8. indriyōpakramaṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತ ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಣೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಸ್ವಸ್ಥಾಧಿಕಾರೇ ಆಹಾರಾಚಾರಚೇಷ್ಟಾಸು ಪರಂ ಪ್ರಯತ್ನಮಾತಿಷ್ಠೇದಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತ್ರಾಹಾರಚೇಷ್ಟಾಃ ಕಾಶ್ಚಿತ್ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯತ್ರಯೇಣ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾಃ, ತೇನಾವಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾಚಾರಸ್ಯಾಭಿಧಾನಾರ್ಥಂ ತಥೇನ್ದ್ರಿಯಮನಸಾಮತಿಯೋಗಾಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಪರಿಹಾರರೂಪಚೇಷ್ಟೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಚೇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಣೀಯಮಾಹ| ತತ್ರಾಪಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಚೇಷ್ಟಾಚಾರಯೋಃ ಪ್ರಾಯೇಣೇನ್ದ್ರಿಯಾದಿವಿಷಯತ್ವೇನೇನ್ದ್ರಿಯಾದೀನ್ಯೇವ ತಾವದಾಹ| ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯೋಪಕ್ರಮಣಂ ವ್ಯಾಕರ್ತುಮಾರಮ್ಭಃ, ತಮಿನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಮಿನ್ದ್ರಿಯವ್ಯಾಕರಣಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಣೀಯಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಇಹ ಖಲು ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಾನಿ, ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಃ, ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಬುದ್ಧಯೋ ಭವನ್ತಿ, ಇತ್ಯುಕ್ತಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕಾರೇ||೩||

ಇಹೇತಿ ಇಹ ಪ್ರಕರಣೇ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ತೇನ ಪ್ರಕರಣಾನ್ತರೇ ದರ್ಶನಾನ್ತರಪರಿಗ್ರಹೇಣ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಕಾದಶೇನ್ದ್ರಿಯಾಭಿಧಾನೇನ ಸಮಂ ನ ವಿರೋಧಃ; ಯತಃ ಸರ್ವಪಾರಿಷದಮಿದಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ, ತೇನಾಯುರ್ವೇದಾವಿರುದ್ಧವೈಶೇಷಿಕಸಾಙ್ಖ್ಯಾದಿದರ್ಶನಭೇದೇನ ವಿರುದ್ಧಾರ್ಥೋಽಭಿಧೀಯಮಾನೋ ನ ಪೂರ್ವಾಪರವಿರೋಧಮಾವಹತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಮನಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ವೈಶೇಷಿಕಮತೇಽಪೀನ್ದ್ರಿಯಂ, ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರೇಣಾಪಿ ಮಧುರರಸಪ್ರಸ್ತಾವೇ “ಷಡಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಸಾದನಃ” (ಸೂ. ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಭಿಧಾನಾದನುಮತಮೇವ, ತಥಾಽಪೀಹ ಪ್ರಕರಣೇ ಚಕ್ಷುರಾದಿಭ್ಯೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಧಿಕಧರ್ಮಯೋಗಿತಯಾ ನೇನ್ದ್ರಿಯತ್ವೇನ ಪಠಿತಮ್| ಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಸ್ವಯಮೇವ ವ್ಯಾಕರಿಷ್ಯತಿ- ತತ್ರ ಚಕ್ಷುರಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಇತ್ಯೇತಾವದೇವೋಕ್ತಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕಾರೇ, ‘ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯೈಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಏತೇನಾನ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೇಽಪೀನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕಾರೇ ಏತಾವದೇವೋಕ್ತಮಿತಿ ಫಲತಿ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಅತೀನ್ದ್ರಿಯಂ ಪುನರ್ಮನಃ ಸತ್ತ್ವಸಞ್ಜ್ಞಕಂ, ‘ಚೇತಃ’ ಇತ್ಯಾಹುರೇಕೇ, ತದರ್ಥಾತ್ಮಸಮ್ಪದಾಯತ್ತಚೇಷ್ಟಂ ಚೇಷ್ಟಾಪ್ರತ್ಯಯಭೂತಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮ್||೪||

ಚಕ್ಷುರಾದಿಭ್ಯೋ ವಿಶಿಷ್ಟೇನ ಧರ್ಮೇಣ ಮನೋ ದರ್ಶಯತಿ- ಅತೀನ್ದ್ರಿಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಕ್ರಾನ್ತಮಿನ್ದ್ರಿಯಮತೀನ್ದ್ರಿಯಂ; ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಯದಿನ್ದ್ರಿಯತ್ವಂ ಬಾಹ್ಯಜ್ಞಾನಕಾರಣತ್ವಂ, ತದತಿಕ್ರಾನ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯದ್ಯಪಿ ಮನೋಽಪಿ ಸುಖಾದಿಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರತಿ ಕಾರಣತ್ವೇನೇನ್ದ್ರಿಯಂ, ತಥಾಽಪೀನ್ದ್ರಿಯಚಕ್ಷುರಾದ್ಯಧಿಷ್ಠಾಯಕತ್ವವಿಶೇಷಾದತೀನ್ದ್ರಿಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ; ಯದಿ ವಾಽತೀನ್ದ್ರಿಯಮಿತಿ ಚಕ್ಷುರಾದಿಭ್ಯೋಽಪ್ಯತೀನ್ದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮತರಂ, ದುರವಬೋಧಾತ್| ಸತ್ತ್ವಮಿತ್ಯೇಷಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ| ಚೇತ ಇತ್ಯಾಹುರೇಕ ಇತಿ ಪರಮತಸ್ಯಾಪ್ರತಿಷೇಧಾತ್ ಸ್ವಯಮಪ್ಯನುಮತಮ್| ಪರ್ಯಾಯಕಥನಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಮ್| ತದಿತಿ ಮನಃ, ಅರ್ಥೋ ಮನೋಽರ್ಥಃ, ಸ ಚ ಸುಖಾದಿಶ್ಚಿನ್ತ್ಯವಿಚಾರ್ಯಾದಿಶ್ಚ, ಆತ್ಮಾ ಚೇತನಪ್ರತಿಸನ್ಧಾತಾ, ಅನಯೋಃ ಸಮ್ಪತ್ ತದರ್ಥಾತ್ಮಸಮ್ಪತ್, ಏತದಾಯತ್ತಾ ಚೇಷ್ಟಾ ವ್ಯಾಪಾರೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ; ತತ್ರಾರ್ಥಸಮ್ಪತ್ ಸುಖಾದೀನಾಂ ಸನ್ನಿಕರ್ಷಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಾದೀನಾಮಾಭಿಮುಖ್ಯಂ ಚ, ಆತ್ಮಸಮ್ಪದರ್ಥಗ್ರಹಣೇ ಪ್ರಯತ್ನಶಾಲಿತ್ವಂ, ಮನಶ್ಚೇಷ್ಟಾ ಚ ಸುಖಾದಿಜ್ಞಾನಂ ತಥಾ ಚಿನ್ತ್ಯಚಿನ್ತನಾದಿ ತಥಾ ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ದ್ರಿಯಪ್ರೇರಣಂ ಚ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಯಾ ಚೇಷ್ಟಾ ಸ್ವವಿಷಯರೂಪಾದಿಜ್ಞಾನಲಕ್ಷಣಾ, ತತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಯಭೂತಂ ಕಾರಣಭೂತಂ ಮನ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯದಾ ಸುಖಾದಯಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಾದಯೋಽಪಿ ವಿಷಯಾ ಭವನ್ತ್ಯಾಽಽತ್ಮಾ ಚ ಪ್ರಯತ್ನವಾನ್ ಭವತಿ ತದಾ ಮನಃ ಸ್ವವಿಷಯೇ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚಾಧಿತಿಷ್ಠತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ಮನೋಽಧಿಷ್ಠಿತಾನ್ಯೇವ ಸ್ವವಿಷಯಜ್ಞಾನೇ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಸ್ವಾರ್ಥೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಙ್ಕಲ್ಪವ್ಯಭಿಚರಣಾಚ್ಚಾನೇಕಮೇಕಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷೇ ಸತ್ತ್ವಂ, ರಜಸ್ತಮಃಸತ್ತ್ವಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ; ನ ಚಾನೇಕತ್ವಂ, ನಹ್ಯೇಕಂ ಹ್ಯೇಕಕಾಲಮನೇಕೇಷು ಪ್ರವರ್ತತೇ ; ತಸ್ಮಾನ್ನೈಕಕಾಲಾ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರವೃತ್ತಿಃ||೫||

ಇದಾನೀಂ ತನ್ಮನ ಏಕಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷೇ ಉಪಾಧಿಭೇದಾದನೇಕಂ ಪರಮಾರ್ಥತಸ್ತ್ವೇಕಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ- ಸ್ವಾರ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ಸತ್ತ್ವಂ ಮನಃ| ಅನೇಕಮ್ ಅನೇಕಮಿವ, ಸ್ವಾರ್ಥೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಙ್ಕಲ್ಪವ್ಯಭಿಚರಣಾತ್ ತಥಾ ರಜಸ್ತಮಃಸತ್ತ್ವಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ| ಚಕಾರಃ ಪರಸ್ಪರಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಸ್ವಾರ್ಥಸ್ಯ ಮನೋಽರ್ಥಸ್ಯ ಚಿನ್ತ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಭಿಚರಣಾದೇಕಂ ಚಿನ್ತ್ಯಮರ್ಥಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯದೇಕಮೇವ ಮನೋ ಯದಾ ಧರ್ಮಂ ಚಿನ್ತಯೇತ್ತದಾ ಧರ್ಮಚಿನ್ತಕಂ, ಯದಾ ಧರ್ಮಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ತದೇವ ಕಾಮಂ ಚಿನ್ತಯತಿ ತದಾ ಕಾಮಚಿನ್ತಕಮ್, ಇತ್ಯೇವಮಾದಿನಾ ಧರ್ಮಭೇದೇನಾಭಿನ್ನಮಪಿ ಭಿನ್ನಮಭಿಧೀಯತೇ; ಏವಮಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥವ್ಯಭಿಚರಣೇಽಪಿ ಯದಾ ರೂಪಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ತದಾ ರೂಪಗ್ರಾಹಕಂ, ಯದಾ ಗನ್ಧಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ತದಾ ಗನ್ಧಗ್ರಾಹಕಮಿತ್ಯಾದಿ ವಾಚ್ಯಮ್; ಏವಂ ಸಙ್ಕಲ್ಪವ್ಯಭಿಚರಣೇಽಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ, ತತ್ರ ಸಙ್ಕಲ್ಪಃ ಪ್ರತಿಪನ್ನಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಮುಪಕಾರಕಂ ಮಮೇದಮಪಕಾರಕಂ ಮಮೇದಮಿತಿ ವಾ ಗುಣತೋ ದೋಷತೋ ವಾ ಕಲ್ಪನಮ್; ಏತದ್ವ್ಯಭಿಚರಣೇ ಚ ಕದಾಚಿದ್ಗುಣಕಲ್ಪಕಂ ಕದಾಚಿದ್ದೋಷಕಲ್ಪಕಮಿತಿ ಮನೋಭೇದೋ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ| ತಥಾ ಏಕಪುರುಷೇ ಏಕಮೇವ ಮನೋ ಯದಾ ಬಹುರಜೋಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ ತದಾ ಕ್ರೋಧಾದಿಮದ್ಭವತಿ, ಯದಾ ಬಹುತಮೋಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ ತದಾಽಜ್ಞಾನಭಯಾದಿಮದ್ಭವತಿ, ಯದಾ ಸತ್ತ್ವಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ ತದಾ ಸತ್ಯಶೌಚಾದಿಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ, ತತಶ್ಚಾನೇಕಮಿವ ಮನೋ ಭವತಿ| ತದೇತತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮನೇಕತ್ವಂ ಪರಮಾರ್ಥತೋ ನ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ನ ಚಾನೇಕತ್ವಂ ಮನಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಕಾರಾದಮಹತ್ತ್ವಂ ಚ ಮನಸ ಇತಿ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್- “ಅಣುತ್ವಮಥ ಚೈಕತ್ವಂ ದ್ವೌ ಗುಣೌ ಮನಸಃ ಸ್ಮೃತೌ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಕುತೋ ನಾನೇಕತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ- ನ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಅನೇಕಮೇಕಕಾಲಮನೇಕೇಷು ಪ್ರವರ್ತತೇ; ಅನೇಕಂ ಯನ್ಮನಃ ದೇವದತ್ತಯಜ್ಞದತ್ತವಿಷ್ಣುಮಿತ್ರೇಷು ಶರೀರಿಷು ದೃಷ್ಟಂ ತದೇಕಕಾಲಂ ಯುಗಪದನೇಕೇಷು ರೂಪಜ್ಞಾನಶಬ್ದಜ್ಞಾನಗನ್ಧಜ್ಞಾನೇಷು ವರ್ತತೇ ಏವಂ ದೃಷ್ಟಂ, ತದ್ಯದಿ ಏಕಪುರುಷೇಽಪಿ ಬಹೂನಿ ಮನಾಂಸಿ ಸ್ಯುಸ್ತದಾ ತಾನ್ಯಪಿ ಯುಗಪದೇಕಪುರುಷ ಏವ ರೂಪಾದಿಜ್ಞಾನೇಷು ಪ್ರವರ್ತೇರನ್, ನ ತು ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ, ತಸ್ಮಾದೇಕಮೇವೈಕಪುರುಷೇ ಮನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ದೀರ್ಘಾಂ ಶಷ್ಕುಲೀಂ ಭಕ್ಷಯತೋ ಯುಗಪತ್ ಪಞ್ಚಜ್ಞಾನಾನ್ಯುತ್ಪದ್ಯನ್ತ ಇತಿ ತು ಜ್ಞಾನಂ ಯುಗಪದುತ್ಪಲಪತ್ರಶತವ್ಯಕ್ತಿಭೇದಜ್ಞಾನವದ್ಭ್ರಾನ್ತಮ್| ಪರಮಾರ್ಥತೋ ಯುಗಪಜ್ಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತೌ ಹಿ ಸತಿ ವಿಷಯಸನ್ನಿಕರ್ಷೇ ಸರ್ವದೈವ ಹಿ ಯುಗಪಜ್ಜ್ಞಾನಾನಿ ಸ್ಯುಃ| ಅತ ಏವ ಹಿ ಕಾರಣಾನ್ಮಹತ್ತ್ವಮಪಿ ಮನಸೋ ನಾಸ್ತಿ, ಮಹತ್ತ್ವೇ ಹಿ ಸತಿ ಯುಗಪತ್ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಾಜ್ಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಚ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾದೇಕಮಣು ಚ ಮನ ಇತಿ| ಯಸ್ಮಾಚ್ಚೈಕಪುರುಷೇ ಏಕಂ ಮನೋಽಣುಪರಿಮಾಣಂ ಚ, ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾನ್ನೈಕಕಾಲಾ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ನ ಯುಗಪದಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಸ್ವವಿಷಯೋಪಲಬ್ಧೌ ಪ್ರವರ್ತನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನೋಽಧಿಷ್ಠಿತಾನಿ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ, ತೇನ ಯದಾ ಮನಶ್ಚಕ್ಷುರಧಿತಿಷ್ಠತಿ ತದಾ ನ ಘ್ರಾಣಾದೀನಿ, ಏವಂ ಯದಾ ಘ್ರಾಣಮಧಿತಿಷ್ಠತಿ ತದಾ ನ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ಯದ್ಗುಣಂ ಚಾಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪುರುಷಮನುವರ್ತತೇ ಸತ್ತ್ವಂ ತತ್ಸತ್ತ್ವಮೇವೋಪದಿಶನ್ತಿ ಮುನಯೋ ಬಾಹುಲ್ಯಾನುಶಯಾತ್||೬||

ನನು ಯದ್ಯೇಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಪುರುಷೇ ಕದಾಚಿದ್ರಜೋಯುಕ್ತಂ ಕದಾಚಿತ್ತಮೋಯುಕ್ತಂ ಕದಾಚಿತ್ ಸತ್ತ್ವಯುಕ್ತಂ ಮನೋ ಭವತಿ, ತತ್ ಕಥಮಯಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೋಽಯಂ ರಾಜಸ ಇತ್ಯಾದಿವ್ಯಪದೇಶೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಯದ್ಗುಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೇನ ಗುಣೇನ ಸತ್ತ್ವಾದಿನಾ ಯುಕ್ತಂ ಯದ್ಗುಣಮ್, ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪುನಃ ಪುನಃ, ಸತ್ತ್ವಂ ಮನಃ, ಅನುವರ್ತತೇಽನುಬಧ್ನಾತಿ, ತತ್ಸತ್ತ್ವಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ರಾಜಸಂ ತಾಮಸಂ ವಾ ಉಪದಿಶನ್ತಿ, ಬಾಹುಲ್ಯಾನುಶಯಾತ್ ಭೂರಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಸತ್ಯಪಿ ಗುಣಾನ್ತರಾನ್ವಯೇ ಸತ್ತ್ವಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಸತ್ತ್ವಕಾರ್ಯಾಣಿ ಸತ್ಯಶೌಚಾದೀನಿ ಯಸ್ಯ ಭವನ್ತಿ ಸ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಇತಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ; ಏವಮಪರಮಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ಮನಃಪುರಃಸರಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯರ್ಥಗ್ರಹಣಸಮರ್ಥಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೭||

ಉಕ್ತಂ ಮನಶ್ಚೇಷ್ಟಾಪ್ರತ್ಯಯಭೂತಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ತದ್ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ಮನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮನಃಪುರಃಸರಾಣಿ ಮನೋಧಿಷ್ಠಿತಾನಿ||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ತತ್ರ ಚಕ್ಷುಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಘ್ರಾಣಂ ರಸನಂ ಸ್ಪರ್ಶನಮಿತಿ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ||೮||

ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀತ್ಯುಕ್ತಂ ತದ್ವಿವೃಣೋತಿ- ತತ್ರ ಚಕ್ಷುರಿತ್ಯಾದಿ| ಚಷ್ಟೇ ರೂಪಂ ರೂಪವನ್ತಂ ಚ ಪ್ರಕಾಶಯತೀತಿ ಚಕ್ಷುಃ| ತಚ್ಚೋಭಯನಯಗೋಲಕಾಧಿಷ್ಠಾನಮೇಕಮೇವ| ಶೃಣೋತ್ಯನೇನೇತಿ ಶ್ರೋತ್ರಮ್| ಜಿಘ್ರತ್ಯನೇನೇತಿ ಘ್ರಾಣಮ್| ರಸತ್ಯಾಸ್ವಾದಯತ್ಯನೇನೇತಿ ರಸನಮ್| ಸ್ಪೃಶತ್ಯನೇನೇತಿ ಸ್ಪರ್ಶನಮ್||೮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯದ್ರವ್ಯಾಣಿ- ಖಂ ವಾಯುರ್ಜ್ಯೋತಿರಾಪೋ ಭೂರಿತಿ||೯||

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನಾರಮ್ಭಕಂ ದ್ರವ್ಯಮಿನ್ದ್ರಿಯದ್ರವ್ಯಮ್; ಇನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಚಕ್ಷುರಾದೌ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್| ಯದುಕ್ತಂ ಶಾಲಾಕ್ಯೇ- “ಶ್ರೋತ್ರತ್ವಕ್ಘ್ರಾಣರಸನೈಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೈರಪಿ ಸಮನ್ವಿತಃ | ಬಲವರ್ಣಾದ್ಯುಪೇತೋಽಪಿ ನಷ್ಟದೃಕ್ ಕುಡ್ಯಸನ್ನಿಭಃ” ಇತಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯದ್ರವ್ಯನಿರ್ದೇಶೇ ತು ಉದಿತತ್ವೇನ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ “ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಖಂ ವಾಯುರಗ್ನಿರಾಪಃ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥಾ” (ಶಾ.ಅ.೧) ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥಕ್ರಮಾನುರೋಧೇನ||೯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಾನಿ- ಅಕ್ಷಿಣೀ ಕರ್ಣೌ ನಾಸಿಕೇ ಜಿಹ್ವಾ ತ್ವಕ್ ಚೇತಿ||೧೦||

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಶ್ರಯಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾಕ್ಷಿಣೀ ಕರ್ಣೌ ನಾಸಾಪುಟೇ ದ್ವೇ ತಥಾಽಪ್ಯೇಕೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನೈಕಮೇವೇತಿ ಕೃತ್ವಾ “ಪಞ್ಚ” ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಃ- ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ||೧೧||

ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಷಯಾಃ| ಅತ್ರ ಚ ಸ್ಪರ್ಶಗ್ರಹಣೇನ ಸ್ಪರ್ಶಸ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶಾಶ್ರಯಸ್ಯ ಚ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶೈಕಾರ್ಥಸಮವೇತಸ್ಯ ಚ ಪರಿಮಾಣಾದೇಃ ಸ್ಪರ್ಶಗ್ರಾಹ್ಯಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಮ್| ಏವಂ ರೂಪಾದಿಷ್ವಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್||೧೧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಬುದ್ಧಯಃ- ಚಕ್ಷುರ್ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಕಾಃ; ತಾಃ ಪುನರಿನ್ದ್ರಿಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸನ್ನಿಕರ್ಷಜಾಃ, ಕ್ಷಣಿಕಾ, ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾಶ್ಚ, ಇತ್ಯೇತತ್ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚಕಮ್||೧೨||

ಅಸಾಧಾರಣೇನ ಕಾರಣೇನೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ವ್ಯಪದಿಷ್ಟಾ ಬುದ್ಧಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಬುದ್ಧಯಃ| ಚಕ್ಷುಷಾ ಅಸಾಧಾರಣೇನ ಕಾರಣೇನ ಜನಿತಾ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚಕ್ಷುರ್ಬುದ್ಧಿಃ; ಏವಂ ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಬುದ್ಧಿಷು ವಾಚ್ಯಮ್| ಇಹ ಚಕ್ಷುರ್ಬುದ್ಧಿರಾದಾವುಪದಿಶ್ಯತೇ, ಚಕ್ಷುರ್ಬುದ್ಧೇರೇವ ಬಹುವಿಷಯತ್ವಾತ್| ಇನ್ದ್ರಿಯಬುದ್ಧ್ಯುತ್ಪಾದಸಾಮಗ್ರೀಮಾಹ- ತಾಃ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ನಿಕರ್ಷಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಸ ಚ ಕ್ವಚಿತ್ ಸಂಯೋಗಃ, ಕ್ವಚಿತ್ ಸಮವಾಯಃ; ತೇನ ಚಕ್ಷುರ್ಬುದ್ಧ್ಯಾದಾವಾತ್ಮಾ ಮನಸಾ ಸಂಯುಜ್ಯತೇ, ಮನ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಣ, ಇನ್ದ್ರಿಯಮರ್ಥೇನ; ಶ್ರೋತ್ರಬುದ್ಧೌ ತು ಶ್ರೋತ್ರಶಬ್ದಯೋಃ ಸಮವಾಯ ಇತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಕ್ಷಣಿಕಾ ಇತಿ ಆಶುತರವಿನಾಶಿನ್ಯಃ, ನ ತು ಬೌದ್ಧಸಿದ್ಧಾನ್ತವದೇಕಕ್ಷಣಾವಸ್ಥಾಯಿನ್ಯಃ| ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ವಸ್ತುಸ್ವರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾತ್ಮಿಕಾ | ಕ್ಷಣಿಕತ್ವೇಽಪಿ ವಸ್ತುಪರಿಚ್ಛೇದಕತ್ವಂ ಪ್ರದೀಪಾರ್ಚಿರ್ಜ್ವಲನವದ್ಬುದ್ಧೀನಾಮವಿರುದ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ||೧೨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ಮನೋ ಮನೋರ್ಥೋ ಬುದ್ಧಿರಾತ್ಮಾ ಚೇತ್ಯಧ್ಯಾತ್ಮದ್ರವ್ಯಗುಣಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಶುಭಾಶುಭಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿಹೇತುಶ್ಚ, ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಂ ಚ ಕರ್ಮ; ಯದುಚ್ಯತೇ ಕ್ರಿಯೇತಿ||೧೩||

ಮನೋಽರ್ಥೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ‘ಮನಸಸ್ತು ಚಿನ್ತ್ಯಮರ್ಥಃ’ ಇತ್ಯನೇನ| ಬುದ್ಧಿರಿಹ ಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ವಿವಕ್ಷಿತಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಬುದ್ಧೀನಾಂ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚಕೇನೈವ ಗ್ರಹಣಾತ್| ಆತ್ಮಾನಮಧಿಕೃತ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಮ್; ಆತ್ಮಾನಮಧಿಕೃತ್ಯ ಯಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯೇ ಚ ಗುಣಾಃ, ತೇಷಾಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಽಧ್ಯಾತ್ಮದ್ರವ್ಯಗುಣಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ತತ್ರ ಗುಣಾ ರೂಪಾದಿಬುದ್ಧಯಃ, ಶೇಷಂ ದ್ರವ್ಯಮ್| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಆತ್ಮನೋಽಪಕಾರಕೋಪಕಾರಕಾಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಗುಣಾನಾಮಯಂ ಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ| ಯೋಽಯಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಶುಭಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಸುಖಸ್ಯ ಚ ಪ್ರವೃತ್ತೌ ಹೇತುರ್ಭವತಿ, ಅಶುಭಸ್ಯಾಧರ್ಮಸ್ಯಾಸುಖಸ್ಯ ಚ ನಿವೃತ್ತೌ ಹೇತುರ್ಭವತಿ; ತತ್ರೋಕ್ತಸಙ್ಗ್ರಹಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ ಶುಭಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಾವಶುಭಸ್ಯ ನಿವೃತ್ತೌ ಹೇತುರ್ಭವತಿ, ಅಯೋಗಾತಿಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಸ್ತು ಅಶುಭಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತೌ ಹೇತವಃ; ಯದಿ ವಾ ಶುಭಸ್ಯ ಪೂರ್ವವ್ಯಾಕೃತಸ್ಯ, ಅಶುಭಸ್ಯ ಚ ಪೂರ್ವವ್ಯಾಕೃತಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತೇಃ ಸಂಸಾರಸ್ಯ, ನಿವೃತ್ತೇರ್ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಯಥೋಕ್ತಸಙ್ಗ್ರಹೋ ಹೇತುರಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ; ತತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹಸ್ಯ ಶುಭಾಶುಭಹೇತುತ್ವಂ ಪೂರ್ವವದೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ; ದುರ್ಜ್ಞಾತಸ್ತು ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಸಂಸಾರಸ್ಯ ಹೇತುರ್ಭವತಿ, ತತ್ತ್ವತೋ ಜ್ಞಾತಸ್ತು ಮೋಕ್ಷಹೇತುರಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ್ರವ್ಯಗುಣಾದಧಿಕಮನುಕ್ತಂ ಶುಭಾದಿಹೇತುಮಾಹ- ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಮೇತ್ಯುಚ್ಯಮಾನೇ ವಮನಾದಿಷ್ವಪಿ ತಥಾಽಽಸ್ಯಾಸ್ವಪ್ನಾದಿಷ್ವಪಿ ಕರ್ಮಶಬ್ದವಾಚ್ಯೇಷು ಪ್ರಸಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ಅತಸ್ತದ್ವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಮಿತಿ ಪದಂ; ತಥಾಽಪಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಯೋಃ ಕರ್ಮಶಬ್ದವಾಚ್ಯಯೋಃ ಪ್ರಸಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯತ ಉಕ್ತಂ- ಯದುಚ್ಯತೇ ಕ್ರಿಯೇತಿ| ಕರ್ಮಣಃ ಪೃಥಕ್ಕೃತ್ವಾಽಭಿಧಾನಂ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾದಿಷು ಕರ್ಮಣೋಽಪ್ರವಿಷ್ಟತ್ವಾತ್||೧೩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ತತ್ರಾನುಮಾನಗಮ್ಯಾನಾಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತವಿಕಾರಸಮುದಾಯಾತ್ಮಕಾನಾಮಪಿ ಸತಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ತೇಜಶ್ಚಕ್ಷುಷಿ, ಖಂ ಶ್ರೋತ್ರೇ, ಘ್ರಾಣೇ ಕ್ಷಿತಿಃ, ಆಪೋ ರಸನೇ, ಸ್ಪರ್ಶನೇಽನಿಲೋ ವಿಶೇಷೇಣೋಪಪದ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಯದ್ಯದಾತ್ಮಕಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಶೇಷಾತ್ತತ್ತದಾತ್ಮಕಮೇವಾರ್ಥಮನುಗೃಹ್ಣಾತಿ, ತತ್ಸ್ವಭಾವಾದ್ವಿಭುತ್ವಾಚ್ಚ||೧೪||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವೈದ್ಯಕಸಿದ್ಧಾನ್ತೇನ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಾನಾಮಪಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಯಥಾ ತೈಜಸತ್ವಾದಿವ್ಯಪದೇಶೋ ಭವತಿ ತದಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಮಾನೇನ ಪ್ರತೀಯನ್ತ ಇತ್ಯನುಮಾನಗಮ್ಯಾನಿ; ಅನುಮಾನಂ ಚ- ಚಕ್ಷುರ್ಬುದ್ಧ್ಯಾದಯಃ ಕರಣಕಾರ್ಯಾಃ, ಕ್ರಿಯಾತ್ವಾತ್; ಛಿದಿಕ್ರಿಯಾವತ್| ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಖಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ವಿಕಾರಃ ಪರಿಣಾಮವಿಶೇಷಃ, ಸಮುದಾಯೋ ಮೇಲಕಃ, ಸ ಆತ್ಮಾ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಂ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ| ವಿಶೇಷೇಣ ಅಧಿಕತ್ವೇನ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವೇಽಪಿ ತೇಜೋಧಿಕತ್ವಾಚ್ಚಕ್ಷುಸ್ತೈಜಸಂ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ; ಏವಂ ಘ್ರಾಣಾದಿಷ್ವಪಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾದ್ಯಧಿಕತ್ವೇನ ಪಾರ್ಥಿವತ್ವಾದಿವ್ಯಪದೇಶಃ| ಅಥ ಕಥಂ ಚಕ್ಷುಸ್ತೇಜೋಧಿಕಂ, ಘ್ರಾಣಂ ಪೃಥಿವ್ಯಧಿಕಮಿತ್ಯಾದ್ಯವಧಾರ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಯದಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಶೇಷಾದ್ಭೂಯಸ್ತ್ವೇನ ಯದಾತ್ಮಕಂ ಯದ್ಭೂತಾರಬ್ಧಂ, ತದಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತದಾತ್ಮಕಮೇವ ತದ್ಭೂತಾತ್ಮಕಮೇವ, ಅರ್ಥಂ ವಿಷಯಮನುಗೃಹ್ಣಾತಿ ಅನುಧಾವತಿ; ಯತ್ತೇಜಃಪ್ರಧಾನಂ ತತ್ತೇಜಃಪ್ರಧಾನಮೇವ ವಿಷಯಂ ಗೃಹ್ಣಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಏವಂ ಪಾರ್ಥಿವಾದಿಷ್ವಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ತತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ- ತತ್ಸ್ವಭಾವಾದ್ವಿಭುತ್ವಾಚ್ಚ| ತತ್ಸ್ವಭಾವಾದಿತಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಾಂ ರೂಪಾದೀನಾಂ ಯಃ ಸ್ವಭಾವಸ್ತೈಜಸತ್ವಾದಿಃ,ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಮಪಿ ತತ್ಸ್ವಭಾವಾದೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ; ವಿಭುತ್ವಾದಿತಿ ಶಕ್ತತ್ವಾತ್, ಸಮಾನಜಾತೀಯತೈಜಸಾದಿಗ್ರಹಣ ಏವ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಂ ಶಕ್ತತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದನೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನೈತದನುಮಾನಮುಪದಿಶ್ಯತೇ- ಯತ್- ಚಕ್ಷುಸ್ತೈಜಸಂ, ರೂಪಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ರೂಪಸ್ಯೈವ ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾದ್ಬಾಹ್ಯಾಲೋಕವತ್; ರಸನಮಾಪ್ಯಂ, ರೂಪಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ರಸಸ್ಯೈವ ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾದ್ದನ್ತೋದಕವತ್; ತಥಾ ಗನ್ಧಃ ಸ್ವಜಾತೀಯಗುಣೋತ್ಕರ್ಷವದಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಃ, ಭೂತವಿಶೇಷಗುಣತ್ವಾದ್ರೂಪವದಿತ್ಯಾದಿ||೧೪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

ತದರ್ಥಾತಿಯೋಗಾಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾತ್ ಸಮನಸ್ಕಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಕೃತಿಮಾಪದ್ಯಮಾನಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಬುದ್ಧ್ಯುಪಘಾತಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಯೋಗಾತ್ ಪುನಃ ಪ್ರಕೃತಿಮಾಪದ್ಯಮಾನಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಬುದ್ಧಿಮಾಪ್ಯಾಯಯತಿ||೧೫||

ಶುಭಾಶುಭಪ್ರವೃತ್ತಿಹೇತುರಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದುಪಪಾದಯತಿ- ತದರ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಮ್, ಅರ್ಥಸ್ಯ ರೂಪಾದೇರತಿಯೋಗೋ ರೂಪಾದ್ಯತಿದರ್ಶನಮ್, ಅಯೋಗೋ ಹೀನಮಾತ್ರರೂಪಾದಿದರ್ಶನಂ ಸರ್ವಶೋ ರೂಪಾದ್ಯದರ್ಶನಂ ಚ, ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೋ ವಿಕೃತಬೀಭತ್ಸರೂಪಾದಿದರ್ಶನಮ್| ಸಮನಸ್ಕಂ ಮನಸಾ ಸಹಿತಂ, ವಿಕೃತಿಂ ವಿಕಾರಮಾಪದ್ಯಮಾನಂ; ಸಮನಸ್ಕಮಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಕುರ್ವನ್ ಚಕ್ಷುರಾದ್ಯುಪಘಾತಾನ್ಮನಸೋಽಪ್ಯುದ್ವಿಗ್ನತ್ವದೈನ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣೋ ವಿಕಾರೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಾ ಯಸ್ಯಾತ್ಮೀಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ| ಸಾಮರ್ಥ್ಯಯೋಗಾತ್ ಸಮಯೋಗಾತ್| ಪುನಃಶಬ್ದಃ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಾದ್ವ್ಯಾವರ್ತಯತಿ| ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಭಾವಮ್, ಆಪದ್ಯಮಾನಮ್ ಅನುವಿಧೀಯಮಾನಮ್; ‘ಇನ್ದ್ರಿಯಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಬುದ್ಧಿಮಾಪ್ಯಾಯಯತೀತಿ ಆತ್ಮೀಯಾಮಾತ್ಮೀಯಾಂ ಬುದ್ಧಿಂ ಸಾತತ್ಯೇನ ಜನಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

ಮನಸಸ್ತು ಚಿನ್ತ್ಯಮರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಮನಸೋ ಮನೋಬುದ್ಧೇಶ್ಚ ತ ಏವ ಸಮಾನಾತಿಹೀನಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಃ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಹೇತವೋ ಭವನ್ತಿ||೧೬||

ಪೂರ್ವಂ ಮನ ಉಕ್ತಂ, ತಸ್ಯ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ವಿಷಯಮಾಹ- ಮನಸಸ್ತು ಚಿನ್ತ್ಯಮರ್ಥ ಇತಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯನಿರಪೇಕ್ಷಂ ಮನೋ ಯದ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ ತಚ್ಚಿನ್ತ್ಯಂ (ಯದಿ ವಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಗೃಹೀತಮೇವಾರ್ಥಂ ಯತ್ ಪುನರಿನ್ದ್ರಿಯನಿರಪೇಕ್ಷಂ ಮನೋ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ತಚ್ಚಿನ್ತ್ಯಮ್ )| ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದುಕ್ತಂ; ತೇನ ಮನೋರ್ಥಾನಾಂ ಸುಖಾದೀನಾಮನುಪಾದಾನಂ ದೋಷತ್ವೇನ ನೈವೋದ್ಭಾವನೀಯಮ್| ತ ಏವೇತ್ಯಾದಿ ಮನೋವಿಷಯಸ್ಯ ಚಿನ್ತ್ಯಸ್ಯ ಸಮಯೋಗಸ್ತಥಾಽತಿಹೀನಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಶ್ಚ| ಪ್ರಕೃತಿಃ ಅವಿಕಾರಃ ಸ್ವಭಾವ ಇತಿ ಯಾವತ್; ವಿಕೃತಿಃ ವಿಕಾರಃ| ತತ್ರ ಚಿನ್ತ್ಯಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋ ಮನಸೋ ಮನೋಬುದ್ಧೇಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಹೇತುರ್ಭವತಿ, ಅತಿಯೋಗಾದಯಸ್ತು ಚಿನ್ತ್ಯಸ್ಯ ಮನಸೋ ಮನೋಬುದ್ಧೇಶ್ಚ ಚಿನ್ತನಧ್ಯಾನಾದಿಲಕ್ಷಣಾಯಾ ವಿಕೃತೇರ್ಹೇತವೋ ಭವನ್ತೀತಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಅಚಿನ್ತನಾತಿಚಿನ್ತನಭಯಾನಕಚಿನ್ತನೈರ್ಮನೋಽಪಿ ವಿಕೃತಂ ಮನೋಬುದ್ಧಿಮಪಿ ವಿಕೃತಾಂ ಜನಯತೀತಿ ಭಾವಃ||೧೬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ತತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸಮನಸ್ಕಾನಾಮನುಪತಪ್ತಾನಾಮನುಪತಾಪಾಯ ಪ್ರಕೃತಿಭಾವೇ ಪ್ರಯತಿತವ್ಯಮೇಭಿರ್ಹೇತುಭಿಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗೇನ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸಮ್ಯಗವೇಕ್ಷ್ಯಾವೇಕ್ಷ್ಯ ಕರ್ಮಣಾಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರತಿಪಾದನೇನ, ದೇಶಕಾಲಾತ್ಮಗುಣವಿಪರೀತೋಪಾಸನೇನ ಚೇತಿ| ತಸ್ಮಾದಾತ್ಮಹಿತಂ ಚಿಕೀರ್ಷತಾ ಸರ್ವೇಣ ಸರ್ವಂ ಸರ್ವದಾ ಸ್ಮೃತಿಮಾಸ್ಥಾಯ ಸದ್ವೃತ್ತಮನುಷ್ಠೇಯಮ್||೧೭||

ತದೀದೃಶೇ ಕರ್ತವ್ಯಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಪತಾಪಾಯ ಅನುಪಘಾತಾಯ; ಉಪಘಾತಕಹೇತುವರ್ಜನೇನೇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಪ್ರಕೃತಿಭಾವೇ ನಿರ್ವಿಕಾರತ್ವಕರಣೇ; ಭೇಷಜೋಪಯೋಗೇನೇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗೇನೇತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಮಯೋಗೇನ| ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸಮ್ಯಗಿದಂ ಮಮ ಹಿತಮಿದಂ ಮಮಾಹಿತಮಿತ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯಾವೇಕ್ಷ್ಯ| ಕರ್ಮಣಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತೀನಾಂ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರತಿಪಾದನೇನೇತಿ ಅಹಿತಕರ್ಮಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ಹಿತಕರ್ಮಾಚರಣೇನ ಚ| ಏತೇನ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಮೂಲಾಹಿತಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಷೇಧೇನ ಹಿತಾರ್ಥಪ್ರವೃತ್ತ್ಯುಪದೇಶಃ ಕೃತೋ ಭವತಿ| ಏತೇನ ಚಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಪರಿಹಾರಾಭ್ಯಾಮನಾಗತಾಬಾಧಪ್ರತಿಷೇಧರೂಪಾ ಚೇಷ್ಟೋಕ್ತಾ ಭವತಿ| ಉತ್ಪನ್ನವಿಕಾರಪ್ರತಿಷೇಧೋಪಾಯಸ್ತು ದೇಶಕಾಲೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕಥ್ಯತೇ; ಗುಣಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಆತ್ಮಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಕರ್ಮಣಾಂ ಕ್ರಿಯಾರೂಪಾಣಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾನಾಂ ಸಮ್ಯಗನುಷ್ಠಾನಮಾರೋಗ್ಯಹೇತುಃ| ತಚ್ಚ ಕರ್ಮ ಹಿತಂ ಸದ್ವೃತ್ತಾನುಷ್ಠಾನರೂಪಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾದಾತ್ಮಹಿತಂ ಕರ್ತುಮಿಚ್ಛತಾ, ಸ್ಮೃತಿಮಾಸ್ಥಾಯಾವಧಾನೇನ ಸದ್ವೃತ್ತೋಪದೇಶಂ ಸ್ಮೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಸತಾಂ ವೃತ್ತಮನುಷ್ಠಾನಂ ದೇಹವಾಙ್ಮನಃಪ್ರವೃತ್ತಿರೂಪಂ ಸದ್ವೃತ್ತಮನುಷ್ಠೇಯಮ್| ಇಹ ಜನ್ಮನಿ ಜನ್ಮಾನ್ತರೇ ಚ ಶಾನ್ತಿಶೌಚಾಚಾರಾದಿಯೋಗಜನಿತಧರ್ಮಪ್ರಭಾವಾತ್ತ್ರಿವರ್ಗಮವ್ಯಾಕುಲಮುಪಯುಞ್ಜಾನಾಸ್ತಿಷ್ಠನ್ತೀತಿ ‘ಸನ್ತ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ಅಧಾರ್ಮಿಕಾಸ್ತು ವಿದ್ಯಮಾನಾ ಅಪ್ಯಪ್ರಶಸ್ತಾವಸ್ಥಾನತ್ವೇನ| ‘ಅಸನ್ತ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ||೧೭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

ತದ್ಧ್ಯನುತಿಷ್ಠನ್ ಯುಗಪತ್ ಸಮ್ಪಾದಯತ್ಯರ್ಥದ್ವಯಮಾರೋಗ್ಯಮಿನ್ದ್ರಿಯವಿಜಯಂ ಚೇತಿ; ತತ್ ಸದ್ವೃತ್ತಮಖಿಲೇನೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮೋಽಗ್ನಿವೇಶ ! ತದ್ಯಥಾ- ದೇವಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುರುವೃದ್ಧಸಿದ್ಧಾಚಾರ್ಯಾನರ್ಚಯೇತ್, ಅಗ್ನಿಮುಪಚರೇತ್, ಓಷಧೀಃ ಪ್ರಶಸ್ತಾ ಧಾರಯೇತ್, ದ್ವೌ ಕಾಲಾವುಪಸ್ಪೃಶೇತ್, ಮಲಾಯನೇಷ್ವಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪಾದಯೋಶ್ಚ ವೈಮಲ್ಯಮಾದಧ್ಯಾತ್, ತ್ರಿಃಪಕ್ಷಸ್ಯ ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುಲೋಮನಖಾನ್ ಸಂಹಾರಯೇತ್, ನಿತ್ಯಮನುಪಹತವಾಸಾಃ ಸುಮನಾಃ ಸುಗನ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ಸಾಧುವೇಶಃ, ಪ್ರಸಿದ್ಧಕೇಶಃ , ಮೂರ್ಧಶ್ರೋತ್ರಘ್ರಾಣಪಾದತೈಲನಿತ್ಯಃ, ಧೂಮಪಃ, ಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷೀ, ಸುಮುಖಃ, ದುರ್ಗೇಷ್ವಭ್ಯುಪಪತ್ತಾ, ಹೋತಾ, ಯಷ್ಟಾ, ದಾತಾ, ಚತುಷ್ಪಥಾನಾಂ ನಮಸ್ಕರ್ತಾ, ಬಲೀನಾಮುಪಹರ್ತಾ, ಅತಿಥೀನಾಂ ಪೂಜಕಃ, ಪಿತೃಭ್ಯಃ ಪಿಣ್ಡದಃ, ಕಾಲೇ ಹಿತಮಿತಮಧುರಾರ್ಥವಾದೀ, ವಶ್ಯಾತ್ಮಾ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಹೇತಾವೀರ್ಷ್ಯುಃ, ಫಲೇ ನೇರ್ಷ್ಯುಃ, ನಿಶ್ಚಿನ್ತಃ, ನಿರ್ಭೀಕಃ, ಹ್ರೀಮಾನ್, ಧೀಮಾನ್, ಮಹೋತ್ಸಾಹಃ, ದಕ್ಷಃ, ಕ್ಷಮಾವಾನ್, ಧಾರ್ಮಿಕಃ, ಆಸ್ತಿಕಃ, ವಿನಯಬುದ್ಧಿವಿದ್ಯಾಭಿಜನವಯೋವೃದ್ಧಸಿದ್ಧಾಚಾರ್ಯಾಣಾಮುಪಾಸಿತಾ , ಛತ್ರೀ ದಣ್ಡೀ ಮೌಲೀ ಸೋಪಾನತ್ಕೋ ಯುಗಮಾತ್ರದೃಗ್ವಿಚರೇತ್ , ಮಙ್ಗಲಾಚಾರಶೀಲಃ, ಕುಚೇಲಾಸ್ಥಿಕಣ್ಟಕಾಮೇಧ್ಯಕೇಶತುಷೋತ್ಕರಭಸ್ಮಕಪಾಲಸ್ನಾನಬಲಿಭೂಮೀನಾಂ ಪರಿಹರ್ತಾ, ಪ್ರಾಕ್ ಶ್ರಮಾದ್ ವ್ಯಾಯಾಮವರ್ಜೀ ಸ್ಯಾತ್, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಷು ಬನ್ಧುಭೂತಃ ಸ್ಯಾತ್, ಕ್ರುದ್ಧಾನಾಮನುನೇತಾ, ಭೀತಾನಾಮಾಶ್ವಾಸಯಿತಾ, ದೀನಾನಾಮಭ್ಯುಪಪತ್ತಾ, ಸತ್ಯಸನ್ಧಃ, ಸಾಮಪ್ರಧಾನಃ , ಪರಪರುಷವಚನಸಹಿಷ್ಣುಃ, ಅಮರ್ಷಘ್ನಃ, ಪ್ರಶಮಗುಣದರ್ಶೀ, ರಾಗದ್ವೇಷಹೇತೂನಾಂ ಹನ್ತಾ ಚ||೧೮||

ಸದ್ವೃತ್ತಾನುಷ್ಠಾನಂ ದರ್ಶಯತಿ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ಸದ್ವೃತ್ತಾನುಷ್ಠಾನೇನ ನಾನ್ಯಶ್ರಿಯಮಭಿಲಷೇದಿತ್ಯಾದ್ಯನುಷ್ಠಾನೇನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಯನ್ತ್ರ್ಯತೇ, ಯನ್ತ್ರಣಾಭ್ಯಾಸಾತ್ತದಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೀಯತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮಿನ್ದ್ರಿಯವಿಜಯಂ ಚೇತಿ; ಯಸ್ಮಾದೇವಙ್ಗುಣಂ ಸದ್ವೃತ್ತಾನುಷ್ಠಾನಂ ತತ್ ತಸ್ಮಾತ್ ಸದ್ವೃತ್ತಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ; ಅಖಿಲೇನ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ| ದ್ವೌ ಕಾಲೌ ಸಾಯಂ ಪ್ರಾತಃ, ಉಪಸ್ಪೃಶೇತ್ ಸ್ನಾಯಾತ್; ಯದಿ ವಾ ಉಪಸ್ಪೃಶೇತ್ ಸನ್ಧ್ಯಾಮುಪಾಸೀತ| ತ್ರಿಃ ಪಕ್ಷಸ್ಯೇತಿ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ದಿನೈಃ, ಯದಿ ವಾ ಕ್ಷಾರಪಾಣಿವಚನಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾತ್ ಪಕ್ಷಶಬ್ದೋಽಯಂ ಮಾಸೇ ವರ್ತತೇ, ಪತತಿ ಪಞ್ಚದಶಾಹಾಭ್ಯಾಂ ಪಕ್ಷರೂಪಾಭ್ಯಾಂ ಮಾಸ ಇತಿ ಪಞ್ಚದಶಾಹಃ ಪಕ್ಷೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ಏವಂ ಪತತಿ ಋತುರ್ಮಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಪಕ್ಷರೂಪಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಮಾಸೋಽಪಿ ಪಕ್ಷಾಭಿಧೇಯಃ; ಉಕ್ತಂ ಚ ಕ್ಷಾರಪಾಣೌ- “ತ್ರಿರ್ಮಾಸಸ್ಯ ರೋಮನಖಾನ್ ಸಂಹಾರಯೇತ್” ಇತಿ| ಅನುಪಹತವಾಸಾ ಅಮ್ಲಾನವಾಸಾಃ| ಪ್ರಸಿದ್ಧಕೇಶಃ ಪ್ರಸಾಧಿತಕೇಶಃ; ಇಹ ಕೇಶಪ್ರಸಾಧನಾಭಿಧಾನಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ಕೇಶಸಂಹರಣೇ ವಚನಂ ತೀರ್ಥಾದಿಪ್ರಾಪ್ತನಿಮಿತ್ತೇನ ಕೃತಮುಣ್ಡನಸ್ನಾತಕಾದಿವಿಷಯಮ್| ಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷೀ ಪ್ರಥಮಸಮ್ಭಾಷಣಶೀಲಃ| ದುರ್ಗೇಷ್ವಭ್ಯುಪಪತ್ತಾ ದುರ್ಗತಿಪತಿತಾನಾಂ ರಕ್ಷಿತಾ| ಯಷ್ಟಾ ಯಜ್ಞಕಾರಕಃ| ವಶ್ಯಾತ್ಮಾ ವಶ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಃ, ಆತ್ಮಶಬ್ದೋಽಯಮಿನ್ದ್ರಿಯವಚನಃ| ಹೇತಾವೀರ್ಷ್ಯುರಿತಿ ಯೇನ ಹೇತುನಾಽಯಂ ಧನವಾನ್ ವಿದ್ಯಾವಾನ್ ವಾ ಜಾತಃ ಸ ಹೇತುರ್ಮೇ ಕಥಂ ಭವೇದಿತಿ ಪ್ರಯತ್ನವತಾ ಭವಿತವ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಫಲೇ ನೇರ್ಷ್ಯುರಿತ್ಯನೇನ ಪರಸ್ಯ ನ ಧನಾದಿಫಲಸಮ್ಬನ್ಧನಿವಾರಣೇಚ್ಛಾ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ನಿರ್ಭೀಕ ಇತಿ ಉಪಸ್ಥಿತೇಽಪರಿಹಾರ್ಯೇ ಭಯಹೇತೌ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಶಕ್ಯಪರಿಹಾರೇಷು ತು ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಪ್ರತ್ಯವಾಯಹೇತುಷು ಭೇತವ್ಯಮೇವ| ಅಭಿಜನೋ ವಿಶುದ್ಧಕುಲಮ್| ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಷು ಬನ್ಧುಭೂತ ಇತಿ ತು ಯದ್ಯಪಿ ರಾಜದ್ವಿಷ್ಟಪತಿತಾದೀನಾಮಧರ್ಮಭಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ನ ಕರೋತಿ, ತಥಾಽಪಿ ತೇಷ್ವಪಿ ಕರುಣಾರ್ದ್ರಹೃದಯತ್ವೇನ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಅಭ್ಯುಪಪತ್ತಾ ಉಪಕಾರಾರ್ಥಂ ಸ್ವೀಕರ್ತಾ| ಸತ್ಯಸನ್ಧಃ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾರ್ಥನಿರ್ವಾಹಕಃ| ಅಮರ್ಷಃ ಅಕ್ಷಮಾ, ತಾಂ ಹನ್ತೀತಿ ಅಮರ್ಷಘ್ನಃ| ಪ್ರಶಮಂ ಶಾನ್ತಿಂ ಗುಣತ್ವೇನ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಪ್ರಶಮಗುಣದರ್ಶೀ||೧೮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

ನಾನೃತಂ ಬ್ರೂಯಾತ್, ನಾನ್ಯಸ್ವಮಾದದೀತ, ನಾನ್ಯಸ್ತ್ರಿಯಮಭಿಲಷೇನ್ನಾನ್ಯಶ್ರಿಯಂ, ನ ವೈರಂ ರೋಚಯೇತ್, ನ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಾಪಂ, ನ ಪಾಪೇಽಪಿ ಪಾಪೀ ಸ್ಯಾತ್, ನಾನ್ಯದೋಷಾನ್ ಬ್ರೂಯಾತ್, ನಾನ್ಯರಹಸ್ಯಮಾಗಮಯೇನ್, ನಾಧಾರ್ಮಿಕೈರ್ನ ನರೇನ್ದ್ರದ್ವಿಷ್ಟೈಃ ಸಹಾಸೀತ ನೋನ್ಮತ್ತೈರ್ನ ಪತಿತೈರ್ನ ಭ್ರೂಣಹನ್ತೃಭಿರ್ನ ಕ್ಷುದ್ರೈರ್ನ ದುಷ್ಟೈಃ, ನ ದುಷ್ಟಯಾನಾನ್ಯಾರೋಹೇತ, ನ ಜಾನುಸಮಂ ಕಠಿನಮಾಸನಮಧ್ಯಾಸೀತ, ನಾನಾಸ್ತೀರ್ಣಮನುಪಹಿತಮವಿಶಾಲಮಸಮಂ ವಾ ಶಯನಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇತ, ನ ಗಿರಿವಿಷಮಮಸ್ತಕೇಷ್ವನುಚರೇತ್, ನ ದ್ರುಮಮಾರೋಹೇತ್, ನ ಜಲೋಗ್ರವೇಗಮವಗಾಹೇತ, ನ ಕುಲಚ್ಛಾಯಾಮುಪಾಸೀತ , ನಾಗ್ನ್ಯುತ್ಪಾತಮಭಿತಶ್ಚರೇತ್, ನೋಚ್ಚೈರ್ಹಸೇತ್, ನ ಶಬ್ದವನ್ತಂ ಮಾರುತಂ ಮುಞ್ಚೇತ್, ನಾನಾವೃತಮುಖೋ ಜೃಮ್ಭಾಂ ಕ್ಷವಥುಂ ಹಾಸ್ಯಂ ವಾ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್, ನ ನಾಸಿಕಾಂ ಕುಷ್ಣೀಯಾತ್, ನ ದನ್ತಾನ್ ವಿಘಟ್ಟಯೇತ್, ನ ನಖಾನ್ ವಾದಯೇತ್, ನಾಸ್ಥೀನ್ಯಭಿಹನ್ಯಾತ್, ನ ಭೂಮಿಂ ವಿಲಿಖೇತ್, ನ ಛಿನ್ದ್ಯಾತ್ತೃಣಂ, ನ ಲೋಷ್ಟಂ ಮೃದ್ನೀಯಾತ್, ನ ವಿಗುಣಮಙ್ಗೈಶ್ಚೇಷ್ಟೇತ, ಜ್ಯೋತೀಂಷ್ಯನಿಷ್ಟಮಮೇಧ್ಯಮಶಸ್ತಂ ಚ ನಾಭಿವೀಕ್ಷೇತ, ನ ಹುಙ್ಕುರ್ಯಾಚ್ಛವಂ , ನ ಚೈತ್ಯಧ್ವಜಗುರುಪೂಜ್ಯಾಶಸ್ತಚ್ಛಾಯಾಮಾಕ್ರಾಮೇತ್, ನ ಕ್ಷಪಾಸ್ವಮರಸದನಚೈತ್ಯಚತ್ವರಚತುಷ್ಪಥೋಪವನಶ್ಮಶಾನಾಘಾತನಾನ್ಯಾಸೇವೇತ , ನೈಕಃ ಶೂನ್ಯಗೃಹಂ ನ ಚಾಟವೀಮನುಪ್ರವಿಶೇತ್, ನ ಪಾಪವೃತ್ತಾನ್ ಸ್ತ್ರೀಮಿತ್ರಭೃತ್ಯಾನ್ ಭಜೇತ, ನೋತ್ತಮೈರ್ವಿರುಧ್ಯೇತ, ನಾವರಾನುಪಾಸೀತ, ನ ಜಿಹ್ಮಂ ರೋಚಯೇತ್, ನಾನಾರ್ಯಮಾಶ್ರಯೇತ್, ನ ಭಯಮುತ್ಪಾದಯೇತ್, ನ ಸಾಹಸಾತಿಸ್ವಪ್ನಪ್ರಜಾಗರಸ್ನಾನಪಾನಾಶನಾನ್ಯಾಸೇವೇತ, ನೋರ್ಧ್ವಜಾನುಶ್ಚಿರಂ ತಿಷ್ಠೇತ್, ನ ವ್ಯಾಲಾನುಪಸರ್ಪೇನ್ನ ದಂಷ್ಟ್ರಿಣೋ ನ ವಿಷಾಣಿನಃ, ಪುರೋವಾತಾತಪಾವಶ್ಯಾಯಾತಿಪ್ರವಾತಾಞ್ಜಹ್ಯಾತ್, ಕಲಿಂ ನಾರಭೇತ, ನಾಸುನಿಭೃತೋಽಗ್ನಿಮುಪಾಸೀತ ನೋಚ್ಛಿಷ್ಟಃ, ನಾಧಃ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರತಾಪಯೇತ್, ನಾವಿಗತಕ್ಲಮೋ ನಾನಾಪ್ಲುತವದನೋ ನ ನಗ್ನ ಉಪಸ್ಪೃಶೇತ್, ನ ಸ್ನಾನಶಾಟ್ಯಾ ಸ್ಪೃಶೇದುತ್ತಮಾಙ್ಗಂ, ನ ಕೇಶಾಗ್ರಾಣ್ಯಭಿಹನ್ಯಾತ್, ನೋಪಸ್ಪೃಶ್ಯ ತೇ ಏವ ವಾಸಸೀ ಬಿಭೃಯಾತ್, ನಾಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ರತ್ನಾಜ್ಯಪೂಜ್ಯಮಙ್ಗಲಸುಮನಸೋಽಭಿನಿಷ್ಕ್ರಾಮೇತ್, ನ ಪೂಜ್ಯಮಙ್ಗಲಾನ್ಯಪಸವ್ಯಂ ಗಚ್ಛೇನ್ನೇತರಾಣ್ಯನುದಕ್ಷಿಣಮ್||೧೯||

ನಾನೃತಂ ಬ್ರೂಯಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಿ “ಕಾಕಾಂಸ್ತಿತ್ತಿರಿಶಬ್ದೇನ” (ಚಿ. ಅ.೮) ಇತ್ಯಾದ್ಯಯಥಾಭಾಷಣೋಪದೇಶೇನ ವಿರೋಧೋ ನ ವಾಚ್ಯಃ, ಯತಃ ಪರಾಪಕಾರಫಲಮಸತ್ಯಭಾಷಣಮನೃತವ್ಯಾಹಾರದೋಷೇಣ ಸ್ಪೃಶ್ಯತೇ, ನತು ಪರಸ್ಯ ಜೀವನಾರ್ಥಮನ್ಯಥಾಭಾಷಣಮ್; ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಪ್ರಾಣಾತ್ಯಯೇ ಸರ್ವಧನಾಪಹಾರೇ ಪಞ್ಚಾನೃತಾನ್ಯಾಹುರಪಾತಕಾನಿ”| ಆಗಮಯೇತ್ ಬುಧ್ಯೇತ| ಅಧಾರ್ಮಿಕಸಙ್ಗನಿಷೇಧೇನೈವ ಪತಿತಾದಿಸಙ್ಗನಿಷೇಧೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನಸ್ತದಭಿಧಾನಂ ವಿಶೇಷಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಭ್ರೂಣಹಾ ಗರ್ಭಘಾತಕಃ| ಅನುಪಹಿತಮ್ ಅನುಪಧಾನಂ ಗಣ್ಡುಕಾದಿರಹಿತಮ್| ನ ದ್ರುಮಮಾರೋಹೇದಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೋ ವಿಧಿಃ, ಅಸ್ಯ ಚ ವಿಶೇಷೇಣ ರಸಾಯನವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಮಲಕೀವೃಕ್ಷಾರೋಹಣೋಪದೇಶೇನ ಮಹಾಫಲೇನ ಬಾಧಾ ಭವತ್ಯೇವ| ಕುಷ್ಣೀಯಾತ್ ವಿಘಟ್ಟಯೇತ್| ಇಹ ಸದ್ವೃತ್ತೋಪದೇಶೇ ಯತ್ರ ನ ನಖಾನ್ ವಾದಯೇದಿತ್ಯಾದೌ ಸಾಕ್ಷಾದ್ದೃಷ್ಟಮದೃಷ್ಟಂ ವಾ ಫಲಂ ನ ದೃಶ್ಯತೇ ತತ್ರಾಪ್ಯದೃಷ್ಟಫಲಂ ವಚನಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾದೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ನ ಶವಂ ಹುಙ್ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯತ್ರಾಗಮಃ- “ಯಃ ಶವಂ ಹುಙ್ಕರೋತಿ ತೇನ ಸೋಮೋ ಬಹಿರ್ನಿರಸ್ತೋ ಭವತಿ” ಇತಿ| ಚೈತ್ಯೋ ಗ್ರಾಮಪ್ರಧಾನತರುಃ, ಆಘಾತನಂ ವಧಸ್ಥಾನಮ್| ಅವರಾ ನೀಚಾಃ| ಜಿಹ್ಮಂ ಕುಟಿಲಮ್| ಆರಾದ್ದೂರಾತ್ ಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಯಾತ ಆರ್ಯಃ, ತದ್ವಿಪರೀತೋಽನಾರ್ಯಃ| ಅತಿಶಬ್ದಃ ಸ್ವಪ್ನಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಇಹ ಚ ಪ್ರಕರಣೇ ಸಾಹಸನಕ್ತದಧಿಭೋಜನಾದೀನಾಂ ಯೇಷಾಂ ಪ್ರಕರಣಾನ್ತರ ಏವ ನಿಷೇಧಃ ಕೃತಸ್ತಾನಿ ಪುನರ್ನಿಷಿಧ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರಕರಣವಶಾದೇವ, ಪ್ರಕರಣಪ್ರಾಪ್ತೋ ಹ್ಯರ್ಥಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತೋಽಪಿ ಪುನರಭಿಧೀಯಮಾನಃ ಪ್ರಕೃತಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ನ್ಯೂನತಾಮುದಸ್ಯತಿ, ಪುನರಭಿಧೀಯಮಾನಾರ್ಥಗೌರವಂ ಚ ದರ್ಶಯತಿ, ನ ಪುನರುಕ್ತದೋಷಮಾವಹತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್- “ಅಧಿಕರಣವಶಾದ್ದಾರ್ಢ್ಯಾದ್ಗುಣದೋಷಪ್ರಾಪ್ತಿತೋಽರ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಂ ಸಂಶಯತಃ ಶಿಷ್ಯಧಿಯಾಂ ಚಾಭಿವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಮ್|| ತನ್ತ್ರೇ ಸ್ಯಾತ್ ಪುನರುಕ್ತಂ ಪುನರುಕ್ತಂ ನೇಷ್ಯತೇ ತದ್ಧಿ” ಇತಿ| ಊರ್ಧ್ವಜಾನುಃ ದಣ್ಡಾಯಮಾನಃ| ವ್ಯಾಲಾಃ ಸರ್ಪಾಃ| ಅಸುನಿಭೃತಃ ಅಸಮಾಹಿತಃ, ನಾಧಃಕೃತ್ವಾ ಅಗ್ನಿಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತೇ ಏವ ವಾಸಸೀ ಸ್ನಾನವಾಸಸೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಯದಿ ವಾ ಸ್ನಾನಕಾಲಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ಧೃತೇ| ಅಪಸವ್ಯಂ ವಾಮಮ್||೧೯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

ನಾರತ್ನಪಾಣಿರ್ನಾಸ್ನಾತೋ ನೋಪಹತವಾಸಾ ನಾಜಪಿತ್ವಾ ನಾಹುತ್ವಾ ದೇವತಾಭ್ಯೋ ನಾನಿರೂಪ್ಯ ಪಿತೃಭ್ಯೋ ನಾದತ್ತ್ವಾ ಗುರುಭ್ಯೋ ನಾತಿಥಿಭ್ಯೋ ನೋಪಾಶ್ರಿತೇಭ್ಯೋ ನಾಪುಣ್ಯಗನ್ಧೋ ನಾಮಾಲೀ ನಾಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಪಾಣಿಪಾದವದನೋ ನಾಶುದ್ಧಮುಖೋ ನೋದಙ್ಮುಖೋ ನ ವಿಮನಾ ನಾಭಕ್ತಾಶಿಷ್ಟಾಶುಚಿಕ್ಷುಧಿತಪರಿಚರೋ ನ ಪಾತ್ರೀಷ್ವಮೇಧ್ಯಾಸು ನಾದೇಶೇ ನಾಕಾಲೇ ನಾಕೀರ್ಣೇ ನಾದತ್ತ್ವಾಽಗ್ರಮಗ್ನಯೇ ನಾಪ್ರೋಕ್ಷಿತಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣೋದಕೈರ್ನ ಮನ್ತ್ರೈರನಭಿಮನ್ತ್ರಿತಂ ನ ಕುತ್ಸಯನ್ನ ಕುತ್ಸಿತಂ ನ ಪ್ರತಿಕೂಲೋಪಹಿತಮನ್ನಮಾದದೀತ, ನ ಪರ್ಯುಷಿತಮನ್ಯತ್ರ ಮಾಂಸಹರಿತಕಶುಷ್ಕಶಾಕಫಲಭಕ್ಷ್ಯೇಭ್ಯಃ, ನಾಶೇಷಭುಕ್ ಸ್ಯಾದನ್ಯತ್ರ ದಧಿಮಧುಲವಣಸಕ್ತುಸರ್ಪಿಭ್ಯಃ, ನ ನಕ್ತಂ ದಧಿ ಭುಞ್ಜೀತ, ನ ಸಕ್ತೂನೇಕಾನಶ್ನೀಯಾನ್ನ ನಿಶಿ ನ ಭುಕ್ತ್ವಾ ನ ಬಹೂನ್ನ ದ್ವಿರ್ನೋದಕಾನ್ತರಿತಾತ್, ನ ಛಿತ್ತ್ವಾ ದ್ವಿಜೈರ್ಭಕ್ಷಯೇತ್||೨೦||

ಅನಿರೂಪ್ಯ ಅನಿವೇದ್ಯ| ಆಕೀರ್ಣೇ ಬಹುಜನಾಕೀರ್ಣೇ| ಅನ್ನಸ್ಯ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಾಭಿಮನ್ತ್ರಣಾನಿ ವೇದೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ಕುತ್ಸಿತಂ ಸ್ವರೂಪತ ಏವ ಕದರ್ಥತ್ವೇನ ನಿನ್ದಿತಮ್| ಹರಿತಕಮ್ ಆರ್ದ್ರಕಾದಿ, ಶುಷ್ಕಶಾಕಂ ಶುಷ್ಕಪತ್ರಾದಿ, ಭಕ್ಷ್ಯಾ ಮೋದಕಾದಯಃ| ನಾಶೇಷಭುಕ್ ಸ್ಯಾತ್ ನಿಃಶೇಷಭೋಜೀ ನ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಕ್ತಂ ದಧಿಭೋಜನನಿಷೇಧೇ ಆಗಮಃ- “ದಿವಾ ಕಪಿತ್ಥೇ ವಸತಿ ರಾತ್ರೌ ದಧ್ನಿ ಚ ಸಕ್ತುಷು| ಅಲಕ್ಷ್ಮೀಃ ಕಲಹಾಧಾರಾ ಕೋವಿದಾರೇ ಕೃತಾಲಯಾ” ಇತಿ| ಏಕಾನಿತಿ ಘೃತಶರ್ಕರಾರಹಿತಾನ್| ನೋದಕಾನ್ತರಿತಾನ್ ನೋದಕಮನ್ತರಾ ಪೀತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

ನಾನೃಜುಃ ಕ್ಷುಯಾನ್ನಾದ್ಯಾನ್ನ ಶಯೀತ, ನ ವೇಗಿತೋಽನ್ಯಕಾರ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್, ನ ವಾಯ್ವಗ್ನಿಸಲಿಲಸೋಮಾರ್ಕದ್ವಿಜಗುರುಪ್ರತಿಮುಖಂ ನಿಷ್ಠೀವಿಕಾ(ವಾತ)ವರ್ಚೋಮೂತ್ರಾಣ್ಯುತ್ಸೃಜೇತ್, ನ ಪನ್ಥಾನಮವಮೂತ್ರಯೇನ್ನ ಜನವತಿ ನಾನ್ನಕಾಲೇ, ನ ಜಪಹೋಮಾಧ್ಯಯನಬಲಿಮಙ್ಗಲಕ್ರಿಯಾಸು ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಿಙ್ಘಾಣಕಂ ಮುಞ್ಚೇತ್||೨೧||

ನಾದ್ಯಾದನೃಜುಃ, ನ ಶಯೀತಾನೃಜುರಿತಿ ಚ ಯೋಜ್ಯಮ್||೨೧||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

ನ ಸ್ತ್ರಿಯಮವಜಾನೀತ, ನಾತಿವಿಶ್ರಮ್ಭಯೇತ್, ನ ಗುಹ್ಯಮನುಶ್ರಾವಯೇತ್, ನಾಧಿಕುರ್ಯಾತ್| ನ ರಜಸ್ವಲಾಂ ನಾತುರಾಂ ನಾಮೇಧ್ಯಾಂ ನಾಶಸ್ತಾಂ ನಾನಿಷ್ಟರೂಪಾಚಾರೋಪಚಾರಾಂ ನಾದಕ್ಷಾಂ ನಾದಕ್ಷಿಣಾಂ ನಾಕಾಮಾಂ ನಾನ್ಯಕಾಮಾಂ ನಾನ್ಯಸ್ತ್ರಿಯಂ ನಾನ್ಯಯೋನಿಂ ನಾಯೋನೌ ನ ಚೈತ್ಯಚತ್ವರಚತುಷ್ಪಥೋಪವನಶ್ಮಶಾನಾಘಾತನಸಲಿಲೌಷಧಿದ್ವಿಜಗುರುಸುರಾಲಯೇಷು ನ ಸನ್ಧ್ಯಯೋರ್ನಾತಿಥಿಷು ನಾಶುಚಿರ್ನಾಜಗ್ಧಭೇಷಜೋ ನಾಪ್ರಣೀತಸಙ್ಕಲ್ಪೋ ನಾನುಪಸ್ಥಿತಪ್ರಹರ್ಷೋ ನಾಭುಕ್ತವಾನ್ನಾತ್ಯಶಿತೋ ನ ವಿಷಮಸ್ಥೋ ನ ಮೂತ್ರೋಚ್ಚಾರಪೀಡಿತೋ ನ ಶ್ರಮವ್ಯಾಯಾಮೋಪವಾಸಕ್ಲಮಾಭಿಹತೋ ನಾರಹಸಿ ವ್ಯವಾಯಂ ಗಚ್ಛೇತ್||೨೨||

ನಾತಿವಿಶ್ರಮ್ಭಯೇತ್ ನಾತಿಪ್ರಶ್ರಯವತೀಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ನಾಧಿಕುರ್ಯಾನ್ ನ ಸರ್ವತ್ರಾಧಿಕೃತಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅಶಸ್ತಾಂ ಕುಷ್ಠಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧೇನ| ನಾನ್ಯಯೋನಿಮಿತ್ಯಸ್ಯಾನ್ತೇ ಅಭಿಗಚ್ಛೇತ್ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಅನ್ಯಯೋನಿಃ ಅಸವರ್ಣಾ| ಓಷಧ್ಯಾದಿಭಿರಾಲಯಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ನಾತಿಥಿಷ್ವಿತಿ ನ ನಿಷಿದ್ಧಾಸು ಮೈಥುನಂ ಪ್ರತಿಪತ್ಪೂರ್ಣಿಮಾಪ್ರಭೃತಿಷು| ಅಜಗ್ಧಭೇಷಜಃ ಅನುಪಯುಕ್ತವೃಷ್ಯಭೇಷಜಃ| ಅನುಪಸ್ಥಿತಪ್ರಹರ್ಷಃ ಅಜಾತಧ್ವಜೋಚ್ಛ್ರಾಯಃ| ಅರಹಸಿ ಅವಿಜನೇ||೨೨||

Adhikarana 22 (23-24) · Śloka 24

ನ ಸತೋ ನ ಗುರೂನ್ ಪರಿವದೇತ್, ನಾಶುಚಿರಭಿಚಾರಕರ್ಮಚೈತ್ಯಪೂಜ್ಯಪೂಜಾಧ್ಯಯನಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯೇತ್||೨೩|| ನ ವಿದ್ಯುತ್ಸ್ವನಾರ್ತವೀಷು ನಾಭ್ಯುದಿತಾಸು ದಿಕ್ಷು ನಾಗ್ನಿಸಮ್ಪ್ಲವೇ ನ ಭೂಮಿಕಮ್ಪೇ ನ ಮಹೋತ್ಸವೇ ನೋಲ್ಕಾಪಾತೇ ನ ಮಹಾಗ್ರಹೋಪಗಮನೇ ನ ನಷ್ಟಚನ್ದ್ರಾಯಾಂ ತಿಥೌ ನ ಸನ್ಧ್ಯಯೋರ್ನಾಮುಖಾದ್ಗುರೋರ್ನಾವಪತಿತಂ ನಾತಿಮಾತ್ರಂ ನ ತಾನ್ತಂ ನ ವಿಸ್ವರಂ ನಾನವಸ್ಥಿತಪದಂ ನಾತಿದ್ರುತಂ ನ ವಿಲಮ್ಬಿತಂ ನಾತಿಕ್ಲೀಬಂ ನಾತ್ಯುಚ್ಚೈರ್ನಾತಿನೀಚೈಃ ಸ್ವರೈರಧ್ಯಯನಮಭ್ಯಸ್ಯೇತ್||೨೪||

ಅಭ್ಯುದಿತಾಸು ದಿಕ್ಷು ದಾಹವತೀಷು ದಿಕ್ಷು| ಮಹಾಗ್ರಹೋಪಗಮನಂ ಚನ್ದ್ರಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣಮ್| ಅವಪತಿತಂ ಹೀನವರ್ಣಮ್| ತಾನ್ತಂ ರೂಕ್ಷಸ್ವರಮ್| ಅತಿಕ್ಲೀಬಮ್ ಅತಿವಿಲಮ್ಬಿತೋಚ್ಚಾರಣಮ್||೨೩-೨೪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

ನಾತಿಸಮಯಂ ಜಹ್ಯಾತ್, ನ ನಿಯಮಂ ಭಿನ್ದ್ಯಾತ್, ನ ನಕ್ತಂ ನಾದೇಶೇ ಚರೇತ್, ನ ಸನ್ಧ್ಯಾಸ್ವಭ್ಯವಹಾರಾಧ್ಯಯನಸ್ತ್ರೀಸ್ವಪ್ನಸೇವೀ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಬಾಲವೃದ್ಧಲುಬ್ಧಮೂರ್ಖಕ್ಲಿಷ್ಟಕ್ಲೀಬೈಃ ಸಹ ಸಖ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ನ ಮದ್ಯದ್ಯೂತವೇಶ್ಯಾಪ್ರಸಙ್ಗರುಚಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಗುಹ್ಯಂ ವಿವೃಣುಯಾತ್, ನ ಕಞ್ಚಿದವಜಾನೀಯಾತ್, ನಾಹಮ್ಮಾನೀ ಸ್ಯಾನ್ನಾದಕ್ಷೋ ನಾದಕ್ಷಿಣೋ ನಾಸೂಯಕಃ, ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ ಪರಿವದೇತ್, ನ ಗವಾಂ ದಣ್ಡಮುದ್ಯಚ್ಛೇತ್, ನ ವೃದ್ಧಾನ್ನ ಗುರೂನ್ನ ಗಣಾನ್ನ ನೃಪಾನ್ ವಾಽಧಿಕ್ಷಿಪೇತ್, ನ ಚಾತಿಬ್ರೂಯಾತ್, ನ ಬಾನ್ಧವಾನುರಕ್ತಕೃಚ್ಛ್ರದ್ವಿತೀಯಗುಹ್ಯಜ್ಞಾನ್ ಬಹಿಷ್ಕುರ್ಯಾತ್||೨೫||

ಅತಿಸಮಯೋ ಮಿಲಿತ್ವಾ ಬಹುಭಿಃ ಕೃತೋ ನಿಯಮಃ| ನ ಸನ್ಧ್ಯಾಸ್ವಿತ್ಯಾದೌ ಪುನಃ ಸ್ತ್ರೀನಿಷೇಧಃ ಸನ್ಧ್ಯಾಸು ಯಾವದಕರ್ತವ್ಯಸ್ಯ ನ್ಯೂನತಾಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮುಕ್ತಃ, ಪೂರ್ವಂ ತು ಸ್ತ್ರೀ ಯಥಾ ನ ಸೇವ್ಯಾ ತನ್ನಿಖಿಲೇನೋಪದಿಶತಾ ನ ಸನ್ಧ್ಯಯೋರಿತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಇತಿ ಪ್ರಕರಣಭೇದಾನ್ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಕ್ಲೀಬೋ ಹೀನಸತ್ತ್ವಃ| ಕ್ಲಿಷ್ಟೋ ನಿನ್ದಿತೋ ರೋಗಾದಿನಾ| ಗಣಾನ್ ಮಿಲಿತಾನ್| ಕೃಚ್ಛ್ರದ್ವಿತೀಯ ಆಪದಿ ಸಹಾಯಃ| ಬಹಿಷ್ಕುರ್ಯಾತ್ ಅವಜಾನೀಯಾತ್||೨೫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

ನಾಧೀರೋ ನಾತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಸತ್ತ್ವಃ ಸ್ಯಾತ್, ನಾಭೃತಭೃತ್ಯಃ, ನಾವಿಶ್ರಬ್ಧಸ್ವಜನಃ, ನೈಕಃ ಸುಖೀ, ನ ದುಃಖಶೀಲಾಚಾರೋಪಚಾರಃ, ನ ಸರ್ವವಿಶ್ರಮ್ಭೀ, ನ ಸರ್ವಾಭಿಶಙ್ಕೀ, ನ ಸರ್ವಕಾಲವಿಚಾರೀ||೨೬||

ನೈಕಃ ಸುಖೀ ಸ್ಯಾದಿತಿ ನ ಸುಖಹೇತೂನ್ಯಾಮ್ರಫಲಾದೀನ್ಯೇಕ ಏವಾವಿಭಜ್ಯೋಪಯುಞ್ಜ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೀಲಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ವೃತ್ತಮ್, ಆಚಾರಃ ಶಾಸ್ತ್ರೋಪದೇಶಾನುರೂಪೋ ವ್ಯವಹಾರಃ, ಉಪಚಾರಃ ಪರಿಚ್ಛದಃ, ಏತೇಷಾಂ ಚ ದುಃಖತ್ವಂ ದುಃಖಹೇತುತ್ವಾತ್| ಸರ್ವವಿಶ್ರಮ್ಭೀ ಸರ್ವೇಷು ವಿಶ್ವಾಸೀ||೨೬||

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

ನ ಕಾರ್ಯಕಾಲಮತಿಪಾತಯೇತ್, ನಾಪರೀಕ್ಷಿತಮಭಿನಿವಿಶೇತ್, ನೇನ್ದ್ರಿಯವಶಗಃ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಚಞ್ಚಲಂ ಮನೋಽನುಭ್ರಾಮಯೇತ್, ನ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮತಿಭಾರಮಾದಧ್ಯಾತ್, ನ ಚಾತಿದೀರ್ಘಸೂತ್ರೀ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಕ್ರೋಧಹರ್ಷಾವನುವಿದಧ್ಯಾತ್, ನ ಶೋಕಮನುವಸೇತ್, ನ ಸಿದ್ಧಾವುತ್ಸೇಕಂ ಯಚ್ಛೇನ್ನಾಸಿದ್ಧೌ ದೈನ್ಯಂ, ಪ್ರಕೃತಿಮಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಸ್ಮರೇತ್, ಹೇತುಪ್ರಭಾವನಿಶ್ಚಿತಃ ಸ್ಯಾದ್ಧೇತ್ವಾರಮ್ಭನಿತ್ಯಶ್ಚ, ನ ಕೃತಮಿತ್ಯಾಶ್ವಸೇತ್, ನ ವೀರ್ಯಂ ಜಹ್ಯಾತ್, ನಾಪವಾದಮನುಸ್ಮರೇತ್||೨೭||

ಚಞ್ಚಲಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಂ, ಯದಿ ವಾ ಮನೋವಿಶೇಷಣಮ್| ಬುದ್ಧೇರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮ್| ಅತಿದೀರ್ಘಸೂತ್ರೀ ಶತೈಕವಿನಿಪಾತಾಶಙ್ಕೀ, ಕಿಂವಾ ದೀರ್ಘಸೂತ್ರೀ ಚಿರಕ್ರಿಯಃ| ನ ಶೋಕಮನುವಸೇದಿತಿ ನ ಚಿರಂ ಶೋಕವಶಗಃ ಸ್ಯಾತ್| ಉತ್ಸೇಕಮ್ ಅತಿಗರ್ವಮ್ | ಪ್ರಕೃತಿಮ್ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಂ ಸ್ಮರೇತ್; ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪಞ್ಚಭೂತಸಮುದಾಯಲಕ್ಷಣಾಮನಿತ್ಯಾಂ ಸ್ಮರನ್ನ ರಾಗದ್ವೇಷಾದಿಭಿರಭಿಭೂಯತೇ| ಹೇತುಪ್ರಭಾವನಿಶ್ಚಿತ ಇತಿ ಅಸ್ತಿ ಶುಭಾಶುಭಹೇತೂನಾಂ ಶುಭಾಶುಭಫಲಸಮ್ಬನ್ಧ ಇತಿ ನಿಶ್ಚಯಮುಪೇಯಾತ್, ನಾತ್ರ ಕಥಂ ತಾವಾನ್ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತ್ವಾರಮ್ಭನಿತ್ಯಃ ಶುಭಹೇತುಯೋ(ಯಾ)ಗಾದ್ಯಾರಮ್ಭಪರಃ||೨೭||

Adhikarana 26 (28) · Śloka 28

ನಾಶುಚಿರುತ್ತಮಾಜ್ಯಾಕ್ಷತತಿಲಕುಶಸರ್ಷಪೈರಗ್ನಿಂ ಜುಹುಯಾದಾತ್ಮಾನಮಾಶೀರ್ಭಿರಾಶಾಸಾನಃ, ಅಗ್ನಿರ್ಮೇ ನಾಪಗಚ್ಛೇಚ್ಛರೀರಾದ್ವಾಯುರ್ಮೇ ಪ್ರಾಣಾನಾದಧಾತು ವಿಷ್ಣುರ್ಮೇ ಬಲಮಾದಧಾತು ಇನ್ದ್ರೋ ಮೇ ವೀರ್ಯಂ ಶಿವಾ ಮಾಂ ಪ್ರವಿಶನ್ತ್ವಾಪ ಆಪೋಹಿಷ್ಠೇತ್ಯಪಃ ಸ್ಪೃಶೇತ್, ದ್ವಿಃ ಪರಿಮೃಜ್ಯೋಷ್ಠೌ ಪಾದೌ ಚಾಭ್ಯುಕ್ಷ್ಯ ಮೂರ್ಧನಿ ಖಾನಿ ಚೋಪಸ್ಪೃಶೇದದ್ಭಿರಾತ್ಮಾನಂ ಹೃದಯಂ ಶಿರಶ್ಚ||೨೮||

ಉತ್ತಮಾಜ್ಯಂ ಗೋಸರ್ಪಿಃ| ಆಶೀರ್ಭಿರಾಶಾಸಾನ ಇತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ‘ಅಗ್ನಿರ್ಮೇ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ‘ಆಪೋಹಿಷ್ಠಾ’ ಇತ್ಯನ್ತಃ ಸ್ನಾನಮನ್ತ್ರಃ||೨೮||

Adhikarana 27 (29) · Śloka 29

ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಜ್ಞಾನದಾನಮೈತ್ರೀಕಾರುಣ್ಯಹರ್ಷೋಪೇಕ್ಷಾಪ್ರಶಮಪರಶ್ಚ ಸ್ಯಾದಿತಿ||೨೯||

ಮೈತ್ರೀ ಸರ್ವಭೂತೇಷ್ವಾತ್ಮನೀವಾಪ್ರತಿಕೂಲಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ನನು ಮೈತ್ರೀಪರಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ವಿರುದ್ಧಮೇತತ್, ಯೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರ ಏವಾಯಂ ದಿಗ್ಧವಿದ್ಧಸ್ವಯಮ್ಮೃತಾದಿಮಾಂಸಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ವಯಸ್ಥತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾನಾಂ ಮೃಗಾದೀನಾಂ ಸದ್ಯಸ್ಕಂ ಮಾಂಸಂ ಸೇವ್ಯತ್ವೇನೋಪದಿಶನ್ ಸಾಕ್ಷಾನ್ಮೈತ್ರೀವಿರುದ್ಧಾಂ ಹಿಂಸಾಮೇವಾಹ; ನೈವಂ, ರಾಗತ ಏವ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಹಿಂಸಾಪೂರ್ವಕಮಾಂಸಭಕ್ಷಣೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇಽಯಮಾಯುರ್ವೇದೋಪದೇಷ್ಟಾ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಕ್ವಚಿದ್ರೋಗೇ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಧಿತತ್ವಂ ಕ್ವಚಿಚ್ಚಾಹಿತತ್ವಮುಪದಿಶತಿ, ನತು ಮಾಂಸಭಕ್ಷಣಂ ಹಿಂಸಾಂ ವಾ ವಿದಧಾತಿ; ನ ಹ್ಯಯಂ ಮದಿರಾಯಾ ಅಪಿ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೇ ರೋಗಿವೃತ್ತೇ ವಾ ಹಿತತ್ವಮುಪದಿಶನ್ ಮದಿರಾಪಾನಂ ಪ್ರತ್ಯುಪದೇಷ್ಟಾ ಭವತಿ; ಏವಂ ಚ ರೋಗಾಧಿಕಾರೇ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾದೌ ಮಾಂಸೋಪದೇಶಸ್ತಥಾ ಶರದೃತುಚರ್ಯಾದೌ “ಲಾವಾನ್ ಕಪಿಞ್ಜಲಾನೇಣಾನ್” (ಸೂ.ಅ.೬) ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋ ಲಾವಾದಿಮಾಂಸಹಿತತ್ವೋಪದೇಶಾರ್ಥೋ ನ ಹಿಂಸಾವಿಧಾಯಕಃ; ತೇನ ರೋಗಿಣಃ ಸ್ವಸ್ಥಾಶ್ಚ ಹಿಂಸಾಫಲಭಾಜೋ ಭವನ್ತ್ಯೇವ; ಯಥಾ- “ಶ್ಯೇನೇನಾಭಿಚರನ್ ಯಜೇತ” ಇತ್ಯತ್ರಾಭಿಚಾರಸ್ಯ ಕಾಮತ ಏವ ಪ್ರಾಪ್ತತ್ವಾಚ್ಛ್ಯೇನಸ್ಯಾಭಿಚಾರಸಾಧನತ್ವಮಾತ್ರಮೇವ ವಿಧಿರ್ಬ್ರೂತೇ, ತೇನ ಶ್ಯೇನೇನಾಭಿಚಾರಕರಣೇಽಧರ್ಮೋ ಭವತ್ಯೇವ; ಅಯಂ ತ್ವತ್ರ ವಿಶೇಷಃ- ಯದಿ ಹಿಂಸೋಪಾರ್ಜಿತಮಾಂಸೋಪಯೋಗಂ ವಿನಾ ಪುರುಷೋ ನ ಜೀವತಿ, ಅತೋ ಹಿಂಸಾಂ ಕರೋತಿ, ತದಾ “ಸರ್ವತ್ರಾತ್ಮಾನಂ ಗೋಪಾಯೀತ” ಇತಿ ವೇದವಚನವಿಹಿತತ್ವಾತ್ತಥಾವಿಧಹಿಂಸಾ ನ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಹೇತುಃ, ಜೀವನೋಪಾಯಾನ್ತರಸಮ್ಭವೇ ತು ಪುಷ್ಟ್ಯಾದಿಪ್ರಯೋಜನಾ ಹಿಂಸಾ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಹೇತುರೇವ; ಕಿಞ್ಚ ಭವತು ವಾಽಽಯುರ್ವೇದವಿಹಿತಾ ಹಿಂಸಾ, ತಥಾಽಪಿ ಹಿಂಸಾ ದೋಷಾರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ; ನ ಹ್ಯಾಯುರ್ವೇದವಿಧಯೋ ಧರ್ಮಸಾಧನಮೇವೋಪದಿಶನ್ತಿ, ಕಿಂ ತರ್ಹ್ಯಾರೋಗ್ಯಸಾಧನಂ “ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕ್ರಿಯಾ ಚೋಕ್ತಾ ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮ್” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತ್ಯುಕ್ತೇಃ||೨೯||

Adhikarana 28 (30-33) · Śloka 33

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಪಞ್ಚಪಞ್ಚಕಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಮನೋ ಹೇತುಚತುಷ್ಟಯಮ್| ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಸದ್ವೃತ್ತಮಖಿಲೇನ ಚ||೩೦|| ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಂ ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟಂ ಯಃ ಸಮ್ಯಗನುತಿಷ್ಠತಿ| ಸ ಸಮಾಃ ಶತಮವ್ಯಾಧಿರಾಯುಷಾ ನ ವಿಯುಜ್ಯತೇ||೩೧|| ನೃಲೋಕಮಾಪೂರಯತೇ ಯಶಸಾ ಸಾಧುಸಮ್ಮತಃ| ಧರ್ಮಾರ್ಥಾವೇತಿ ಭೂತಾನಾಂ ಬನ್ಧುತಾಮುಪಗಚ್ಛತಿ||೩೨|| ಪರಾನ್ ಸುಕೃತಿನೋ ಲೋಕಾನ್ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಾ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ವೃತ್ತಮನುಷ್ಠೇಯಮಿದಂ ಸರ್ವೇಣ ಸರ್ವದಾ||೩೩||

ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಹೇತುಚತುಷ್ಟಯಂ ಸಮಾತಿಹೀನಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾಃ| ಸಮಾಃ ಶತಂ ವರ್ಷಶತಂ; ಯದ್ಯಪಿ ಸದ್ವೃತ್ತಾನುಷ್ಠಾನೇಽಪಿ ದೈವವಿಪರ್ಯಯೇಣಾನ್ತರಾ ಮರಣಂ ವ್ಯಾಧಯೋ ವಾ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ದೈವಕೃತವ್ಯಾಧೇಃ ಪುರುಷಾಪರಾಧಾವಿಷಯತ್ವಾದುಕ್ತಂ ಸಮಾಃ ಶತಮಿತ್ಯಾದಿ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಪರಿಹಾರ್ಯಾಣಿ ಯತ್ನೇನ ಸದಾ ಪರಿಹರನ್ನರಃ| ಭವತ್ಯನೃಣತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸಾಧೂನಾಮಿಹ ಪಣ್ಡಿತಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೮) ಇತಿ||೩೦-೩೩||

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ಯಾದನುಕ್ತಮಿಹ ಪೂಜಿತಮ್| ವೃತ್ತಂ ತದಪಿ ಚಾತ್ರೇಯಃ ಸದೈವಾಭ್ಯನುಮನ್ಯತೇ||೩೪||

ಅನುಕ್ತಸದ್ವೃತ್ತೋಪಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಮಾಹ- ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪೀತ್ಯಾದಿ| ವೃತ್ತಮ್ ಆಚಾರಃ| ಇಹಾಯುರ್ವೇದೇಽನುಕ್ತಮಪ್ಯಾಚಾರೋಪದೇಶಕೇಷು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ಪೂಜಿತಂ, ಯಥಾ- “ನಾಕಸ್ಮಾದ್ವಿಕಚೋ ಭವೇನ್ನ ಪರಶಸ್ಯೇಷು ಗಾಂ ಚರನ್ತೀಂ ಧಾವನ್ತೀಂ ವಾ ಪರಸ್ಯ ಬ್ರೂಯಾತ್” ಇತ್ಯಾದಿ, ಸರ್ವಮಾತ್ರೇಯಸ್ಯಾನುಮತಂ ಸಾಕ್ಷಾದಾಯುರ್ವೇದಾವಿಷಯತ್ವೇನ ಗ್ರನ್ಥವಿಸ್ತರಭಯಾಚ್ಚ ನ ಪ್ರೋಕ್ತಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ|||೩೪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮|| ಇತಿ ಸ್ವಸ್ಥಚತುಷ್ಕೋ ದ್ವಿತೀಯಃ||೨||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿತೀಯೇ ಸ್ವಸ್ಥಚತುಷ್ಕೇ ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋ ನಾಮಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮||