8. indriyōpakramaṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઇન્દ્રિયોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલુ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચેન્દ્રિયદ્રવ્યાણિ, પઞ્ચેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ, પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થાઃ, પઞ્ચેન્દ્રિયબુદ્ધયો ભવન્તિ, ઇત્યુક્તમિન્દ્રિયાધિકારે||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અતીન્દ્રિયં પુનર્મનઃ સત્ત્વસઞ્જ્ઞકં, ‘ચેતઃ’ ઇત્યાહુરેકે, તદર્થાત્મસમ્પદાયત્તચેષ્ટં ચેષ્ટાપ્રત્યયભૂતમિન્દ્રિયાણામ્||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

સ્વાર્થેન્દ્રિયાર્થસઙ્કલ્પવ્યભિચરણાચ્ચાનેકમેકસ્મિન્ પુરુષે સત્ત્વં, રજસ્તમઃસત્ત્વગુણયોગાચ્ચ; ન ચાનેકત્વં, નહ્યેકં હ્યેકકાલમનેકેષુ પ્રવર્તતે ; તસ્માન્નૈકકાલા સર્વેન્દ્રિયપ્રવૃત્તિઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

યદ્ગુણં ચાભીક્ષ્ણં પુરુષમનુવર્તતે સત્ત્વં તત્સત્ત્વમેવોપદિશન્તિ મુનયો બાહુલ્યાનુશયાત્||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

મનઃપુરઃસરાણીન્દ્રિયાણ્યર્થગ્રહણસમર્થાનિ ભવન્તિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્ર ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં રસનં સ્પર્શનમિતિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

પઞ્ચેન્દ્રિયદ્રવ્યાણિ- ખં વાયુર્જ્યોતિરાપો ભૂરિતિ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

પઞ્ચેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ- અક્ષિણી કર્ણૌ નાસિકે જિહ્વા ત્વક્ ચેતિ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થાઃ- શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

પઞ્ચેન્દ્રિયબુદ્ધયઃ- ચક્ષુર્બુદ્ધ્યાદિકાઃ; તાઃ પુનરિન્દ્રિયેન્દ્રિયાર્થસત્ત્વાત્મસન્નિકર્ષજાઃ, ક્ષણિકા, નિશ્ચયાત્મિકાશ્ચ, ઇત્યેતત્ પઞ્ચપઞ્ચકમ્||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

મનો મનોર્થો બુદ્ધિરાત્મા ચેત્યધ્યાત્મદ્રવ્યગુણસઙ્ગ્રહઃ શુભાશુભપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતુશ્ચ, દ્રવ્યાશ્રિતં ચ કર્મ; યદુચ્યતે ક્રિયેતિ||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

તત્રાનુમાનગમ્યાનાં પઞ્ચમહાભૂતવિકારસમુદાયાત્મકાનામપિ સતામિન્દ્રિયાણાં તેજશ્ચક્ષુષિ, ખં શ્રોત્રે, ઘ્રાણે ક્ષિતિઃ, આપો રસને, સ્પર્શનેઽનિલો વિશેષેણોપપદ્યતે| તત્ર યદ્યદાત્મકમિન્દ્રિયં વિશેષાત્તત્તદાત્મકમેવાર્થમનુગૃહ્ણાતિ, તત્સ્વભાવાદ્વિભુત્વાચ્ચ||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

તદર્થાતિયોગાયોગમિથ્યાયોગાત્ સમનસ્કમિન્દ્રિયં વિકૃતિમાપદ્યમાનં યથાસ્વં બુદ્ધ્યુપઘાતાય સમ્પદ્યતે, સામર્થ્યયોગાત્ પુનઃ પ્રકૃતિમાપદ્યમાનં યથાસ્વં બુદ્ધિમાપ્યાયયતિ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

મનસસ્તુ ચિન્ત્યમર્થઃ| તત્ર મનસો મનોબુદ્ધેશ્ચ ત એવ સમાનાતિહીનમિથ્યાયોગાઃ પ્રકૃતિવિકૃતિહેતવો ભવન્તિ||૧૬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

તત્રેન્દ્રિયાણાં સમનસ્કાનામનુપતપ્તાનામનુપતાપાય પ્રકૃતિભાવે પ્રયતિતવ્યમેભિર્હેતુભિઃ; તદ્યથા- સાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગેન બુદ્ધ્યા સમ્યગવેક્ષ્યાવેક્ષ્ય કર્મણાં સમ્યક્ પ્રતિપાદનેન, દેશકાલાત્મગુણવિપરીતોપાસનેન ચેતિ| તસ્માદાત્મહિતં ચિકીર્ષતા સર્વેણ સર્વં સર્વદા સ્મૃતિમાસ્થાય સદ્વૃત્તમનુષ્ઠેયમ્||૧૭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

તદ્ધ્યનુતિષ્ઠન્ યુગપત્ સમ્પાદયત્યર્થદ્વયમારોગ્યમિન્દ્રિયવિજયં ચેતિ; તત્ સદ્વૃત્તમખિલેનોપદેક્ષ્યામોઽગ્નિવેશ ! તદ્યથા- દેવગોબ્રાહ્મણગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યાનર્ચયેત્, અગ્નિમુપચરેત્, ઓષધીઃ પ્રશસ્તા ધારયેત્, દ્વૌ કાલાવુપસ્પૃશેત્, મલાયનેષ્વભીક્ષ્ણં પાદયોશ્ચ વૈમલ્યમાદધ્યાત્, ત્રિઃપક્ષસ્ય કેશશ્મશ્રુલોમનખાન્ સંહારયેત્, નિત્યમનુપહતવાસાઃ સુમનાઃ સુગન્ધિઃ સ્યાત્, સાધુવેશઃ, પ્રસિદ્ધકેશઃ , મૂર્ધશ્રોત્રઘ્રાણપાદતૈલનિત્યઃ, ધૂમપઃ, પૂર્વાભિભાષી, સુમુખઃ, દુર્ગેષ્વભ્યુપપત્તા, હોતા, યષ્ટા, દાતા, ચતુષ્પથાનાં નમસ્કર્તા, બલીનામુપહર્તા, અતિથીનાં પૂજકઃ, પિતૃભ્યઃ પિણ્ડદઃ, કાલે હિતમિતમધુરાર્થવાદી, વશ્યાત્મા, ધર્માત્મા, હેતાવીર્ષ્યુઃ, ફલે નેર્ષ્યુઃ, નિશ્ચિન્તઃ, નિર્ભીકઃ, હ્રીમાન્, ધીમાન્, મહોત્સાહઃ, દક્ષઃ, ક્ષમાવાન્, ધાર્મિકઃ, આસ્તિકઃ, વિનયબુદ્ધિવિદ્યાભિજનવયોવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યાણામુપાસિતા , છત્રી દણ્ડી મૌલી સોપાનત્કો યુગમાત્રદૃગ્વિચરેત્ , મઙ્ગલાચારશીલઃ, કુચેલાસ્થિકણ્ટકામેધ્યકેશતુષોત્કરભસ્મકપાલસ્નાનબલિભૂમીનાં પરિહર્તા, પ્રાક્ શ્રમાદ્ વ્યાયામવર્જી સ્યાત્, સર્વપ્રાણિષુ બન્ધુભૂતઃ સ્યાત્, ક્રુદ્ધાનામનુનેતા, ભીતાનામાશ્વાસયિતા, દીનાનામભ્યુપપત્તા, સત્યસન્ધઃ, સામપ્રધાનઃ , પરપરુષવચનસહિષ્ણુઃ, અમર્ષઘ્નઃ, પ્રશમગુણદર્શી, રાગદ્વેષહેતૂનાં હન્તા ચ||૧૮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

નાનૃતં બ્રૂયાત્, નાન્યસ્વમાદદીત, નાન્યસ્ત્રિયમભિલષેન્નાન્યશ્રિયં, ન વૈરં રોચયેત્, ન કુર્યાત્ પાપં, ન પાપેઽપિ પાપી સ્યાત્, નાન્યદોષાન્ બ્રૂયાત્, નાન્યરહસ્યમાગમયેન્, નાધાર્મિકૈર્ન નરેન્દ્રદ્વિષ્ટૈઃ સહાસીત નોન્મત્તૈર્ન પતિતૈર્ન ભ્રૂણહન્તૃભિર્ન ક્ષુદ્રૈર્ન દુષ્ટૈઃ, ન દુષ્ટયાનાન્યારોહેત, ન જાનુસમં કઠિનમાસનમધ્યાસીત, નાનાસ્તીર્ણમનુપહિતમવિશાલમસમં વા શયનં પ્રપદ્યેત, ન ગિરિવિષમમસ્તકેષ્વનુચરેત્, ન દ્રુમમારોહેત્, ન જલોગ્રવેગમવગાહેત, ન કુલચ્છાયામુપાસીત , નાગ્ન્યુત્પાતમભિતશ્ચરેત્, નોચ્ચૈર્હસેત્, ન શબ્દવન્તં મારુતં મુઞ્ચેત્, નાનાવૃતમુખો જૃમ્ભાં ક્ષવથું હાસ્યં વા પ્રવર્તયેત્, ન નાસિકાં કુષ્ણીયાત્, ન દન્તાન્ વિઘટ્ટયેત્, ન નખાન્ વાદયેત્, નાસ્થીન્યભિહન્યાત્, ન ભૂમિં વિલિખેત્, ન છિન્દ્યાત્તૃણં, ન લોષ્ટં મૃદ્નીયાત્, ન વિગુણમઙ્ગૈશ્ચેષ્ટેત, જ્યોતીંષ્યનિષ્ટમમેધ્યમશસ્તં ચ નાભિવીક્ષેત, ન હુઙ્કુર્યાચ્છવં , ન ચૈત્યધ્વજગુરુપૂજ્યાશસ્તચ્છાયામાક્રામેત્, ન ક્ષપાસ્વમરસદનચૈત્યચત્વરચતુષ્પથોપવનશ્મશાનાઘાતનાન્યાસેવેત , નૈકઃ શૂન્યગૃહં ન ચાટવીમનુપ્રવિશેત્, ન પાપવૃત્તાન્ સ્ત્રીમિત્રભૃત્યાન્ ભજેત, નોત્તમૈર્વિરુધ્યેત, નાવરાનુપાસીત, ન જિહ્મં રોચયેત્, નાનાર્યમાશ્રયેત્, ન ભયમુત્પાદયેત્, ન સાહસાતિસ્વપ્નપ્રજાગરસ્નાનપાનાશનાન્યાસેવેત, નોર્ધ્વજાનુશ્ચિરં તિષ્ઠેત્, ન વ્યાલાનુપસર્પેન્ન દંષ્ટ્રિણો ન વિષાણિનઃ, પુરોવાતાતપાવશ્યાયાતિપ્રવાતાઞ્જહ્યાત્, કલિં નારભેત, નાસુનિભૃતોઽગ્નિમુપાસીત નોચ્છિષ્ટઃ, નાધઃ કૃત્વા પ્રતાપયેત્, નાવિગતક્લમો નાનાપ્લુતવદનો ન નગ્ન ઉપસ્પૃશેત્, ન સ્નાનશાટ્યા સ્પૃશેદુત્તમાઙ્ગં, ન કેશાગ્રાણ્યભિહન્યાત્, નોપસ્પૃશ્ય તે એવ વાસસી બિભૃયાત્, નાસ્પૃષ્ટ્વા રત્નાજ્યપૂજ્યમઙ્ગલસુમનસોઽભિનિષ્ક્રામેત્, ન પૂજ્યમઙ્ગલાન્યપસવ્યં ગચ્છેન્નેતરાણ્યનુદક્ષિણમ્||૧૯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

નારત્નપાણિર્નાસ્નાતો નોપહતવાસા નાજપિત્વા નાહુત્વા દેવતાભ્યો નાનિરૂપ્ય પિતૃભ્યો નાદત્ત્વા ગુરુભ્યો નાતિથિભ્યો નોપાશ્રિતેભ્યો નાપુણ્યગન્ધો નામાલી નાપ્રક્ષાલિતપાણિપાદવદનો નાશુદ્ધમુખો નોદઙ્મુખો ન વિમના નાભક્તાશિષ્ટાશુચિક્ષુધિતપરિચરો ન પાત્રીષ્વમેધ્યાસુ નાદેશે નાકાલે નાકીર્ણે નાદત્ત્વાઽગ્રમગ્નયે નાપ્રોક્ષિતં પ્રોક્ષણોદકૈર્ન મન્ત્રૈરનભિમન્ત્રિતં ન કુત્સયન્ન કુત્સિતં ન પ્રતિકૂલોપહિતમન્નમાદદીત, ન પર્યુષિતમન્યત્ર માંસહરિતકશુષ્કશાકફલભક્ષ્યેભ્યઃ, નાશેષભુક્ સ્યાદન્યત્ર દધિમધુલવણસક્તુસર્પિભ્યઃ, ન નક્તં દધિ ભુઞ્જીત, ન સક્તૂનેકાનશ્નીયાન્ન નિશિ ન ભુક્ત્વા ન બહૂન્ન દ્વિર્નોદકાન્તરિતાત્, ન છિત્ત્વા દ્વિજૈર્ભક્ષયેત્||૨૦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

નાનૃજુઃ ક્ષુયાન્નાદ્યાન્ન શયીત, ન વેગિતોઽન્યકાર્યઃ સ્યાત્, ન વાય્વગ્નિસલિલસોમાર્કદ્વિજગુરુપ્રતિમુખં નિષ્ઠીવિકા(વાત)વર્ચોમૂત્રાણ્યુત્સૃજેત્, ન પન્થાનમવમૂત્રયેન્ન જનવતિ નાન્નકાલે, ન જપહોમાધ્યયનબલિમઙ્ગલક્રિયાસુ શ્લેષ્મસિઙ્ઘાણકં મુઞ્ચેત્||૨૧||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

ન સ્ત્રિયમવજાનીત, નાતિવિશ્રમ્ભયેત્, ન ગુહ્યમનુશ્રાવયેત્, નાધિકુર્યાત્| ન રજસ્વલાં નાતુરાં નામેધ્યાં નાશસ્તાં નાનિષ્ટરૂપાચારોપચારાં નાદક્ષાં નાદક્ષિણાં નાકામાં નાન્યકામાં નાન્યસ્ત્રિયં નાન્યયોનિં નાયોનૌ ન ચૈત્યચત્વરચતુષ્પથોપવનશ્મશાનાઘાતનસલિલૌષધિદ્વિજગુરુસુરાલયેષુ ન સન્ધ્યયોર્નાતિથિષુ નાશુચિર્નાજગ્ધભેષજો નાપ્રણીતસઙ્કલ્પો નાનુપસ્થિતપ્રહર્ષો નાભુક્તવાન્નાત્યશિતો ન વિષમસ્થો ન મૂત્રોચ્ચારપીડિતો ન શ્રમવ્યાયામોપવાસક્લમાભિહતો નારહસિ વ્યવાયં ગચ્છેત્||૨૨||

Adhikarana 22 (23-24) · Śloka 24

ન સતો ન ગુરૂન્ પરિવદેત્, નાશુચિરભિચારકર્મચૈત્યપૂજ્યપૂજાધ્યયનમભિનિર્વર્તયેત્||૨૩|| ન વિદ્યુત્સ્વનાર્તવીષુ નાભ્યુદિતાસુ દિક્ષુ નાગ્નિસમ્પ્લવે ન ભૂમિકમ્પે ન મહોત્સવે નોલ્કાપાતે ન મહાગ્રહોપગમને ન નષ્ટચન્દ્રાયાં તિથૌ ન સન્ધ્યયોર્નામુખાદ્ગુરોર્નાવપતિતં નાતિમાત્રં ન તાન્તં ન વિસ્વરં નાનવસ્થિતપદં નાતિદ્રુતં ન વિલમ્બિતં નાતિક્લીબં નાત્યુચ્ચૈર્નાતિનીચૈઃ સ્વરૈરધ્યયનમભ્યસ્યેત્||૨૪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

નાતિસમયં જહ્યાત્, ન નિયમં ભિન્દ્યાત્, ન નક્તં નાદેશે ચરેત્, ન સન્ધ્યાસ્વભ્યવહારાધ્યયનસ્ત્રીસ્વપ્નસેવી સ્યાત્, ન બાલવૃદ્ધલુબ્ધમૂર્ખક્લિષ્ટક્લીબૈઃ સહ સખ્યં કુર્યાત્, ન મદ્યદ્યૂતવેશ્યાપ્રસઙ્ગરુચિઃ સ્યાત્, ન ગુહ્યં વિવૃણુયાત્, ન કઞ્ચિદવજાનીયાત્, નાહમ્માની સ્યાન્નાદક્ષો નાદક્ષિણો નાસૂયકઃ, ન બ્રાહ્મણાન્ પરિવદેત્, ન ગવાં દણ્ડમુદ્યચ્છેત્, ન વૃદ્ધાન્ન ગુરૂન્ન ગણાન્ન નૃપાન્ વાઽધિક્ષિપેત્, ન ચાતિબ્રૂયાત્, ન બાન્ધવાનુરક્તકૃચ્છ્રદ્વિતીયગુહ્યજ્ઞાન્ બહિષ્કુર્યાત્||૨૫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

નાધીરો નાત્યુચ્છ્રિતસત્ત્વઃ સ્યાત્, નાભૃતભૃત્યઃ, નાવિશ્રબ્ધસ્વજનઃ, નૈકઃ સુખી, ન દુઃખશીલાચારોપચારઃ, ન સર્વવિશ્રમ્ભી, ન સર્વાભિશઙ્કી, ન સર્વકાલવિચારી||૨૬||

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

ન કાર્યકાલમતિપાતયેત્, નાપરીક્ષિતમભિનિવિશેત્, નેન્દ્રિયવશગઃ સ્યાત્, ન ચઞ્ચલં મનોઽનુભ્રામયેત્, ન બુદ્ધીન્દ્રિયાણામતિભારમાદધ્યાત્, ન ચાતિદીર્ઘસૂત્રી સ્યાત્, ન ક્રોધહર્ષાવનુવિદધ્યાત્, ન શોકમનુવસેત્, ન સિદ્ધાવુત્સેકં યચ્છેન્નાસિદ્ધૌ દૈન્યં, પ્રકૃતિમભીક્ષ્ણં સ્મરેત્, હેતુપ્રભાવનિશ્ચિતઃ સ્યાદ્ધેત્વારમ્ભનિત્યશ્ચ, ન કૃતમિત્યાશ્વસેત્, ન વીર્યં જહ્યાત્, નાપવાદમનુસ્મરેત્||૨૭||

Adhikarana 26 (28) · Śloka 28

નાશુચિરુત્તમાજ્યાક્ષતતિલકુશસર્ષપૈરગ્નિં જુહુયાદાત્માનમાશીર્ભિરાશાસાનઃ, અગ્નિર્મે નાપગચ્છેચ્છરીરાદ્વાયુર્મે પ્રાણાનાદધાતુ વિષ્ણુર્મે બલમાદધાતુ ઇન્દ્રો મે વીર્યં શિવા માં પ્રવિશન્ત્વાપ આપોહિષ્ઠેત્યપઃ સ્પૃશેત્, દ્વિઃ પરિમૃજ્યોષ્ઠૌ પાદૌ ચાભ્યુક્ષ્ય મૂર્ધનિ ખાનિ ચોપસ્પૃશેદદ્ભિરાત્માનં હૃદયં શિરશ્ચ||૨૮||

Adhikarana 27 (29) · Śloka 29

બ્રહ્મચર્યજ્ઞાનદાનમૈત્રીકારુણ્યહર્ષોપેક્ષાપ્રશમપરશ્ચ સ્યાદિતિ||૨૯||

Adhikarana 28 (30-33) · Śloka 33

તત્ર શ્લોકાઃ- પઞ્ચપઞ્ચકમુદ્દિષ્ટં મનો હેતુચતુષ્ટયમ્| ઇન્દ્રિયોપક્રમેઽધ્યાયે સદ્વૃત્તમખિલેન ચ||૩૦|| સ્વસ્થવૃત્તં યથોદ્દિષ્ટં યઃ સમ્યગનુતિષ્ઠતિ| સ સમાઃ શતમવ્યાધિરાયુષા ન વિયુજ્યતે||૩૧|| નૃલોકમાપૂરયતે યશસા સાધુસમ્મતઃ| ધર્માર્થાવેતિ ભૂતાનાં બન્ધુતામુપગચ્છતિ||૩૨|| પરાન્ સુકૃતિનો લોકાન્ પુણ્યકર્મા પ્રપદ્યતે| તસ્માદ્વૃત્તમનુષ્ઠેયમિદં સર્વેણ સર્વદા||૩૩||

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિત્ સ્યાદનુક્તમિહ પૂજિતમ્| વૃત્તં તદપિ ચાત્રેયઃ સદૈવાભ્યનુમન્યતે||૩૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને ઇન્દ્રિયોપક્રમણીયો નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮|| ઇતિ સ્વસ્થચતુષ્કો દ્વિતીયઃ||૨||