8. indriyōpakramaṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||

ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਧਿਕਾਰੇ ਆਹਾਰਾਚਾਰਚੇਸ੍ਟਾਸੁ ਪਰਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਮਾਤਿਸ੍ਠੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਰਾਹਾਰਚੇਸ੍ਟਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਤ੍ਰਯੇਣ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾਃ, ਤੇਨਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਯਾਚਾਰਸ੍ਯਾਭਿਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਸਾਮਤਿਯੋਗਾਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਪਰਿਹਾਰਰੂਪਚੇਸ੍ਟੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਮਾਹ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਚੇਸ੍ਟਾਚਾਰਯੋਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿਵਿਸਯਤ੍ਵੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੀਨ੍ਯੇਵ ਤਾਵਦਾਹ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਣਂ ਵ੍ਯਾਕਰ੍ਤੁਮਾਰਮ੍ਭਃ, ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਯਾਕਰਣਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਃ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ਇਹ ਖਲੁ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ, ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨਿ, ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਃ, ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੁਦ੍ਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਕਾਰੇ||੩||

ਇਹੇਤਿ ਇਹ ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨ੍ਤਰਪਰਿਗ੍ਰਹੇਣ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੈਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਭਿਧਾਨੇਨ ਸਮਂ ਨ ਵਿਰੋਧਃ; ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਪਾਰਿਸਦਮਿਦਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਤੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਵਿਰੁਦ੍ਧਵੈਸ਼ੇਸਿਕਸਾਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਭੇਦੇਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਰ੍ਥੋਭਿਧੀਯਮਾਨੋ ਨ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵਿਰੋਧਮਾਵਹਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਨਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਮਤੇਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ, ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰੇਣਾਪਿ ਮਧੁਰਰਸਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ “ਸਡਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਨਃ” (ਸੂ. ਅ.੨੬) ਇਤ੍ਯਭਿਧਾਨਾਦਨੁਮਤਮੇਵ, ਤਥਾਪੀਹ ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਧਿਕਧਰ੍ਮਯੋਗਿਤਯਾ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ ਪਠਿਤਮ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦੀਨਿ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵ੍ਯਾਕਰਿਸ੍ਯਤਿ- ਤਤ੍ਰ ਚਕ੍ਸੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਇਤ੍ਯੇਤਾਵਦੇਵੋਕ੍ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਕਾਰੇ, ‘ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯੈਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਏਤੇਨਾਨ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਕਾਰੇ ਏਤਾਵਦੇਵੋਕ੍ਤਮਿਤਿ ਫਲਤਿ||੩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਪੁਨਰ੍ਮਨਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਕਂ, ‘ਚੇਤਃ’ ਇਤ੍ਯਾਹੁਰੇਕੇ, ਤਦਰ੍ਥਾਤ੍ਮਸਮ੍ਪਦਾਯਤ੍ਤਚੇਸ੍ਟਂ ਚੇਸ੍ਟਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯਭੂਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍||੪||

ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਨ ਧਰ੍ਮੇਣ ਮਨੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ; ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਂ ਯਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਬਾਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਕਾਰਣਤ੍ਵਂ, ਤਦਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਦ੍ਯਪਿ ਮਨੋਪਿ ਸੁਖਾਦਿਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ, ਤਥਾਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਕ੍ਸੁਰਾਦ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਯਕਤ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸਾਦਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਯਦਿ ਵਾਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਿਤਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਭ੍ਯੋਪ੍ਯਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤਰਂ, ਦੁਰਵਬੋਧਾਤ੍| ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯੇਸਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ| ਚੇਤ ਇਤ੍ਯਾਹੁਰੇਕ ਇਤਿ ਪਰਮਤਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਤ੍ ਸ੍ਵਯਮਪ੍ਯਨੁਮਤਮ੍| ਪਰ੍ਯਾਯਕਥਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਦਿਤਿ ਮਨਃ, ਅਰ੍ਥੋ ਮਨੋਰ੍ਥਃ, ਸ ਚ ਸੁਖਾਦਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਵਿਚਾਰ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਚ, ਆਤ੍ਮਾ ਚੇਤਨਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਤਾ, ਅਨਯੋਃ ਸਮ੍ਪਤ੍ ਤਦਰ੍ਥਾਤ੍ਮਸਮ੍ਪਤ੍, ਏਤਦਾਯਤ੍ਤਾ ਚੇਸ੍ਟਾ ਵ੍ਯਾਪਾਰੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ; ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਮ੍ਪਤ੍ ਸੁਖਾਦੀਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਮਾਭਿਮੁਖ੍ਯਂ ਚ, ਆਤ੍ਮਸਮ੍ਪਦਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ਼ਾਲਿਤ੍ਵਂ, ਮਨਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾ ਚ ਸੁਖਾਦਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਥਾ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਚਿਨ੍ਤਨਾਦਿ ਤਥਾ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰੇਰਣਂ ਚ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਂ ਯਾ ਚੇਸ੍ਟਾ ਸ੍ਵਵਿਸਯਰੂਪਾਦਿਜ੍ਞਾਨਲਕ੍ਸਣਾ, ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਭੂਤਂ ਕਾਰਣਭੂਤਂ ਮਨ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਦਾ ਸੁਖਾਦਯਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਦਯੋਪਿ ਵਿਸਯਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਚ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਮਨਃ ਸ੍ਵਵਿਸਯੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਾਧਿਤਿਸ੍ਠਤਿ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਿਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸ੍ਵਵਿਸਯਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ||੪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵ੍ਯਭਿਚਰਣਾਚ੍ਚਾਨੇਕਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁਰੁਸੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ, ਰਜਸ੍ਤਮਃਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚ; ਨ ਚਾਨੇਕਤ੍ਵਂ, ਨਹ੍ਯੇਕਂ ਹ੍ਯੇਕਕਾਲਮਨੇਕੇਸੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨੈਕਕਾਲਾ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ||੫||

ਇਦਾਨੀਂ ਤਨ੍ਮਨ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁਰੁਸੇ ਉਪਾਧਿਭੇਦਾਦਨੇਕਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਸ੍ਤ੍ਵੇਕਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨਃ| ਅਨੇਕਮ੍ ਅਨੇਕਮਿਵ, ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵ੍ਯਭਿਚਰਣਾਤ੍ ਤਥਾ ਰਜਸ੍ਤਮਃਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚ| ਚਕਾਰਃ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਮਨੋਰ੍ਥਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਭਿਚਰਣਾਦੇਕਂ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਰ੍ਥਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਦੇਕਮੇਵ ਮਨੋ ਯਦਾ ਧਰ੍ਮਂ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ਤਦਾ ਧਰ੍ਮਚਿਨ੍ਤਕਂ, ਯਦਾ ਧਰ੍ਮਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਤਦੇਵ ਕਾਮਂ ਚਿਨ੍ਤਯਤਿ ਤਦਾ ਕਾਮਚਿਨ੍ਤਕਮ੍, ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਿਨਾ ਧਰ੍ਮਭੇਦੇਨਾਭਿਨ੍ਨਮਪਿ ਭਿਨ੍ਨਮਭਿਧੀਯਤੇ; ਏਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਵ੍ਯਭਿਚਰਣੇਪਿ ਯਦਾ ਰੂਪਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਤਦਾ ਰੂਪਗ੍ਰਾਹਕਂ, ਯਦਾ ਗਨ੍ਧਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਤਦਾ ਗਨ੍ਧਗ੍ਰਾਹਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍; ਏਵਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਵ੍ਯਭਿਚਰਣੇਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਂ, ਤਤ੍ਰ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਃ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮੁਪਕਾਰਕਂ ਮਮੇਦਮਪਕਾਰਕਂ ਮਮੇਦਮਿਤਿ ਵਾ ਗੁਣਤੋ ਦੋਸਤੋ ਵਾ ਕਲ੍ਪਨਮ੍; ਏਤਦ੍ਵ੍ਯਭਿਚਰਣੇ ਚ ਕਦਾਚਿਦ੍ਗੁਣਕਲ੍ਪਕਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦੋਸਕਲ੍ਪਕਮਿਤਿ ਮਨੋਭੇਦੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ| ਤਥਾ ਏਕਪੁਰੁਸੇ ਏਕਮੇਵ ਮਨੋ ਯਦਾ ਬਹੁਰਜੋਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਮਦ੍ਭਵਤਿ, ਯਦਾ ਬਹੁਤਮੋਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਤਦਾਜ੍ਞਾਨਭਯਾਦਿਮਦ੍ਭਵਤਿ, ਯਦਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਸਤ੍ਯਸ਼ੌਚਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚਾਨੇਕਮਿਵ ਮਨੋ ਭਵਤਿ| ਤਦੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮਨੇਕਤ੍ਵਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋ ਨ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਚਾਨੇਕਤ੍ਵਂ ਮਨਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਕਾਰਾਦਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਮਨਸ ਇਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍- “ਅਣੁਤ੍ਵਮਥ ਚੈਕਤ੍ਵਂ ਦ੍ਵੌ ਗੁਣੌ ਮਨਸਃ ਸ੍ਮਤੌ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਕੁਤੋ ਨਾਨੇਕਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਨ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੇਕਮੇਕਕਾਲਮਨੇਕੇਸੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ; ਅਨੇਕਂ ਯਨ੍ਮਨਃ ਦੇਵਦਤ੍ਤਯਜ੍ਞਦਤ੍ਤਵਿਸ੍ਣੁਮਿਤ੍ਰੇਸੁ ਸ਼ਰੀਰਿਸੁ ਦਸ੍ਟਂ ਤਦੇਕਕਾਲਂ ਯੁਗਪਦਨੇਕੇਸੁ ਰੂਪਜ੍ਞਾਨਸ਼ਬ੍ਦਜ੍ਞਾਨਗਨ੍ਧਜ੍ਞਾਨੇਸੁ ਵਰ੍ਤਤੇ ਏਵਂ ਦਸ੍ਟਂ, ਤਦ੍ਯਦਿ ਏਕਪੁਰੁਸੇਪਿ ਬਹੂਨਿ ਮਨਾਂਸਿ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਦਾ ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਯੁਗਪਦੇਕਪੁਰੁਸ ਏਵ ਰੂਪਾਦਿਜ੍ਞਾਨੇਸੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤੇਰਨ੍, ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਮੇਵੈਕਪੁਰੁਸੇ ਮਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੀਰ੍ਘਾਂ ਸ਼ਸ੍ਕੁਲੀਂ ਭਕ੍ਸਯਤੋ ਯੁਗਪਤ੍ ਪਞ੍ਚਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਯੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯੁਗਪਦੁਤ੍ਪਲਪਤ੍ਰਸ਼ਤਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭੇਦਜ੍ਞਾਨਵਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍| ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋ ਯੁਗਪਜ੍ਜ੍ਞਾਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਹਿ ਸਤਿ ਵਿਸਯਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸੇ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਹਿ ਯੁਗਪਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਅਤ ਏਵ ਹਿ ਕਾਰਣਾਨ੍ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਮਪਿ ਮਨਸੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਮਹਤ੍ਤ੍ਵੇ ਹਿ ਸਤਿ ਯੁਗਪਤ੍ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਚ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦੇਕਮਣੁ ਚ ਮਨ ਇਤਿ| ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਕਪੁਰੁਸੇ ਏਕਂ ਮਨੋਣੁਪਰਿਮਾਣਂ ਚ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਨ੍ਨੈਕਕਾਲਾ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਨ ਯੁਗਪਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ੍ਵਵਿਸਯੋਪਲਬ੍ਧੌ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਿਤਾਨਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਤੇਨ ਯਦਾ ਮਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਧਿਤਿਸ੍ਠਤਿ ਤਦਾ ਨ ਘ੍ਰਾਣਾਦੀਨਿ, ਏਵਂ ਯਦਾ ਘ੍ਰਾਣਮਧਿਤਿਸ੍ਠਤਿ ਤਦਾ ਨ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ||੫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ਯਦ੍ਗੁਣਂ ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਪੁਰੁਸਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੇਵੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਮੁਨਯੋ ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਨੁਸ਼ਯਾਤ੍||੬||

ਨਨੁ ਯਦ੍ਯੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਪੁਰੁਸੇ ਕਦਾਚਿਦ੍ਰਜੋਯੁਕ੍ਤਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ਤਮੋਯੁਕ੍ਤਂ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਯੁਕ੍ਤਂ ਮਨੋ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ ਕਥਮਯਂ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋਯਂ ਰਾਜਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਯਦ੍ਗੁਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਨ ਗੁਣੇਨ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਯਦ੍ਗੁਣਮ੍, ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨਃ, ਅਨੁਵਰ੍ਤਤੇਨੁਬਧ੍ਨਾਤਿ, ਤਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਰਾਜਸਂ ਤਾਮਸਂ ਵਾ ਉਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਨੁਸ਼ਯਾਤ੍ ਭੂਰਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਸਤ੍ਯਪਿ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ਵਯੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਸਤ੍ਯਸ਼ੌਚਾਦੀਨਿ ਯਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕ ਇਤਿ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ; ਏਵਮਪਰਮਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ਮਨਃਪੁਰਃਸਰਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣਸਮਰ੍ਥਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੭||

ਉਕ੍ਤਂ ਮਨਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯਭੂਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ- ਮਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਨਃਪੁਰਃਸਰਾਣਿ ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਿਤਾਨਿ||੭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ਤਤ੍ਰ ਚਕ੍ਸੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਘ੍ਰਾਣਂ ਰਸਨਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ||੮||

ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਵਿਵਣੋਤਿ- ਤਤ੍ਰ ਚਕ੍ਸੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਸ੍ਟੇ ਰੂਪਂ ਰੂਪਵਨ੍ਤਂ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤੀਤਿ ਚਕ੍ਸੁਃ| ਤਚ੍ਚੋਭਯਨਯਗੋਲਕਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮੇਕਮੇਵ| ਸ਼ਣੋਤ੍ਯਨੇਨੇਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮ੍| ਜਿਘ੍ਰਤ੍ਯਨੇਨੇਤਿ ਘ੍ਰਾਣਮ੍| ਰਸਤ੍ਯਾਸ੍ਵਾਦਯਤ੍ਯਨੇਨੇਤਿ ਰਸਨਮ੍| ਸ੍ਪਸ਼ਤ੍ਯਨੇਨੇਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ- ਖਂ ਵਾਯੁਰ੍ਜ੍ਯੋਤਿਰਾਪੋ ਭੂਰਿਤਿ||੯||

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨਾਰਮ੍ਭਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍; ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੌ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ, ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ- “ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤ੍ਵਕ੍ਘ੍ਰਾਣਰਸਨੈਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੈਰਪਿ ਸਮਨ੍ਵਿਤਃ | ਬਲਵਰ੍ਣਾਦ੍ਯੁਪੇਤੋਪਿ ਨਸ੍ਟਦਕ੍ ਕੁਡ੍ਯਸਨ੍ਨਿਭਃ” ਇਤਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਤੁ ਉਦਿਤਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ “ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਖਂ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਰਾਪਃ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥਾ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕ੍ਰਮਾਨੁਰੋਧੇਨ||੯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨਿ- ਅਕ੍ਸਿਣੀ ਕਰ੍ਣੌ ਨਾਸਿਕੇ ਜਿਹ੍ਵਾ ਤ੍ਵਕ੍ ਚੇਤਿ||੧੦||

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਾਕ੍ਸਿਣੀ ਕਰ੍ਣੌ ਨਾਸਾਪੁਟੇ ਦ੍ਵੇ ਤਥਾਪ੍ਯੇਕੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇਨੈਕਮੇਵੇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ “ਪਞ੍ਚ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੧੦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਃ- ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ||੧੧||

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਸਯਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਕਾਰ੍ਥਸਮਵੇਤਸ੍ਯ ਚ ਪਰਿਮਾਣਾਦੇਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਏਵਂ ਰੂਪਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍||੧੧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੁਦ੍ਧਯਃ- ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕਾਃ; ਤਾਃ ਪੁਨਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਜਾਃ, ਕ੍ਸਣਿਕਾ, ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ਮਿਕਾਸ਼੍ਚ, ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਪਞ੍ਚਕਮ੍||੧੨||

ਅਸਾਧਾਰਣੇਨ ਕਾਰਣੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਵ੍ਯਪਦਿਸ੍ਟਾ ਬੁਦ੍ਧਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੁਦ੍ਧਯਃ| ਚਕ੍ਸੁਸਾ ਅਸਾਧਾਰਣੇਨ ਕਾਰਣੇਨ ਜਨਿਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ; ਏਵਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਬੁਦ੍ਧਿਸੁ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਇਹ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਰਾਦਾਵੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ, ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧੇਰੇਵ ਬਹੁਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੁਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਸਾਮਗ੍ਰੀਮਾਹ- ਤਾਃ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਸ ਚ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਂਯੋਗਃ, ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਮਵਾਯਃ; ਤੇਨ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਾਵਾਤ੍ਮਾ ਮਨਸਾ ਸਂਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਮਨ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਰ੍ਥੇਨ; ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਬੁਦ੍ਧੌ ਤੁ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਯੋਃ ਸਮਵਾਯ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਕ੍ਸਣਿਕਾ ਇਤਿ ਆਸ਼ੁਤਰਵਿਨਾਸ਼ਿਨ੍ਯਃ, ਨ ਤੁ ਬੌਦ੍ਧਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਵਦੇਕਕ੍ਸਣਾਵਸ੍ਥਾਯਿਨ੍ਯਃ| ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਰੂਪਪਰਿਚ੍ਛੇਦਾਤ੍ਮਿਕਾ | ਕ੍ਸਣਿਕਤ੍ਵੇਪਿ ਵਸ੍ਤੁਪਰਿਚ੍ਛੇਦਕਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਦੀਪਾਰ੍ਚਿਰ੍ਜ੍ਵਲਨਵਦ੍ਬੁਦ੍ਧੀਨਾਮਵਿਰੁਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ||੧੨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ਮਨੋ ਮਨੋਰ੍ਥੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰਾਤ੍ਮਾ ਚੇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਤ੍ਮਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤਿਹੇਤੁਸ਼੍ਚ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਚ ਕਰ੍ਮ; ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ||੧੩||

ਮਨੋਰ੍ਥੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੋ ‘ਮਨਸਸ੍ਤੁ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਰ੍ਥਃ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ| ਬੁਦ੍ਧਿਰਿਹ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਾ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੁਦ੍ਧੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਪਞ੍ਚਕੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍| ਆਤ੍ਮਾਨਮਧਿਕਤ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍; ਆਤ੍ਮਾਨਮਧਿਕਤ੍ਯ ਯਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯੇ ਚ ਗੁਣਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਧ੍ਯਾਤ੍ਮਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਤਤ੍ਰ ਗੁਣਾ ਰੂਪਾਦਿਬੁਦ੍ਧਯਃ, ਸ਼ੇਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਆਤ੍ਮਨੋਪਕਾਰਕੋਪਕਾਰਕਾਣਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਾਨਾਮਯਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤਿ| ਯੋਯਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸ਼ੁਭਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਸੁਖਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ, ਅਸ਼ੁਭਸ੍ਯਾਧਰ੍ਮਸ੍ਯਾਸੁਖਸ੍ਯ ਚ ਨਿਵਤ੍ਤੌ ਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਃ ਸ਼ੁਭਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵਸ਼ੁਭਸ੍ਯ ਨਿਵਤ੍ਤੌ ਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ, ਅਯੋਗਾਤਿਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਸ੍ਤੁ ਅਸ਼ੁਭਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਹੇਤਵਃ; ਯਦਿ ਵਾ ਸ਼ੁਭਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਵ੍ਯਾਕਤਸ੍ਯ, ਅਸ਼ੁਭਸ੍ਯ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵ੍ਯਾਕਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਃ ਸਂਸਾਰਸ੍ਯ, ਨਿਵਤ੍ਤੇਰ੍ਮੋਕ੍ਸਸ੍ਯ ਯਥੋਕ੍ਤਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ਹੇਤੁਰਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਂ; ਤਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ੍ਯ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦੇਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਂ; ਦੁਰ੍ਜ੍ਞਾਤਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸਂਸਾਰਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਤ੍ਵਤੋ ਜ੍ਞਾਤਸ੍ਤੁ ਮੋਕ੍ਸਹੇਤੁਰਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਾਦਧਿਕਮਨੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ੁਭਾਦਿਹੇਤੁਮਾਹ- ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਮਾਨੇ ਵਮਨਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਤਥਾਸ੍ਯਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਕਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯੇਸੁ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਅਤਸ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਮਿਤਿ ਪਦਂ; ਤਥਾਪਿ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਯੋਃ ਕਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਯੋਃ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਤ ਉਕ੍ਤਂ- ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ| ਕਰ੍ਮਣਃ ਪਥਕ੍ਕਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਂ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਦਿਸੁ ਕਰ੍ਮਣੋਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍||੧੩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ਤਤ੍ਰਾਨੁਮਾਨਗਮ੍ਯਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਵਿਕਾਰਸਮੁਦਾਯਾਤ੍ਮਕਾਨਾਮਪਿ ਸਤਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤੇਜਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸਿ, ਖਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ, ਘ੍ਰਾਣੇ ਕ੍ਸਿਤਿਃ, ਆਪੋ ਰਸਨੇ, ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨਿਲੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਪਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਦਾਤ੍ਮਕਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤਤ੍ਤਦਾਤ੍ਮਕਮੇਵਾਰ੍ਥਮਨੁਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ||੧੪||

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵੈਦ੍ਯਕਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇਨ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਾਨਾਮਪਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾ ਤੈਜਸਤ੍ਵਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਮਾਨੇਨ ਪ੍ਰਤੀਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਨੁਮਾਨਗਮ੍ਯਾਨਿ; ਅਨੁਮਾਨਂ ਚ- ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਯਃ ਕਰਣਕਾਰ੍ਯਾਃ, ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਵਾਤ੍; ਛਿਦਿਕ੍ਰਿਯਾਵਤ੍| ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਖਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਵਿਕਾਰਃ ਪਰਿਣਾਮਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਸਮੁਦਾਯੋ ਮੇਲਕਃ, ਸ ਆਤ੍ਮਾ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਂ ਯੇਸਾਂ ਤਾਨਿ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਅਧਿਕਤ੍ਵੇਨ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵੇਪਿ ਤੇਜੋਧਿਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਤੈਜਸਂ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ; ਏਵਂ ਘ੍ਰਾਣਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦ੍ਯਧਿਕਤ੍ਵੇਨ ਪਾਰ੍ਥਿਵਤ੍ਵਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਅਥ ਕਥਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਤੇਜੋਧਿਕਂ, ਘ੍ਰਾਣਂ ਪਥਿਵ੍ਯਧਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਵਧਾਰ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਯਦਾਤ੍ਮਕਂ ਯਦ੍ਭੂਤਾਰਬ੍ਧਂ, ਤਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਤਦਾਤ੍ਮਕਮੇਵ ਤਦ੍ਭੂਤਾਤ੍ਮਕਮੇਵ, ਅਰ੍ਥਂ ਵਿਸਯਮਨੁਗਹ੍ਣਾਤਿ ਅਨੁਧਾਵਤਿ; ਯਤ੍ਤੇਜਃਪ੍ਰਧਾਨਂ ਤਤ੍ਤੇਜਃਪ੍ਰਧਾਨਮੇਵ ਵਿਸਯਂ ਗਹ੍ਣਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਏਵਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਤਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣਾਂ ਰੂਪਾਦੀਨਾਂ ਯਃ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਤੈਜਸਤ੍ਵਾਦਿਃ,ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਮਪਿ ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਸਮਾਨਜਾਤੀਯਤੈਜਸਾਦਿਗ੍ਰਹਣ ਏਵ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦਨੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੈਤਦਨੁਮਾਨਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ- ਯਤ੍- ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਤੈਜਸਂ, ਰੂਪਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਰੂਪਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਤ੍ਵਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯਾਲੋਕਵਤ੍; ਰਸਨਮਾਪ੍ਯਂ, ਰੂਪਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਰਸਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਤ੍ਵਾਦ੍ਦਨ੍ਤੋਦਕਵਤ੍; ਤਥਾ ਗਨ੍ਧਃ ਸ੍ਵਜਾਤੀਯਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਵਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ, ਭੂਤਵਿਸ਼ੇਸਗੁਣਤ੍ਵਾਦ੍ਰੂਪਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

ਤਦਰ੍ਥਾਤਿਯੋਗਾਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਤ੍ ਸਮਨਸ੍ਕਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵਿਕਤਿਮਾਪਦ੍ਯਮਾਨਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੁਪਘਾਤਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਯੋਗਾਤ੍ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਤਿਮਾਪਦ੍ਯਮਾਨਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤਿ||੧੫||

ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਹੇਤੁਰਿਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦੁਪਪਾਦਯਤਿ- ਤਦਰ੍ਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍, ਅਰ੍ਥਸ੍ਯ ਰੂਪਾਦੇਰਤਿਯੋਗੋ ਰੂਪਾਦ੍ਯਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍, ਅਯੋਗੋ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਰੂਪਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਰੂਪਾਦ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ, ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੋ ਵਿਕਤਬੀਭਤ੍ਸਰੂਪਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਸਮਨਸ੍ਕਂ ਮਨਸਾ ਸਹਿਤਂ, ਵਿਕਤਿਂ ਵਿਕਾਰਮਾਪਦ੍ਯਮਾਨਂ; ਸਮਨਸ੍ਕਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦ੍ਯੁਪਘਾਤਾਨ੍ਮਨਸੋਪ੍ਯੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨਤ੍ਵਦੈਨ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣੋ ਵਿਕਾਰੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਯਾ ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮੀਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ| ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਯੋਗਾਤ੍ ਸਮਯੋਗਾਤ੍| ਪੁਨਃਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਯਤਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਸ੍ਵਭਾਵਮ੍, ਆਪਦ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਨੁਵਿਧੀਯਮਾਨਮ੍; ‘ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤੀਤਿ ਆਤ੍ਮੀਯਾਮਾਤ੍ਮੀਯਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਸਾਤਤ੍ਯੇਨ ਜਨਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

ਮਨਸਸ੍ਤੁ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਮਨਸੋ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੇਸ਼੍ਚ ਤ ਏਵ ਸਮਾਨਾਤਿਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਹੇਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੬||

ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਨ ਉਕ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਵਿਸਯਮਾਹ- ਮਨਸਸ੍ਤੁ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਰ੍ਥ ਇਤਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਰਪੇਕ੍ਸਂ ਮਨੋ ਯਦ੍ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਤਚ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ (ਯਦਿ ਵਾ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਹੀਤਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਯਤ੍ ਪੁਨਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਰਪੇਕ੍ਸਂ ਮਨੋ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਤਚ੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ )| ਏਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦੁਕ੍ਤਂ; ਤੇਨ ਮਨੋਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸੁਖਾਦੀਨਾਮਨੁਪਾਦਾਨਂ ਦੋਸਤ੍ਵੇਨ ਨੈਵੋਦ੍ਭਾਵਨੀਯਮ੍| ਤ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਮਨੋਵਿਸਯਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮਯੋਗਸ੍ਤਥਾਤਿਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਸ਼੍ਚ| ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਅਵਿਕਾਰਃ ਸ੍ਵਭਾਵ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਵਿਕਤਿਃ ਵਿਕਾਰਃ| ਤਤ੍ਰ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੋ ਮਨਸੋ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੇਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਹੇਤੁਰ੍ਭਵਤਿ, ਅਤਿਯੋਗਾਦਯਸ੍ਤੁ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੇਸ਼੍ਚ ਚਿਨ੍ਤਨਧ੍ਯਾਨਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾਯਾ ਵਿਕਤੇਰ੍ਹੇਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਅਚਿਨ੍ਤਨਾਤਿਚਿਨ੍ਤਨਭਯਾਨਕਚਿਨ੍ਤਨੈਰ੍ਮਨੋਪਿ ਵਿਕਤਂ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਮਪਿ ਵਿਕਤਾਂ ਜਨਯਤੀਤਿ ਭਾਵਃ||੧੬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ਤਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸਮਨਸ੍ਕਾਨਾਮਨੁਪਤਪ੍ਤਾਨਾਮਨੁਪਤਾਪਾਯ ਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵੇ ਪ੍ਰਯਤਿਤਵ੍ਯਮੇਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭਿਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗੇਨ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਮ੍ਯਗਵੇਕ੍ਸ੍ਯਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੇਨ, ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਤ੍ਮਗੁਣਵਿਪਰੀਤੋਪਾਸਨੇਨ ਚੇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਹਿਤਂ ਚਿਕੀਰ੍ਸਤਾ ਸਰ੍ਵੇਣ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ੍ਮਤਿਮਾਸ੍ਥਾਯ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਮਨੁਸ੍ਠੇਯਮ੍||੧੭||

ਤਦੀਦਸ਼ੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਪਤਾਪਾਯ ਅਨੁਪਘਾਤਾਯ; ਉਪਘਾਤਕਹੇਤੁਵਰ੍ਜਨੇਨੇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵੇ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਤ੍ਵਕਰਣੇ; ਭੇਸਜੋਪਯੋਗੇਨੇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗੇਨੇਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਮਯੋਗੇਨ| ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਮ੍ਯਗਿਦਂ ਮਮ ਹਿਤਮਿਦਂ ਮਮਾਹਿਤਮਿਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯ| ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੀਨਾਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੇਨੇਤਿ ਅਹਿਤਕਰ੍ਮਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇਨ ਹਿਤਕਰ੍ਮਾਚਰਣੇਨ ਚ| ਏਤੇਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਮੂਲਾਹਿਤਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਸੇਧੇਨ ਹਿਤਾਰ੍ਥਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਃ ਕਤੋ ਭਵਤਿ| ਏਤੇਨ ਚਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਪਰਿਹਾਰਾਭ੍ਯਾਮਨਾਗਤਾਬਾਧਪ੍ਰਤਿਸੇਧਰੂਪਾ ਚੇਸ੍ਟੋਕ੍ਤਾ ਭਵਤਿ| ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਵਿਕਾਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋਪਾਯਸ੍ਤੁ ਦੇਸ਼ਕਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਥ੍ਯਤੇ; ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਆਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਰੂਪਾਣਾਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾਨਾਂ ਸਮ੍ਯਗਨੁਸ੍ਠਾਨਮਾਰੋਗ੍ਯਹੇਤੁਃ| ਤਚ੍ਚ ਕਰ੍ਮ ਹਿਤਂ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨਰੂਪਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਦਾਤ੍ਮਹਿਤਂ ਕਰ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਤਾ, ਸ੍ਮਤਿਮਾਸ੍ਥਾਯਾਵਧਾਨੇਨ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ਂ ਸ੍ਮਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸਤਾਂ ਵਤ੍ਤਮਨੁਸ੍ਠਾਨਂ ਦੇਹਵਾਙ੍ਮਨਃਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੂਪਂ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਮਨੁਸ੍ਠੇਯਮ੍| ਇਹ ਜਨ੍ਮਨਿ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੇ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼ੌਚਾਚਾਰਾਦਿਯੋਗਜਨਿਤਧਰ੍ਮਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਮਵ੍ਯਾਕੁਲਮੁਪਯੁਞ੍ਜਾਨਾਸ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੀਤਿ ‘ਸਨ੍ਤ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਧਾਰ੍ਮਿਕਾਸ੍ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਅਪ੍ਯਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਵਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵੇਨ| ‘ਅਸਨ੍ਤ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

ਤਦ੍ਧ੍ਯਨੁਤਿਸ੍ਠਨ੍ ਯੁਗਪਤ੍ ਸਮ੍ਪਾਦਯਤ੍ਯਰ੍ਥਦ੍ਵਯਮਾਰੋਗ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਜਯਂ ਚੇਤਿ; ਤਤ੍ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਮਖਿਲੇਨੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ! ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦੇਵਗੋਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗੁਰੁਵਦ੍ਧਸਿਦ੍ਧਾਚਾਰ੍ਯਾਨਰ੍ਚਯੇਤ੍, ਅਗ੍ਨਿਮੁਪਚਰੇਤ੍, ਓਸਧੀਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾ ਧਾਰਯੇਤ੍, ਦ੍ਵੌ ਕਾਲਾਵੁਪਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍, ਮਲਾਯਨੇਸ੍ਵਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਪਾਦਯੋਸ਼੍ਚ ਵੈਮਲ੍ਯਮਾਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਤ੍ਰਿਃਪਕ੍ਸਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਲੋਮਨਖਾਨ੍ ਸਂਹਾਰਯੇਤ੍, ਨਿਤ੍ਯਮਨੁਪਹਤਵਾਸਾਃ ਸੁਮਨਾਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸਾਧੁਵੇਸ਼ਃ, ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਕੇਸ਼ਃ , ਮੂਰ੍ਧਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਘ੍ਰਾਣਪਾਦਤੈਲਨਿਤ੍ਯਃ, ਧੂਮਪਃ, ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਭਾਸੀ, ਸੁਮੁਖਃ, ਦੁਰ੍ਗੇਸ੍ਵਭ੍ਯੁਪਪਤ੍ਤਾ, ਹੋਤਾ, ਯਸ੍ਟਾ, ਦਾਤਾ, ਚਤੁਸ੍ਪਥਾਨਾਂ ਨਮਸ੍ਕਰ੍ਤਾ, ਬਲੀਨਾਮੁਪਹਰ੍ਤਾ, ਅਤਿਥੀਨਾਂ ਪੂਜਕਃ, ਪਿਤਭ੍ਯਃ ਪਿਣ੍ਡਦਃ, ਕਾਲੇ ਹਿਤਮਿਤਮਧੁਰਾਰ੍ਥਵਾਦੀ, ਵਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਾ, ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ, ਹੇਤਾਵੀਰ੍ਸ੍ਯੁਃ, ਫਲੇ ਨੇਰ੍ਸ੍ਯੁਃ, ਨਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਃ, ਨਿਰ੍ਭੀਕਃ, ਹ੍ਰੀਮਾਨ੍, ਧੀਮਾਨ੍, ਮਹੋਤ੍ਸਾਹਃ, ਦਕ੍ਸਃ, ਕ੍ਸਮਾਵਾਨ੍, ਧਾਰ੍ਮਿਕਃ, ਆਸ੍ਤਿਕਃ, ਵਿਨਯਬੁਦ੍ਧਿਵਿਦ੍ਯਾਭਿਜਨਵਯੋਵਦ੍ਧਸਿਦ੍ਧਾਚਾਰ੍ਯਾਣਾਮੁਪਾਸਿਤਾ , ਛਤ੍ਰੀ ਦਣ੍ਡੀ ਮੌਲੀ ਸੋਪਾਨਤ੍ਕੋ ਯੁਗਮਾਤ੍ਰਦਗ੍ਵਿਚਰੇਤ੍ , ਮਙ੍ਗਲਾਚਾਰਸ਼ੀਲਃ, ਕੁਚੇਲਾਸ੍ਥਿਕਣ੍ਟਕਾਮੇਧ੍ਯਕੇਸ਼ਤੁਸੋਤ੍ਕਰਭਸ੍ਮਕਪਾਲਸ੍ਨਾਨਬਲਿਭੂਮੀਨਾਂ ਪਰਿਹਰ੍ਤਾ, ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਯਾਮਵਰ੍ਜੀ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਸੁ ਬਨ੍ਧੁਭੂਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਨਾਮਨੁਨੇਤਾ, ਭੀਤਾਨਾਮਾਸ਼੍ਵਾਸਯਿਤਾ, ਦੀਨਾਨਾਮਭ੍ਯੁਪਪਤ੍ਤਾ, ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਃ, ਸਾਮਪ੍ਰਧਾਨਃ , ਪਰਪਰੁਸਵਚਨਸਹਿਸ੍ਣੁਃ, ਅਮਰ੍ਸਘ੍ਨਃ, ਪ੍ਰਸ਼ਮਗੁਣਦਰ੍ਸ਼ੀ, ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਹੇਤੂਨਾਂ ਹਨ੍ਤਾ ਚ||੧੮||

ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨੇਨ ਨਾਨ੍ਯਸ਼੍ਰਿਯਮਭਿਲਸੇਦਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਨੁਸ੍ਠਾਨੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਯਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਤੇ, ਯਨ੍ਤ੍ਰਣਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ਤਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਜੀਯਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਜਯਂ ਚੇਤਿ; ਯਸ੍ਮਾਦੇਵਙ੍ਗੁਣਂ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨਂ ਤਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ; ਅਖਿਲੇਨ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ| ਦ੍ਵੌ ਕਾਲੌ ਸਾਯਂ ਪ੍ਰਾਤਃ, ਉਪਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍ ਸ੍ਨਾਯਾਤ੍; ਯਦਿ ਵਾ ਉਪਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਮੁਪਾਸੀਤ| ਤ੍ਰਿਃ ਪਕ੍ਸਸ੍ਯੇਤਿ ਪਞ੍ਚਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਦਿਨੈਃ, ਯਦਿ ਵਾ ਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਵਚਨਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਤ੍ ਪਕ੍ਸਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਮਾਸੇ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਪਤਤਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹਾਭ੍ਯਾਂ ਪਕ੍ਸਰੂਪਾਭ੍ਯਾਂ ਮਾਸ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹਃ ਪਕ੍ਸੋਭਿਧੀਯਤੇ, ਏਵਂ ਪਤਤਿ ਤੁਰ੍ਮਾਸਾਭ੍ਯਾਂ ਪਕ੍ਸਰੂਪਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਮਾਸੋਪਿ ਪਕ੍ਸਾਭਿਧੇਯਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਕ੍ਸਾਰਪਾਣੌ- “ਤ੍ਰਿਰ੍ਮਾਸਸ੍ਯ ਰੋਮਨਖਾਨ੍ ਸਂਹਾਰਯੇਤ੍” ਇਤਿ| ਅਨੁਪਹਤਵਾਸਾ ਅਮ੍ਲਾਨਵਾਸਾਃ| ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਕੇਸ਼ਃ ਪ੍ਰਸਾਧਿਤਕੇਸ਼ਃ; ਇਹ ਕੇਸ਼ਪ੍ਰਸਾਧਨਾਭਿਧਾਨਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕੇਸ਼ਸਂਹਰਣੇ ਵਚਨਂ ਤੀਰ੍ਥਾਦਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ਕਤਮੁਣ੍ਡਨਸ੍ਨਾਤਕਾਦਿਵਿਸਯਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਭਾਸੀ ਪ੍ਰਥਮਸਮ੍ਭਾਸਣਸ਼ੀਲਃ| ਦੁਰ੍ਗੇਸ੍ਵਭ੍ਯੁਪਪਤ੍ਤਾ ਦੁਰ੍ਗਤਿਪਤਿਤਾਨਾਂ ਰਕ੍ਸਿਤਾ| ਯਸ੍ਟਾ ਯਜ੍ਞਕਾਰਕਃ| ਵਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਵਸ਼੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ, ਆਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੋਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਚਨਃ| ਹੇਤਾਵੀਰ੍ਸ੍ਯੁਰਿਤਿ ਯੇਨ ਹੇਤੁਨਾਯਂ ਧਨਵਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਵਾਨ੍ ਵਾ ਜਾਤਃ ਸ ਹੇਤੁਰ੍ਮੇ ਕਥਂ ਭਵੇਦਿਤਿ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਵਤਾ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਫਲੇ ਨੇਰ੍ਸ੍ਯੁਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪਰਸ੍ਯ ਨ ਧਨਾਦਿਫਲਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨਿਵਾਰਣੇਚ੍ਛਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨਿਰ੍ਭੀਕ ਇਤਿ ਉਪਸ੍ਥਿਤੇਪਰਿਹਾਰ੍ਯੇ ਭਯਹੇਤੌ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਸ਼ਕ੍ਯਪਰਿਹਾਰੇਸੁ ਤੁ ਦਸ੍ਟਾਦਸ੍ਟਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਹੇਤੁਸੁ ਭੇਤਵ੍ਯਮੇਵ| ਅਭਿਜਨੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਕੁਲਮ੍| ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਸੁ ਬਨ੍ਧੁਭੂਤ ਇਤਿ ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਾਜਦ੍ਵਿਸ੍ਟਪਤਿਤਾਦੀਨਾਮਧਰ੍ਮਭਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਨ ਕਰੋਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਤੇਸ੍ਵਪਿ ਕਰੁਣਾਰ੍ਦ੍ਰਹਦਯਤ੍ਵੇਨ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਭ੍ਯੁਪਪਤ੍ਤਾ ਉਪਕਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵੀਕਰ੍ਤਾ| ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਾਰ੍ਥਨਿਰ੍ਵਾਹਕਃ| ਅਮਰ੍ਸਃ ਅਕ੍ਸਮਾ, ਤਾਂ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਅਮਰ੍ਸਘ੍ਨਃ| ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਗੁਣਤ੍ਵੇਨ ਦ੍ਰਸ੍ਟੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਪ੍ਰਸ਼ਮਗੁਣਦਰ੍ਸ਼ੀ||੧੮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

ਨਾਨਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍, ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਵਮਾਦਦੀਤ, ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮਭਿਲਸੇਨ੍ਨਾਨ੍ਯਸ਼੍ਰਿਯਂ, ਨ ਵੈਰਂ ਰੋਚਯੇਤ੍, ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਪਂ, ਨ ਪਾਪੇਪਿ ਪਾਪੀ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨਾਨ੍ਯਦੋਸਾਨ੍ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍, ਨਾਨ੍ਯਰਹਸ੍ਯਮਾਗਮਯੇਨ੍, ਨਾਧਾਰ੍ਮਿਕੈਰ੍ਨ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਵਿਸ੍ਟੈਃ ਸਹਾਸੀਤ ਨੋਨ੍ਮਤ੍ਤੈਰ੍ਨ ਪਤਿਤੈਰ੍ਨ ਭ੍ਰੂਣਹਨ੍ਤਭਿਰ੍ਨ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰੈਰ੍ਨ ਦੁਸ੍ਟੈਃ, ਨ ਦੁਸ੍ਟਯਾਨਾਨ੍ਯਾਰੋਹੇਤ, ਨ ਜਾਨੁਸਮਂ ਕਠਿਨਮਾਸਨਮਧ੍ਯਾਸੀਤ, ਨਾਨਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮਨੁਪਹਿਤਮਵਿਸ਼ਾਲਮਸਮਂ ਵਾ ਸ਼ਯਨਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯੇਤ, ਨ ਗਿਰਿਵਿਸਮਮਸ੍ਤਕੇਸ੍ਵਨੁਚਰੇਤ੍, ਨ ਦ੍ਰੁਮਮਾਰੋਹੇਤ੍, ਨ ਜਲੋਗ੍ਰਵੇਗਮਵਗਾਹੇਤ, ਨ ਕੁਲਚ੍ਛਾਯਾਮੁਪਾਸੀਤ , ਨਾਗ੍ਨ੍ਯੁਤ੍ਪਾਤਮਭਿਤਸ਼੍ਚਰੇਤ੍, ਨੋਚ੍ਚੈਰ੍ਹਸੇਤ੍, ਨ ਸ਼ਬ੍ਦਵਨ੍ਤਂ ਮਾਰੁਤਂ ਮੁਞ੍ਚੇਤ੍, ਨਾਨਾਵਤਮੁਖੋ ਜਮ੍ਭਾਂ ਕ੍ਸਵਥੁਂ ਹਾਸ੍ਯਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍, ਨ ਨਾਸਿਕਾਂ ਕੁਸ੍ਣੀਯਾਤ੍, ਨ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਘਟ੍ਟਯੇਤ੍, ਨ ਨਖਾਨ੍ ਵਾਦਯੇਤ੍, ਨਾਸ੍ਥੀਨ੍ਯਭਿਹਨ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਭੂਮਿਂ ਵਿਲਿਖੇਤ੍, ਨ ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍ਤਣਂ, ਨ ਲੋਸ੍ਟਂ ਮਦ੍ਨੀਯਾਤ੍, ਨ ਵਿਗੁਣਮਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟੇਤ, ਜ੍ਯੋਤੀਂਸ੍ਯਨਿਸ੍ਟਮਮੇਧ੍ਯਮਸ਼ਸ੍ਤਂ ਚ ਨਾਭਿਵੀਕ੍ਸੇਤ, ਨ ਹੁਙ੍ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛਵਂ , ਨ ਚੈਤ੍ਯਧ੍ਵਜਗੁਰੁਪੂਜ੍ਯਾਸ਼ਸ੍ਤਚ੍ਛਾਯਾਮਾਕ੍ਰਾਮੇਤ੍, ਨ ਕ੍ਸਪਾਸ੍ਵਮਰਸਦਨਚੈਤ੍ਯਚਤ੍ਵਰਚਤੁਸ੍ਪਥੋਪਵਨਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਘਾਤਨਾਨ੍ਯਾਸੇਵੇਤ , ਨੈਕਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਗਹਂ ਨ ਚਾਟਵੀਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਤ੍, ਨ ਪਾਪਵਤ੍ਤਾਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਿਤ੍ਰਭਤ੍ਯਾਨ੍ ਭਜੇਤ, ਨੋਤ੍ਤਮੈਰ੍ਵਿਰੁਧ੍ਯੇਤ, ਨਾਵਰਾਨੁਪਾਸੀਤ, ਨ ਜਿਹ੍ਮਂ ਰੋਚਯੇਤ੍, ਨਾਨਾਰ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਯੇਤ੍, ਨ ਭਯਮੁਤ੍ਪਾਦਯੇਤ੍, ਨ ਸਾਹਸਾਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਜਾਗਰਸ੍ਨਾਨਪਾਨਾਸ਼ਨਾਨ੍ਯਾਸੇਵੇਤ, ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਜਾਨੁਸ਼੍ਚਿਰਂ ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍, ਨ ਵ੍ਯਾਲਾਨੁਪਸਰ੍ਪੇਨ੍ਨ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਣੋ ਨ ਵਿਸਾਣਿਨਃ, ਪੁਰੋਵਾਤਾਤਪਾਵਸ਼੍ਯਾਯਾਤਿਪ੍ਰਵਾਤਾਞ੍ਜਹ੍ਯਾਤ੍, ਕਲਿਂ ਨਾਰਭੇਤ, ਨਾਸੁਨਿਭਤੋਗ੍ਨਿਮੁਪਾਸੀਤ ਨੋਚ੍ਛਿਸ੍ਟਃ, ਨਾਧਃ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਾਪਯੇਤ੍, ਨਾਵਿਗਤਕ੍ਲਮੋ ਨਾਨਾਪ੍ਲੁਤਵਦਨੋ ਨ ਨਗ੍ਨ ਉਪਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍, ਨ ਸ੍ਨਾਨਸ਼ਾਟ੍ਯਾ ਸ੍ਪਸ਼ੇਦੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਂ, ਨ ਕੇਸ਼ਾਗ੍ਰਾਣ੍ਯਭਿਹਨ੍ਯਾਤ੍, ਨੋਪਸ੍ਪਸ਼੍ਯ ਤੇ ਏਵ ਵਾਸਸੀ ਬਿਭਯਾਤ੍, ਨਾਸ੍ਪਸ੍ਟ੍ਵਾ ਰਤ੍ਨਾਜ੍ਯਪੂਜ੍ਯਮਙ੍ਗਲਸੁਮਨਸੋਭਿਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਮੇਤ੍, ਨ ਪੂਜ੍ਯਮਙ੍ਗਲਾਨ੍ਯਪਸਵ੍ਯਂ ਗਚ੍ਛੇਨ੍ਨੇਤਰਾਣ੍ਯਨੁਦਕ੍ਸਿਣਮ੍||੧੯||

ਨਾਨਤਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ “ਕਾਕਾਂਸ੍ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ” (ਚਿ. ਅ.੮) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਯਥਾਭਾਸਣੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਵਿਰੋਧੋ ਨ ਵਾਚ੍ਯਃ, ਯਤਃ ਪਰਾਪਕਾਰਫਲਮਸਤ੍ਯਭਾਸਣਮਨਤਵ੍ਯਾਹਾਰਦੋਸੇਣ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਤੇ, ਨਤੁ ਪਰਸ੍ਯ ਜੀਵਨਾਰ੍ਥਮਨ੍ਯਥਾਭਾਸਣਮ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਪ੍ਰਾਣਾਤ੍ਯਯੇ ਸਰ੍ਵਧਨਾਪਹਾਰੇ ਪਞ੍ਚਾਨਤਾਨ੍ਯਾਹੁਰਪਾਤਕਾਨਿ”| ਆਗਮਯੇਤ੍ ਬੁਧ੍ਯੇਤ| ਅਧਾਰ੍ਮਿਕਸਙ੍ਗਨਿਸੇਧੇਨੈਵ ਪਤਿਤਾਦਿਸਙ੍ਗਨਿਸੇਧੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਸ੍ਤਦਭਿਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਭ੍ਰੂਣਹਾ ਗਰ੍ਭਘਾਤਕਃ| ਅਨੁਪਹਿਤਮ੍ ਅਨੁਪਧਾਨਂ ਗਣ੍ਡੁਕਾਦਿਰਹਿਤਮ੍| ਨ ਦ੍ਰੁਮਮਾਰੋਹੇਦਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋ ਵਿਧਿਃ, ਅਸ੍ਯ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਸਾਯਨਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਮਲਕੀਵਕ੍ਸਾਰੋਹਣੋਪਦੇਸ਼ੇਨ ਮਹਾਫਲੇਨ ਬਾਧਾ ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਕੁਸ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਵਿਘਟ੍ਟਯੇਤ੍| ਇਹ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤੋਪਦੇਸ਼ੇ ਯਤ੍ਰ ਨ ਨਖਾਨ੍ ਵਾਦਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦੌ ਸਾਕ੍ਸਾਦ੍ਦਸ੍ਟਮਦਸ੍ਟਂ ਵਾ ਫਲਂ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਦਸ੍ਟਫਲਂ ਵਚਨਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਦੇਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਨ ਸ਼ਵਂ ਹੁਙ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਗਮਃ- “ਯਃ ਸ਼ਵਂ ਹੁਙ੍ਕਰੋਤਿ ਤੇਨ ਸੋਮੋ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰਸ੍ਤੋ ਭਵਤਿ” ਇਤਿ| ਚੈਤ੍ਯੋ ਗ੍ਰਾਮਪ੍ਰਧਾਨਤਰੁਃ, ਆਘਾਤਨਂ ਵਧਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਅਵਰਾ ਨੀਚਾਃ| ਜਿਹ੍ਮਂ ਕੁਟਿਲਮ੍| ਆਰਾਦ੍ਦੂਰਾਤ੍ ਪਾਪੇਭ੍ਯੋ ਯਾਤ ਆਰ੍ਯਃ, ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੋਨਾਰ੍ਯਃ| ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਇਹ ਚ ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਸਾਹਸਨਕ੍ਤਦਧਿਭੋਜਨਾਦੀਨਾਂ ਯੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨ੍ਤਰ ਏਵ ਨਿਸੇਧਃ ਕਤਸ੍ਤਾਨਿ ਪੁਨਰ੍ਨਿਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕਰਣਵਸ਼ਾਦੇਵ, ਪ੍ਰਕਰਣਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਹ੍ਯਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤੋਪਿ ਪੁਨਰਭਿਧੀਯਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕਤਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਨ੍ਯੂਨਤਾਮੁਦਸ੍ਯਤਿ, ਪੁਨਰਭਿਧੀਯਮਾਨਾਰ੍ਥਗੌਰਵਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਦੋਸਮਾਵਹਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍- “ਅਧਿਕਰਣਵਸ਼ਾਦ੍ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਦ੍ਗੁਣਦੋਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਤੋਰ੍ਥਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਸ੍ਤੁਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਂਸ਼ਯਤਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਧਿਯਾਂ ਚਾਭਿਵਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਮ੍|| ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਨੇਸ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਧਿ” ਇਤਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਾਨੁਃ ਦਣ੍ਡਾਯਮਾਨਃ| ਵ੍ਯਾਲਾਃ ਸਰ੍ਪਾਃ| ਅਸੁਨਿਭਤਃ ਅਸਮਾਹਿਤਃ, ਨਾਧਃਕਤ੍ਵਾ ਅਗ੍ਨਿਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤੇ ਏਵ ਵਾਸਸੀ ਸ੍ਨਾਨਵਾਸਸੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਯਦਿ ਵਾ ਸ੍ਨਾਨਕਾਲਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਧਤੇ| ਅਪਸਵ੍ਯਂ ਵਾਮਮ੍||੧੯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

ਨਾਰਤ੍ਨਪਾਣਿਰ੍ਨਾਸ੍ਨਾਤੋ ਨੋਪਹਤਵਾਸਾ ਨਾਜਪਿਤ੍ਵਾ ਨਾਹੁਤ੍ਵਾ ਦੇਵਤਾਭ੍ਯੋ ਨਾਨਿਰੂਪ੍ਯ ਪਿਤਭ੍ਯੋ ਨਾਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਗੁਰੁਭ੍ਯੋ ਨਾਤਿਥਿਭ੍ਯੋ ਨੋਪਾਸ਼੍ਰਿਤੇਭ੍ਯੋ ਨਾਪੁਣ੍ਯਗਨ੍ਧੋ ਨਾਮਾਲੀ ਨਾਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਪਾਣਿਪਾਦਵਦਨੋ ਨਾਸ਼ੁਦ੍ਧਮੁਖੋ ਨੋਦਙ੍ਮੁਖੋ ਨ ਵਿਮਨਾ ਨਾਭਕ੍ਤਾਸ਼ਿਸ੍ਟਾਸ਼ੁਚਿਕ੍ਸੁਧਿਤਪਰਿਚਰੋ ਨ ਪਾਤ੍ਰੀਸ੍ਵਮੇਧ੍ਯਾਸੁ ਨਾਦੇਸ਼ੇ ਨਾਕਾਲੇ ਨਾਕੀਰ੍ਣੇ ਨਾਦਤ੍ਤ੍ਵਾਗ੍ਰਮਗ੍ਨਯੇ ਨਾਪ੍ਰੋਕ੍ਸਿਤਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸਣੋਦਕੈਰ੍ਨ ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰਨਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਂ ਨ ਕੁਤ੍ਸਯਨ੍ਨ ਕੁਤ੍ਸਿਤਂ ਨ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲੋਪਹਿਤਮਨ੍ਨਮਾਦਦੀਤ, ਨ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਾਂਸਹਰਿਤਕਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਫਲਭਕ੍ਸ੍ਯੇਭ੍ਯਃ, ਨਾਸ਼ੇਸਭੁਕ੍ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਦਧਿਮਧੁਲਵਣਸਕ੍ਤੁਸਰ੍ਪਿਭ੍ਯਃ, ਨ ਨਕ੍ਤਂ ਦਧਿ ਭੁਞ੍ਜੀਤ, ਨ ਸਕ੍ਤੂਨੇਕਾਨਸ਼੍ਨੀਯਾਨ੍ਨ ਨਿਸ਼ਿ ਨ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਨ ਬਹੂਨ੍ਨ ਦ੍ਵਿਰ੍ਨੋਦਕਾਨ੍ਤਰਿਤਾਤ੍, ਨ ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਜੈਰ੍ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍||੨੦||

ਅਨਿਰੂਪ੍ਯ ਅਨਿਵੇਦ੍ਯ| ਆਕੀਰ੍ਣੇ ਬਹੁਜਨਾਕੀਰ੍ਣੇ| ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸਣਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਣਾਨਿ ਵੇਦੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ| ਕੁਤ੍ਸਿਤਂ ਸ੍ਵਰੂਪਤ ਏਵ ਕਦਰ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਨਿਨ੍ਦਿਤਮ੍| ਹਰਿਤਕਮ੍ ਆਰ੍ਦ੍ਰਕਾਦਿ, ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਪਤ੍ਰਾਦਿ, ਭਕ੍ਸ੍ਯਾ ਮੋਦਕਾਦਯਃ| ਨਾਸ਼ੇਸਭੁਕ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਨਿਃਸ਼ੇਸਭੋਜੀ ਨ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਕ੍ਤਂ ਦਧਿਭੋਜਨਨਿਸੇਧੇ ਆਗਮਃ- “ਦਿਵਾ ਕਪਿਤ੍ਥੇ ਵਸਤਿ ਰਾਤ੍ਰੌ ਦਧ੍ਨਿ ਚ ਸਕ੍ਤੁਸੁ| ਅਲਕ੍ਸ੍ਮੀਃ ਕਲਹਾਧਾਰਾ ਕੋਵਿਦਾਰੇ ਕਤਾਲਯਾ” ਇਤਿ| ਏਕਾਨਿਤਿ ਘਤਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰਹਿਤਾਨ੍| ਨੋਦਕਾਨ੍ਤਰਿਤਾਨ੍ ਨੋਦਕਮਨ੍ਤਰਾ ਪੀਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

ਨਾਨਜੁਃ ਕ੍ਸੁਯਾਨ੍ਨਾਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਸ਼ਯੀਤ, ਨ ਵੇਗਿਤੋਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਸਲਿਲਸੋਮਾਰ੍ਕਦ੍ਵਿਜਗੁਰੁਪ੍ਰਤਿਮੁਖਂ ਨਿਸ੍ਠੀਵਿਕਾ(ਵਾਤ)ਵਰ੍ਚੋਮੂਤ੍ਰਾਣ੍ਯੁਤ੍ਸਜੇਤ੍, ਨ ਪਨ੍ਥਾਨਮਵਮੂਤ੍ਰਯੇਨ੍ਨ ਜਨਵਤਿ ਨਾਨ੍ਨਕਾਲੇ, ਨ ਜਪਹੋਮਾਧ੍ਯਯਨਬਲਿਮਙ੍ਗਲਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਿਙ੍ਘਾਣਕਂ ਮੁਞ੍ਚੇਤ੍||੨੧||

ਨਾਦ੍ਯਾਦਨਜੁਃ, ਨ ਸ਼ਯੀਤਾਨਜੁਰਿਤਿ ਚ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੨੧||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

ਨ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮਵਜਾਨੀਤ, ਨਾਤਿਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਭਯੇਤ੍, ਨ ਗੁਹ੍ਯਮਨੁਸ਼੍ਰਾਵਯੇਤ੍, ਨਾਧਿਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਨ ਰਜਸ੍ਵਲਾਂ ਨਾਤੁਰਾਂ ਨਾਮੇਧ੍ਯਾਂ ਨਾਸ਼ਸ੍ਤਾਂ ਨਾਨਿਸ੍ਟਰੂਪਾਚਾਰੋਪਚਾਰਾਂ ਨਾਦਕ੍ਸਾਂ ਨਾਦਕ੍ਸਿਣਾਂ ਨਾਕਾਮਾਂ ਨਾਨ੍ਯਕਾਮਾਂ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਨਾਨ੍ਯਯੋਨਿਂ ਨਾਯੋਨੌ ਨ ਚੈਤ੍ਯਚਤ੍ਵਰਚਤੁਸ੍ਪਥੋਪਵਨਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਘਾਤਨਸਲਿਲੌਸਧਿਦ੍ਵਿਜਗੁਰੁਸੁਰਾਲਯੇਸੁ ਨ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯੋਰ੍ਨਾਤਿਥਿਸੁ ਨਾਸ਼ੁਚਿਰ੍ਨਾਜਗ੍ਧਭੇਸਜੋ ਨਾਪ੍ਰਣੀਤਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਨਾਨੁਪਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਹਰ੍ਸੋ ਨਾਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ਨਾਤ੍ਯਸ਼ਿਤੋ ਨ ਵਿਸਮਸ੍ਥੋ ਨ ਮੂਤ੍ਰੋਚ੍ਚਾਰਪੀਡਿਤੋ ਨ ਸ਼੍ਰਮਵ੍ਯਾਯਾਮੋਪਵਾਸਕ੍ਲਮਾਭਿਹਤੋ ਨਾਰਹਸਿ ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਗਚ੍ਛੇਤ੍||੨੨||

ਨਾਤਿਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਭਯੇਤ੍ ਨਾਤਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯਵਤੀਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਨਾਧਿਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ ਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਧਿਕਤਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਸ਼ਸ੍ਤਾਂ ਕੁਸ੍ਠਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ| ਨਾਨ੍ਯਯੋਨਿਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਅਭਿਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਅਨ੍ਯਯੋਨਿਃ ਅਸਵਰ੍ਣਾ| ਓਸਧ੍ਯਾਦਿਭਿਰਾਲਯਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਨਾਤਿਥਿਸ੍ਵਿਤਿ ਨ ਨਿਸਿਦ੍ਧਾਸੁ ਮੈਥੁਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਪੂਰ੍ਣਿਮਾਪ੍ਰਭਤਿਸੁ| ਅਜਗ੍ਧਭੇਸਜਃ ਅਨੁਪਯੁਕ੍ਤਵਸ੍ਯਭੇਸਜਃ| ਅਨੁਪਸ੍ਥਿਤਪ੍ਰਹਰ੍ਸਃ ਅਜਾਤਧ੍ਵਜੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਃ| ਅਰਹਸਿ ਅਵਿਜਨੇ||੨੨||

Adhikarana 22 (23-24) · Śloka 24

ਨ ਸਤੋ ਨ ਗੁਰੂਨ੍ ਪਰਿਵਦੇਤ੍, ਨਾਸ਼ੁਚਿਰਭਿਚਾਰਕਰ੍ਮਚੈਤ੍ਯਪੂਜ੍ਯਪੂਜਾਧ੍ਯਯਨਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯੇਤ੍||੨੩|| ਨ ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਸ੍ਵਨਾਰ੍ਤਵੀਸੁ ਨਾਭ੍ਯੁਦਿਤਾਸੁ ਦਿਕ੍ਸੁ ਨਾਗ੍ਨਿਸਮ੍ਪ੍ਲਵੇ ਨ ਭੂਮਿਕਮ੍ਪੇ ਨ ਮਹੋਤ੍ਸਵੇ ਨੋਲ੍ਕਾਪਾਤੇ ਨ ਮਹਾਗ੍ਰਹੋਪਗਮਨੇ ਨ ਨਸ੍ਟਚਨ੍ਦ੍ਰਾਯਾਂ ਤਿਥੌ ਨ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯੋਰ੍ਨਾਮੁਖਾਦ੍ਗੁਰੋਰ੍ਨਾਵਪਤਿਤਂ ਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਨ ਤਾਨ੍ਤਂ ਨ ਵਿਸ੍ਵਰਂ ਨਾਨਵਸ੍ਥਿਤਪਦਂ ਨਾਤਿਦ੍ਰੁਤਂ ਨ ਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ਨਾਤਿਕ੍ਲੀਬਂ ਨਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚੈਰ੍ਨਾਤਿਨੀਚੈਃ ਸ੍ਵਰੈਰਧ੍ਯਯਨਮਭ੍ਯਸ੍ਯੇਤ੍||੨੪||

ਅਭ੍ਯੁਦਿਤਾਸੁ ਦਿਕ੍ਸੁ ਦਾਹਵਤੀਸੁ ਦਿਕ੍ਸੁ| ਮਹਾਗ੍ਰਹੋਪਗਮਨਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਵਪਤਿਤਂ ਹੀਨਵਰ੍ਣਮ੍| ਤਾਨ੍ਤਂ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਵਰਮ੍| ਅਤਿਕ੍ਲੀਬਮ੍ ਅਤਿਵਿਲਮ੍ਬਿਤੋਚ੍ਚਾਰਣਮ੍||੨੩-੨੪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

ਨਾਤਿਸਮਯਂ ਜਹ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਨਿਯਮਂ ਭਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਨਕ੍ਤਂ ਨਾਦੇਸ਼ੇ ਚਰੇਤ੍, ਨ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ੍ਵਭ੍ਯਵਹਾਰਾਧ੍ਯਯਨਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਪ੍ਨਸੇਵੀ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਬਾਲਵਦ੍ਧਲੁਬ੍ਧਮੂਰ੍ਖਕ੍ਲਿਸ੍ਟਕ੍ਲੀਬੈਃ ਸਹ ਸਖ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਮਦ੍ਯਦ੍ਯੂਤਵੇਸ਼੍ਯਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗਰੁਚਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਗੁਹ੍ਯਂ ਵਿਵਣੁਯਾਤ੍, ਨ ਕਞ੍ਚਿਦਵਜਾਨੀਯਾਤ੍, ਨਾਹਮ੍ਮਾਨੀ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਦਕ੍ਸੋ ਨਾਦਕ੍ਸਿਣੋ ਨਾਸੂਯਕਃ, ਨ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ ਪਰਿਵਦੇਤ੍, ਨ ਗਵਾਂ ਦਣ੍ਡਮੁਦ੍ਯਚ੍ਛੇਤ੍, ਨ ਵਦ੍ਧਾਨ੍ਨ ਗੁਰੂਨ੍ਨ ਗਣਾਨ੍ਨ ਨਪਾਨ੍ ਵਾਧਿਕ੍ਸਿਪੇਤ੍, ਨ ਚਾਤਿਬ੍ਰੂਯਾਤ੍, ਨ ਬਾਨ੍ਧਵਾਨੁਰਕ੍ਤਕਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਵਿਤੀਯਗੁਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨ੍ ਬਹਿਸ੍ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍||੨੫||

ਅਤਿਸਮਯੋ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਬਹੁਭਿਃ ਕਤੋ ਨਿਯਮਃ| ਨ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦੌ ਪੁਨਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਨਿਸੇਧਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸੁ ਯਾਵਦਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਯ ਨ੍ਯੂਨਤਾਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਃ, ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਯਥਾ ਨ ਸੇਵ੍ਯਾ ਤਨ੍ਨਿਖਿਲੇਨੋਪਦਿਸ਼ਤਾ ਨ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯੋਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਰਣਭੇਦਾਨ੍ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਲੀਬੋ ਹੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਃ| ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੋ ਨਿਨ੍ਦਿਤੋ ਰੋਗਾਦਿਨਾ| ਗਣਾਨ੍ ਮਿਲਿਤਾਨ੍| ਕਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਵਿਤੀਯ ਆਪਦਿ ਸਹਾਯਃ| ਬਹਿਸ੍ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਅਵਜਾਨੀਯਾਤ੍||੨੫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

ਨਾਧੀਰੋ ਨਾਤ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਸਤ੍ਤ੍ਵਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨਾਭਤਭਤ੍ਯਃ, ਨਾਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧਸ੍ਵਜਨਃ, ਨੈਕਃ ਸੁਖੀ, ਨ ਦੁਃਖਸ਼ੀਲਾਚਾਰੋਪਚਾਰਃ, ਨ ਸਰ੍ਵਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਭੀ, ਨ ਸਰ੍ਵਾਭਿਸ਼ਙ੍ਕੀ, ਨ ਸਰ੍ਵਕਾਲਵਿਚਾਰੀ||੨੬||

ਨੈਕਃ ਸੁਖੀ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਨ ਸੁਖਹੇਤੂਨ੍ਯਾਮ੍ਰਫਲਾਦੀਨ੍ਯੇਕ ਏਵਾਵਿਭਜ੍ਯੋਪਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੀਲਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਵਤ੍ਤਮ੍, ਆਚਾਰਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਪਦੇਸ਼ਾਨੁਰੂਪੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ, ਉਪਚਾਰਃ ਪਰਿਚ੍ਛਦਃ, ਏਤੇਸਾਂ ਚ ਦੁਃਖਤ੍ਵਂ ਦੁਃਖਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਭੀ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੀ||੨੬||

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

ਨ ਕਾਰ੍ਯਕਾਲਮਤਿਪਾਤਯੇਤ੍, ਨਾਪਰੀਕ੍ਸਿਤਮਭਿਨਿਵਿਸ਼ੇਤ੍, ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਸ਼ਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਚਞ੍ਚਲਂ ਮਨੋਨੁਭ੍ਰਾਮਯੇਤ੍, ਨ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਤਿਭਾਰਮਾਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਚਾਤਿਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰੀ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਕ੍ਰੋਧਹਰ੍ਸਾਵਨੁਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਸ਼ੋਕਮਨੁਵਸੇਤ੍, ਨ ਸਿਦ੍ਧਾਵੁਤ੍ਸੇਕਂ ਯਚ੍ਛੇਨ੍ਨਾਸਿਦ੍ਧੌ ਦੈਨ੍ਯਂ, ਪ੍ਰਕਤਿਮਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸ੍ਮਰੇਤ੍, ਹੇਤੁਪ੍ਰਭਾਵਨਿਸ਼੍ਚਿਤਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧੇਤ੍ਵਾਰਮ੍ਭਨਿਤ੍ਯਸ਼੍ਚ, ਨ ਕਤਮਿਤ੍ਯਾਸ਼੍ਵਸੇਤ੍, ਨ ਵੀਰ੍ਯਂ ਜਹ੍ਯਾਤ੍, ਨਾਪਵਾਦਮਨੁਸ੍ਮਰੇਤ੍||੨੭||

ਚਞ੍ਚਲਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਯਦਿ ਵਾ ਮਨੋਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਬੁਦ੍ਧੇਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍| ਅਤਿਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰੀ ਸ਼ਤੈਕਵਿਨਿਪਾਤਾਸ਼ਙ੍ਕੀ, ਕਿਂਵਾ ਦੀਰ੍ਘਸੂਤ੍ਰੀ ਚਿਰਕ੍ਰਿਯਃ| ਨ ਸ਼ੋਕਮਨੁਵਸੇਦਿਤਿ ਨ ਚਿਰਂ ਸ਼ੋਕਵਸ਼ਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਉਤ੍ਸੇਕਮ੍ ਅਤਿਗਰ੍ਵਮ੍ | ਪ੍ਰਕਤਿਮ੍ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਂ ਸ੍ਮਰੇਤ੍; ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਸਮੁਦਾਯਲਕ੍ਸਣਾਮਨਿਤ੍ਯਾਂ ਸ੍ਮਰਨ੍ਨ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਦਿਭਿਰਭਿਭੂਯਤੇ| ਹੇਤੁਪ੍ਰਭਾਵਨਿਸ਼੍ਚਿਤ ਇਤਿ ਅਸ੍ਤਿ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਹੇਤੂਨਾਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਫਲਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਮੁਪੇਯਾਤ੍, ਨਾਤ੍ਰ ਕਥਂ ਤਾਵਾਨ੍ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਤ੍ਵਾਰਮ੍ਭਨਿਤ੍ਯਃ ਸ਼ੁਭਹੇਤੁਯੋ(ਯਾ)ਗਾਦ੍ਯਾਰਮ੍ਭਪਰਃ||੨੭||

Adhikarana 26 (28) · Śloka 28

ਨਾਸ਼ੁਚਿਰੁਤ੍ਤਮਾਜ੍ਯਾਕ੍ਸਤਤਿਲਕੁਸ਼ਸਰ੍ਸਪੈਰਗ੍ਨਿਂ ਜੁਹੁਯਾਦਾਤ੍ਮਾਨਮਾਸ਼ੀਰ੍ਭਿਰਾਸ਼ਾਸਾਨਃ, ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਮੇ ਨਾਪਗਚ੍ਛੇਚ੍ਛਰੀਰਾਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਮੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਦਧਾਤੁ ਵਿਸ੍ਣੁਰ੍ਮੇ ਬਲਮਾਦਧਾਤੁ ਇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਮੇ ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਿਵਾ ਮਾਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਵਾਪ ਆਪੋਹਿਸ੍ਠੇਤ੍ਯਪਃ ਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍, ਦ੍ਵਿਃ ਪਰਿਮਜ੍ਯੋਸ੍ਠੌ ਪਾਦੌ ਚਾਭ੍ਯੁਕ੍ਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਧਨਿ ਖਾਨਿ ਚੋਪਸ੍ਪਸ਼ੇਦਦ੍ਭਿਰਾਤ੍ਮਾਨਂ ਹਦਯਂ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ||੨੮||

ਉਤ੍ਤਮਾਜ੍ਯਂ ਗੋਸਰ੍ਪਿਃ| ਆਸ਼ੀਰ੍ਭਿਰਾਸ਼ਾਸਾਨ ਇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ‘ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਮੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ‘ਆਪੋਹਿਸ੍ਠਾ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਃ ਸ੍ਨਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰਃ||੨੮||

Adhikarana 27 (29) · Śloka 29

ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਜ੍ਞਾਨਦਾਨਮੈਤ੍ਰੀਕਾਰੁਣ੍ਯਹਰ੍ਸੋਪੇਕ੍ਸਾਪ੍ਰਸ਼ਮਪਰਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ||੨੯||

ਮੈਤ੍ਰੀ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨੀਵਾਪ੍ਰਤਿਕੂਲਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਨਨੁ ਮੈਤ੍ਰੀਪਰਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮੇਤਤ੍, ਯੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰ ਏਵਾਯਂ ਦਿਗ੍ਧਵਿਦ੍ਧਸ੍ਵਯਮ੍ਮਤਾਦਿਮਾਂਸਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇਨ ਵਯਸ੍ਥਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਗਾਦੀਨਾਂ ਸਦ੍ਯਸ੍ਕਂ ਮਾਂਸਂ ਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ ਸਾਕ੍ਸਾਨ੍ਮੈਤ੍ਰੀਵਿਰੁਦ੍ਧਾਂ ਹਿਂਸਾਮੇਵਾਹ; ਨੈਵਂ, ਰਾਗਤ ਏਵ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਹਿਂਸਾਪੂਰ੍ਵਕਮਾਂਸਭਕ੍ਸਣੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ੍ਟਾ ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਰੋਗੇ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਧਿਤਤ੍ਵਂ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਚਾਹਿਤਤ੍ਵਮੁਪਦਿਸ਼ਤਿ, ਨਤੁ ਮਾਂਸਭਕ੍ਸਣਂ ਹਿਂਸਾਂ ਵਾ ਵਿਦਧਾਤਿ; ਨ ਹ੍ਯਯਂ ਮਦਿਰਾਯਾ ਅਪਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੇ ਰੋਗਿਵਤ੍ਤੇ ਵਾ ਹਿਤਤ੍ਵਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ ਮਦਿਰਾਪਾਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਦੇਸ੍ਟਾ ਭਵਤਿ; ਏਵਂ ਚ ਰੋਗਾਧਿਕਾਰੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦੌ ਮਾਂਸੋਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ਰਦਤੁਚਰ੍ਯਾਦੌ “ਲਾਵਾਨ੍ ਕਪਿਞ੍ਜਲਾਨੇਣਾਨ੍” (ਸੂ.ਅ.੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਲਾਵਾਦਿਮਾਂਸਹਿਤਤ੍ਵੋਪਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥੋ ਨ ਹਿਂਸਾਵਿਧਾਯਕਃ; ਤੇਨ ਰੋਗਿਣਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਹਿਂਸਾਫਲਭਾਜੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ; ਯਥਾ- “ਸ਼੍ਯੇਨੇਨਾਭਿਚਰਨ੍ ਯਜੇਤ” ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਭਿਚਾਰਸ੍ਯ ਕਾਮਤ ਏਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛ੍ਯੇਨਸ੍ਯਾਭਿਚਾਰਸਾਧਨਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਮੇਵ ਵਿਧਿਰ੍ਬ੍ਰੂਤੇ, ਤੇਨ ਸ਼੍ਯੇਨੇਨਾਭਿਚਾਰਕਰਣੇਧਰ੍ਮੋ ਭਵਤ੍ਯੇਵ; ਅਯਂ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸਃ- ਯਦਿ ਹਿਂਸੋਪਾਰ੍ਜਿਤਮਾਂਸੋਪਯੋਗਂ ਵਿਨਾ ਪੁਰੁਸੋ ਨ ਜੀਵਤਿ, ਅਤੋ ਹਿਂਸਾਂ ਕਰੋਤਿ, ਤਦਾ “ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਤ੍ਮਾਨਂ ਗੋਪਾਯੀਤ” ਇਤਿ ਵੇਦਵਚਨਵਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾਵਿਧਹਿਂਸਾ ਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਹੇਤੁਃ, ਜੀਵਨੋਪਾਯਾਨ੍ਤਰਸਮ੍ਭਵੇ ਤੁ ਪੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਯੋਜਨਾ ਹਿਂਸਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਹੇਤੁਰੇਵ; ਕਿਞ੍ਚ ਭਵਤੁ ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਹਿਤਾ ਹਿਂਸਾ, ਤਥਾਪਿ ਹਿਂਸਾ ਦੋਸਾਰ੍ਥਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਨ ਹ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਧਯੋ ਧਰ੍ਮਸਾਧਨਮੇਵੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਸਾਧਨਂ “ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾ ਚੋਕ੍ਤਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਃ||੨੯||

Adhikarana 28 (30-33) · Śloka 33

ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਪਞ੍ਚਪਞ੍ਚਕਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਮਨੋ ਹੇਤੁਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮੇਧ੍ਯਾਯੇ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਮਖਿਲੇਨ ਚ||੩੦|| ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਂ ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਯਃ ਸਮ੍ਯਗਨੁਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਸ ਸਮਾਃ ਸ਼ਤਮਵ੍ਯਾਧਿਰਾਯੁਸਾ ਨ ਵਿਯੁਜ੍ਯਤੇ||੩੧|| ਨਲੋਕਮਾਪੂਰਯਤੇ ਯਸ਼ਸਾ ਸਾਧੁਸਮ੍ਮਤਃ| ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਾਵੇਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਬਨ੍ਧੁਤਾਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ||੩੨|| ਪਰਾਨ੍ ਸੁਕਤਿਨੋ ਲੋਕਾਨ੍ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਾ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਤ੍ਤਮਨੁਸ੍ਠੇਯਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵੇਣ ਸਰ੍ਵਦਾ||੩੩||

ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਹੇਤੁਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਸਮਾਤਿਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਃ| ਸਮਾਃ ਸ਼ਤਂ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਂ; ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨੇਪਿ ਦੈਵਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣਾਨ੍ਤਰਾ ਮਰਣਂ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ਦੈਵਕਤਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪੁਰੁਸਾਪਰਾਧਾਵਿਸਯਤ੍ਵਾਦੁਕ੍ਤਂ ਸਮਾਃ ਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਾਣਿ ਯਤ੍ਨੇਨ ਸਦਾ ਪਰਿਹਰਨ੍ਨਰਃ| ਭਵਤ੍ਯਨਣਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸਾਧੂਨਾਮਿਹ ਪਣ੍ਡਿਤਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੮) ਇਤਿ||੩੦-੩੩||

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਯਾਦਨੁਕ੍ਤਮਿਹ ਪੂਜਿਤਮ੍| ਵਤ੍ਤਂ ਤਦਪਿ ਚਾਤ੍ਰੇਯਃ ਸਦੈਵਾਭ੍ਯਨੁਮਨ੍ਯਤੇ||੩੪||

ਅਨੁਕ੍ਤਸਦ੍ਵਤ੍ਤੋਪਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਤ੍ਤਮ੍ ਆਚਾਰਃ| ਇਹਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇਨੁਕ੍ਤਮਪ੍ਯਾਚਾਰੋਪਦੇਸ਼ਕੇਸੁ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਪੂਜਿਤਂ, ਯਥਾ- “ਨਾਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਕਚੋ ਭਵੇਨ੍ਨ ਪਰਸ਼ਸ੍ਯੇਸੁ ਗਾਂ ਚਰਨ੍ਤੀਂ ਧਾਵਨ੍ਤੀਂ ਵਾ ਪਰਸ੍ਯ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਸਰ੍ਵਮਾਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯਾਨੁਮਤਂ ਸਾਕ੍ਸਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਵਿਸਯਤ੍ਵੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਚ੍ਚ ਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਃ|||੩੪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋ ਨਾਮਾਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੮|| ਇਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਚਤੁਸ੍ਕੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ||੨||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥਚਤੁਸ੍ਕੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋ ਨਾਮਾਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੮||