత్తాదికోఽపి యుజ్యతే, స త్వామలకప్రభావాన్న భవతి| ధాతుప్రదూషణమితి వాతాదీనాం సమత్వేన శరీరధారణాత్మకానాం తథా రసాదీనాం చ దూషణం కించిత్, యథా- యవకమందకవిషాది| సుష్ఠు అవతిష్ఠతే నీరోగత్వేనేతి స్వస్థః, తస్య వృత్తిః స్వస్థరూపతయాఽనువర్తనం, తత్ర స్వస్థవృత్తౌ మతమభిమతం పూజితమితి యావత్| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ త్రిత్వే లబ్ధే త్రివిధగ్రహణం నియమార్థం| తేన సంశోధనసంశమనాదీనామనేకవిధానామప్యత్రైవావరోధః| రసాయనవాజీకరణే తు స్వస్థవృత్తిమాత్ర ఏవ| యదుక్తం- “స్వస్థస్యోజస్కరం యత్తు తద్వృష్యం తద్రసాయనం” (చి.అ.1పా.1) ఇతి| ప్రతిపాదే కించిద్గ్రహణం దోషహరత్వాదికర్మణాం విభిన్నద్రవ్యాశ్రయిత్వోపదర్శనార్థం; ఏకకించిద్గ్రహణే త్వేకమేవ ద్రవ్యం దోషహరం ధాతుప్రదూషకం స్వస్థవృత్తిమతం చ స్యాత్, న చ తదభిమతం| నను, స్వస్థవృత్తిమతానాం రక్తశాలిషష్టికయవాదీనాం దోషప్రశమనత్వమపి దృశ్యతే, యతో వక్ష్యతి తత్ర తత్ర రక్తశాల్యాదీనాం జ్వరాదౌ ప్రయోగం; తథా ప్రకృతిశరీరదేశకాలమాత్రాభి(ది)యుక్తం దోషప్రశమనమపి దోషకరం భవతి, యథా- ఆమలకమతిమాత్రమగ్నిమాంద్యాయేత్యాది జ్ఞేయం; తథా ధాతుప్రదూషణమపి దోషశమనం దృశ్యతే, యథా- విషముదరహరం, తథా యదేవ మందకాది దోషకరం తదేవ క్షీణదోషం ప్రతి దోషవృద్ధ్యా సామ్యాపాదనేన దోషప్రశమనం భవతి; తదేవమవ్యవస్థితత్వాత్ కించిద్దోషప్రశమనమిత్యాది విరుద్ధం| అత్రోచ్యతే- స్వస్థవృత్తిమతం రక్తశాల్యాది దోషప్రశమనమపి భవతి, పరం తత్ ప్రాయః స్వస్థవృత్తిహితత్వాత్ స్వస్థవృత్తిమతత్వేన గృహ్యతే| వచనం హి- “స్వస్థస్యోర్జస్కరం యత్తు తద్వృష్యం తద్రసాయనం| ప్రాయః, ప్రాయేణ రోగాణాం ద్వితీయం శమనే హితం|| ప్రాయఃశబ్దో విశేషార్థ ఉభయం హ్యుభయార్థకృత్” (చి.అ.1) ఇతి| దోషప్రశమనాని ద్రవ్యాణి విగుణప్రకృత్యాదిప్రతిబంధకాభావే దోషప్రశమనమాచరంత్యేవ, ప్రతిబంధకసద్భావే తు న కుర్వంతి, న చైతావతా తేషాం స స్వభావో న భవతి; నహ్యగ్నిర్మంత్రాదిప్రతిబంధాత్ కదాచిన్న దహతీతి దాహకత్వేన నోపదిశ్యతే; ఏవం ధాతుప్రదూషకస్యాపి కదాచిద్ధాతుప్రశమకత్వం నిమిత్తాంతరయోగాద్భవన్న ధాతుప్రదూషకస్వరూపతాం హంతి, యథా సలిలస్యాగ్నిసంబంధాదుష్ణత్వం| తస్మాద్యద్యస్య ప్రాయికమనన్యోపాధికృతం చ రూపం, తేనైవ వ్యపదేశో యుక్తః| యచ్చ మందకాదీనాం క్షీణదోషవర్ధకత్వేన దోషప్రశమకత్వం తద్విద్యమానమపి కాదాచిత్కత్వాత్తథా హ్యుత్తరకాలం దోషావహత్వాచ్చ న వ్యపదిశ్యతే దోషప్రశమకత్వేన| నను, యద్యప్యేవం తథాఽపి యదేకదోషహరమపరదోషకరం యథా మరిచం శ్లేష్మహరం పిత్తకరం చేత్యాది బహుద్రవ్యజాతం తత్ కుత్ర ప్రవిశతు? అత్రైకే వదంతి- యదుభయాత్మకం తద్దోషహరం దోషకరం చ, నచైతావతా ద్రవ్యత్రిత్వక్షతిః; యతో న వాతాదిసంసర్గజవ్యాధిసద్భావే వాతాదిజన్యత్వేన యత్త్రైవిధ్యం రోగాణాముచ్యతే తత్ ఖండితం భవతి; కింవా మరిచాదీనాం యదుభయకర్తృత్వం న తద్ద్రవ్యప్రభావకృతం, కిం తర్హి రసాదికృతం, తేన న ద్రవ్యప్రభావప్రస్తావే తదుదాహరణీయం; నచ కించిద్ద్రవ్యం తాదృశమస్తి యత్ ప్రభావాదేవ కించిద్దోషం కరోతి కించిచ్ఛమయతీతి న దోషప్రశమనత్వాదిప్రభావం ప్రతి నియమః; అయమేవ చ పక్షః సాధుః| నను ‘కించిద్దోషప్రశమనం కించిద్దోషప్రదూషణం’ ఇతి వా క్రియతాం, ‘కించిద్ధాతుప్రశమనం కించిద్ధాతుప్రదూషణం’ ఇతి వా| నైవం, తథా సతి దోషశబ్దస్య ముఖ్యవృత్త్యా వాతాదిష్వేవ వృత్తిత్వాత్తథా ధాతుశబ్దస్య చ రసాదివృత్తిత్వాదుభయగ్రహణం న ప్రాప్యతే; ఉభయపదోపాదానేన ద్వయం నిపుణకారీ తంత్రకారో దూషణత్వధారణత్వయోగపరిగ్రహాద్దోషప్రశమనేన దుష్టరసాదిప్రశమనమపి భేషజం వివిధాశితపీతీయాదివక్ష్యమాణం, తథా ధాతుప్రదూషణేన వాతాదిప్రదూషకమపి నిదానాదివక్ష్యమాణం గ్రాహయతి| ప్రశబ్దోఽత్ర ప్రకారే; తేన ప్రకారేణ మృదుమధ్యాదినా ప్రకోపణం, తథా ప్రకారేణ సంశోధనసంశమనాదినా శమనముచ్యతే; కింవా ధాత్వర్థానువృత్తావేవ ఇమౌ ప్రశబ్దౌ, యథా- ‘చ్యుతాంశః పరిధావతి’ ఇత్యత్ర ధావతీత్యర్థః| ఆదౌ దోషప్రశమనగ్రహణం తస్యైవేహాభిప్రేతత్వాత్| నను స్వస్థవృత్తిమతం ద్రవ్యం భావిదోషహరత్వేన దోషప్రశమనమేవ| నైవం, నహి స్వాస్థ్యానువృత్తిజనకత్వాద్దోషనివృత్తికరం దోషహరణముచ్యతే, కిం తర్హి సమధాతూనామవర్ధకత్వేనాక్షయకరత్వేన చ రసాదిస్రోతసాం చానుగుణత్వేన ధాతుసామ్యానువృత్తికరముచ్యతే| వచనం హి- “పథ్యం పథోఽనపేతం యత్” (సూ.అ.25) ఇతి||67||

Adhikarana 41 (68-73) · Śloka 74

తత్ పునస్త్రివిధం ప్రోక్తం జంగమౌద్భిదపార్థివం | మధూని గోరసాః పిత్తం వసా మజ్జాఽసృగామిషం||68|| విణ్మూత్రచర్మరేతోఽస్థిస్నాయుశృంగనఖాః ఖురాః| జంగమేభ్యః ప్రయుజ్యంతే కేశా లోమాని రోచనాః||69|| సువర్ణం సమలాః పంచ లోహాః ససికతాః సుధా| మనఃశిలాలే మణయో లవణం గైరికాంజనే||70|| భౌమమౌషధముద్దిష్టమౌద్భిదం తు చతుర్విధం| వనస్పతిస్తథా వీరుద్వానస్పత్యస్తథౌషధిః||71|| ఫలైర్వనస్పతిః పుష్పైర్వానస్పత్యః ఫలైరపి| ఓషధ్యః ఫలపాకాంతాః ప్రతానైర్వీరుధః స్మృతాః||72|| మూలత్వక్సారనిర్యాసనాల(డ)స్వరసపల్లవాః| క్షారాః క్షీరం ఫలం పుష్పం భస్మ తైలాని కంటకాః||73|| పత్రాణి శుంగాః కందాశ్చ ప్రరోహాశ్చౌద్భిదో గణః|74|

సంప్రత్యన్యథా ద్రవ్యభేదమాహ- తత్ పునరిత్యాది| తదితి ద్రవ్యం| గచ్ఛతీతి జంగమం, ఉద్భిద్య పృథివీం జాయత ఇతి ఔద్భిదం వృక్షాది, ఉక్తప్రకారద్వయాతిరిక్తః పృథివీవికారః పార్థివం| సంస్వేదజస్యేహ క్రిమ్యాదేర్జంగమేఽవరోధః, కుకుండకాదేశ్చ ఔద్భిదే| ఇహ చ ద్రవ్యశబ్దేన పార్థివద్రవ్యమేవోచ్యతే; తేన జలానిలాగ్న్యాదీనామగ్రహణాదవ్యాప్తిర్న వాచ్యా| జంగమశబ్దేన జంగమప్రభవం గోరసమధ్వాద్యపి గ్రాహ్యం| ఏవమౌద్భిదపార్థివయోరపి గ్రహణం వాచ్యం| రోచనా గోరోచనా| ఏతచ్చ మధ్వాది ప్రాయ ఉపయోగిత్వాత్ ప్రాధాన్యాదుక్తం; తేనాండబస్త్యాదీనాం చ గ్రహణం బోద్ధవ్యం| యద్యపి జంగమానంతరం బహుప్రపంచత్వేన ప్రధానత్వాదౌద్భిదముపదిష్టం, తథాఽప్యబహువక్తవ్యత్వాత్ పార్థివమేవ జంగమానంతరం వివ్రియతే; తదను బహువక్తవ్యమౌద్భిదం| సువర్ణమిత్యాది| పంచ లోహా ఇతి తామ్రరజతత్రపుశీసకృష్ణలోహానాం గ్రహణం| సమలా ఇతి మలశబ్దేన శిలాజతూని లోహమలరూపాణి గృహ్యంతే, తచ్చ సుశ్రుతదర్శనాత్ సువర్ణరజతాదిభవం షడ్విధమేవ గృహ్యతే; సుశ్రుతే హి షడ్విధమేవ శిలాజతూక్తం, ఇహ తు రసాయనే చతుర్విధముక్తం- “చతుర్భ్యో ధాతుభ్యస్తస్య సంభవః| హేమ్నోఽథ రజతాత్తామ్రాద్వరం కృష్ణాయసాదపి” (చి.అ.1) ఇతి వచనాత్| ఏతచ్చ వచనం రసాయనాధికారితాం చతుర్విధస్య శిలాజతునో దర్శయతి, నతు షడ్విధశిలాజతుప్రతిషేధపరమితి న సుశ్రుతేన సమం విరోధః| కింవా సువర్ణం నిర్మలం, సమలాస్తు రజతతామ్రత్రపుశీసలోహాః (ఇతి మిలిత్వా పంచ లోహాః|) శిలాజతుపాషాణపంకప్రభృతీనాం తు గ్రహణముద్దిష్టశబ్దేన సూచితం; ఉద్దేశో హ్యల్పకథనం| సుధా గాంగేయికా| ఆలం హరితాలం| అంజనం సౌవీరాంజనం| ఫలైర్వనస్పతిరితి వినాపుష్పైః ఫలైర్యుక్తా వటోదుంబరాదయః| యదుక్తం హారీతే- “తేషామపుష్పాః ఫలినో వనస్పతయ ఇతి స్మృతాః” ఇతి| పుష్పైర్వానస్పత్యః ఫలైరపీతి పుష్పానంతరం ఫలభాజ ఇత్యర్థః| ఫలస్య పాకాదంతో వినాశో యేషాం తిలముద్గాదీనాం తే ఫలపాకాంతాః; అత్ర కేచిత్ ఫలపాకాంతాః పాకాంతాశ్చౌషధ్య ఇతి వదంతి; తేన వినాఽపి ఫలం పాకేనైవాంతో యేషాం దూర్వాదీనాం తేఽపి గృహ్యంతే| ప్రతానశబ్దేన లతా గుల్మాశ్చ గృహ్యంతే| యదుక్తం హారీతేన- “లతా గుల్మాశ్చ వీరుధః” ఇతి| మూలత్వగిత్యాదౌ నిర్యాసో లాక్షాసర్జరసాదిః| ఔద్భిదో గణ ఇత్యౌద్భిదసముద్భూతో గణః||68-73||-

Adhikarana 42 (74-76) · Śloka 76

మూలిన్యః షోడశైకోనా ఫలిన్యో వింశతిః స్మృతాః||74|| మహాస్నేహాశ్చ చత్వారః పంచైవ లవణాని చ| అష్టౌ మూత్రాణి సంఖ్యాతాన్యష్టావేవ పయాంసి చ||75|| శోధనార్థాశ్చ షడ్ వృక్షాః పునర్వసునిదర్శితాః| య ఏతాన్ వేత్తి సంయోక్తుం వికారేషు స వేదవిత్||76||

సంప్రత్యత్రైవ జంగమౌద్భిదపార్థివద్రవ్యే యత్ ప్రశస్తం తదాహ- మూలిన్య ఇత్యాది| మూలం ప్రశస్తతమం యాసాం తా మూలిన్యః; ఏవం ఫలిన్యోఽపి| షోడశేతి చ్ఛేదః| మహాస్నేహా ఇతి క్షీరమాంసాదీనామపి స్నేహతయా స్నేహాధ్యాయే వక్ష్యమాణత్వేన తేషు సర్పిరాదీనాం భూరిస్నేహవత్త్వేన మహత్త్వం| పంచైవ లవణానీతి విమానే (వి.అ.8) వక్ష్యమాణలవణబహుత్వే పంచానామేవ ప్రశస్తత్వేన దర్శనార్థం| ఏవం మూత్రాదిష్వపి ప్రాధాన్యమున్నేయం సజాతీయేషు| వేదవిదితి ఆయుర్వేదవిత్||74-76||

Adhikarana 43 (77-79) · Śloka 80

హస్తిదంతీ హైమవతీ శ్యామా త్రివృదధోగుడా| సప్తలా శ్వేతనామా చ ప్రత్యక్శ్రేణీ గవాక్ష్యపి||77|| జ్యోతిష్మతీ చ బింబీ చ శణపుష్పీ విషాణికా| అజగంధా ద్రవంతీ చ క్షీరిణీ చాత్ర షోడశీ||78|| శణపుష్పీ చ బింబీ చ చ్ఛర్దనే హైమవత్యపి| శ్వేతా జ్యోతిష్మతీ చైవ యోజ్యా శీర్షవిరేచనే||79|| ఏకాదశావశిష్టా యాః ప్రయోజ్యాస్తా విరేచనే| ఇత్యుక్తా నామకర్మభ్యాం మూలిన్యః...|80|

హస్తిదంతీత్యాది| హస్తిదంతీ బృహత్ఫలా గోడుంబా, ‘ఇయమేవ నాగదంతీ భణ్యతే’ ఇత్యేకే| హైమవతీ వచా| శ్యామా శ్యామమూలా త్రివృత్| అధోగుడా ప్రద్ధదారకః| సప్తలా చర్మకషా| శ్వేతనామా శ్వేతాఽపరాజితా| ప్రత్యక్శ్రేణీ దంతీ| బింబీ ఓష్ఠోపమఫలా| శణపుష్పీ ఘంటారవా| విషాణికా ఆవర్తనీ| అజగంధా ‘ఫోకాందీ’ ఇతి ఖ్యాతా| ద్రవంతీ దంత్యేవ చీరితపత్రా| క్షీరిణీ దుగ్ధికా| మూలినీనాం వమనాదివినియోగమాహ- శణపుష్పీత్యాది||77-79||-

Adhikarana 44 (80-85) · Śloka 86

...ఫలినీః శృణు||80|| శంఖిన్యథ విడంగాని త్రపుషం మదనాని చ| ధామార్గవమథేక్ష్వాకు జీమూతం కృతవేధనం| ఆనూపం స్థలజం చైవ క్లీతకం ద్వివిధం స్మృతం||81|| ప్రకీర్యా చోదకీర్యా చ ప్రత్యక్పుష్పా తథాఽభయా| అంతఃకోటరపుష్పీ చ హస్తిపర్ణ్యాశ్చ శారదం||82|| కంపిల్లకారగ్వధయోః ఫలం యత్ కుటజస్య చ| ధామార్గవమథేక్ష్వాకు జీమూతం కృతవేధనం||83|| మదనం కుటజం చైవ త్రపుషం హస్తిపర్ణినీ| ఏతాని వమనే చైవ యోజ్యాన్యాస్థాపనేషు చ||84|| నస్తః ప్రచ్ఛర్దనే చైవ ప్రత్యక్పుష్పా విధీయతే| దశ యాన్యవశిష్టాని తాన్యుక్తాని విరేచనే||85|| నామకర్మభిరుక్తాని ఫలాన్యేకోనవింశతిః|86|

శంఖినీ శ్వేతబుహ్నా(ధ్న)| క్లీతకం యష్టీమధు; అస్య తు యద్యపి సుశ్రుతే మూలం ప్రశస్తం, మూలేనైవ వ్యవహారః, తథాఽపి విరేచనం ప్రతి యష్టీమధుద్వయస్యాపి ఫలమేవ ప్రశస్తం జ్ఞేయం| ధామార్గవః పీతఘోషకః| ఇక్ష్వాకుః తిక్తాలాబుః| జీమూతో ఘోషకభేదః| కృతవేధనం జ్యోత్స్నికా| ప్రకీర్యోదకీర్యే కరంజద్వయం| ప్రత్యక్పుష్పా అపామార్గః| అంతఃకోటరపుష్పీ నీలబుధ్నా| హస్తిపర్ణీ మోరటః, అస్యాశ్చ శరత్కాలభవమేవ ఫలం గ్రాహ్యం; అత ఉక్తం- హస్తిపర్ణ్యాశ్చ శారదమితి| కంపిల్లకం గుండారోచనికా| ఆరగ్వధస్య యద్యపి సుశ్రుతే పత్రం ప్రధానముక్తం, తథాఽపీహ ఫలం గృహ్యతే ప్రధానతమత్వాత్| ధామార్గవమిత్యాదినా పంచకర్మవినియోగ ఉచ్యతే| నస్తః ప్రచ్ఛర్దన ఇతి శిరోవిరేచనే||80-85||-

Adhikarana 45 (86-87) · Śloka 88

సర్పిస్తైలం వసా మజ్జా స్నేహో దిష్టశ్చతుర్విధః ||86|| పానాభ్యంజనబస్త్యర్థం నస్యార్థం చైవ యోగతః| స్నేహనా జీవనా వర్ణ్యా బలోపచయవర్ధనాః||87|| స్నేహా హ్యేతే చ విహితా వాతపిత్తకఫాపహాః|88|

మహాస్నేహేషు సర్పిరాదౌ పఠితం, ప్రాధాన్యాత్; వచనం హి- “నాన్యః స్నేహస్తథా కశ్చిత్ సంస్కారమనువర్తతే| యథా సర్పిరతః సర్పిః సర్వస్నేహోత్తమం మతం” (ని.అ.1) ఇతి||86-87||-

Adhikarana 46 (88-91) · Śloka 92

సౌవర్చలం సైంధవం చ విడమౌద్భిదమేవ చ||88|| సాముద్రేణ సహైతాని పంచ స్యుర్లవణాని చ| స్నిగ్ధాన్యుష్ణాని తీక్ష్ణాని దీపనీయతమాని చ||89|| ఆలేపనార్థే యుజ్యంతే స్నేహస్వేదవిధౌ తథా| అధోభాగోర్ధ్వభాగేషు నిరూహేష్వనువాసనే||90|| అభ్యంజనే భోజనార్థే శిరసశ్చ విరేచనే| శస్త్రకర్మణి వర్త్యర్థమంజనోత్సాదనేషు చ||91|| అజీర్ణానాహయోర్వాతే గుల్మే శూలే తథోదరే| ఉక్తాని లవణా(ని)...|92|

లవణేషు యద్యపి సైంధవం ప్రధానం, యతో వక్ష్యతి- “సైంధవం లవణానాం” (సూ.అ.25) ఇత్యగ్ర్యాధికారే, తథాఽపి సౌవర్చలస్య రోచనత్వప్రకర్షాత్తథా సైంధవమను ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థమగ్రే పాఠః| ఔద్భిదం ఔత్కారికాలవణం, కేచిచ్ఛాంభరిలవణమాహుః| సాముద్రం దక్షిణసముద్రభవం ‘కరకచ’ ఇతి ఖ్యాతం| అభ్యంజన ఇతి స్నేహాభ్యంగే| వర్త్యర్థమితి ఫలవర్త్యర్థం||88-91||-

Adhikarana 47 (92-104) · Śloka 105

... న్యూ(ఊ)ర్ధ్వం మూత్రాణ్యష్టౌ నిబోధ మే||92|| ముఖ్యాని యాని దిష్టాని సర్వాణ్యాత్రేయశాసనే| అవిమూత్రమజామూత్రం గోమూత్రం మాహిషం చ యత్ ||93|| హస్తిమూత్రమథోష్ట్రస్య హయస్య చ ఖరస్య చ| ఉష్ణం తీక్ష్ణమథోఽరూక్షం కటుకం లవణాన్వితం||94|| మూత్రముత్సాదనే యుక్తం యుక్తమాలేపనేషు చ| యుక్తమాస్థాపనే మూత్రం యుక్తం చాపి విరేచనే||95|| స్వేదేష్వపి చ తద్యుక్తమానాహేష్వగదేషు చ| ఉదరేష్వథ చార్శఃసు గుల్మికుష్ఠికిలాసిషు ||96|| తద్యుక్తముపనాహేషు పరిషేకే తథైవ చ| దీపనీయం విషఘ్నం చ క్రిమిఘ్నం చోపదిశ్యతే||97|| పాండురోగోపసృష్టానాముత్తమం శర్మ చోచ్యతే| శ్లేష్మాణం శమయేత్ పీతం మారుతం చానులోమయేత్||98|| కర్షేత్ పిత్తమధోభాగమిత్యస్మిన్ గుణసంగ్రహః| సామాన్యేన మయోక్తస్తు పృథక్త్వేన ప్రవక్ష్యతే||99|| అవిమూత్రం సతిక్తం స్యాత్ స్నిగ్ధం పిత్తావిరోధి చ| ఆజం కషాయమధురం పథ్యం దోషాన్నిహంతి చ||100|| గవ్యం సమధురం కించిద్దోషఘ్నం క్రిమికుష్ఠనుత్| కండూం చ శమయేత్ పీతం సమ్యగ్దోషోదరే హితం||101|| అర్శఃశోఫోదరఘ్నం తు సక్షారం మాహిషం సరం| హాస్తికం లవణం మూత్రం హితం తు క్రిమికుష్ఠినాం||102|| ప్రశస్తం బద్ధవిణ్మూత్రవిషశ్లేష్మామయార్శసాం| సతిక్తం శ్వాసకాసఘ్నమర్శోఘ్నం చౌష్ట్రముచ్యతే||103|| వాజినాం తిక్తకటుకం కుష్ఠవ్రణవిషాపహం| ఖరమూత్రమపస్మారోన్మాదగ్రహవినాశనం||104|| ఇతీహోక్తాని మూత్రాణి యథాసామర్థ్యయోగతః|105|

అవిమూత్రమిత్యాదౌ స్త్రీమూత్రమేవ ప్రశస్తమితి లింగపరిగ్రహాద్దర్శయతి; యతః స్త్రీణాం లఘ్వంగత్వాన్మూత్రమపి లఘు; వచనం హి- “లాఘవం జాతిసామాన్యే స్త్రీణాం పుంసాం చ గౌరవం” (సూ.అ.27) ఇతి| యత్తూచ్యతే- పుంసాం మూత్రం శుక్రసంబంధాద్గురు; తన్న, శుక్రసంబంధస్య స్త్రీణామపి శుక్రవత్త్వేన తుల్యత్వాత్; వచనం హి- “యదా నారీ హి నార్యా తు మైథునాయోపపద్యతే| ముంచతః శుక్రమన్యోఽన్యమనస్థిస్తత్ర జాయతే ” ఇత్యాది; నపుంసకమూత్రం త్వమంగలత్వాన్న గృహ్యతే| అగదేష్విత్యనేనాగదప్రయోగయౌగికత్వం, విషఘ్నమిత్యనేన చ కేవలస్యైవ విషహంతృత్వమితి న పౌనరుక్త్యం| శర్మ చోచ్యత ఇతి ఆరోగ్యరూపసుఖకర్తృత్వాత్| అధోభాగమితి అధోమార్గేణ పిత్తం కర్షేత్; కింవా యదేవాధోగతం పిత్తం తదేవ విరేచయతి నోర్ధ్వగం| యథాసామర్థ్యయోగత ఇతి యాదృశః శక్తియోగో మూత్రాణాం తథా||92-104||-

Adhikarana 48 (105-113) · Śloka 113

అతః క్షీరాణి వక్ష్యంతే కర్మ చైషాం గుణాశ్చ యే||105|| అవిక్షీరమజాక్షీరం గోక్షీరం మాహిషం చ యత్| ఉష్ట్రీణామథ నాగీనాం వడవాయాః స్త్రియాస్తథా||106|| ప్రాయశో మధురం స్నిగ్ధం శీతం స్తన్యం పయో మతం| ప్రీణనం బృంహణం వృష్యం మేధ్యం బల్యం మనస్కరం||107|| జీవనీయం శ్రమహరం శ్వాసకాసనిబర్హణం| హంతి శోణితపిత్తం చ సంధానం విహతస్య చ||108|| సర్వప్రాణభృతాం సాత్మ్యం శమనం శోధనం తథా| తృష్ణాఘ్నం దీపనీయం చ శ్రేష్ఠం క్షీణక్షతేషు చ||109|| పాండురోగేఽమ్లపిత్తే చ శోషే గుల్మే తథోదరే| అతీసారే జ్వరే దాహే శ్వయథౌ చ విశేషతః ||110|| యోనిశుక్రప్రదోషేషు మూత్రేష్వప్రచురేషు చ| పురీషే గ్రథితే పథ్యం వాతపిత్తవికారిణాం||111|| నస్యాలేపావగాహేషు వమనాస్థాపనేషు చ| విరేచనే స్నేహనే చ పయః సర్వత్ర యుజ్యతే||112|| యథాక్రమం క్షీరగుణానేకైకస్య పృథక్ పృథక్| అన్నపానాదికేఽధ్యాయే భూయో వక్ష్యామ్యశేషతః||113||

ప్రాయశో మధురమితి ప్రాధాన్యేన మధురం| తేన క్షీరముష్ట్రీణామీషల్లవణం తథా ఛాగం కషాయమిత్యాదౌ రసాంతరస్యాప్రాధాన్యేనానుబంధోఽపి క్షీరే భవతీతి దర్శయతి| ప్రాయశ ఇతి బృంహణం స్నిగ్ధమిత్యేతాభ్యాం తథా శీతమిత్యనేన చ సంబధ్యతే; తేనౌష్ట్రస్య రూక్షోష్ణత్వాభిధానం న విరోధి| స్తన్యమితి స్తన్యవృద్ధికరం| మనస్కరమితి ప్రభావాదోజస్కరత్వాచ్చ; ఓజోవృద్ధ్యా హి తదనువిధాయినో మనసోఽపి స్వకర్మసామర్థ్యం భవతి| ఏతదేవ చ నిత్యస్యేహ మనసః కరణం యన్మనసః ప్రకర్షబుద్ధ్యుత్కర్షాదిగుణకరణం| హంతి శోణితపిత్తమితి అవస్థావిశేషాపన్నమేవ శోణితపిత్తం హంతి| వచనం హి- “కషాయయోగైర్వివిధైర్యథోక్తైర్దీప్తేఽనలే శ్లేష్మణి నిర్జితే చ| యద్రక్తపిత్తం ప్రశమం న యాతి తత్రానిలః స్యాదను, తత్ర కార్యం|| ఛాగం పయః స్యాత్ పరమం ప్రయోగే గవ్యం శృతం పంచగుణే జలే వా” (చి.అ.4) ఇతి| ఏవం చ యదుచ్యతే- అధోభాగే రక్తపిత్తే సరత్వాత్ క్షీరమయౌగికం, ఊర్ధ్వగే చ కఫకర్తృతయాఽయౌగికమితి, తన్నిరస్తం| సర్వప్రాణభృతాం సాత్మ్యమిత్యత్ర సర్వశబ్దశ్చికిత్స్యతయా ప్రకృతసర్వమనుష్యేష్వేవ వర్తతే, తేన క్షీరస్య సంస్వేదజాదిప్రాణ్యసాత్మ్యత్వం నోద్భావనీయం; కింవా సర్వశబ్దోఽయం భూరివచనః||105-113||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

అథాపరే త్రయో వృక్షాః పృథగ్యే ఫలమూలిభిః| స్నుహ్యర్కాశ్మంతకాస్తేషామిదం కర్మ పృథక్ పృథక్||114|| వమనేఽశ్మంతకం విద్యాత్ స్నుహీక్షీరం విరేచనే| క్షీరమర్కస్య విజ్ఞేయం వమనే సవిరేచనే||115||

ఫలమూలిభిరితి పృథక్శబ్దయోగాదపాదానే తృతీయా| అశ్మంతకో మాలుయాసదృశపత్రో వృక్షః||114-115||

Adhikarana 50 (116-119) · Śloka 119

ఇమాంస్త్రీనపరాన్ వృక్షానాహుర్యేషాం హితాస్త్వచః| పూతీకః కృష్ణగంధా చ తిల్వకశ్చ తథా తరుః||116|| విరేచనే ప్రయోక్తవ్యః పూతీకస్తిల్వకస్తథా| కృష్ణగంధా పరీసర్పే శోథేష్వర్శఃసు చోచ్యతే||117|| దద్రువిద్రధిగండేషు కుష్ఠేష్వప్యలజీషు చ| షడ్వృక్షాంఛోధనానేతానపి విద్యాద్విచక్షణః||118|| ఇత్యుక్తాః ఫలమూలిన్యః స్నేహాశ్చ లవణాని చ| మూత్రం క్షీరాణి వృక్షాశ్చ షడ్ యే దిష్టపయస్త్వచః||119||

పూతీకః కంటకీకరంజః| తిల్వకో లోధ్రః; తస్య తరురితి విశేషణేన పట్టికాలోధ్రం వ్యుదస్యతి, శాబరలోధ్రం చ మహాప్రమాణం తరుశబ్దయోగ్యం గ్రాహయతి; కింవా తరువిశేషణేన బాలం లోధ్రం వ్యుదస్యతి| షడ్వృక్షాఞ్ శోధనానిత్యత్ర యద్యపి కృష్ణగంధాయాః పంచకర్మణ్యనభిధానాన్న శోధనత్వం, తథాఽపి బాహ్యాలేపనేన బహిఃస్థితదోషసంశోధనత్వం బోద్ధవ్యం; కింవా అపిశబ్దాత్ కృష్ణగంధాయా అశోధనత్వమపి సూచ్యతే||116-119||

Adhikarana 51 (120-123) · Śloka 123

ఓషధీర్నామరూపాభ్యాం జానతే హ్యజపా వనే| అవిపాశ్చైవ గోపాశ్చ యే చాన్యే వనవాసినః||120|| న నామజ్ఞానమాత్రేణ రూపజ్ఞానేన వా పునః| ఓషధీనాం పరాం ప్రాప్తిం కశ్చిద్వేదితుమర్హతి||121|| యోగవిత్త్వప్యరూపజ్ఞస్తాసాం తత్త్వవిదుచ్యతే| కిం పునర్యో విజానీయాదోషధీః సర్వథా భిషక్||122|| యోగమాసాం తు యో విద్యాద్దేశకాలోపపాదితం| పురుషం పురుషం వీక్ష్య స జ్ఞేయో భిషగుత్తమః||123||

ఉక్తానామోషధీనాం యోగజ్ఞానస్య ప్రాధాన్యం దర్శయన్నాహ- ఓషధీరిత్యాది| పరాం ప్రాప్తిమితి ఉత్కృష్టం వ్యాధిశరీరాద్యపేక్షం సమ్యగ్యోగం| యోగో వ్యాధిశరీరాద్యపేక్షా సమ్యగ్యోజనా భేషజస్య| సర్వథేతి నామరూపయోగైః| యోగమేవ విశిష్టం దర్శయన్నాహ- యోగమిత్యాది| దేశకాలోపపాదితమితి దేశకాలకృతం| పురుషం పురుషం వీక్ష్యేతి వీప్సాయాం, ప్రతిపురుషం ప్రకృత్యాదిభేదేన యోగస్య ప్రాయో భేదో భవతీతి దర్శయతి| పురుషశబ్దేన చేహ సంయోగపురుషోఽభిప్రేతః||120-123||

Adhikarana 52 (124-125) · Śloka 125

యథా విషం యథా శస్త్రం యథాఽగ్నిరశనిర్యథా| తథౌషధమవిజ్ఞాతం విజ్ఞాతమమృతం యథా||124|| ఔషధం హ్యనభిజ్ఞాతం నామరూపగుణైస్త్రిభిః| విజ్ఞాతం చాపి దుర్యుక్తమనర్థాయోపపద్యతే||125||

యోగస్యౌషధజ్ఞానాధీనత్వాదౌషధాజ్ఞానస్య మహానర్థకారితాం బహుభిర్దృష్టాంతైర్దర్శయతి- యథా విషమిత్యాది| విషాదిబహుదృష్టాంతేనాజ్ఞాతం భేషజం కించిద్విషవత్ సంజ్ఞానాశం కృత్వా మారయతి, కించిచ్చ శస్త్రవన్మర్మచ్ఛేదం కృత్వా మారయతి, కించిచ్చాగ్నివత్ స్ఫోటాదికం కృత్వా మారయతి, కించిచ్చాశనివత్ సద్యో మారయతీతి దర్శయతి| నామరూపగుణైరిత్యనేన త్రిత్వే లబ్ధే పునస్త్రిభిరితి వచనమేకైకజ్ఞానప్రతిషేధార్థం; తేన త్రిభిరేవ మిలితైర్జ్ఞాతం భేషజం ప్రశస్తమితి దర్శయతి||124-125||

Adhikarana 53 (126-133) · Śloka 133

యోగాదపి విషం తీక్ష్ణముత్తమం భేషజం భవేత్| భేషజం చాపి దుర్యుక్తం తీక్ష్ణం సంపద్యతే విషం||126|| తస్మాన్న భిషజా యుక్తం యుక్తిబాహ్యేన భేషజం| ధీమతా కించిదాదేయం జీవితారోగ్యకాంక్షిణా||127|| కుర్యాన్నిపతితో మూర్ధ్ని సశేషం వాసవాశనిః| సశేషమాతురం కుర్యాన్నత్వజ్ఞమతమౌషధం||128|| దుఃఖితాయ శయానాయ శ్రద్దధానాయ రోగిణే| యో భేషజమవిజ్ఞాయ ప్రాజ్ఞమానీ ప్రయచ్ఛతి||129|| త్యక్తధర్మస్య పాపస్య మృత్యుభూతస్య దుర్మతేః| నరో నరకపాతీ స్యాత్తస్య సంభాషణాదపి||130|| వరమాశీవిషవిషం క్వథితం తామ్రమేవ వా| పీతమత్యగ్నిసంతప్తా భక్షితా వాఽప్యయోగుడాః||131|| నతు శ్రుతవతాం వేశం బిభ్రతా శరణాగతాత్| గృహీతమన్నం పానం వా విత్తం వా రోగపీడితాత్||132|| భిషగ్బుభూషుర్మతిమానతః స్వగుణసంపది| పరం ప్రయత్నమాతిష్ఠేత్ ప్రాణదః స్యాద్యథా నృణాం||133||

యోగం స్తౌతి- యోగాదపీత్యాది| విషం చ సమ్యగ్యోగాద్భేషజం భవతీతి “తిలం దద్యాద్విషస్య తు” (చి.అ.1) ఇత్యాదిప్రయోగే బోద్ధవ్యం| న కేవలమాతురేణైవాభిషజో భేషజం నాదేయం, కింతు భిషజాఽపి యుక్తిబాహ్యేన భేషజమాతురాయ న దేయమిత్యాహ- దుఃఖితాయేత్యాది||126-133||

Adhikarana 54 (134) · Śloka 134

తదేవ యుక్తం భైషజ్యం యదారోగ్యాయ కల్పతే| స చైవ భిషజాం శ్రేష్ఠో రోగేభ్యో యః ప్రమోచయేత్||134||

అథ సమ్యగ్యుక్తస్య భేషజస్య కిం లక్షణం కింవా ఉపాదేయస్య శ్రేష్ఠవైద్యస్య లక్షణమిత్యాహ- తదేవేత్యాది| రోగేభ్యో యః ప్రమోచయేదిత్యనేన చ జ్ఞానపూర్వం భేషజప్రయోగేణ రోగహారకత్వముచ్యతే; తేన యాదృచ్ఛికసిద్ధ్యా కువైద్యవ్యవహారో న వాచ్యః; యాదృచ్ఛికసిద్ధౌ హి వైద్యో న రోగప్రమోక్షే కారణం, కింతు ఘుణాక్షరన్యాయేన దైవాగతో భేషజస్య సమ్యగ్యోగ ఇతి||134||

Adhikarana 55 (135) · Śloka 135

సమ్యక్ప్రయోగం సర్వేషాం సిద్ధిరాఖ్యాతి కర్మణాం| సిద్ధిరాఖ్యాతి సర్వైశ్చ గుణైర్యుక్తం భిషక్తమం||135||

కథమారోగ్యాత్ సమ్యగ్యోగో భేషజస్య జ్ఞాయతే ఇత్యాహ- సమ్యక్ప్రయోగమిత్యాది| సర్వేషామిత్యనేనాన్యేషామపి కర్మణాం ప్రతిమాకరణాదీనాం సిద్ధిః సమ్యగ్యోగం తత్కారణతాం ఖ్యాపయతి; న హ్యసమ్యక్ప్రయుక్తే కారణే సమ్యక్ కార్యం భవతి| సిద్ధిరాఖ్యాతీతి ఉక్తా ప్రాతినియమికీ సిద్ధిః, న యాదృచ్ఛికీ| సర్వైర్గుణైరితి శ్రుతే పర్యవదాతత్వాదిభిః ఖుడ్డాకచతుష్పాద (సూ.అ.10) వక్ష్యమాణైః||135||

Adhikarana 56 (136-140) · Śloka 140

తత్ర శ్లోకాః- ఆయుర్వేదాగమో హేతురాగమస్య ప్రవర్తనం| సూత్రణస్యాభ్యనుజ్ఞానమాయుర్వేదస్య నిర్ణయః||136|| సంపూర్ణం కారణం కార్యమాయుర్వేదప్రయోజనం| హేతవశ్చైవ దోషాశ్చ భేషజం సంగ్రహేణ చ||137|| రసాః సప్రత్యయద్రవ్యాస్త్రివిధో ద్రవ్యసంగ్రహః| మూలిన్యశ్చ ఫలిన్యశ్చ స్నేహాశ్చ లవణాని చ||138|| మూత్రం క్షీరాణి వృక్షాశ్చ షడ్ యే క్షీరత్వగాశ్రయాః| కర్మాణి చైషాం సర్వేషాం యోగాయోగగుణాగుణాః||139|| వైద్యాపవాదో యత్రస్థాః సర్వే చ భిషజాం గుణాః| సర్వమేతత్ సమాఖ్యాతం పూర్వాధ్యాయే మహర్షిణా||140||

తత్ర శ్లోకా ఇతి తంత్రకారస్య రీతిరియం యత్- యత్రోక్తమర్థం సంగ్రహేణాభిధత్తే తత్ర ‘తత్ర శ్లోకా’ ఇతి కరోతి; యత్ర తూక్తాదనధికముచ్యతే తత్ర ‘భవతి చాత్ర’ ఇతి కరోతి; న చాస్య నిష్ప్రయోజనత్వం, తంత్రధర్మత్వాత్| అధ్యాయోక్తమర్థమధ్యాయాంతే సంగ్రహేణాభిధత్తే- ఆయుర్వేదాగమ ఇత్యాదినా| సంగ్రహకథనం చ పూర్వోక్తార్థస్య సంక్షేపేణ గ్రహణార్థం తథా దుర్జ్ఞానప్రతిషేధార్థం చ| యతో యత్కించిదత్ర దుర్జ్ఞానం స్యాత్తదిహ ప్రతిపాదితార్థసంవాదేనావధార్యతే| వచనం హి- “గద్యోక్తో యః పునః శ్లోకైరర్థః సమనుగీయతే| తద్వ్యక్తివ్యవసాయార్థం ద్విరుక్తిః సా న గర్హ్యతే” (ని.అ.1) ఇతి| అత్ర చ గద్యోక్త ఇతి విస్తరోక్తోపలక్షణం| తేన శ్లోకోక్తస్యాప్యారగ్వధీయాద్యర్థస్య పునః శ్లోకేన సంగ్రహణమవిరుద్ధం| వ్యక్తిః స్పష్టతా, వ్యవసాయః అవధారణం| ఆగమ ఇతి “దీర్ఘంజీవితమన్విచ్ఛన్” ఇత్యాదినా, హేతురితి ఆయుర్వేదాగమహేతుః, స చ “విఘ్నభూతా యదా రోగా” ఇత్యాదినా రోగప్రాదుర్భావ ఉక్తః; కింవా “దీర్ఘంజీవితమన్విచ్ఛన్” ఇత్యాదిశ్లోకో విశేషేణాయుర్వేదాగమస్య తథాఽఽయుర్వేదాగమహేతోశ్చ పిండసూత్రరూపః, “బ్రహ్మణా హి” ఇత్యాదిగ్రంథస్త్వాయుర్వేదాగమప్రతిపాదకః, హేతుప్రతిపాదకస్తు “విఘ్నభూతా” ఇత్యాదిగ్రంథో యథోక్త ఏవ| ఆగమస్య ప్రవర్తనమితి ఇంద్రాదానీయ భరద్వాజేన మర్త్యలోకే ప్రవర్తనమాయుర్వేదగ్రహణపర్యంతం| సూత్రణమిత్యాయుర్వేదతంత్రకరణమగ్నివేశాదీనాం| అభ్యనుజ్ఞానమితి “తాని చానుమతాని” ఇత్యాది| శేషం సుగమం||136-140||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే సూత్రస్థానే దీర్ఘంజీవితీయో నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాఖ్యాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం సూత్రస్థానే దీర్ఘంజీవితీయో నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||