8. indriyōpakramaṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઇન્દ્રિયોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

સ્વસ્થાધિકારે આહારાચારચેષ્ટાસુ પરં પ્રયત્નમાતિષ્ઠેદિત્યુક્તં, તત્રાહારચેષ્ટાઃ કાશ્ચિત્ પૂર્વાધ્યાયત્રયેણ પ્રતિપાદિતાઃ, તેનાવશિષ્ટસ્યાચારસ્યાભિધાનાર્થં તથેન્દ્રિયમનસામતિયોગાયોગમિથ્યાયોગપરિહારરૂપચેષ્ટોપદર્શનાર્થં ચેન્દ્રિયોપક્રમણીયમાહ| તત્રાપિ વક્ષ્યમાણચેષ્ટાચારયોઃ પ્રાયેણેન્દ્રિયાદિવિષયત્વેનેન્દ્રિયાદીન્યેવ તાવદાહ| ઇન્દ્રિયસ્યોપક્રમણં વ્યાકર્તુમારમ્ભઃ, તમિન્દ્રિયોપક્રમમિન્દ્રિયવ્યાકરણમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાય ઇન્દ્રિયોપક્રમણીયઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલુ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચેન્દ્રિયદ્રવ્યાણિ, પઞ્ચેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ, પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થાઃ, પઞ્ચેન્દ્રિયબુદ્ધયો ભવન્તિ, ઇત્યુક્તમિન્દ્રિયાધિકારે||૩||

ઇહેતિ ઇહ પ્રકરણે પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ, તેન પ્રકરણાન્તરે દર્શનાન્તરપરિગ્રહેણ વક્ષ્યમાણૈકાદશેન્દ્રિયાભિધાનેન સમં ન વિરોધઃ; યતઃ સર્વપારિષદમિદં શાસ્ત્રં, તેનાયુર્વેદાવિરુદ્ધવૈશેષિકસાઙ્ખ્યાદિદર્શનભેદેન વિરુદ્ધાર્થોઽભિધીયમાનો ન પૂર્વાપરવિરોધમાવહતીત્યર્થઃ| મનસ્તુ યદ્યપિ વૈશેષિકમતેઽપીન્દ્રિયં, શાસ્ત્રકારેણાપિ મધુરરસપ્રસ્તાવે “ષડિન્દ્રિયપ્રસાદનઃ” (સૂ. અ.૨૬) ઇત્યભિધાનાદનુમતમેવ, તથાઽપીહ પ્રકરણે ચક્ષુરાદિભ્યો વક્ષ્યમાણાધિકધર્મયોગિતયા નેન્દ્રિયત્વેન પઠિતમ્| ઇન્દ્રિયાદીનિ સ્વયમેવ વ્યાકરિષ્યતિ- તત્ર ચક્ષુરિત્યાદિના| ઇત્યેતાવદેવોક્તમિન્દ્રિયાધિકારે, ‘પૂર્વાચાર્યૈઃ’ ઇતિ શેષઃ; એતેનાન્યશાસ્ત્રેઽપીન્દ્રિયાધિકારે એતાવદેવોક્તમિતિ ફલતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અતીન્દ્રિયં પુનર્મનઃ સત્ત્વસઞ્જ્ઞકં, ‘ચેતઃ’ ઇત્યાહુરેકે, તદર્થાત્મસમ્પદાયત્તચેષ્ટં ચેષ્ટાપ્રત્યયભૂતમિન્દ્રિયાણામ્||૪||

ચક્ષુરાદિભ્યો વિશિષ્ટેન ધર્મેણ મનો દર્શયતિ- અતીન્દ્રિયમિત્યાદિ| અતિક્રાન્તમિન્દ્રિયમતીન્દ્રિયં; ચક્ષુરાદીનાં યદિન્દ્રિયત્વં બાહ્યજ્ઞાનકારણત્વં, તદતિક્રાન્તમિત્યર્થઃ; યદ્યપિ મનોઽપિ સુખાદિજ્ઞાનં પ્રતિ કારણત્વેનેન્દ્રિયં, તથાઽપીન્દ્રિયચક્ષુરાદ્યધિષ્ઠાયકત્વવિશેષાદતીન્દ્રિયમિત્યુક્તં; યદિ વાઽતીન્દ્રિયમિતિ ચક્ષુરાદિભ્યોઽપ્યતીન્દ્રિયેભ્યઃ સૂક્ષ્મતરં, દુરવબોધાત્| સત્ત્વમિત્યેષા સઞ્જ્ઞા યસ્ય તત્તથા| ચેત ઇત્યાહુરેક ઇતિ પરમતસ્યાપ્રતિષેધાત્ સ્વયમપ્યનુમતમ્| પર્યાયકથનં શાસ્ત્રે વ્યવહારાર્થમ્| તદિતિ મનઃ, અર્થો મનોઽર્થઃ, સ ચ સુખાદિશ્ચિન્ત્યવિચાર્યાદિશ્ચ, આત્મા ચેતનપ્રતિસન્ધાતા, અનયોઃ સમ્પત્ તદર્થાત્મસમ્પત્, એતદાયત્તા ચેષ્ટા વ્યાપારો યસ્ય તત્તથા; તત્રાર્થસમ્પત્ સુખાદીનાં સન્નિકર્ષશ્ચિન્ત્યાદીનામાભિમુખ્યં ચ, આત્મસમ્પદર્થગ્રહણે પ્રયત્નશાલિત્વં, મનશ્ચેષ્ટા ચ સુખાદિજ્ઞાનં તથા ચિન્ત્યચિન્તનાદિ તથા ચક્ષુરાદીન્દ્રિયપ્રેરણં ચ| ઇન્દ્રિયાણાં ચક્ષુરાદીનાં યા ચેષ્ટા સ્વવિષયરૂપાદિજ્ઞાનલક્ષણા, તત્ર પ્રત્યયભૂતં કારણભૂતં મન ઇતિ યોજ્યમ્| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- યદા સુખાદયશ્ચિન્ત્યાદયોઽપિ વિષયા ભવન્ત્યાઽઽત્મા ચ પ્રયત્નવાન્ ભવતિ તદા મનઃ સ્વવિષયે પ્રવર્તતે, ઇન્દ્રિયાણિ ચાધિતિષ્ઠતિ, ઇન્દ્રિયાણિ ચ મનોઽધિષ્ઠિતાન્યેવ સ્વવિષયજ્ઞાને પ્રવર્તન્તે||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

સ્વાર્થેન્દ્રિયાર્થસઙ્કલ્પવ્યભિચરણાચ્ચાનેકમેકસ્મિન્ પુરુષે સત્ત્વં, રજસ્તમઃસત્ત્વગુણયોગાચ્ચ; ન ચાનેકત્વં, નહ્યેકં હ્યેકકાલમનેકેષુ પ્રવર્તતે ; તસ્માન્નૈકકાલા સર્વેન્દ્રિયપ્રવૃત્તિઃ||૫||

ઇદાનીં તન્મન એકસ્મિન્ પુરુષે ઉપાધિભેદાદનેકં પરમાર્થતસ્ત્વેકમિતિ દર્શયતિ- સ્વાર્થેત્યાદિ| સત્ત્વં મનઃ| અનેકમ્ અનેકમિવ, સ્વાર્થેન્દ્રિયાર્થસઙ્કલ્પવ્યભિચરણાત્ તથા રજસ્તમઃસત્ત્વગુણયોગાચ્ચ| ચકારઃ પરસ્પરસમુચ્ચયે| સ્વાર્થસ્ય મનોઽર્થસ્ય ચિન્ત્યસ્ય વ્યભિચરણાદેકં ચિન્ત્યમર્થં પરિત્યજ્યાન્યસ્યાર્થસ્ય ગ્રહણાદિત્યર્થઃ; એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- યદેકમેવ મનો યદા ધર્મં ચિન્તયેત્તદા ધર્મચિન્તકં, યદા ધર્મં પરિત્યજ્ય તદેવ કામં ચિન્તયતિ તદા કામચિન્તકમ્, ઇત્યેવમાદિના ધર્મભેદેનાભિન્નમપિ ભિન્નમભિધીયતે; એવમિન્દ્રિયાર્થવ્યભિચરણેઽપિ યદા રૂપં ગૃહ્ણાતિ તદા રૂપગ્રાહકં, યદા ગન્ધં ગૃહ્ણાતિ તદા ગન્ધગ્રાહકમિત્યાદિ વાચ્યમ્; એવં સઙ્કલ્પવ્યભિચરણેઽપિ વ્યાખ્યેયં, તત્ર સઙ્કલ્પઃ પ્રતિપન્નાનાં ભાવાનામુપકારકં મમેદમપકારકં મમેદમિતિ વા ગુણતો દોષતો વા કલ્પનમ્; એતદ્વ્યભિચરણે ચ કદાચિદ્ગુણકલ્પકં કદાચિદ્દોષકલ્પકમિતિ મનોભેદો વ્યાખ્યેયઃ| તથા એકપુરુષે એકમેવ મનો યદા બહુરજોયુક્તં ભવતિ તદા ક્રોધાદિમદ્ભવતિ, યદા બહુતમોયુક્તં ભવતિ તદાઽજ્ઞાનભયાદિમદ્ભવતિ, યદા સત્ત્વયુક્તં ભવતિ તદા સત્યશૌચાદિયુક્તં ભવતિ, તતશ્ચાનેકમિવ મનો ભવતિ| તદેતત્ પ્રતિપાદિતમનેકત્વં પરમાર્થતો ન ભવતીત્યાહ- ન ચેત્યાદિ| ન ચાનેકત્વં મનસ ઇત્યર્થઃ| ચકારાદમહત્ત્વં ચ મનસ ઇતિ સમુચ્ચિનોતિ| યદુક્તમ્- “અણુત્વમથ ચૈકત્વં દ્વૌ ગુણૌ મનસઃ સ્મૃતૌ” (શા.અ.૧) ઇતિ| કુતો નાનેકત્વમિત્યાહ- ન હીત્યાદિ| અનેકમેકકાલમનેકેષુ પ્રવર્તતે; અનેકં યન્મનઃ દેવદત્તયજ્ઞદત્તવિષ્ણુમિત્રેષુ શરીરિષુ દૃષ્ટં તદેકકાલં યુગપદનેકેષુ રૂપજ્ઞાનશબ્દજ્ઞાનગન્ધજ્ઞાનેષુ વર્તતે એવં દૃષ્ટં, તદ્યદિ એકપુરુષેઽપિ બહૂનિ મનાંસિ સ્યુસ્તદા તાન્યપિ યુગપદેકપુરુષ એવ રૂપાદિજ્ઞાનેષુ પ્રવર્તેરન્, ન તુ પ્રવર્તન્તે, તસ્માદેકમેવૈકપુરુષે મન ઇત્યર્થઃ| દીર્ઘાં શષ્કુલીં ભક્ષયતો યુગપત્ પઞ્ચજ્ઞાનાન્યુત્પદ્યન્ત ઇતિ તુ જ્ઞાનં યુગપદુત્પલપત્રશતવ્યક્તિભેદજ્ઞાનવદ્ભ્રાન્તમ્| પરમાર્થતો યુગપજ્જ્ઞાનોત્પત્તૌ હિ સતિ વિષયસન્નિકર્ષે સર્વદૈવ હિ યુગપજ્જ્ઞાનાનિ સ્યુઃ| અત એવ હિ કારણાન્મહત્ત્વમપિ મનસો નાસ્તિ, મહત્ત્વે હિ સતિ યુગપત્પઞ્ચેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાજ્જ્ઞાનોત્પત્તિઃ સ્યાત્, ન ચ ભવતિ, તસ્માદેકમણુ ચ મન ઇતિ| યસ્માચ્ચૈકપુરુષે એકં મનોઽણુપરિમાણં ચ, તસ્માત્ કારણાન્નૈકકાલા સર્વેન્દ્રિયપ્રવૃત્તિઃ ન યુગપદિન્દ્રિયાણિ સ્વવિષયોપલબ્ધૌ પ્રવર્તન્ત ઇત્યર્થઃ| ઇન્દ્રિયાણિ મનોઽધિષ્ઠિતાનિ પ્રવર્તન્તે, તેન યદા મનશ્ચક્ષુરધિતિષ્ઠતિ તદા ન ઘ્રાણાદીનિ, એવં યદા ઘ્રાણમધિતિષ્ઠતિ તદા ન ચક્ષુરાદીનિ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

યદ્ગુણં ચાભીક્ષ્ણં પુરુષમનુવર્તતે સત્ત્વં તત્સત્ત્વમેવોપદિશન્તિ મુનયો બાહુલ્યાનુશયાત્||૬||

નનુ યદ્યેકસ્મિન્નેવ પુરુષે કદાચિદ્રજોયુક્તં કદાચિત્તમોયુક્તં કદાચિત્ સત્ત્વયુક્તં મનો ભવતિ, તત્ કથમયં સાત્ત્વિકોઽયં રાજસ ઇત્યાદિવ્યપદેશો ભવતીત્યાહ- યદ્ગુણમિત્યાદિ| યેન ગુણેન સત્ત્વાદિના યુક્તં યદ્ગુણમ્, અભીક્ષ્ણં પુનઃ પુનઃ, સત્ત્વં મનઃ, અનુવર્તતેઽનુબધ્નાતિ, તત્સત્ત્વં સાત્ત્વિકં રાજસં તામસં વા ઉપદિશન્તિ, બાહુલ્યાનુશયાત્ ભૂરિસમ્બન્ધાદિત્યર્થઃ| એતદુક્તં ભવતિ- સત્યપિ ગુણાન્તરાન્વયે સત્ત્વબાહુલ્યાત્ સત્ત્વકાર્યાણિ સત્યશૌચાદીનિ યસ્ય ભવન્તિ સ સાત્ત્વિક ઇતિ વ્યપદિશ્યતે; એવમપરમપિ વ્યાખ્યેયમ્||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

મનઃપુરઃસરાણીન્દ્રિયાણ્યર્થગ્રહણસમર્થાનિ ભવન્તિ||૭||

ઉક્તં મનશ્ચેષ્ટાપ્રત્યયભૂતમિન્દ્રિયાણાં તદ્વ્યાકરોતિ- મન ઇત્યાદિ| મનઃપુરઃસરાણિ મનોધિષ્ઠિતાનિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્ર ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં રસનં સ્પર્શનમિતિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ||૮||

પઞ્ચેન્દ્રિયાણીત્યુક્તં તદ્વિવૃણોતિ- તત્ર ચક્ષુરિત્યાદિ| ચષ્ટે રૂપં રૂપવન્તં ચ પ્રકાશયતીતિ ચક્ષુઃ| તચ્ચોભયનયગોલકાધિષ્ઠાનમેકમેવ| શૃણોત્યનેનેતિ શ્રોત્રમ્| જિઘ્રત્યનેનેતિ ઘ્રાણમ્| રસત્યાસ્વાદયત્યનેનેતિ રસનમ્| સ્પૃશત્યનેનેતિ સ્પર્શનમ્||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

પઞ્ચેન્દ્રિયદ્રવ્યાણિ- ખં વાયુર્જ્યોતિરાપો ભૂરિતિ||૯||

ઇન્દ્રિયાણાં પ્રાધાન્યેનારમ્ભકં દ્રવ્યમિન્દ્રિયદ્રવ્યમ્; ઇન્દ્રિયેષુ ચક્ષુરાદૌ નિર્દિષ્ટં, પ્રાધાન્યાત્| યદુક્તં શાલાક્યે- “શ્રોત્રત્વક્ઘ્રાણરસનૈઃ શ્રેષ્ઠૈરપિ સમન્વિતઃ | બલવર્ણાદ્યુપેતોઽપિ નષ્ટદૃક્ કુડ્યસન્નિભઃ” ઇતિ| ઇન્દ્રિયદ્રવ્યનિર્દેશે તુ ઉદિતત્વેન નિર્દેશઃ કૃતો વક્ષ્યમાણેન “મહાભૂતાનિ ખં વાયુરગ્નિરાપઃ ક્ષિતિસ્તથા” (શા.અ.૧) ઇતિ ગ્રન્થક્રમાનુરોધેન||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

પઞ્ચેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ- અક્ષિણી કર્ણૌ નાસિકે જિહ્વા ત્વક્ ચેતિ||૧૦||

ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનમિન્દ્રિયાશ્રયઃ| યદ્યપિ ચાક્ષિણી કર્ણૌ નાસાપુટે દ્વે તથાઽપ્યેકેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનત્વેનૈકમેવેતિ કૃત્વા “પઞ્ચ” ઇત્યુક્તમ્||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થાઃ- શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ||૧૧||

ઇન્દ્રિયાર્થા ઇન્દ્રિયવિષયાઃ| અત્ર ચ સ્પર્શગ્રહણેન સ્પર્શસ્ય સ્પર્શાશ્રયસ્ય ચ દ્રવ્યસ્ય સ્પર્શૈકાર્થસમવેતસ્ય ચ પરિમાણાદેઃ સ્પર્શગ્રાહ્યસ્ય ગ્રહણમ્| એવં રૂપાદિષ્વપિ વાચ્યમ્||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

પઞ્ચેન્દ્રિયબુદ્ધયઃ- ચક્ષુર્બુદ્ધ્યાદિકાઃ; તાઃ પુનરિન્દ્રિયેન્દ્રિયાર્થસત્ત્વાત્મસન્નિકર્ષજાઃ, ક્ષણિકા, નિશ્ચયાત્મિકાશ્ચ, ઇત્યેતત્ પઞ્ચપઞ્ચકમ્||૧૨||

અસાધારણેન કારણેનેન્દ્રિયેણ વ્યપદિષ્ટા બુદ્ધય ઇન્દ્રિયબુદ્ધયઃ| ચક્ષુષા અસાધારણેન કારણેન જનિતા બુદ્ધિશ્ચક્ષુર્બુદ્ધિઃ; એવં શ્રોત્રાદિબુદ્ધિષુ વાચ્યમ્| ઇહ ચક્ષુર્બુદ્ધિરાદાવુપદિશ્યતે, ચક્ષુર્બુદ્ધેરેવ બહુવિષયત્વાત્| ઇન્દ્રિયબુદ્ધ્યુત્પાદસામગ્રીમાહ- તાઃ પુનરિત્યાદિ| સન્નિકર્ષઃ સમ્બન્ધઃ; સ ચ ક્વચિત્ સંયોગઃ, ક્વચિત્ સમવાયઃ; તેન ચક્ષુર્બુદ્ધ્યાદાવાત્મા મનસા સંયુજ્યતે, મન ઇન્દ્રિયેણ, ઇન્દ્રિયમર્થેન; શ્રોત્રબુદ્ધૌ તુ શ્રોત્રશબ્દયોઃ સમવાય ઇતિ વિશેષઃ| ક્ષણિકા ઇતિ આશુતરવિનાશિન્યઃ, ન તુ બૌદ્ધસિદ્ધાન્તવદેકક્ષણાવસ્થાયિન્યઃ| નિશ્ચયાત્મિકા વસ્તુસ્વરૂપપરિચ્છેદાત્મિકા | ક્ષણિકત્વેઽપિ વસ્તુપરિચ્છેદકત્વં પ્રદીપાર્ચિર્જ્વલનવદ્બુદ્ધીનામવિરુદ્ધમિત્યર્થઃ ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

મનો મનોર્થો બુદ્ધિરાત્મા ચેત્યધ્યાત્મદ્રવ્યગુણસઙ્ગ્રહઃ શુભાશુભપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતુશ્ચ, દ્રવ્યાશ્રિતં ચ કર્મ; યદુચ્યતે ક્રિયેતિ||૧૩||

મનોઽર્થો વક્ષ્યમાણો ‘મનસસ્તુ ચિન્ત્યમર્થઃ’ ઇત્યનેન| બુદ્ધિરિહ મનોબુદ્ધિર્વિવક્ષિતા, ઇન્દ્રિયબુદ્ધીનાં પઞ્ચપઞ્ચકેનૈવ ગ્રહણાત્| આત્માનમધિકૃત્યાધ્યાત્મમ્; આત્માનમધિકૃત્ય યાનિ દ્રવ્યાણિ યે ચ ગુણાઃ, તેષાં સઙ્ગ્રહોઽધ્યાત્મદ્રવ્યગુણસઙ્ગ્રહઃ| તત્ર ગુણા રૂપાદિબુદ્ધયઃ, શેષં દ્રવ્યમ્| એતદુક્તં ભવતિ- આત્મનોઽપકારકોપકારકાણાં દ્રવ્યગુણાનામયં સઙ્ગ્રહ ઇતિ| યોઽયં સઙ્ગ્રહઃ શુભસ્ય ધર્મસ્ય સુખસ્ય ચ પ્રવૃત્તૌ હેતુર્ભવતિ, અશુભસ્યાધર્મસ્યાસુખસ્ય ચ નિવૃત્તૌ હેતુર્ભવતિ; તત્રોક્તસઙ્ગ્રહસ્ય સમ્યગ્યોગઃ શુભસ્ય પ્રવૃત્તાવશુભસ્ય નિવૃત્તૌ હેતુર્ભવતિ, અયોગાતિયોગમિથ્યાયોગાસ્તુ અશુભસ્ય પ્રવૃત્તૌ હેતવઃ; યદિ વા શુભસ્ય પૂર્વવ્યાકૃતસ્ય, અશુભસ્ય ચ પૂર્વવ્યાકૃતસ્ય પ્રવૃત્તેઃ સંસારસ્ય, નિવૃત્તેર્મોક્ષસ્ય યથોક્તસઙ્ગ્રહો હેતુરિતિ વ્યાખ્યેયં; તત્ર સઙ્ગ્રહસ્ય શુભાશુભહેતુત્વં પૂર્વવદેવ વ્યાખ્યેયં; દુર્જ્ઞાતસ્તુ સઙ્ગ્રહઃ સંસારસ્ય હેતુર્ભવતિ, તત્ત્વતો જ્ઞાતસ્તુ મોક્ષહેતુરિતિ વ્યાખ્યેયમ્| અધ્યાત્મદ્રવ્યગુણાદધિકમનુક્તં શુભાદિહેતુમાહ- દ્રવ્યાશ્રિતં ચેત્યાદિ| કર્મેત્યુચ્યમાને વમનાદિષ્વપિ તથાઽઽસ્યાસ્વપ્નાદિષ્વપિ કર્મશબ્દવાચ્યેષુ પ્રસક્તિઃ સ્યાત્, અતસ્તદ્વ્યાવૃત્ત્યર્થં દ્રવ્યાશ્રિતમિતિ પદં; તથાઽપિ ધર્માધર્મયોઃ કર્મશબ્દવાચ્યયોઃ પ્રસક્તિઃ સ્યાદિત્યત ઉક્તં- યદુચ્યતે ક્રિયેતિ| કર્મણઃ પૃથક્કૃત્વાઽભિધાનં પઞ્ચકર્માદિષુ કર્મણોઽપ્રવિષ્ટત્વાત્||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

તત્રાનુમાનગમ્યાનાં પઞ્ચમહાભૂતવિકારસમુદાયાત્મકાનામપિ સતામિન્દ્રિયાણાં તેજશ્ચક્ષુષિ, ખં શ્રોત્રે, ઘ્રાણે ક્ષિતિઃ, આપો રસને, સ્પર્શનેઽનિલો વિશેષેણોપપદ્યતે| તત્ર યદ્યદાત્મકમિન્દ્રિયં વિશેષાત્તત્તદાત્મકમેવાર્થમનુગૃહ્ણાતિ, તત્સ્વભાવાદ્વિભુત્વાચ્ચ||૧૪||

સમ્પ્રતિ વૈદ્યકસિદ્ધાન્તેન પાઞ્ચભૌતિકાનામપિ ચક્ષુરાદીનાં યથા તૈજસત્વાદિવ્યપદેશો ભવતિ તદાહ- તત્રેત્યાદિ| અનુમાનેન પ્રતીયન્ત ઇત્યનુમાનગમ્યાનિ; અનુમાનં ચ- ચક્ષુર્બુદ્ધ્યાદયઃ કરણકાર્યાઃ, ક્રિયાત્વાત્; છિદિક્રિયાવત્| મહાભૂતાનિ ખાદીનિ, તેષાં વિકારઃ પરિણામવિશેષઃ, સમુદાયો મેલકઃ, સ આત્મા સમવાયિકારણં યેષાં તાનિ| વિશેષેણ અધિકત્વેન| એતદુક્તં ભવતિ- પાઞ્ચભૌતિકત્વેઽપિ તેજોધિકત્વાચ્ચક્ષુસ્તૈજસં વ્યપદિશ્યતે; એવં ઘ્રાણાદિષ્વપિ પૃથિવ્યાદ્યધિકત્વેન પાર્થિવત્વાદિવ્યપદેશઃ| અથ કથં ચક્ષુસ્તેજોધિકં, ઘ્રાણં પૃથિવ્યધિકમિત્યાદ્યવધાર્યત ઇત્યાહ- તત્રેત્યાદિ| યદિન્દ્રિયં વિશેષાદ્ભૂયસ્ત્વેન યદાત્મકં યદ્ભૂતારબ્ધં, તદિન્દ્રિયં તદાત્મકમેવ તદ્ભૂતાત્મકમેવ, અર્થં વિષયમનુગૃહ્ણાતિ અનુધાવતિ; યત્તેજઃપ્રધાનં તત્તેજઃપ્રધાનમેવ વિષયં ગૃહ્ણાતીત્યર્થઃ, એવં પાર્થિવાદિષ્વપિ વાચ્યમ્| તત્ર હેતુમાહ- તત્સ્વભાવાદ્વિભુત્વાચ્ચ| તત્સ્વભાવાદિતિ ગ્રાહ્યાણાં રૂપાદીનાં યઃ સ્વભાવસ્તૈજસત્વાદિઃ,ચક્ષુરાદીનામપિ તત્સ્વભાવાદેવેત્યર્થઃ; વિભુત્વાદિતિ શક્તત્વાત્, સમાનજાતીયતૈજસાદિગ્રહણ એવ ચક્ષુરાદીનાં શક્તત્વાદિત્યર્થઃ| તદનેન ગ્રન્થેનૈતદનુમાનમુપદિશ્યતે- યત્- ચક્ષુસ્તૈજસં, રૂપાદીનાં મધ્યે રૂપસ્યૈવ પ્રકાશકત્વાદ્બાહ્યાલોકવત્; રસનમાપ્યં, રૂપાદીનાં મધ્યે રસસ્યૈવ પ્રકાશકત્વાદ્દન્તોદકવત્; તથા ગન્ધઃ સ્વજાતીયગુણોત્કર્ષવદિન્દ્રિયગ્રાહ્યઃ, ભૂતવિશેષગુણત્વાદ્રૂપવદિત્યાદિ||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

તદર્થાતિયોગાયોગમિથ્યાયોગાત્ સમનસ્કમિન્દ્રિયં વિકૃતિમાપદ્યમાનં યથાસ્વં બુદ્ધ્યુપઘાતાય સમ્પદ્યતે, સામર્થ્યયોગાત્ પુનઃ પ્રકૃતિમાપદ્યમાનં યથાસ્વં બુદ્ધિમાપ્યાયયતિ||૧૫||

શુભાશુભપ્રવૃત્તિહેતુરિતિ યદુક્તં તદુપપાદયતિ- તદર્થેત્યાદિ| તત્ ઇન્દ્રિયમ્, અર્થસ્ય રૂપાદેરતિયોગો રૂપાદ્યતિદર્શનમ્, અયોગો હીનમાત્રરૂપાદિદર્શનં સર્વશો રૂપાદ્યદર્શનં ચ, મિથ્યાયોગો વિકૃતબીભત્સરૂપાદિદર્શનમ્| સમનસ્કં મનસા સહિતં, વિકૃતિં વિકારમાપદ્યમાનં; સમનસ્કમિતિ વિશેષણં કુર્વન્ ચક્ષુરાદ્યુપઘાતાન્મનસોઽપ્યુદ્વિગ્નત્વદૈન્યાદિલક્ષણો વિકારો ભવતીતિ દર્શયતિ| યથાસ્વં યા યસ્યાત્મીયા બુદ્ધિઃ| સામર્થ્યયોગાત્ સમયોગાત્| પુનઃશબ્દઃ પૂર્વપક્ષાદ્વ્યાવર્તયતિ| પ્રકૃતિં સ્વભાવમ્, આપદ્યમાનમ્ અનુવિધીયમાનમ્; ‘ઇન્દ્રિયમ્’ ઇતિ શેષઃ| યથાસ્વં બુદ્ધિમાપ્યાયયતીતિ આત્મીયામાત્મીયાં બુદ્ધિં સાતત્યેન જનયતીત્યર્થઃ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

મનસસ્તુ ચિન્ત્યમર્થઃ| તત્ર મનસો મનોબુદ્ધેશ્ચ ત એવ સમાનાતિહીનમિથ્યાયોગાઃ પ્રકૃતિવિકૃતિહેતવો ભવન્તિ||૧૬||

પૂર્વં મન ઉક્તં, તસ્ય ગ્રાહ્યં વિષયમાહ- મનસસ્તુ ચિન્ત્યમર્થ ઇતિ| ઇન્દ્રિયનિરપેક્ષં મનો યદ્ગૃહ્ણાતિ તચ્ચિન્ત્યં (યદિ વા, ઇન્દ્રિયગૃહીતમેવાર્થં યત્ પુનરિન્દ્રિયનિરપેક્ષં મનો ગૃહ્ણાતિ તચ્ચિન્ત્યમ્ )| એતચ્ચ પ્રાધાન્યાદુક્તં; તેન મનોર્થાનાં સુખાદીનામનુપાદાનં દોષત્વેન નૈવોદ્ભાવનીયમ્| ત એવેત્યાદિ મનોવિષયસ્ય ચિન્ત્યસ્ય સમયોગસ્તથાઽતિહીનમિથ્યાયોગાશ્ચ| પ્રકૃતિઃ અવિકારઃ સ્વભાવ ઇતિ યાવત્; વિકૃતિઃ વિકારઃ| તત્ર ચિન્ત્યસ્ય સમ્યગ્યોગો મનસો મનોબુદ્ધેશ્ચ પ્રકૃતિહેતુર્ભવતિ, અતિયોગાદયસ્તુ ચિન્ત્યસ્ય મનસો મનોબુદ્ધેશ્ચ ચિન્તનધ્યાનાદિલક્ષણાયા વિકૃતેર્હેતવો ભવન્તીતિ વાચ્યમ્| અચિન્તનાતિચિન્તનભયાનકચિન્તનૈર્મનોઽપિ વિકૃતં મનોબુદ્ધિમપિ વિકૃતાં જનયતીતિ ભાવઃ||૧૬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

તત્રેન્દ્રિયાણાં સમનસ્કાનામનુપતપ્તાનામનુપતાપાય પ્રકૃતિભાવે પ્રયતિતવ્યમેભિર્હેતુભિઃ; તદ્યથા- સાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગેન બુદ્ધ્યા સમ્યગવેક્ષ્યાવેક્ષ્ય કર્મણાં સમ્યક્ પ્રતિપાદનેન, દેશકાલાત્મગુણવિપરીતોપાસનેન ચેતિ| તસ્માદાત્મહિતં ચિકીર્ષતા સર્વેણ સર્વં સર્વદા સ્મૃતિમાસ્થાય સદ્વૃત્તમનુષ્ઠેયમ્||૧૭||

તદીદૃશે કર્તવ્યમાહ- તત્રેત્યાદિ| અનુપતાપાય અનુપઘાતાય; ઉપઘાતકહેતુવર્જનેનેત્યભિપ્રાયઃ| પ્રકૃતિભાવે નિર્વિકારત્વકરણે; ભેષજોપયોગેનેત્યભિપ્રાયઃ| સાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગેનેતિ ઇન્દ્રિયાર્થસમયોગેન| બુદ્ધ્યા સમ્યગિદં મમ હિતમિદં મમાહિતમિત્યવેક્ષ્યાવેક્ષ્ય| કર્મણાં પ્રવૃત્તીનાં સમ્યક્પ્રતિપાદનેનેતિ અહિતકર્મપરિત્યાગેન હિતકર્માચરણેન ચ| એતેન પ્રજ્ઞાપરાધમૂલાહિતપ્રવૃત્તિનિષેધેન હિતાર્થપ્રવૃત્ત્યુપદેશઃ કૃતો ભવતિ| એતેન ચાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગપ્રજ્ઞાપરાધપરિહારાભ્યામનાગતાબાધપ્રતિષેધરૂપા ચેષ્ટોક્તા ભવતિ| ઉત્પન્નવિકારપ્રતિષેધોપાયસ્તુ દેશકાલેત્યાદિના કથ્યતે; ગુણશબ્દઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે, આત્મશબ્દેન પ્રકૃતિવિકારયોર્ગ્રહણમ્| તસ્માત્ કર્મણાં ક્રિયારૂપાણાં શાસ્ત્રવિહિતત્વેન પ્રતિપાદિતાનાં સમ્યગનુષ્ઠાનમારોગ્યહેતુઃ| તચ્ચ કર્મ હિતં સદ્વૃત્તાનુષ્ઠાનરૂપમ્| તસ્માત્ કારણાદાત્મહિતં કર્તુમિચ્છતા, સ્મૃતિમાસ્થાયાવધાનેન સદ્વૃત્તોપદેશં સ્મૃત્વેત્યર્થઃ, સતાં વૃત્તમનુષ્ઠાનં દેહવાઙ્મનઃપ્રવૃત્તિરૂપં સદ્વૃત્તમનુષ્ઠેયમ્| ઇહ જન્મનિ જન્માન્તરે ચ શાન્તિશૌચાચારાદિયોગજનિતધર્મપ્રભાવાત્ત્રિવર્ગમવ્યાકુલમુપયુઞ્જાનાસ્તિષ્ઠન્તીતિ ‘સન્ત’ ઇત્યુચ્યન્તે, અધાર્મિકાસ્તુ વિદ્યમાના અપ્યપ્રશસ્તાવસ્થાનત્વેન| ‘અસન્ત’ ઇત્યુચ્યન્તે||૧૭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

તદ્ધ્યનુતિષ્ઠન્ યુગપત્ સમ્પાદયત્યર્થદ્વયમારોગ્યમિન્દ્રિયવિજયં ચેતિ; તત્ સદ્વૃત્તમખિલેનોપદેક્ષ્યામોઽગ્નિવેશ ! તદ્યથા- દેવગોબ્રાહ્મણગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યાનર્ચયેત્, અગ્નિમુપચરેત્, ઓષધીઃ પ્રશસ્તા ધારયેત્, દ્વૌ કાલાવુપસ્પૃશેત્, મલાયનેષ્વભીક્ષ્ણં પાદયોશ્ચ વૈમલ્યમાદધ્યાત્, ત્રિઃપક્ષસ્ય કેશશ્મશ્રુલોમનખાન્ સંહારયેત્, નિત્યમનુપહતવાસાઃ સુમનાઃ સુગન્ધિઃ સ્યાત્, સાધુવેશઃ, પ્રસિદ્ધકેશઃ , મૂર્ધશ્રોત્રઘ્રાણપાદતૈલનિત્યઃ, ધૂમપઃ, પૂર્વાભિભાષી, સુમુખઃ, દુર્ગેષ્વભ્યુપપત્તા, હોતા, યષ્ટા, દાતા, ચતુષ્પથાનાં નમસ્કર્તા, બલીનામુપહર્તા, અતિથીનાં પૂજકઃ, પિતૃભ્યઃ પિણ્ડદઃ, કાલે હિતમિતમધુરાર્થવાદી, વશ્યાત્મા, ધર્માત્મા, હેતાવીર્ષ્યુઃ, ફલે નેર્ષ્યુઃ, નિશ્ચિન્તઃ, નિર્ભીકઃ, હ્રીમાન્, ધીમાન્, મહોત્સાહઃ, દક્ષઃ, ક્ષમાવાન્, ધાર્મિકઃ, આસ્તિકઃ, વિનયબુદ્ધિવિદ્યાભિજનવયોવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યાણામુપાસિતા , છત્રી દણ્ડી મૌલી સોપાનત્કો યુગમાત્રદૃગ્વિચરેત્ , મઙ્ગલાચારશીલઃ, કુચેલાસ્થિકણ્ટકામેધ્યકેશતુષોત્કરભસ્મકપાલસ્નાનબલિભૂમીનાં પરિહર્તા, પ્રાક્ શ્રમાદ્ વ્યાયામવર્જી સ્યાત્, સર્વપ્રાણિષુ બન્ધુભૂતઃ સ્યાત્, ક્રુદ્ધાનામનુનેતા, ભીતાનામાશ્વાસયિતા, દીનાનામભ્યુપપત્તા, સત્યસન્ધઃ, સામપ્રધાનઃ , પરપરુષવચનસહિષ્ણુઃ, અમર્ષઘ્નઃ, પ્રશમગુણદર્શી, રાગદ્વેષહેતૂનાં હન્તા ચ||૧૮||

સદ્વૃત્તાનુષ્ઠાનં દર્શયતિ- તદિત્યાદિ| સદ્વૃત્તાનુષ્ઠાનેન નાન્યશ્રિયમભિલષેદિત્યાદ્યનુષ્ઠાનેનેન્દ્રિયં યન્ત્ર્યતે, યન્ત્રણાભ્યાસાત્તદિન્દ્રિયં જીયત ઇત્યુક્તમિન્દ્રિયવિજયં ચેતિ; યસ્માદેવઙ્ગુણં સદ્વૃત્તાનુષ્ઠાનં તત્ તસ્માત્ સદ્વૃત્તમુપદેક્ષ્યામઃ; અખિલેન કાર્ત્સ્ન્યેન| દ્વૌ કાલૌ સાયં પ્રાતઃ, ઉપસ્પૃશેત્ સ્નાયાત્; યદિ વા ઉપસ્પૃશેત્ સન્ધ્યામુપાસીત| ત્રિઃ પક્ષસ્યેતિ પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિર્દિનૈઃ, યદિ વા ક્ષારપાણિવચનપ્રામાણ્યાત્ પક્ષશબ્દોઽયં માસે વર્તતે, પતતિ પઞ્ચદશાહાભ્યાં પક્ષરૂપાભ્યાં માસ ઇતિ પઞ્ચદશાહઃ પક્ષોઽભિધીયતે, એવં પતતિ ઋતુર્માસાભ્યાં પક્ષરૂપાભ્યામિતિ માસોઽપિ પક્ષાભિધેયઃ; ઉક્તં ચ ક્ષારપાણૌ- “ત્રિર્માસસ્ય રોમનખાન્ સંહારયેત્” ઇતિ| અનુપહતવાસા અમ્લાનવાસાઃ| પ્રસિદ્ધકેશઃ પ્રસાધિતકેશઃ; ઇહ કેશપ્રસાધનાભિધાનાત્ પૂર્વં કેશસંહરણે વચનં તીર્થાદિપ્રાપ્તનિમિત્તેન કૃતમુણ્ડનસ્નાતકાદિવિષયમ્| પૂર્વાભિભાષી પ્રથમસમ્ભાષણશીલઃ| દુર્ગેષ્વભ્યુપપત્તા દુર્ગતિપતિતાનાં રક્ષિતા| યષ્ટા યજ્ઞકારકઃ| વશ્યાત્મા વશ્યેન્દ્રિયઃ, આત્મશબ્દોઽયમિન્દ્રિયવચનઃ| હેતાવીર્ષ્યુરિતિ યેન હેતુનાઽયં ધનવાન્ વિદ્યાવાન્ વા જાતઃ સ હેતુર્મે કથં ભવેદિતિ પ્રયત્નવતા ભવિતવ્યમિતિ દર્શયતિ| ફલે નેર્ષ્યુરિત્યનેન પરસ્ય ન ધનાદિફલસમ્બન્ધનિવારણેચ્છા કર્તવ્યેતિ દર્શયતિ| નિર્ભીક ઇતિ ઉપસ્થિતેઽપરિહાર્યે ભયહેતૌ બોદ્ધવ્યં, શક્યપરિહારેષુ તુ દૃષ્ટાદૃષ્ટપ્રત્યવાયહેતુષુ ભેતવ્યમેવ| અભિજનો વિશુદ્ધકુલમ્| સર્વપ્રાણિષુ બન્ધુભૂત ઇતિ તુ યદ્યપિ રાજદ્વિષ્ટપતિતાદીનામધર્મભયાચ્ચિકિત્સાં ન કરોતિ, તથાઽપિ તેષ્વપિ કરુણાર્દ્રહૃદયત્વેન મન્તવ્યમ્| અભ્યુપપત્તા ઉપકારાર્થં સ્વીકર્તા| સત્યસન્ધઃ પ્રતિજ્ઞાતાર્થનિર્વાહકઃ| અમર્ષઃ અક્ષમા, તાં હન્તીતિ અમર્ષઘ્નઃ| પ્રશમં શાન્તિં ગુણત્વેન દ્રષ્ટું શીલં યસ્ય સ પ્રશમગુણદર્શી||૧૮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

નાનૃતં બ્રૂયાત્, નાન્યસ્વમાદદીત, નાન્યસ્ત્રિયમભિલષેન્નાન્યશ્રિયં, ન વૈરં રોચયેત્, ન કુર્યાત્ પાપં, ન પાપેઽપિ પાપી સ્યાત્, નાન્યદોષાન્ બ્રૂયાત્, નાન્યરહસ્યમાગમયેન્, નાધાર્મિકૈર્ન નરેન્દ્રદ્વિષ્ટૈઃ સહાસીત નોન્મત્તૈર્ન પતિતૈર્ન ભ્રૂણહન્તૃભિર્ન ક્ષુદ્રૈર્ન દુષ્ટૈઃ, ન દુષ્ટયાનાન્યારોહેત, ન જાનુસમં કઠિનમાસનમધ્યાસીત, નાનાસ્તીર્ણમનુપહિતમવિશાલમસમં વા શયનં પ્રપદ્યેત, ન ગિરિવિષમમસ્તકેષ્વનુચરેત્, ન દ્રુમમારોહેત્, ન જલોગ્રવેગમવગાહેત, ન કુલચ્છાયામુપાસીત , નાગ્ન્યુત્પાતમભિતશ્ચરેત્, નોચ્ચૈર્હસેત્, ન શબ્દવન્તં મારુતં મુઞ્ચેત્, નાનાવૃતમુખો જૃમ્ભાં ક્ષવથું હાસ્યં વા પ્રવર્તયેત્, ન નાસિકાં કુષ્ણીયાત્, ન દન્તાન્ વિઘટ્ટયેત્, ન નખાન્ વાદયેત્, નાસ્થીન્યભિહન્યાત્, ન ભૂમિં વિલિખેત્, ન છિન્દ્યાત્તૃણં, ન લોષ્ટં મૃદ્નીયાત્, ન વિગુણમઙ્ગૈશ્ચેષ્ટેત, જ્યોતીંષ્યનિષ્ટમમેધ્યમશસ્તં ચ નાભિવીક્ષેત, ન હુઙ્કુર્યાચ્છવં , ન ચૈત્યધ્વજગુરુપૂજ્યાશસ્તચ્છાયામાક્રામેત્, ન ક્ષપાસ્વમરસદનચૈત્યચત્વરચતુષ્પથોપવનશ્મશાનાઘાતનાન્યાસેવેત , નૈકઃ શૂન્યગૃહં ન ચાટવીમનુપ્રવિશેત્, ન પાપવૃત્તાન્ સ્ત્રીમિત્રભૃત્યાન્ ભજેત, નોત્તમૈર્વિરુધ્યેત, નાવરાનુપાસીત, ન જિહ્મં રોચયેત્, નાનાર્યમાશ્રયેત્, ન ભયમુત્પાદયેત્, ન સાહસાતિસ્વપ્નપ્રજાગરસ્નાનપાનાશનાન્યાસેવેત, નોર્ધ્વજાનુશ્ચિરં તિષ્ઠેત્, ન વ્યાલાનુપસર્પેન્ન દંષ્ટ્રિણો ન વિષાણિનઃ, પુરોવાતાતપાવશ્યાયાતિપ્રવાતાઞ્જહ્યાત્, કલિં નારભેત, નાસુનિભૃતોઽગ્નિમુપાસીત નોચ્છિષ્ટઃ, નાધઃ કૃત્વા પ્રતાપયેત્, નાવિગતક્લમો નાનાપ્લુતવદનો ન નગ્ન ઉપસ્પૃશેત્, ન સ્નાનશાટ્યા સ્પૃશેદુત્તમાઙ્ગં, ન કેશાગ્રાણ્યભિહન્યાત્, નોપસ્પૃશ્ય તે એવ વાસસી બિભૃયાત્, નાસ્પૃષ્ટ્વા રત્નાજ્યપૂજ્યમઙ્ગલસુમનસોઽભિનિષ્ક્રામેત્, ન પૂજ્યમઙ્ગલાન્યપસવ્યં ગચ્છેન્નેતરાણ્યનુદક્ષિણમ્||૧૯||

નાનૃતં બ્રૂયાદિત્યસ્ય રાજયક્ષ્મણિ “કાકાંસ્તિત્તિરિશબ્દેન” (ચિ. અ.૮) ઇત્યાદ્યયથાભાષણોપદેશેન વિરોધો ન વાચ્યઃ, યતઃ પરાપકારફલમસત્યભાષણમનૃતવ્યાહારદોષેણ સ્પૃશ્યતે, નતુ પરસ્ય જીવનાર્થમન્યથાભાષણમ્; ઉક્તં ચ- “પ્રાણાત્યયે સર્વધનાપહારે પઞ્ચાનૃતાન્યાહુરપાતકાનિ”| આગમયેત્ બુધ્યેત| અધાર્મિકસઙ્ગનિષેધેનૈવ પતિતાદિસઙ્ગનિષેધે લબ્ધે પુનસ્તદભિધાનં વિશેષપ્રતિષેધાર્થમ્| ભ્રૂણહા ગર્ભઘાતકઃ| અનુપહિતમ્ અનુપધાનં ગણ્ડુકાદિરહિતમ્| ન દ્રુમમારોહેદિતિ સામાન્યો વિધિઃ, અસ્ય ચ વિશેષેણ રસાયનવક્ષ્યમાણામલકીવૃક્ષારોહણોપદેશેન મહાફલેન બાધા ભવત્યેવ| કુષ્ણીયાત્ વિઘટ્ટયેત્| ઇહ સદ્વૃત્તોપદેશે યત્ર ન નખાન્ વાદયેદિત્યાદૌ સાક્ષાદ્દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા ફલં ન દૃશ્યતે તત્રાપ્યદૃષ્ટફલં વચનપ્રામાણ્યાદેવ બોદ્ધવ્યમ્| ન શવં હુઙ્કુર્યાદિત્યત્રાગમઃ- “યઃ શવં હુઙ્કરોતિ તેન સોમો બહિર્નિરસ્તો ભવતિ” ઇતિ| ચૈત્યો ગ્રામપ્રધાનતરુઃ, આઘાતનં વધસ્થાનમ્| અવરા નીચાઃ| જિહ્મં કુટિલમ્| આરાદ્દૂરાત્ પાપેભ્યો યાત આર્યઃ, તદ્વિપરીતોઽનાર્યઃ| અતિશબ્દઃ સ્વપ્નાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે| ઇહ ચ પ્રકરણે સાહસનક્તદધિભોજનાદીનાં યેષાં પ્રકરણાન્તર એવ નિષેધઃ કૃતસ્તાનિ પુનર્નિષિધ્યન્તે પ્રકરણવશાદેવ, પ્રકરણપ્રાપ્તો હ્યર્થઃ પ્રાગુક્તોઽપિ પુનરભિધીયમાનઃ પ્રકૃતગ્રન્થસ્ય ન્યૂનતામુદસ્યતિ, પુનરભિધીયમાનાર્થગૌરવં ચ દર્શયતિ, ન પુનરુક્તદોષમાવહતિ| યદુક્તમ્- “અધિકરણવશાદ્દાર્ઢ્યાદ્ગુણદોષપ્રાપ્તિતોઽર્થસમ્બન્ધાત્| સ્તુત્યર્થં સંશયતઃ શિષ્યધિયાં ચાભિવૃદ્ધ્યર્થમ્|| તન્ત્રે સ્યાત્ પુનરુક્તં પુનરુક્તં નેષ્યતે તદ્ધિ” ઇતિ| ઊર્ધ્વજાનુઃ દણ્ડાયમાનઃ| વ્યાલાઃ સર્પાઃ| અસુનિભૃતઃ અસમાહિતઃ, નાધઃકૃત્વા અગ્નિમિતિ સમ્બન્ધઃ| તે એવ વાસસી સ્નાનવાસસીત્યર્થઃ, યદિ વા સ્નાનકાલાત્ પૂર્વં ધૃતે| અપસવ્યં વામમ્||૧૯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

નારત્નપાણિર્નાસ્નાતો નોપહતવાસા નાજપિત્વા નાહુત્વા દેવતાભ્યો નાનિરૂપ્ય પિતૃભ્યો નાદત્ત્વા ગુરુભ્યો નાતિથિભ્યો નોપાશ્રિતેભ્યો નાપુણ્યગન્ધો નામાલી નાપ્રક્ષાલિતપાણિપાદવદનો નાશુદ્ધમુખો નોદઙ્મુખો ન વિમના નાભક્તાશિષ્ટાશુચિક્ષુધિતપરિચરો ન પાત્રીષ્વમેધ્યાસુ નાદેશે નાકાલે નાકીર્ણે નાદત્ત્વાઽગ્રમગ્નયે નાપ્રોક્ષિતં પ્રોક્ષણોદકૈર્ન મન્ત્રૈરનભિમન્ત્રિતં ન કુત્સયન્ન કુત્સિતં ન પ્રતિકૂલોપહિતમન્નમાદદીત, ન પર્યુષિતમન્યત્ર માંસહરિતકશુષ્કશાકફલભક્ષ્યેભ્યઃ, નાશેષભુક્ સ્યાદન્યત્ર દધિમધુલવણસક્તુસર્પિભ્યઃ, ન નક્તં દધિ ભુઞ્જીત, ન સક્તૂનેકાનશ્નીયાન્ન નિશિ ન ભુક્ત્વા ન બહૂન્ન દ્વિર્નોદકાન્તરિતાત્, ન છિત્ત્વા દ્વિજૈર્ભક્ષયેત્||૨૦||

અનિરૂપ્ય અનિવેદ્ય| આકીર્ણે બહુજનાકીર્ણે| અન્નસ્ય પ્રોક્ષણાભિમન્ત્રણાનિ વેદે બોદ્ધવ્યાનિ| કુત્સિતં સ્વરૂપત એવ કદર્થત્વેન નિન્દિતમ્| હરિતકમ્ આર્દ્રકાદિ, શુષ્કશાકં શુષ્કપત્રાદિ, ભક્ષ્યા મોદકાદયઃ| નાશેષભુક્ સ્યાત્ નિઃશેષભોજી ન સ્યાદિત્યર્થઃ| નક્તં દધિભોજનનિષેધે આગમઃ- “દિવા કપિત્થે વસતિ રાત્રૌ દધ્નિ ચ સક્તુષુ| અલક્ષ્મીઃ કલહાધારા કોવિદારે કૃતાલયા” ઇતિ| એકાનિતિ ઘૃતશર્કરારહિતાન્| નોદકાન્તરિતાન્ નોદકમન્તરા પીત્વેત્યર્થઃ||૨૦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

નાનૃજુઃ ક્ષુયાન્નાદ્યાન્ન શયીત, ન વેગિતોઽન્યકાર્યઃ સ્યાત્, ન વાય્વગ્નિસલિલસોમાર્કદ્વિજગુરુપ્રતિમુખં નિષ્ઠીવિકા(વાત)વર્ચોમૂત્રાણ્યુત્સૃજેત્, ન પન્થાનમવમૂત્રયેન્ન જનવતિ નાન્નકાલે, ન જપહોમાધ્યયનબલિમઙ્ગલક્રિયાસુ શ્લેષ્મસિઙ્ઘાણકં મુઞ્ચેત્||૨૧||

નાદ્યાદનૃજુઃ, ન શયીતાનૃજુરિતિ ચ યોજ્યમ્||૨૧||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

ન સ્ત્રિયમવજાનીત, નાતિવિશ્રમ્ભયેત્, ન ગુહ્યમનુશ્રાવયેત્, નાધિકુર્યાત્| ન રજસ્વલાં નાતુરાં નામેધ્યાં નાશસ્તાં નાનિષ્ટરૂપાચારોપચારાં નાદક્ષાં નાદક્ષિણાં નાકામાં નાન્યકામાં નાન્યસ્ત્રિયં નાન્યયોનિં નાયોનૌ ન ચૈત્યચત્વરચતુષ્પથોપવનશ્મશાનાઘાતનસલિલૌષધિદ્વિજગુરુસુરાલયેષુ ન સન્ધ્યયોર્નાતિથિષુ નાશુચિર્નાજગ્ધભેષજો નાપ્રણીતસઙ્કલ્પો નાનુપસ્થિતપ્રહર્ષો નાભુક્તવાન્નાત્યશિતો ન વિષમસ્થો ન મૂત્રોચ્ચારપીડિતો ન શ્રમવ્યાયામોપવાસક્લમાભિહતો નારહસિ વ્યવાયં ગચ્છેત્||૨૨||

નાતિવિશ્રમ્ભયેત્ નાતિપ્રશ્રયવતીં કુર્યાત્| નાધિકુર્યાન્ ન સર્વત્રાધિકૃતાં કુર્યાત્| અશસ્તાં કુષ્ઠાદિસમ્બન્ધેન| નાન્યયોનિમિત્યસ્યાન્તે અભિગચ્છેત્ ઇતિ શેષઃ, અન્યયોનિઃ અસવર્ણા| ઓષધ્યાદિભિરાલયશબ્દઃ સમ્બધ્યતે| નાતિથિષ્વિતિ ન નિષિદ્ધાસુ મૈથુનં પ્રતિપત્પૂર્ણિમાપ્રભૃતિષુ| અજગ્ધભેષજઃ અનુપયુક્તવૃષ્યભેષજઃ| અનુપસ્થિતપ્રહર્ષઃ અજાતધ્વજોચ્છ્રાયઃ| અરહસિ અવિજને||૨૨||

Adhikarana 22 (23-24) · Śloka 24

ન સતો ન ગુરૂન્ પરિવદેત્, નાશુચિરભિચારકર્મચૈત્યપૂજ્યપૂજાધ્યયનમભિનિર્વર્તયેત્||૨૩|| ન વિદ્યુત્સ્વનાર્તવીષુ નાભ્યુદિતાસુ દિક્ષુ નાગ્નિસમ્પ્લવે ન ભૂમિકમ્પે ન મહોત્સવે નોલ્કાપાતે ન મહાગ્રહોપગમને ન નષ્ટચન્દ્રાયાં તિથૌ ન સન્ધ્યયોર્નામુખાદ્ગુરોર્નાવપતિતં નાતિમાત્રં ન તાન્તં ન વિસ્વરં નાનવસ્થિતપદં નાતિદ્રુતં ન વિલમ્બિતં નાતિક્લીબં નાત્યુચ્ચૈર્નાતિનીચૈઃ સ્વરૈરધ્યયનમભ્યસ્યેત્||૨૪||

અભ્યુદિતાસુ દિક્ષુ દાહવતીષુ દિક્ષુ| મહાગ્રહોપગમનં ચન્દ્રસૂર્યગ્રહણમ્| અવપતિતં હીનવર્ણમ્| તાન્તં રૂક્ષસ્વરમ્| અતિક્લીબમ્ અતિવિલમ્બિતોચ્ચારણમ્||૨૩-૨૪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

નાતિસમયં જહ્યાત્, ન નિયમં ભિન્દ્યાત્, ન નક્તં નાદેશે ચરેત્, ન સન્ધ્યાસ્વભ્યવહારાધ્યયનસ્ત્રીસ્વપ્નસેવી સ્યાત્, ન બાલવૃદ્ધલુબ્ધમૂર્ખક્લિષ્ટક્લીબૈઃ સહ સખ્યં કુર્યાત્, ન મદ્યદ્યૂતવેશ્યાપ્રસઙ્ગરુચિઃ સ્યાત્, ન ગુહ્યં વિવૃણુયાત્, ન કઞ્ચિદવજાનીયાત્, નાહમ્માની સ્યાન્નાદક્ષો નાદક્ષિણો નાસૂયકઃ, ન બ્રાહ્મણાન્ પરિવદેત્, ન ગવાં દણ્ડમુદ્યચ્છેત્, ન વૃદ્ધાન્ન ગુરૂન્ન ગણાન્ન નૃપાન્ વાઽધિક્ષિપેત્, ન ચાતિબ્રૂયાત્, ન બાન્ધવાનુરક્તકૃચ્છ્રદ્વિતીયગુહ્યજ્ઞાન્ બહિષ્કુર્યાત્||૨૫||

અતિસમયો મિલિત્વા બહુભિઃ કૃતો નિયમઃ| ન સન્ધ્યાસ્વિત્યાદૌ પુનઃ સ્ત્રીનિષેધઃ સન્ધ્યાસુ યાવદકર્તવ્યસ્ય ન્યૂનતાપરિહારાર્થમુક્તઃ, પૂર્વં તુ સ્ત્રી યથા ન સેવ્યા તન્નિખિલેનોપદિશતા ન સન્ધ્યયોરિત્યુક્તમ્, ઇતિ પ્રકરણભેદાન્ન પૌનરુક્ત્યમ્| ક્લીબો હીનસત્ત્વઃ| ક્લિષ્ટો નિન્દિતો રોગાદિના| ગણાન્ મિલિતાન્| કૃચ્છ્રદ્વિતીય આપદિ સહાયઃ| બહિષ્કુર્યાત્ અવજાનીયાત્||૨૫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

નાધીરો નાત્યુચ્છ્રિતસત્ત્વઃ સ્યાત્, નાભૃતભૃત્યઃ, નાવિશ્રબ્ધસ્વજનઃ, નૈકઃ સુખી, ન દુઃખશીલાચારોપચારઃ, ન સર્વવિશ્રમ્ભી, ન સર્વાભિશઙ્કી, ન સર્વકાલવિચારી||૨૬||

નૈકઃ સુખી સ્યાદિતિ ન સુખહેતૂન્યામ્રફલાદીન્યેક એવાવિભજ્યોપયુઞ્જ્યાદિત્યર્થઃ| શીલં સ્વાભાવિકં વૃત્તમ્, આચારઃ શાસ્ત્રોપદેશાનુરૂપો વ્યવહારઃ, ઉપચારઃ પરિચ્છદઃ, એતેષાં ચ દુઃખત્વં દુઃખહેતુત્વાત્| સર્વવિશ્રમ્ભી સર્વેષુ વિશ્વાસી||૨૬||

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

ન કાર્યકાલમતિપાતયેત્, નાપરીક્ષિતમભિનિવિશેત્, નેન્દ્રિયવશગઃ સ્યાત્, ન ચઞ્ચલં મનોઽનુભ્રામયેત્, ન બુદ્ધીન્દ્રિયાણામતિભારમાદધ્યાત્, ન ચાતિદીર્ઘસૂત્રી સ્યાત્, ન ક્રોધહર્ષાવનુવિદધ્યાત્, ન શોકમનુવસેત્, ન સિદ્ધાવુત્સેકં યચ્છેન્નાસિદ્ધૌ દૈન્યં, પ્રકૃતિમભીક્ષ્ણં સ્મરેત્, હેતુપ્રભાવનિશ્ચિતઃ સ્યાદ્ધેત્વારમ્ભનિત્યશ્ચ, ન કૃતમિત્યાશ્વસેત્, ન વીર્યં જહ્યાત્, નાપવાદમનુસ્મરેત્||૨૭||

ચઞ્ચલમિતિ ક્રિયાવિશેષણં, યદિ વા મનોવિશેષણમ્| બુદ્ધેરિન્દ્રિયાણાં બુદ્ધીન્દ્રિયાણામ્| અતિદીર્ઘસૂત્રી શતૈકવિનિપાતાશઙ્કી, કિંવા દીર્ઘસૂત્રી ચિરક્રિયઃ| ન શોકમનુવસેદિતિ ન ચિરં શોકવશગઃ સ્યાત્| ઉત્સેકમ્ અતિગર્વમ્ | પ્રકૃતિમ્ ઉત્પત્તિકારણં સ્મરેત્; પ્રકૃતિં પઞ્ચભૂતસમુદાયલક્ષણામનિત્યાં સ્મરન્ન રાગદ્વેષાદિભિરભિભૂયતે| હેતુપ્રભાવનિશ્ચિત ઇતિ અસ્તિ શુભાશુભહેતૂનાં શુભાશુભફલસમ્બન્ધ ઇતિ નિશ્ચયમુપેયાત્, નાત્ર કથં તાવાન્ સ્યાદિત્યર્થઃ| હેત્વારમ્ભનિત્યઃ શુભહેતુયો(યા)ગાદ્યારમ્ભપરઃ||૨૭||

Adhikarana 26 (28) · Śloka 28

નાશુચિરુત્તમાજ્યાક્ષતતિલકુશસર્ષપૈરગ્નિં જુહુયાદાત્માનમાશીર્ભિરાશાસાનઃ, અગ્નિર્મે નાપગચ્છેચ્છરીરાદ્વાયુર્મે પ્રાણાનાદધાતુ વિષ્ણુર્મે બલમાદધાતુ ઇન્દ્રો મે વીર્યં શિવા માં પ્રવિશન્ત્વાપ આપોહિષ્ઠેત્યપઃ સ્પૃશેત્, દ્વિઃ પરિમૃજ્યોષ્ઠૌ પાદૌ ચાભ્યુક્ષ્ય મૂર્ધનિ ખાનિ ચોપસ્પૃશેદદ્ભિરાત્માનં હૃદયં શિરશ્ચ||૨૮||

ઉત્તમાજ્યં ગોસર્પિઃ| આશીર્ભિરાશાસાન ઇતિ ચ્છેદઃ| ‘અગ્નિર્મે’ ઇત્યાદિના ‘આપોહિષ્ઠા’ ઇત્યન્તઃ સ્નાનમન્ત્રઃ||૨૮||

Adhikarana 27 (29) · Śloka 29

બ્રહ્મચર્યજ્ઞાનદાનમૈત્રીકારુણ્યહર્ષોપેક્ષાપ્રશમપરશ્ચ સ્યાદિતિ||૨૯||

મૈત્રી સર્વભૂતેષ્વાત્મનીવાપ્રતિકૂલા પ્રવૃત્તિઃ| નનુ મૈત્રીપરઃ સ્યાદિતિ વિરુદ્ધમેતત્, યેન શાસ્ત્રકાર એવાયં દિગ્ધવિદ્ધસ્વયમ્મૃતાદિમાંસપરિત્યાગેન વયસ્થત્વાદિગુણયુક્તાનાં મૃગાદીનાં સદ્યસ્કં માંસં સેવ્યત્વેનોપદિશન્ સાક્ષાન્મૈત્રીવિરુદ્ધાં હિંસામેવાહ; નૈવં, રાગત એવ પ્રાણિનાં હિંસાપૂર્વકમાંસભક્ષણે પ્રાપ્તેઽયમાયુર્વેદોપદેષ્ટા માંસસ્ય ક્વચિદ્રોગે કસ્યચિદ્ધિતત્વં ક્વચિચ્ચાહિતત્વમુપદિશતિ, નતુ માંસભક્ષણં હિંસાં વા વિદધાતિ; ન હ્યયં મદિરાયા અપિ સ્વસ્થવૃત્તે રોગિવૃત્તે વા હિતત્વમુપદિશન્ મદિરાપાનં પ્રત્યુપદેષ્ટા ભવતિ; એવં ચ રોગાધિકારે રાજયક્ષ્માદૌ માંસોપદેશસ્તથા શરદૃતુચર્યાદૌ “લાવાન્ કપિઞ્જલાનેણાન્” (સૂ.અ.૬) ઇત્યાદિગ્રન્થો લાવાદિમાંસહિતત્વોપદેશાર્થો ન હિંસાવિધાયકઃ; તેન રોગિણઃ સ્વસ્થાશ્ચ હિંસાફલભાજો ભવન્ત્યેવ; યથા- “શ્યેનેનાભિચરન્ યજેત” ઇત્યત્રાભિચારસ્ય કામત એવ પ્રાપ્તત્વાચ્છ્યેનસ્યાભિચારસાધનત્વમાત્રમેવ વિધિર્બ્રૂતે, તેન શ્યેનેનાભિચારકરણેઽધર્મો ભવત્યેવ; અયં ત્વત્ર વિશેષઃ- યદિ હિંસોપાર્જિતમાંસોપયોગં વિના પુરુષો ન જીવતિ, અતો હિંસાં કરોતિ, તદા “સર્વત્રાત્માનં ગોપાયીત” ઇતિ વેદવચનવિહિતત્વાત્તથાવિધહિંસા ન પ્રત્યવાયહેતુઃ, જીવનોપાયાન્તરસમ્ભવે તુ પુષ્ટ્યાદિપ્રયોજના હિંસા પ્રત્યવાયહેતુરેવ; કિઞ્ચ ભવતુ વાઽઽયુર્વેદવિહિતા હિંસા, તથાઽપિ હિંસા દોષાર્થમુચ્યતે; ન હ્યાયુર્વેદવિધયો ધર્મસાધનમેવોપદિશન્તિ, કિં તર્હ્યારોગ્યસાધનં “ધાતુસામ્યક્રિયા ચોક્તા તન્ત્રસ્યાસ્ય પ્રયોજનમ્” (સૂ.અ.૧) ઇત્યુક્તેઃ||૨૯||

Adhikarana 28 (30-33) · Śloka 33

તત્ર શ્લોકાઃ- પઞ્ચપઞ્ચકમુદ્દિષ્ટં મનો હેતુચતુષ્ટયમ્| ઇન્દ્રિયોપક્રમેઽધ્યાયે સદ્વૃત્તમખિલેન ચ||૩૦|| સ્વસ્થવૃત્તં યથોદ્દિષ્ટં યઃ સમ્યગનુતિષ્ઠતિ| સ સમાઃ શતમવ્યાધિરાયુષા ન વિયુજ્યતે||૩૧|| નૃલોકમાપૂરયતે યશસા સાધુસમ્મતઃ| ધર્માર્થાવેતિ ભૂતાનાં બન્ધુતામુપગચ્છતિ||૩૨|| પરાન્ સુકૃતિનો લોકાન્ પુણ્યકર્મા પ્રપદ્યતે| તસ્માદ્વૃત્તમનુષ્ઠેયમિદં સર્વેણ સર્વદા||૩૩||

સઙ્ગ્રહે હેતુચતુષ્ટયં સમાતિહીનમિથ્યાયોગાઃ| સમાઃ શતં વર્ષશતં; યદ્યપિ સદ્વૃત્તાનુષ્ઠાનેઽપિ દૈવવિપર્યયેણાન્તરા મરણં વ્યાધયો વા ભવન્તિ, તથાઽપિ પ્રાધાન્યાદ્દૈવકૃતવ્યાધેઃ પુરુષાપરાધાવિષયત્વાદુક્તં સમાઃ શતમિત્યાદિ; યદુક્તં- “પરિહાર્યાણિ યત્નેન સદા પરિહરન્નરઃ| ભવત્યનૃણતાં પ્રાપ્તઃ સાધૂનામિહ પણ્ડિતઃ” (સૂ.અ.૨૮) ઇતિ||૩૦-૩૩||

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિત્ સ્યાદનુક્તમિહ પૂજિતમ્| વૃત્તં તદપિ ચાત્રેયઃ સદૈવાભ્યનુમન્યતે||૩૪||

અનુક્તસદ્વૃત્તોપસઙ્ગ્રહાર્થમાહ- યચ્ચાન્યદપીત્યાદિ| વૃત્તમ્ આચારઃ| ઇહાયુર્વેદેઽનુક્તમપ્યાચારોપદેશકેષુ ધર્મશાસ્ત્રેષુ પૂજિતં, યથા- “નાકસ્માદ્વિકચો ભવેન્ન પરશસ્યેષુ ગાં ચરન્તીં ધાવન્તીં વા પરસ્ય બ્રૂયાત્” ઇત્યાદિ, સર્વમાત્રેયસ્યાનુમતં સાક્ષાદાયુર્વેદાવિષયત્વેન ગ્રન્થવિસ્તરભયાચ્ચ ન પ્રોક્તમિત્યભિપ્રાયઃ|||૩૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને ઇન્દ્રિયોપક્રમણીયો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮|| ઇતિ સ્વસ્થચતુષ્કો દ્વિતીયઃ||૨||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વિતીયે સ્વસ્થચતુષ્કે ઇન્દ્રિયોપક્રમણીયો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||