1. dīrghañjīvitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1) · Śloka 1

అథాతో దీర్ఘంజీవితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||

Adhikarana 2 (2) · Śloka 2

ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

దీర్ఘం జీవితమన్విచ్ఛంభరద్వాజ ఉపాగమత్| ఇంద్రముగ్రతపా బుద్ధ్వా శరణ్యమమరేశ్వరం||3||

Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 5

బ్రహ్మణా హి యథాప్రోక్తమాయుర్వేదం ప్రజాపతిః| జగ్రాహ నిఖిలేనాదావశ్వినౌ తు పునస్తతః||4|| అశ్విభ్యాం భగవాంఛక్రః ప్రతిపేదే హ కేవలం| ఋషిప్రోక్తో భరద్వాజస్తస్మాచ్ఛక్రముపాగమత్||5||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

విఘ్నభూతా యదా రోగాః ప్రాదుర్భూతాః శరీరిణాం| తపోపవాసాధ్యయనబ్రహ్మచర్యవ్రతాయుషాం ||6|| తదా భూతేష్వనుక్రోశం పురస్కృత్య మహర్షయః| సమేతాః పుణ్యకర్మాణః పార్శ్వే హిమవతః శుభే||7||

Adhikarana 6 (8-14) · Śloka 15

అంగిరా జమదగ్నిశ్చ వసిష్ఠః కశ్యపో భృగుః| ఆత్రేయో గౌతమః సాంఖ్యః పులస్త్యో నారదోఽసితః||8|| అగస్త్యో వామదేవశ్చ మార్కండేయాశ్వలాయనౌ| పారిక్షిర్భిక్షురాత్రేయో భరద్వాజః కపింజ(ష్ఠ)లః||9|| విశ్వామిత్రాశ్మరథ్యౌ చ భార్గవశ్చ్యవనోఽభిజిత్| గార్గ్యః శాండిల్యకౌండిల్యౌ(న్యౌ)వార్క్షిర్దేవలగాలవౌ||10|| సాంకృత్యో బైజవాపిశ్చ కుశికో బాదరాయణః| బడిశః శరలోమా చ కాప్యకాత్యాయనావుభౌ||11|| కాంకాయనః కైకశేయో ధౌమ్యో మారీచకాశ్యపౌ| శర్కరాక్షో హిరణ్యాక్షో లోకాక్షః పైంగిరేవ చ||12|| శౌనకః శాకునేయశ్చ మైత్రేయో మైమతాయనిః| వైఖానసా వాలఖిల్యాస్తథా చాన్యే మహర్షయః||13|| బ్రహ్మజ్ఞానస్య నిధయో ద(య)మస్య నియమస్య చ| తపసస్తేజసా దీప్తా హూయమానా ఇవాగ్నయః||14|| సుఖోపవిష్టాస్తే తత్ర పుణ్యాం చక్రుః కథామిమాం|15|

Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 18

ధర్మార్థకామమోక్షాణామారోగ్యం మూలముత్తమం||15|| రోగాస్తస్యాపహర్తారః శ్రేయసో జీవితస్య చ| ప్రాదుర్భూతో మనుష్యాణామంతరాయో మహానయం||16|| కః స్యాత్తేషాం శమోపాయ ఇత్యుక్త్వా ధ్యానమాస్థితాః| అథ తే శరణం శక్రం దదృశుర్ధ్యానచక్షుషా||17|| స వక్ష్యతి శమోపాయం యథావదమరప్రభుః|18|

Adhikarana 8 (18-23) · Śloka 23

కః సహస్రాక్షభవనం గచ్ఛేత్ ప్రష్టుం శచీపతిం||18|| అహమర్థే నియుజ్యేయమత్రేతి ప్రథమం వచః| భరద్వాజోఽబ్రవీత్తస్మాదృషిభిః స నియోజితః||19|| స శక్రభవనం గత్వా సురర్షిగణమధ్యగం | దదర్శ బలహంతారం దీప్యమానమివానలం||20|| సోఽభిగమ్య జయాశీర్భిరభినంద్య సురేశ్వరం| ప్రోవాచ వినయాద్ధీమానృషీణాం వాక్యముత్తమం||21|| వ్యాధయో హి సముత్పన్నాః సర్వప్రాణిభయంకరాః| తద్బ్రూహి మే శమోపాయం యథావదమరప్రభో||22|| తస్మై ప్రోవాచ భగవానాయుర్వేదం శతక్రతుః| పదైరల్పైర్మతిం బుద్ధ్వా విపులాం పరమర్షయే||23||

Adhikarana 9 (24) · Śloka 24

హేతులింగౌషధజ్ఞానం స్వస్థాతురపరాయణం| త్రిసూత్రం శాశ్వతం పుణ్యం బుబుధే యం పితామహః||24||

Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 26

సోఽనంతపారం త్రిస్కంధమాయుర్వేదం మహామతిః| యథావదచిరాత్ సర్వం బుబుధే తన్మనా మునిః||25|| తేనాయురమితం లేభే భరద్వాజః సుఖాన్వితం| ఋషిభ్యోఽనధికం తచ్చ శశంసానవశేషయన్||26||

Adhikarana 11 (27-29) · Śloka 29

ఋషయశ్చ భరద్వాజాజ్జగృహుస్తం ప్రజాహితం| దీర్ఘమాయుశ్చికీర్షంతో వేదం వర్ధనమాయుషః||27|| మహర్షయస్తే దదృశుర్యథావజ్జ్ఞానచక్షుషా| సామాన్యం చ విశేషం చ గుణాన్ ద్రవ్యాణి కర్మ చ||28|| సమవాయం చ తజ్జ్ఞాత్వా తంత్రోక్తం విధిమాస్థితాః| లేభిరే పరమం శర్మ జీవితం చాప్యనిత్వరం ||29||

Adhikarana 12 (30-31) · Śloka 31

అథ మైత్రీపరః పుణ్యమాయుర్వేదం పునర్వసుః| శిష్యేభ్యో దత్తవాన్ షడ్భ్యః సర్వభూతానుకంపయా||30|| అగ్నివేశశ్చ భేల(డ)శ్చ జతూకర్ణః పరాశరః| హారీతః క్షారపాణిశ్చ జగృహుస్తన్మునేర్వచః||31||

Adhikarana 13 (32-40) · Śloka 40

బుద్ధేర్విశేషస్తత్రాసీన్నోపదేశాంతరం మునేః| తంత్రస్య కర్తా ప్రథమమగ్నివేశో యతోఽభవత్||32|| అథ భేలాదయశ్చక్రుః స్వం స్వం తంత్రం కృతాని చ| శ్రావయామాసురాత్రేయం సర్షిసంఘం సుమేధసః||33|| శ్రుత్వా సూత్రణమర్థానామృషయః పుణ్యకర్మణాం| యథావత్సూత్రితమితి ప్రహృష్టాస్తేఽనుమేనిరే||34|| సర్వ ఏవాస్తువంస్తాంశ్చ సర్వభూతహితైషిణః| సాధు భూతేష్వనుక్రోశ ఇత్యుచ్చైరబ్రువన్ సమం||35|| తం పుణ్యం శుశ్రువుః శబ్దం దివి దేవర్షయః స్థితాః| సామరాః పరమర్షీణాం శ్రుత్వా ముముదిరే పరం||36|| అహో సాధ్వితి నిర్ఘోషో లోకాంస్త్రీనన్వవా(నా)దయత్| నభసి స్నిగ్ధగంభీరో హర్షాద్భూతైరుదీరితః||37|| శివో వాయుర్వవౌ సర్వా భాభిరున్మీలితా దిశః| నిపేతుః సజలాశ్చైవ దివ్యాః కుసుమవృష్టయః||38|| అథాగ్నివేశప్రముఖాన్ వివిశుర్జ్ఞానదేవతాః| బుద్ధిః సిద్ధిః స్మృతిర్మేధా ధృతిః కీర్తిః క్షమా దయా||39|| తాని చానుమతాన్యేషాం తంత్రాణి పరమర్షిభిః| భ(భా)వాయ భూతసంఘానాం ప్రతిష్ఠాం భువి లేభిరే||40||

Adhikarana 14 (41) · Śloka 41

హితాహితం సుఖం దుఃఖమాయుస్తస్య హితాహితం| మానం చ తచ్చ యత్రోక్తమాయుర్వేదః స ఉచ్యతే||41||

Adhikarana 15 (42) · Śloka 42

శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగో ధారి జీవితం| నిత్యగశ్చానుబంధశ్చ పర్యాయైరాయురుచ్యతే||42||

Adhikarana 16 (43) · Śloka 43

తస్యాయుషః పుణ్యతమో వేదో వేదవిదాం మతః| వక్ష్యతే యన్మనుష్యాణాం లోకయోరుభయోర్హితం ||43||

Adhikarana 17 (44) · Śloka 44

సర్వదా సర్వభావానాం సామాన్యం వృద్ధికారణం| హ్రాసహేతుర్విశేషశ్చ, ప్రవృత్తిరుభయస్య తు||44||

Adhikarana 18 (45) · Śloka 45

సామాన్యమేకత్వకరం, విశేషస్తు పృథక్త్వకృత్| తుల్యార్థతా హి సామాన్యం, విశేషస్తు విపర్యయః||45||

Adhikarana 19 (46-47) · Śloka 47

సత్త్వమాత్మా శరీరం చ త్రయమేతత్త్రిదండవత్| లోకస్తిష్ఠతి సంయోగాత్తత్ర సర్వం ప్రతిష్ఠితం||46|| స పుమాంశ్చేతనం తచ్చ తచ్చాధికరణం స్మృతం| వేదస్యాస్య, తదర్థం హి వేదోఽయం సంప్రకాశితః||47||

Adhikarana 20 (48) · Śloka 48

ఖాదీన్యాత్మా మనః కాలో దిశశ్చ ద్రవ్యసంగ్రహః| సేంద్రియం చేతనం ద్రవ్యం, నిరింద్రియమచేతనం||48||

Adhikarana 21 (49) · Śloka 49

సార్థా గుర్వాదయో బుద్ధిః ప్రయత్నాంతాః పరాదయః| గుణాః ప్రోక్తాః ...|49|

Adhikarana 22 (49) · Śloka 49

...ప్రయత్నాది కర్మ చేష్టితముచ్యతే||49||

Adhikarana 23 (50) · Śloka 50

సమవాయోఽపృథగ్భావో భూమ్యాదీనాం గుణైర్మతః| స నిత్యో యత్ర హి ద్రవ్యం న తత్రానియతో గుణః||50||

Adhikarana 24 (51) · Śloka 51

యత్రాశ్రితాః కర్మగుణాః కారణం సమవాయి యత్| తద్ద్రవ్యం ...|51|

Adhikarana 25 (51) · Śloka 51

...సమవాయీ తు నిశ్చేష్టః కారణం గుణః||51||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

సంయోగే చ విభాగే చ కారణం ద్రవ్యమాశ్రితం| కర్తవ్యస్య క్రియా కర్మ కర్మ నాన్యదపేక్షతే||52||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

ఇత్యుక్తం కారణం...|53|

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

... కార్యం ధాతుసామ్యమిహోచ్యతే| ధాతుసామ్యక్రియా చోక్తా తంత్రస్యాస్య ప్రయోజనం||53||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

కాలబుద్ధీంద్రియార్థానాం యోగో మిథ్యా న చాతి చ| ద్వయాశ్రయాణాం వ్యాధీనాం త్రివిధో హేతుసంగ్రహః||54||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

శరీరం సత్త్వసంజ్ఞం చ వ్యాధీనామాశ్రయో మతః| తథా సుఖానాం, యోగస్తు సుఖానాం కారణం సమః||55||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

నిర్వికారః పరస్త్వాత్మా సత్త్వభూతగుణేంద్రియైః| చైతన్యే కారణం నిత్యో ద్రష్టా పశ్యతి హి క్రియాః||56||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

వాయుః పిత్తం కఫశ్చోక్తః శారీరో దోషసంగ్రహః| మానసః పునరుద్దిష్టో రజశ్చ తమ ఏవ చ||57||

Adhikarana 33 (58) · Śloka 58

ప్రశామ్యత్యౌషధైః పూర్వో దైవయుక్తివ్యపాశ్రయైః| మానసో జ్ఞానవిజ్ఞానధైర్యస్మృతిసమాధిభిః||58||

Adhikarana 34 (59-61) · Śloka 61

రూక్షః శీతో లఘుః సూక్ష్మశ్చలోఽథ విశదః ఖరః| విపరీతగుణైర్ద్రవ్యైర్మారుతః సంప్రశామ్యతి||59|| సస్నేహముష్ణం తీక్ష్ణం చ ద్రవమమ్లం సరం కటు| విపరీతగుణైః పిత్తం ద్రవ్యైరాశు ప్రశామ్యతి||60|| గురుశీతమృదుస్నిగ్ధమధురస్థిరపిచ్ఛిలాః| శ్లేష్మణః ప్రశమం యాంతి విపరీతగుణైర్గుణాః||61||

Adhikarana 35 (62) · Śloka 63

విపరీతగుణైర్దేశమాత్రాకాలోపపాదితైః| భేషజైర్వినివర్తంతే వికారాః సాధ్యసమ్మతాః||62|| సాధనం న త్వసాధ్యానాం వ్యాధీనాముపదిశ్యతే|63|

Adhikarana 36 (63) · Śloka 63

భూయశ్చాతో యథాద్రవ్యం గుణకర్మాణి వక్ష్యతే||63||

Adhikarana 37 (64) · Śloka 64

రసనార్థో రసస్తస్య ద్రవ్యమాపః క్షితిస్తథా| నిర్వృత్తౌ చ విశేషే చ ప్రత్యయాః ఖాదయస్త్రయః||64||

Adhikarana 38 (65) · Śloka 65

స్వాదురమ్లోఽథ లవణః కటుకస్తిక్త ఏవ చ| కషాయశ్చేతి షట్కోఽయం రసానాం సంగ్రహః స్మృతః||65||

Adhikarana 39 (66) · Śloka 1

స్వాద్వమ్లలవణా వాయుం, కషాయస్వాదుతిక్తకాః| జయంతి పిత్తం, శ్లేష్మాణం కషాయకటుతిక్తకాః||66|| (కట్వమ్లలవణాః పిత్తం, స్వాద్వమ్లలవణాః కఫం| కటుతిక్తకషాయాశ్చ కోపయంతి సమీరణం ||1||)|

Adhikarana 40 (67) · Śloka 67

కించిద్దోషప్రశమనం కించిద్ధాతుప్రదూషణం| స్వస్థవృత్తౌ మతం కించిత్త్రివిధం ద్రవ్యముచ్యతే||67||

Adhikarana 41 (68-73) · Śloka 74

తత్ పునస్త్రివిధం ప్రోక్తం జంగమౌద్భిదపార్థివం | మధూని గోరసాః పిత్తం వసా మజ్జాఽసృగామిషం||68|| విణ్మూత్రచర్మరేతోఽస్థిస్నాయుశృంగనఖాః ఖురాః| జంగమేభ్యః ప్రయుజ్యంతే కేశా లోమాని రోచనాః||69|| సువర్ణం సమలాః పంచ లోహాః ససికతాః సుధా| మనఃశిలాలే మణయో లవణం గైరికాంజనే||70|| భౌమమౌషధముద్దిష్టమౌద్భిదం తు చతుర్విధం| వనస్పతిస్తథా వీరుద్వానస్పత్యస్తథౌషధిః||71|| ఫలైర్వనస్పతిః పుష్పైర్వానస్పత్యః ఫలైరపి| ఓషధ్యః ఫలపాకాంతాః ప్రతానైర్వీరుధః స్మృతాః||72|| మూలత్వక్సారనిర్యాసనాల(డ)స్వరసపల్లవాః| క్షారాః క్షీరం ఫలం పుష్పం భస్మ తైలాని కంటకాః||73|| పత్రాణి శుంగాః కందాశ్చ ప్రరోహాశ్చౌద్భిదో గణః|74|

Adhikarana 42 (74-76) · Śloka 76

మూలిన్యః షోడశైకోనా ఫలిన్యో వింశతిః స్మృతాః||74|| మహాస్నేహాశ్చ చత్వారః పంచైవ లవణాని చ| అష్టౌ మూత్రాణి సంఖ్యాతాన్యష్టావేవ పయాంసి చ||75|| శోధనార్థాశ్చ షడ్ వృక్షాః పునర్వసునిదర్శితాః| య ఏతాన్ వేత్తి సంయోక్తుం వికారేషు స వేదవిత్||76||

Adhikarana 43 (77-79) · Śloka 80

హస్తిదంతీ హైమవతీ శ్యామా త్రివృదధోగుడా| సప్తలా శ్వేతనామా చ ప్రత్యక్శ్రేణీ గవాక్ష్యపి||77|| జ్యోతిష్మతీ చ బింబీ చ శణపుష్పీ విషాణికా| అజగంధా ద్రవంతీ చ క్షీరిణీ చాత్ర షోడశీ||78|| శణపుష్పీ చ బింబీ చ చ్ఛర్దనే హైమవత్యపి| శ్వేతా జ్యోతిష్మతీ చైవ యోజ్యా శీర్షవిరేచనే||79|| ఏకాదశావశిష్టా యాః ప్రయోజ్యాస్తా విరేచనే| ఇత్యుక్తా నామకర్మభ్యాం మూలిన్యః...|80|

Adhikarana 44 (80-85) · Śloka 86

...ఫలినీః శృణు||80|| శంఖిన్యథ విడంగాని త్రపుషం మదనాని చ| ధామార్గవమథేక్ష్వాకు జీమూతం కృతవేధనం| ఆనూపం స్థలజం చైవ క్లీతకం ద్వివిధం స్మృతం||81|| ప్రకీర్యా చోదకీర్యా చ ప్రత్యక్పుష్పా తథాఽభయా| అంతఃకోటరపుష్పీ చ హస్తిపర్ణ్యాశ్చ శారదం||82|| కంపిల్లకారగ్వధయోః ఫలం యత్ కుటజస్య చ| ధామార్గవమథేక్ష్వాకు జీమూతం కృతవేధనం||83|| మదనం కుటజం చైవ త్రపుషం హస్తిపర్ణినీ| ఏతాని వమనే చైవ యోజ్యాన్యాస్థాపనేషు చ||84|| నస్తః ప్రచ్ఛర్దనే చైవ ప్రత్యక్పుష్పా విధీయతే| దశ యాన్యవశిష్టాని తాన్యుక్తాని విరేచనే||85|| నామకర్మభిరుక్తాని ఫలాన్యేకోనవింశతిః|86|

Adhikarana 45 (86-87) · Śloka 88

సర్పిస్తైలం వసా మజ్జా స్నేహో దిష్టశ్చతుర్విధః ||86|| పానాభ్యంజనబస్త్యర్థం నస్యార్థం చైవ యోగతః| స్నేహనా జీవనా వర్ణ్యా బలోపచయవర్ధనాః||87|| స్నేహా హ్యేతే చ విహితా వాతపిత్తకఫాపహాః|88|

Adhikarana 46 (88-91) · Śloka 92

సౌవర్చలం సైంధవం చ విడమౌద్భిదమేవ చ||88|| సాముద్రేణ సహైతాని పంచ స్యుర్లవణాని చ| స్నిగ్ధాన్యుష్ణాని తీక్ష్ణాని దీపనీయతమాని చ||89|| ఆలేపనార్థే యుజ్యంతే స్నేహస్వేదవిధౌ తథా| అధోభాగోర్ధ్వభాగేషు నిరూహేష్వనువాసనే||90|| అభ్యంజనే భోజనార్థే శిరసశ్చ విరేచనే| శస్త్రకర్మణి వర్త్యర్థమంజనోత్సాదనేషు చ||91|| అజీర్ణానాహయోర్వాతే గుల్మే శూలే తథోదరే| ఉక్తాని లవణా(ని)...|92|

Adhikarana 47 (92-104) · Śloka 105

... న్యూ(ఊ)ర్ధ్వం మూత్రాణ్యష్టౌ నిబోధ మే||92|| ముఖ్యాని యాని దిష్టాని సర్వాణ్యాత్రేయశాసనే| అవిమూత్రమజామూత్రం గోమూత్రం మాహిషం చ యత్ ||93|| హస్తిమూత్రమథోష్ట్రస్య హయస్య చ ఖరస్య చ| ఉష్ణం తీక్ష్ణమథోఽరూక్షం కటుకం లవణాన్వితం||94|| మూత్రముత్సాదనే యుక్తం యుక్తమాలేపనేషు చ| యుక్తమాస్థాపనే మూత్రం యుక్తం చాపి విరేచనే||95|| స్వేదేష్వపి చ తద్యుక్తమానాహేష్వగదేషు చ| ఉదరేష్వథ చార్శఃసు గుల్మికుష్ఠికిలాసిషు ||96|| తద్యుక్తముపనాహేషు పరిషేకే తథైవ చ| దీపనీయం విషఘ్నం చ క్రిమిఘ్నం చోపదిశ్యతే||97|| పాండురోగోపసృష్టానాముత్తమం శర్మ చోచ్యతే| శ్లేష్మాణం శమయేత్ పీతం మారుతం చానులోమయేత్||98|| కర్షేత్ పిత్తమధోభాగమిత్యస్మిన్ గుణసంగ్రహః| సామాన్యేన మయోక్తస్తు పృథక్త్వేన ప్రవక్ష్యతే||99|| అవిమూత్రం సతిక్తం స్యాత్ స్నిగ్ధం పిత్తావిరోధి చ| ఆజం కషాయమధురం పథ్యం దోషాన్నిహంతి చ||100|| గవ్యం సమధురం కించిద్దోషఘ్నం క్రిమికుష్ఠనుత్| కండూం చ శమయేత్ పీతం సమ్యగ్దోషోదరే హితం||101|| అర్శఃశోఫోదరఘ్నం తు సక్షారం మాహిషం సరం| హాస్తికం లవణం మూత్రం హితం తు క్రిమికుష్ఠినాం||102|| ప్రశస్తం బద్ధవిణ్మూత్రవిషశ్లేష్మామయార్శసాం| సతిక్తం శ్వాసకాసఘ్నమర్శోఘ్నం చౌష్ట్రముచ్యతే||103|| వాజినాం తిక్తకటుకం కుష్ఠవ్రణవిషాపహం| ఖరమూత్రమపస్మారోన్మాదగ్రహవినాశనం||104|| ఇతీహోక్తాని మూత్రాణి యథాసామర్థ్యయోగతః|105|

Adhikarana 48 (105-113) · Śloka 113

అతః క్షీరాణి వక్ష్యంతే కర్మ చైషాం గుణాశ్చ యే||105|| అవిక్షీరమజాక్షీరం గోక్షీరం మాహిషం చ యత్| ఉష్ట్రీణామథ నాగీనాం వడవాయాః స్త్రియాస్తథా||106|| ప్రాయశో మధురం స్నిగ్ధం శీతం స్తన్యం పయో మతం| ప్రీణనం బృంహణం వృష్యం మేధ్యం బల్యం మనస్కరం||107|| జీవనీయం శ్రమహరం శ్వాసకాసనిబర్హణం| హంతి శోణితపిత్తం చ సంధానం విహతస్య చ||108|| సర్వప్రాణభృతాం సాత్మ్యం శమనం శోధనం తథా| తృష్ణాఘ్నం దీపనీయం చ శ్రేష్ఠం క్షీణక్షతేషు చ||109|| పాండురోగేఽమ్లపిత్తే చ శోషే గుల్మే తథోదరే| అతీసారే జ్వరే దాహే శ్వయథౌ చ విశేషతః ||110|| యోనిశుక్రప్రదోషేషు మూత్రేష్వప్రచురేషు చ| పురీషే గ్రథితే పథ్యం వాతపిత్తవికారిణాం||111|| నస్యాలేపావగాహేషు వమనాస్థాపనేషు చ| విరేచనే స్నేహనే చ పయః సర్వత్ర యుజ్యతే||112|| యథాక్రమం క్షీరగుణానేకైకస్య పృథక్ పృథక్| అన్నపానాదికేఽధ్యాయే భూయో వక్ష్యామ్యశేషతః||113||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

అథాపరే త్రయో వృక్షాః పృథగ్యే ఫలమూలిభిః| స్నుహ్యర్కాశ్మంతకాస్తేషామిదం కర్మ పృథక్ పృథక్||114|| వమనేఽశ్మంతకం విద్యాత్ స్నుహీక్షీరం విరేచనే| క్షీరమర్కస్య విజ్ఞేయం వమనే సవిరేచనే||115||

Adhikarana 50 (116-119) · Śloka 119

ఇమాంస్త్రీనపరాన్ వృక్షానాహుర్యేషాం హితాస్త్వచః| పూతీకః కృష్ణగంధా చ తిల్వకశ్చ తథా తరుః||116|| విరేచనే ప్రయోక్తవ్యః పూతీకస్తిల్వకస్తథా| కృష్ణగంధా పరీసర్పే శోథేష్వర్శఃసు చోచ్యతే||117|| దద్రువిద్రధిగండేషు కుష్ఠేష్వప్యలజీషు చ| షడ్వృక్షాంఛోధనానేతానపి విద్యాద్విచక్షణః||118|| ఇత్యుక్తాః ఫలమూలిన్యః స్నేహాశ్చ లవణాని చ| మూత్రం క్షీరాణి వృక్షాశ్చ షడ్ యే దిష్టపయస్త్వచః||119||

Adhikarana 51 (120-123) · Śloka 123

ఓషధీర్నామరూపాభ్యాం జానతే హ్యజపా వనే| అవిపాశ్చైవ గోపాశ్చ యే చాన్యే వనవాసినః||120|| న నామజ్ఞానమాత్రేణ రూపజ్ఞానేన వా పునః| ఓషధీనాం పరాం ప్రాప్తిం కశ్చిద్వేదితుమర్హతి||121|| యోగవిత్త్వప్యరూపజ్ఞస్తాసాం తత్త్వవిదుచ్యతే| కిం పునర్యో విజానీయాదోషధీః సర్వథా భిషక్||122|| యోగమాసాం తు యో విద్యాద్దేశకాలోపపాదితం| పురుషం పురుషం వీక్ష్య స జ్ఞేయో భిషగుత్తమః||123||

Adhikarana 52 (124-125) · Śloka 125

యథా విషం యథా శస్త్రం యథాఽగ్నిరశనిర్యథా| తథౌషధమవిజ్ఞాతం విజ్ఞాతమమృతం యథా||124|| ఔషధం హ్యనభిజ్ఞాతం నామరూపగుణైస్త్రిభిః| విజ్ఞాతం చాపి దుర్యుక్తమనర్థాయోపపద్యతే||125||

Adhikarana 53 (126-133) · Śloka 133

యోగాదపి విషం తీక్ష్ణముత్తమం భేషజం భవేత్| భేషజం చాపి దుర్యుక్తం తీక్ష్ణం సంపద్యతే విషం||126|| తస్మాన్న భిషజా యుక్తం యుక్తిబాహ్యేన భేషజం| ధీమతా కించిదాదేయం జీవితారోగ్యకాంక్షిణా||127|| కుర్యాన్నిపతితో మూర్ధ్ని సశేషం వాసవాశనిః| సశేషమాతురం కుర్యాన్నత్వజ్ఞమతమౌషధం||128|| దుఃఖితాయ శయానాయ శ్రద్దధానాయ రోగిణే| యో భేషజమవిజ్ఞాయ ప్రాజ్ఞమానీ ప్రయచ్ఛతి||129|| త్యక్తధర్మస్య పాపస్య మృత్యుభూతస్య దుర్మతేః| నరో నరకపాతీ స్యాత్తస్య సంభాషణాదపి||130|| వరమాశీవిషవిషం క్వథితం తామ్రమేవ వా| పీతమత్యగ్నిసంతప్తా భక్షితా వాఽప్యయోగుడాః||131|| నతు శ్రుతవతాం వేశం బిభ్రతా శరణాగతాత్| గృహీతమన్నం పానం వా విత్తం వా రోగపీడితాత్||132|| భిషగ్బుభూషుర్మతిమానతః స్వగుణసంపది| పరం ప్రయత్నమాతిష్ఠేత్ ప్రాణదః స్యాద్యథా నృణాం||133||

Adhikarana 54 (134) · Śloka 134

తదేవ యుక్తం భైషజ్యం యదారోగ్యాయ కల్పతే| స చైవ భిషజాం శ్రేష్ఠో రోగేభ్యో యః ప్రమోచయేత్||134||

Adhikarana 55 (135) · Śloka 135

సమ్యక్ప్రయోగం సర్వేషాం సిద్ధిరాఖ్యాతి కర్మణాం| సిద్ధిరాఖ్యాతి సర్వైశ్చ గుణైర్యుక్తం భిషక్తమం||135||

Adhikarana 56 (136-140) · Śloka 140

తత్ర శ్లోకాః- ఆయుర్వేదాగమో హేతురాగమస్య ప్రవర్తనం| సూత్రణస్యాభ్యనుజ్ఞానమాయుర్వేదస్య నిర్ణయః||136|| సంపూర్ణం కారణం కార్యమాయుర్వేదప్రయోజనం| హేతవశ్చైవ దోషాశ్చ భేషజం సంగ్రహేణ చ||137|| రసాః సప్రత్యయద్రవ్యాస్త్రివిధో ద్రవ్యసంగ్రహః| మూలిన్యశ్చ ఫలిన్యశ్చ స్నేహాశ్చ లవణాని చ||138|| మూత్రం క్షీరాణి వృక్షాశ్చ షడ్ యే క్షీరత్వగాశ్రయాః| కర్మాణి చైషాం సర్వేషాం యోగాయోగగుణాగుణాః||139|| వైద్యాపవాదో యత్రస్థాః సర్వే చ భిషజాం గుణాః| సర్వమేతత్ సమాఖ్యాతం పూర్వాధ్యాయే మహర్షిణా||140||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే సూత్రస్థానే దీర్ఘంజీవితీయో నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||