8. indriyōpakramaṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാത ഇന്ദ്രിയോപക്രമണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

സ്വസ്ഥാധികാരേ ആഹാരാചാരചേഷ്ടാസു പരം പ്രയത്നമാതിഷ്ഠേദിത്യുക്തം, തത്രാഹാരചേഷ്ടാഃ കാശ്ചിത് പൂര്വാധ്യായത്രയേണ പ്രതിപാദിതാഃ, തേനാവശിഷ്ടസ്യാചാരസ്യാഭിധാനാര്ഥം തഥേന്ദ്രിയമനസാമതിയോഗായോഗമിഥ്യായോഗപരിഹാരരൂപചേഷ്ടോപദര്ശനാര്ഥം ചേന്ദ്രിയോപക്രമണീയമാഹ| തത്രാപി വക്ഷ്യമാണചേഷ്ടാചാരയോഃ പ്രായേണേന്ദ്രിയാദിവിഷയത്വേനേന്ദ്രിയാദീന്യേവ താവദാഹ| ഇന്ദ്രിയസ്യോപക്രമണം വ്യാകര്തുമാരമ്ഭഃ, തമിന്ദ്രിയോപക്രമമിന്ദ്രിയവ്യാകരണമധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായ ഇന്ദ്രിയോപക്രമണീയഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ഇഹ ഖലു പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി, പഞ്ചേന്ദ്രിയദ്രവ്യാണി, പഞ്ചേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനാനി, പഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥാഃ, പഞ്ചേന്ദ്രിയബുദ്ധയോ ഭവന്തി, ഇത്യുക്തമിന്ദ്രിയാധികാരേ||൩||

ഇഹേതി ഇഹ പ്രകരണേ പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി, തേന പ്രകരണാന്തരേ ദര്ശനാന്തരപരിഗ്രഹേണ വക്ഷ്യമാണൈകാദശേന്ദ്രിയാഭിധാനേന സമം ന വിരോധഃ; യതഃ സര്വപാരിഷദമിദം ശാസ്ത്രം, തേനായുര്വേദാവിരുദ്ധവൈശേഷികസാങ്ഖ്യാദിദര്ശനഭേദേന വിരുദ്ധാര്ഥോऽഭിധീയമാനോ ന പൂര്വാപരവിരോധമാവഹതീത്യര്ഥഃ| മനസ്തു യദ്യപി വൈശേഷികമതേऽപീന്ദ്രിയം, ശാസ്ത്രകാരേണാപി മധുരരസപ്രസ്താവേ “ഷഡിന്ദ്രിയപ്രസാദനഃ” (സൂ. അ.൨൬) ഇത്യഭിധാനാദനുമതമേവ, തഥാऽപീഹ പ്രകരണേ ചക്ഷുരാദിഭ്യോ വക്ഷ്യമാണാധികധര്മയോഗിതയാ നേന്ദ്രിയത്വേന പഠിതമ്| ഇന്ദ്രിയാദീനി സ്വയമേവ വ്യാകരിഷ്യതി- തത്ര ചക്ഷുരിത്യാദിനാ| ഇത്യേതാവദേവോക്തമിന്ദ്രിയാധികാരേ, ‘പൂര്വാചാര്യൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ; ഏതേനാന്യശാസ്ത്രേऽപീന്ദ്രിയാധികാരേ ഏതാവദേവോക്തമിതി ഫലതി||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

അതീന്ദ്രിയം പുനര്മനഃ സത്ത്വസഞ്ജ്ഞകം, ‘ചേതഃ’ ഇത്യാഹുരേകേ, തദര്ഥാത്മസമ്പദായത്തചേഷ്ടം ചേഷ്ടാപ്രത്യയഭൂതമിന്ദ്രിയാണാമ്||൪||

ചക്ഷുരാദിഭ്യോ വിശിഷ്ടേന ധര്മേണ മനോ ദര്ശയതി- അതീന്ദ്രിയമിത്യാദി| അതിക്രാന്തമിന്ദ്രിയമതീന്ദ്രിയം; ചക്ഷുരാദീനാം യദിന്ദ്രിയത്വം ബാഹ്യജ്ഞാനകാരണത്വം, തദതിക്രാന്തമിത്യര്ഥഃ; യദ്യപി മനോऽപി സുഖാദിജ്ഞാനം പ്രതി കാരണത്വേനേന്ദ്രിയം, തഥാऽപീന്ദ്രിയചക്ഷുരാദ്യധിഷ്ഠായകത്വവിശേഷാദതീന്ദ്രിയമിത്യുക്തം; യദി വാऽതീന്ദ്രിയമിതി ചക്ഷുരാദിഭ്യോऽപ്യതീന്ദ്രിയേഭ്യഃ സൂക്ഷ്മതരം, ദുരവബോധാത്| സത്ത്വമിത്യേഷാ സഞ്ജ്ഞാ യസ്യ തത്തഥാ| ചേത ഇത്യാഹുരേക ഇതി പരമതസ്യാപ്രതിഷേധാത് സ്വയമപ്യനുമതമ്| പര്യായകഥനം ശാസ്ത്രേ വ്യവഹാരാര്ഥമ്| തദിതി മനഃ, അര്ഥോ മനോऽര്ഥഃ, സ ച സുഖാദിശ്ചിന്ത്യവിചാര്യാദിശ്ച, ആത്മാ ചേതനപ്രതിസന്ധാതാ, അനയോഃ സമ്പത് തദര്ഥാത്മസമ്പത്, ഏതദായത്താ ചേഷ്ടാ വ്യാപാരോ യസ്യ തത്തഥാ; തത്രാര്ഥസമ്പത് സുഖാദീനാം സന്നികര്ഷശ്ചിന്ത്യാദീനാമാഭിമുഖ്യം ച, ആത്മസമ്പദര്ഥഗ്രഹണേ പ്രയത്നശാലിത്വം, മനശ്ചേഷ്ടാ ച സുഖാദിജ്ഞാനം തഥാ ചിന്ത്യചിന്തനാദി തഥാ ചക്ഷുരാദീന്ദ്രിയപ്രേരണം ച| ഇന്ദ്രിയാണാം ചക്ഷുരാദീനാം യാ ചേഷ്ടാ സ്വവിഷയരൂപാദിജ്ഞാനലക്ഷണാ, തത്ര പ്രത്യയഭൂതം കാരണഭൂതം മന ഇതി യോജ്യമ്| ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- യദാ സുഖാദയശ്ചിന്ത്യാദയോऽപി വിഷയാ ഭവന്ത്യാऽऽത്മാ ച പ്രയത്നവാന് ഭവതി തദാ മനഃ സ്വവിഷയേ പ്രവര്തതേ, ഇന്ദ്രിയാണി ചാധിതിഷ്ഠതി, ഇന്ദ്രിയാണി ച മനോऽധിഷ്ഠിതാന്യേവ സ്വവിഷയജ്ഞാനേ പ്രവര്തന്തേ||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

സ്വാര്ഥേന്ദ്രിയാര്ഥസങ്കല്പവ്യഭിചരണാച്ചാനേകമേകസ്മിന് പുരുഷേ സത്ത്വം, രജസ്തമഃസത്ത്വഗുണയോഗാച്ച; ന ചാനേകത്വം, നഹ്യേകം ഹ്യേകകാലമനേകേഷു പ്രവര്തതേ ; തസ്മാന്നൈകകാലാ സര്വേന്ദ്രിയപ്രവൃത്തിഃ||൫||

ഇദാനീം തന്മന ഏകസ്മിന് പുരുഷേ ഉപാധിഭേദാദനേകം പരമാര്ഥതസ്ത്വേകമിതി ദര്ശയതി- സ്വാര്ഥേത്യാദി| സത്ത്വം മനഃ| അനേകമ് അനേകമിവ, സ്വാര്ഥേന്ദ്രിയാര്ഥസങ്കല്പവ്യഭിചരണാത് തഥാ രജസ്തമഃസത്ത്വഗുണയോഗാച്ച| ചകാരഃ പരസ്പരസമുച്ചയേ| സ്വാര്ഥസ്യ മനോऽര്ഥസ്യ ചിന്ത്യസ്യ വ്യഭിചരണാദേകം ചിന്ത്യമര്ഥം പരിത്യജ്യാന്യസ്യാര്ഥസ്യ ഗ്രഹണാദിത്യര്ഥഃ; ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- യദേകമേവ മനോ യദാ ധര്മം ചിന്തയേത്തദാ ധര്മചിന്തകം, യദാ ധര്മം പരിത്യജ്യ തദേവ കാമം ചിന്തയതി തദാ കാമചിന്തകമ്, ഇത്യേവമാദിനാ ധര്മഭേദേനാഭിന്നമപി ഭിന്നമഭിധീയതേ; ഏവമിന്ദ്രിയാര്ഥവ്യഭിചരണേऽപി യദാ രൂപം ഗൃഹ്ണാതി തദാ രൂപഗ്രാഹകം, യദാ ഗന്ധം ഗൃഹ്ണാതി തദാ ഗന്ധഗ്രാഹകമിത്യാദി വാച്യമ്; ഏവം സങ്കല്പവ്യഭിചരണേऽപി വ്യാഖ്യേയം, തത്ര സങ്കല്പഃ പ്രതിപന്നാനാം ഭാവാനാമുപകാരകം മമേദമപകാരകം മമേദമിതി വാ ഗുണതോ ദോഷതോ വാ കല്പനമ്; ഏതദ്വ്യഭിചരണേ ച കദാചിദ്ഗുണകല്പകം കദാചിദ്ദോഷകല്പകമിതി മനോഭേദോ വ്യാഖ്യേയഃ| തഥാ ഏകപുരുഷേ ഏകമേവ മനോ യദാ ബഹുരജോയുക്തം ഭവതി തദാ ക്രോധാദിമദ്ഭവതി, യദാ ബഹുതമോയുക്തം ഭവതി തദാऽജ്ഞാനഭയാദിമദ്ഭവതി, യദാ സത്ത്വയുക്തം ഭവതി തദാ സത്യശൌചാദിയുക്തം ഭവതി, തതശ്ചാനേകമിവ മനോ ഭവതി| തദേതത് പ്രതിപാദിതമനേകത്വം പരമാര്ഥതോ ന ഭവതീത്യാഹ- ന ചേത്യാദി| ന ചാനേകത്വം മനസ ഇത്യര്ഥഃ| ചകാരാദമഹത്ത്വം ച മനസ ഇതി സമുച്ചിനോതി| യദുക്തമ്- “അണുത്വമഥ ചൈകത്വം ദ്വൌ ഗുണൌ മനസഃ സ്മൃതൌ” (ശാ.അ.൧) ഇതി| കുതോ നാനേകത്വമിത്യാഹ- ന ഹീത്യാദി| അനേകമേകകാലമനേകേഷു പ്രവര്തതേ; അനേകം യന്മനഃ ദേവദത്തയജ്ഞദത്തവിഷ്ണുമിത്രേഷു ശരീരിഷു ദൃഷ്ടം തദേകകാലം യുഗപദനേകേഷു രൂപജ്ഞാനശബ്ദജ്ഞാനഗന്ധജ്ഞാനേഷു വര്തതേ ഏവം ദൃഷ്ടം, തദ്യദി ഏകപുരുഷേऽപി ബഹൂനി മനാംസി സ്യുസ്തദാ താന്യപി യുഗപദേകപുരുഷ ഏവ രൂപാദിജ്ഞാനേഷു പ്രവര്തേരന്, ന തു പ്രവര്തന്തേ, തസ്മാദേകമേവൈകപുരുഷേ മന ഇത്യര്ഥഃ| ദീര്ഘാം ശഷ്കുലീം ഭക്ഷയതോ യുഗപത് പഞ്ചജ്ഞാനാന്യുത്പദ്യന്ത ഇതി തു ജ്ഞാനം യുഗപദുത്പലപത്രശതവ്യക്തിഭേദജ്ഞാനവദ്ഭ്രാന്തമ്| പരമാര്ഥതോ യുഗപജ്ജ്ഞാനോത്പത്തൌ ഹി സതി വിഷയസന്നികര്ഷേ സര്വദൈവ ഹി യുഗപജ്ജ്ഞാനാനി സ്യുഃ| അത ഏവ ഹി കാരണാന്മഹത്ത്വമപി മനസോ നാസ്തി, മഹത്ത്വേ ഹി സതി യുഗപത്പഞ്ചേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനാജ്ജ്ഞാനോത്പത്തിഃ സ്യാത്, ന ച ഭവതി, തസ്മാദേകമണു ച മന ഇതി| യസ്മാച്ചൈകപുരുഷേ ഏകം മനോऽണുപരിമാണം ച, തസ്മാത് കാരണാന്നൈകകാലാ സര്വേന്ദ്രിയപ്രവൃത്തിഃ ന യുഗപദിന്ദ്രിയാണി സ്വവിഷയോപലബ്ധൌ പ്രവര്തന്ത ഇത്യര്ഥഃ| ഇന്ദ്രിയാണി മനോऽധിഷ്ഠിതാനി പ്രവര്തന്തേ, തേന യദാ മനശ്ചക്ഷുരധിതിഷ്ഠതി തദാ ന ഘ്രാണാദീനി, ഏവം യദാ ഘ്രാണമധിതിഷ്ഠതി തദാ ന ചക്ഷുരാദീനി||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

യദ്ഗുണം ചാഭീക്ഷ്ണം പുരുഷമനുവര്തതേ സത്ത്വം തത്സത്ത്വമേവോപദിശന്തി മുനയോ ബാഹുല്യാനുശയാത്||൬||

നനു യദ്യേകസ്മിന്നേവ പുരുഷേ കദാചിദ്രജോയുക്തം കദാചിത്തമോയുക്തം കദാചിത് സത്ത്വയുക്തം മനോ ഭവതി, തത് കഥമയം സാത്ത്വികോऽയം രാജസ ഇത്യാദിവ്യപദേശോ ഭവതീത്യാഹ- യദ്ഗുണമിത്യാദി| യേന ഗുണേന സത്ത്വാദിനാ യുക്തം യദ്ഗുണമ്, അഭീക്ഷ്ണം പുനഃ പുനഃ, സത്ത്വം മനഃ, അനുവര്തതേऽനുബധ്നാതി, തത്സത്ത്വം സാത്ത്വികം രാജസം താമസം വാ ഉപദിശന്തി, ബാഹുല്യാനുശയാത് ഭൂരിസമ്ബന്ധാദിത്യര്ഥഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി- സത്യപി ഗുണാന്തരാന്വയേ സത്ത്വബാഹുല്യാത് സത്ത്വകാര്യാണി സത്യശൌചാദീനി യസ്യ ഭവന്തി സ സാത്ത്വിക ഇതി വ്യപദിശ്യതേ; ഏവമപരമപി വ്യാഖ്യേയമ്||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

മനഃപുരഃസരാണീന്ദ്രിയാണ്യര്ഥഗ്രഹണസമര്ഥാനി ഭവന്തി||൭||

ഉക്തം മനശ്ചേഷ്ടാപ്രത്യയഭൂതമിന്ദ്രിയാണാം തദ്വ്യാകരോതി- മന ഇത്യാദി| മനഃപുരഃസരാണി മനോധിഷ്ഠിതാനി||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

തത്ര ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം ഘ്രാണം രസനം സ്പര്ശനമിതി പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി||൮||

പഞ്ചേന്ദ്രിയാണീത്യുക്തം തദ്വിവൃണോതി- തത്ര ചക്ഷുരിത്യാദി| ചഷ്ടേ രൂപം രൂപവന്തം ച പ്രകാശയതീതി ചക്ഷുഃ| തച്ചോഭയനയഗോലകാധിഷ്ഠാനമേകമേവ| ശൃണോത്യനേനേതി ശ്രോത്രമ്| ജിഘ്രത്യനേനേതി ഘ്രാണമ്| രസത്യാസ്വാദയത്യനേനേതി രസനമ്| സ്പൃശത്യനേനേതി സ്പര്ശനമ്||൮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

പഞ്ചേന്ദ്രിയദ്രവ്യാണി- ഖം വായുര്ജ്യോതിരാപോ ഭൂരിതി||൯||

ഇന്ദ്രിയാണാം പ്രാധാന്യേനാരമ്ഭകം ദ്രവ്യമിന്ദ്രിയദ്രവ്യമ്; ഇന്ദ്രിയേഷു ചക്ഷുരാദൌ നിര്ദിഷ്ടം, പ്രാധാന്യാത്| യദുക്തം ശാലാക്യേ- “ശ്രോത്രത്വക്ഘ്രാണരസനൈഃ ശ്രേഷ്ഠൈരപി സമന്വിതഃ | ബലവര്ണാദ്യുപേതോऽപി നഷ്ടദൃക് കുഡ്യസന്നിഭഃ” ഇതി| ഇന്ദ്രിയദ്രവ്യനിര്ദേശേ തു ഉദിതത്വേന നിര്ദേശഃ കൃതോ വക്ഷ്യമാണേന “മഹാഭൂതാനി ഖം വായുരഗ്നിരാപഃ ക്ഷിതിസ്തഥാ” (ശാ.അ.൧) ഇതി ഗ്രന്ഥക്രമാനുരോധേന||൯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

പഞ്ചേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനാനി- അക്ഷിണീ കര്ണൌ നാസികേ ജിഹ്വാ ത്വക് ചേതി||൧൦||

ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനമിന്ദ്രിയാശ്രയഃ| യദ്യപി ചാക്ഷിണീ കര്ണൌ നാസാപുടേ ദ്വേ തഥാऽപ്യേകേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനത്വേനൈകമേവേതി കൃത്വാ “പഞ്ച” ഇത്യുക്തമ്||൧൦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

പഞ്ചേന്ദ്രിയാര്ഥാഃ- ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ||൧൧||

ഇന്ദ്രിയാര്ഥാ ഇന്ദ്രിയവിഷയാഃ| അത്ര ച സ്പര്ശഗ്രഹണേന സ്പര്ശസ്യ സ്പര്ശാശ്രയസ്യ ച ദ്രവ്യസ്യ സ്പര്ശൈകാര്ഥസമവേതസ്യ ച പരിമാണാദേഃ സ്പര്ശഗ്രാഹ്യസ്യ ഗ്രഹണമ്| ഏവം രൂപാദിഷ്വപി വാച്യമ്||൧൧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

പഞ്ചേന്ദ്രിയബുദ്ധയഃ- ചക്ഷുര്ബുദ്ധ്യാദികാഃ; താഃ പുനരിന്ദ്രിയേന്ദ്രിയാര്ഥസത്ത്വാത്മസന്നികര്ഷജാഃ, ക്ഷണികാ, നിശ്ചയാത്മികാശ്ച, ഇത്യേതത് പഞ്ചപഞ്ചകമ്||൧൨||

അസാധാരണേന കാരണേനേന്ദ്രിയേണ വ്യപദിഷ്ടാ ബുദ്ധയ ഇന്ദ്രിയബുദ്ധയഃ| ചക്ഷുഷാ അസാധാരണേന കാരണേന ജനിതാ ബുദ്ധിശ്ചക്ഷുര്ബുദ്ധിഃ; ഏവം ശ്രോത്രാദിബുദ്ധിഷു വാച്യമ്| ഇഹ ചക്ഷുര്ബുദ്ധിരാദാവുപദിശ്യതേ, ചക്ഷുര്ബുദ്ധേരേവ ബഹുവിഷയത്വാത്| ഇന്ദ്രിയബുദ്ധ്യുത്പാദസാമഗ്രീമാഹ- താഃ പുനരിത്യാദി| സന്നികര്ഷഃ സമ്ബന്ധഃ; സ ച ക്വചിത് സംയോഗഃ, ക്വചിത് സമവായഃ; തേന ചക്ഷുര്ബുദ്ധ്യാദാവാത്മാ മനസാ സംയുജ്യതേ, മന ഇന്ദ്രിയേണ, ഇന്ദ്രിയമര്ഥേന; ശ്രോത്രബുദ്ധൌ തു ശ്രോത്രശബ്ദയോഃ സമവായ ഇതി വിശേഷഃ| ക്ഷണികാ ഇതി ആശുതരവിനാശിന്യഃ, ന തു ബൌദ്ധസിദ്ധാന്തവദേകക്ഷണാവസ്ഥായിന്യഃ| നിശ്ചയാത്മികാ വസ്തുസ്വരൂപപരിച്ഛേദാത്മികാ | ക്ഷണികത്വേऽപി വസ്തുപരിച്ഛേദകത്വം പ്രദീപാര്ചിര്ജ്വലനവദ്ബുദ്ധീനാമവിരുദ്ധമിത്യര്ഥഃ ||൧൨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

മനോ മനോര്ഥോ ബുദ്ധിരാത്മാ ചേത്യധ്യാത്മദ്രവ്യഗുണസങ്ഗ്രഹഃ ശുഭാശുഭപ്രവൃത്തിനിവൃത്തിഹേതുശ്ച, ദ്രവ്യാശ്രിതം ച കര്മ; യദുച്യതേ ക്രിയേതി||൧൩||

മനോऽര്ഥോ വക്ഷ്യമാണോ ‘മനസസ്തു ചിന്ത്യമര്ഥഃ’ ഇത്യനേന| ബുദ്ധിരിഹ മനോബുദ്ധിര്വിവക്ഷിതാ, ഇന്ദ്രിയബുദ്ധീനാം പഞ്ചപഞ്ചകേനൈവ ഗ്രഹണാത്| ആത്മാനമധികൃത്യാധ്യാത്മമ്; ആത്മാനമധികൃത്യ യാനി ദ്രവ്യാണി യേ ച ഗുണാഃ, തേഷാം സങ്ഗ്രഹോऽധ്യാത്മദ്രവ്യഗുണസങ്ഗ്രഹഃ| തത്ര ഗുണാ രൂപാദിബുദ്ധയഃ, ശേഷം ദ്രവ്യമ്| ഏതദുക്തം ഭവതി- ആത്മനോऽപകാരകോപകാരകാണാം ദ്രവ്യഗുണാനാമയം സങ്ഗ്രഹ ഇതി| യോऽയം സങ്ഗ്രഹഃ ശുഭസ്യ ധര്മസ്യ സുഖസ്യ ച പ്രവൃത്തൌ ഹേതുര്ഭവതി, അശുഭസ്യാധര്മസ്യാസുഖസ്യ ച നിവൃത്തൌ ഹേതുര്ഭവതി; തത്രോക്തസങ്ഗ്രഹസ്യ സമ്യഗ്യോഗഃ ശുഭസ്യ പ്രവൃത്താവശുഭസ്യ നിവൃത്തൌ ഹേതുര്ഭവതി, അയോഗാതിയോഗമിഥ്യായോഗാസ്തു അശുഭസ്യ പ്രവൃത്തൌ ഹേതവഃ; യദി വാ ശുഭസ്യ പൂര്വവ്യാകൃതസ്യ, അശുഭസ്യ ച പൂര്വവ്യാകൃതസ്യ പ്രവൃത്തേഃ സംസാരസ്യ, നിവൃത്തേര്മോക്ഷസ്യ യഥോക്തസങ്ഗ്രഹോ ഹേതുരിതി വ്യാഖ്യേയം; തത്ര സങ്ഗ്രഹസ്യ ശുഭാശുഭഹേതുത്വം പൂര്വവദേവ വ്യാഖ്യേയം; ദുര്ജ്ഞാതസ്തു സങ്ഗ്രഹഃ സംസാരസ്യ ഹേതുര്ഭവതി, തത്ത്വതോ ജ്ഞാതസ്തു മോക്ഷഹേതുരിതി വ്യാഖ്യേയമ്| അധ്യാത്മദ്രവ്യഗുണാദധികമനുക്തം ശുഭാദിഹേതുമാഹ- ദ്രവ്യാശ്രിതം ചേത്യാദി| കര്മേത്യുച്യമാനേ വമനാദിഷ്വപി തഥാऽऽസ്യാസ്വപ്നാദിഷ്വപി കര്മശബ്ദവാച്യേഷു പ്രസക്തിഃ സ്യാത്, അതസ്തദ്വ്യാവൃത്ത്യര്ഥം ദ്രവ്യാശ്രിതമിതി പദം; തഥാऽപി ധര്മാധര്മയോഃ കര്മശബ്ദവാച്യയോഃ പ്രസക്തിഃ സ്യാദിത്യത ഉക്തം- യദുച്യതേ ക്രിയേതി| കര്മണഃ പൃഥക്കൃത്വാऽഭിധാനം പഞ്ചകര്മാദിഷു കര്മണോऽപ്രവിഷ്ടത്വാത്||൧൩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

തത്രാനുമാനഗമ്യാനാം പഞ്ചമഹാഭൂതവികാരസമുദായാത്മകാനാമപി സതാമിന്ദ്രിയാണാം തേജശ്ചക്ഷുഷി, ഖം ശ്രോത്രേ, ഘ്രാണേ ക്ഷിതിഃ, ആപോ രസനേ, സ്പര്ശനേऽനിലോ വിശേഷേണോപപദ്യതേ| തത്ര യദ്യദാത്മകമിന്ദ്രിയം വിശേഷാത്തത്തദാത്മകമേവാര്ഥമനുഗൃഹ്ണാതി, തത്സ്വഭാവാദ്വിഭുത്വാച്ച||൧൪||

സമ്പ്രതി വൈദ്യകസിദ്ധാന്തേന പാഞ്ചഭൌതികാനാമപി ചക്ഷുരാദീനാം യഥാ തൈജസത്വാദിവ്യപദേശോ ഭവതി തദാഹ- തത്രേത്യാദി| അനുമാനേന പ്രതീയന്ത ഇത്യനുമാനഗമ്യാനി; അനുമാനം ച- ചക്ഷുര്ബുദ്ധ്യാദയഃ കരണകാര്യാഃ, ക്രിയാത്വാത്; ഛിദിക്രിയാവത്| മഹാഭൂതാനി ഖാദീനി, തേഷാം വികാരഃ പരിണാമവിശേഷഃ, സമുദായോ മേലകഃ, സ ആത്മാ സമവായികാരണം യേഷാം താനി| വിശേഷേണ അധികത്വേന| ഏതദുക്തം ഭവതി- പാഞ്ചഭൌതികത്വേऽപി തേജോധികത്വാച്ചക്ഷുസ്തൈജസം വ്യപദിശ്യതേ; ഏവം ഘ്രാണാദിഷ്വപി പൃഥിവ്യാദ്യധികത്വേന പാര്ഥിവത്വാദിവ്യപദേശഃ| അഥ കഥം ചക്ഷുസ്തേജോധികം, ഘ്രാണം പൃഥിവ്യധികമിത്യാദ്യവധാര്യത ഇത്യാഹ- തത്രേത്യാദി| യദിന്ദ്രിയം വിശേഷാദ്ഭൂയസ്ത്വേന യദാത്മകം യദ്ഭൂതാരബ്ധം, തദിന്ദ്രിയം തദാത്മകമേവ തദ്ഭൂതാത്മകമേവ, അര്ഥം വിഷയമനുഗൃഹ്ണാതി അനുധാവതി; യത്തേജഃപ്രധാനം തത്തേജഃപ്രധാനമേവ വിഷയം ഗൃഹ്ണാതീത്യര്ഥഃ, ഏവം പാര്ഥിവാദിഷ്വപി വാച്യമ്| തത്ര ഹേതുമാഹ- തത്സ്വഭാവാദ്വിഭുത്വാച്ച| തത്സ്വഭാവാദിതി ഗ്രാഹ്യാണാം രൂപാദീനാം യഃ സ്വഭാവസ്തൈജസത്വാദിഃ,ചക്ഷുരാദീനാമപി തത്സ്വഭാവാദേവേത്യര്ഥഃ; വിഭുത്വാദിതി ശക്തത്വാത്, സമാനജാതീയതൈജസാദിഗ്രഹണ ഏവ ചക്ഷുരാദീനാം ശക്തത്വാദിത്യര്ഥഃ| തദനേന ഗ്രന്ഥേനൈതദനുമാനമുപദിശ്യതേ- യത്- ചക്ഷുസ്തൈജസം, രൂപാദീനാം മധ്യേ രൂപസ്യൈവ പ്രകാശകത്വാദ്ബാഹ്യാലോകവത്; രസനമാപ്യം, രൂപാദീനാം മധ്യേ രസസ്യൈവ പ്രകാശകത്വാദ്ദന്തോദകവത്; തഥാ ഗന്ധഃ സ്വജാതീയഗുണോത്കര്ഷവദിന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യഃ, ഭൂതവിശേഷഗുണത്വാദ്രൂപവദിത്യാദി||൧൪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

തദര്ഥാതിയോഗായോഗമിഥ്യായോഗാത് സമനസ്കമിന്ദ്രിയം വികൃതിമാപദ്യമാനം യഥാസ്വം ബുദ്ധ്യുപഘാതായ സമ്പദ്യതേ, സാമര്ഥ്യയോഗാത് പുനഃ പ്രകൃതിമാപദ്യമാനം യഥാസ്വം ബുദ്ധിമാപ്യായയതി||൧൫||

ശുഭാശുഭപ്രവൃത്തിഹേതുരിതി യദുക്തം തദുപപാദയതി- തദര്ഥേത്യാദി| തത് ഇന്ദ്രിയമ്, അര്ഥസ്യ രൂപാദേരതിയോഗോ രൂപാദ്യതിദര്ശനമ്, അയോഗോ ഹീനമാത്രരൂപാദിദര്ശനം സര്വശോ രൂപാദ്യദര്ശനം ച, മിഥ്യായോഗോ വികൃതബീഭത്സരൂപാദിദര്ശനമ്| സമനസ്കം മനസാ സഹിതം, വികൃതിം വികാരമാപദ്യമാനം; സമനസ്കമിതി വിശേഷണം കുര്വന് ചക്ഷുരാദ്യുപഘാതാന്മനസോऽപ്യുദ്വിഗ്നത്വദൈന്യാദിലക്ഷണോ വികാരോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| യഥാസ്വം യാ യസ്യാത്മീയാ ബുദ്ധിഃ| സാമര്ഥ്യയോഗാത് സമയോഗാത്| പുനഃശബ്ദഃ പൂര്വപക്ഷാദ്വ്യാവര്തയതി| പ്രകൃതിം സ്വഭാവമ്, ആപദ്യമാനമ് അനുവിധീയമാനമ്; ‘ഇന്ദ്രിയമ്’ ഇതി ശേഷഃ| യഥാസ്വം ബുദ്ധിമാപ്യായയതീതി ആത്മീയാമാത്മീയാം ബുദ്ധിം സാതത്യേന ജനയതീത്യര്ഥഃ||൧൫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

മനസസ്തു ചിന്ത്യമര്ഥഃ| തത്ര മനസോ മനോബുദ്ധേശ്ച ത ഏവ സമാനാതിഹീനമിഥ്യായോഗാഃ പ്രകൃതിവികൃതിഹേതവോ ഭവന്തി||൧൬||

പൂര്വം മന ഉക്തം, തസ്യ ഗ്രാഹ്യം വിഷയമാഹ- മനസസ്തു ചിന്ത്യമര്ഥ ഇതി| ഇന്ദ്രിയനിരപേക്ഷം മനോ യദ്ഗൃഹ്ണാതി തച്ചിന്ത്യം (യദി വാ, ഇന്ദ്രിയഗൃഹീതമേവാര്ഥം യത് പുനരിന്ദ്രിയനിരപേക്ഷം മനോ ഗൃഹ്ണാതി തച്ചിന്ത്യമ് )| ഏതച്ച പ്രാധാന്യാദുക്തം; തേന മനോര്ഥാനാം സുഖാദീനാമനുപാദാനം ദോഷത്വേന നൈവോദ്ഭാവനീയമ്| ത ഏവേത്യാദി മനോവിഷയസ്യ ചിന്ത്യസ്യ സമയോഗസ്തഥാऽതിഹീനമിഥ്യായോഗാശ്ച| പ്രകൃതിഃ അവികാരഃ സ്വഭാവ ഇതി യാവത്; വികൃതിഃ വികാരഃ| തത്ര ചിന്ത്യസ്യ സമ്യഗ്യോഗോ മനസോ മനോബുദ്ധേശ്ച പ്രകൃതിഹേതുര്ഭവതി, അതിയോഗാദയസ്തു ചിന്ത്യസ്യ മനസോ മനോബുദ്ധേശ്ച ചിന്തനധ്യാനാദിലക്ഷണായാ വികൃതേര്ഹേതവോ ഭവന്തീതി വാച്യമ്| അചിന്തനാതിചിന്തനഭയാനകചിന്തനൈര്മനോऽപി വികൃതം മനോബുദ്ധിമപി വികൃതാം ജനയതീതി ഭാവഃ||൧൬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

തത്രേന്ദ്രിയാണാം സമനസ്കാനാമനുപതപ്താനാമനുപതാപായ പ്രകൃതിഭാവേ പ്രയതിതവ്യമേഭിര്ഹേതുഭിഃ; തദ്യഥാ- സാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗേന ബുദ്ധ്യാ സമ്യഗവേക്ഷ്യാവേക്ഷ്യ കര്മണാം സമ്യക് പ്രതിപാദനേന, ദേശകാലാത്മഗുണവിപരീതോപാസനേന ചേതി| തസ്മാദാത്മഹിതം ചികീര്ഷതാ സര്വേണ സര്വം സര്വദാ സ്മൃതിമാസ്ഥായ സദ്വൃത്തമനുഷ്ഠേയമ്||൧൭||

തദീദൃശേ കര്തവ്യമാഹ- തത്രേത്യാദി| അനുപതാപായ അനുപഘാതായ; ഉപഘാതകഹേതുവര്ജനേനേത്യഭിപ്രായഃ| പ്രകൃതിഭാവേ നിര്വികാരത്വകരണേ; ഭേഷജോപയോഗേനേത്യഭിപ്രായഃ| സാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗേനേതി ഇന്ദ്രിയാര്ഥസമയോഗേന| ബുദ്ധ്യാ സമ്യഗിദം മമ ഹിതമിദം മമാഹിതമിത്യവേക്ഷ്യാവേക്ഷ്യ| കര്മണാം പ്രവൃത്തീനാം സമ്യക്പ്രതിപാദനേനേതി അഹിതകര്മപരിത്യാഗേന ഹിതകര്മാചരണേന ച| ഏതേന പ്രജ്ഞാപരാധമൂലാഹിതപ്രവൃത്തിനിഷേധേന ഹിതാര്ഥപ്രവൃത്ത്യുപദേശഃ കൃതോ ഭവതി| ഏതേന ചാസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗപ്രജ്ഞാപരാധപരിഹാരാഭ്യാമനാഗതാബാധപ്രതിഷേധരൂപാ ചേഷ്ടോക്താ ഭവതി| ഉത്പന്നവികാരപ്രതിഷേധോപായസ്തു ദേശകാലേത്യാദിനാ കഥ്യതേ; ഗുണശബ്ദഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ, ആത്മശബ്ദേന പ്രകൃതിവികാരയോര്ഗ്രഹണമ്| തസ്മാത് കര്മണാം ക്രിയാരൂപാണാം ശാസ്ത്രവിഹിതത്വേന പ്രതിപാദിതാനാം സമ്യഗനുഷ്ഠാനമാരോഗ്യഹേതുഃ| തച്ച കര്മ ഹിതം സദ്വൃത്താനുഷ്ഠാനരൂപമ്| തസ്മാത് കാരണാദാത്മഹിതം കര്തുമിച്ഛതാ, സ്മൃതിമാസ്ഥായാവധാനേന സദ്വൃത്തോപദേശം സ്മൃത്വേത്യര്ഥഃ, സതാം വൃത്തമനുഷ്ഠാനം ദേഹവാങ്മനഃപ്രവൃത്തിരൂപം സദ്വൃത്തമനുഷ്ഠേയമ്| ഇഹ ജന്മനി ജന്മാന്തരേ ച ശാന്തിശൌചാചാരാദിയോഗജനിതധര്മപ്രഭാവാത്ത്രിവര്ഗമവ്യാകുലമുപയുഞ്ജാനാസ്തിഷ്ഠന്തീതി ‘സന്ത’ ഇത്യുച്യന്തേ, അധാര്മികാസ്തു വിദ്യമാനാ അപ്യപ്രശസ്താവസ്ഥാനത്വേന| ‘അസന്ത’ ഇത്യുച്യന്തേ||൧൭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

തദ്ധ്യനുതിഷ്ഠന് യുഗപത് സമ്പാദയത്യര്ഥദ്വയമാരോഗ്യമിന്ദ്രിയവിജയം ചേതി; തത് സദ്വൃത്തമഖിലേനോപദേക്ഷ്യാമോऽഗ്നിവേശ ! തദ്യഥാ- ദേവഗോബ്രാഹ്മണഗുരുവൃദ്ധസിദ്ധാചാര്യാനര്ചയേത്, അഗ്നിമുപചരേത്, ഓഷധീഃ പ്രശസ്താ ധാരയേത്, ദ്വൌ കാലാവുപസ്പൃശേത്, മലായനേഷ്വഭീക്ഷ്ണം പാദയോശ്ച വൈമല്യമാദധ്യാത്, ത്രിഃപക്ഷസ്യ കേശശ്മശ്രുലോമനഖാന് സംഹാരയേത്, നിത്യമനുപഹതവാസാഃ സുമനാഃ സുഗന്ധിഃ സ്യാത്, സാധുവേശഃ, പ്രസിദ്ധകേശഃ , മൂര്ധശ്രോത്രഘ്രാണപാദതൈലനിത്യഃ, ധൂമപഃ, പൂര്വാഭിഭാഷീ, സുമുഖഃ, ദുര്ഗേഷ്വഭ്യുപപത്താ, ഹോതാ, യഷ്ടാ, ദാതാ, ചതുഷ്പഥാനാം നമസ്കര്താ, ബലീനാമുപഹര്താ, അതിഥീനാം പൂജകഃ, പിതൃഭ്യഃ പിണ്ഡദഃ, കാലേ ഹിതമിതമധുരാര്ഥവാദീ, വശ്യാത്മാ, ധര്മാത്മാ, ഹേതാവീര്ഷ്യുഃ, ഫലേ നേര്ഷ്യുഃ, നിശ്ചിന്തഃ, നിര്ഭീകഃ, ഹ്രീമാന്, ധീമാന്, മഹോത്സാഹഃ, ദക്ഷഃ, ക്ഷമാവാന്, ധാര്മികഃ, ആസ്തികഃ, വിനയബുദ്ധിവിദ്യാഭിജനവയോവൃദ്ധസിദ്ധാചാര്യാണാമുപാസിതാ , ഛത്രീ ദണ്ഡീ മൌലീ സോപാനത്കോ യുഗമാത്രദൃഗ്വിചരേത് , മങ്ഗലാചാരശീലഃ, കുചേലാസ്ഥികണ്ടകാമേധ്യകേശതുഷോത്കരഭസ്മകപാലസ്നാനബലിഭൂമീനാം പരിഹര്താ, പ്രാക് ശ്രമാദ് വ്യായാമവര്ജീ സ്യാത്, സര്വപ്രാണിഷു ബന്ധുഭൂതഃ സ്യാത്, ക്രുദ്ധാനാമനുനേതാ, ഭീതാനാമാശ്വാസയിതാ, ദീനാനാമഭ്യുപപത്താ, സത്യസന്ധഃ, സാമപ്രധാനഃ , പരപരുഷവചനസഹിഷ്ണുഃ, അമര്ഷഘ്നഃ, പ്രശമഗുണദര്ശീ, രാഗദ്വേഷഹേതൂനാം ഹന്താ ച||൧൮||

സദ്വൃത്താനുഷ്ഠാനം ദര്ശയതി- തദിത്യാദി| സദ്വൃത്താനുഷ്ഠാനേന നാന്യശ്രിയമഭിലഷേദിത്യാദ്യനുഷ്ഠാനേനേന്ദ്രിയം യന്ത്ര്യതേ, യന്ത്രണാഭ്യാസാത്തദിന്ദ്രിയം ജീയത ഇത്യുക്തമിന്ദ്രിയവിജയം ചേതി; യസ്മാദേവങ്ഗുണം സദ്വൃത്താനുഷ്ഠാനം തത് തസ്മാത് സദ്വൃത്തമുപദേക്ഷ്യാമഃ; അഖിലേന കാര്ത്സ്ന്യേന| ദ്വൌ കാലൌ സായം പ്രാതഃ, ഉപസ്പൃശേത് സ്നായാത്; യദി വാ ഉപസ്പൃശേത് സന്ധ്യാമുപാസീത| ത്രിഃ പക്ഷസ്യേതി പഞ്ചഭിഃ പഞ്ചഭിര്ദിനൈഃ, യദി വാ ക്ഷാരപാണിവചനപ്രാമാണ്യാത് പക്ഷശബ്ദോऽയം മാസേ വര്തതേ, പതതി പഞ്ചദശാഹാഭ്യാം പക്ഷരൂപാഭ്യാം മാസ ഇതി പഞ്ചദശാഹഃ പക്ഷോऽഭിധീയതേ, ഏവം പതതി ഋതുര്മാസാഭ്യാം പക്ഷരൂപാഭ്യാമിതി മാസോऽപി പക്ഷാഭിധേയഃ; ഉക്തം ച ക്ഷാരപാണൌ- “ത്രിര്മാസസ്യ രോമനഖാന് സംഹാരയേത്” ഇതി| അനുപഹതവാസാ അമ്ലാനവാസാഃ| പ്രസിദ്ധകേശഃ പ്രസാധിതകേശഃ; ഇഹ കേശപ്രസാധനാഭിധാനാത് പൂര്വം കേശസംഹരണേ വചനം തീര്ഥാദിപ്രാപ്തനിമിത്തേന കൃതമുണ്ഡനസ്നാതകാദിവിഷയമ്| പൂര്വാഭിഭാഷീ പ്രഥമസമ്ഭാഷണശീലഃ| ദുര്ഗേഷ്വഭ്യുപപത്താ ദുര്ഗതിപതിതാനാം രക്ഷിതാ| യഷ്ടാ യജ്ഞകാരകഃ| വശ്യാത്മാ വശ്യേന്ദ്രിയഃ, ആത്മശബ്ദോऽയമിന്ദ്രിയവചനഃ| ഹേതാവീര്ഷ്യുരിതി യേന ഹേതുനാऽയം ധനവാന് വിദ്യാവാന് വാ ജാതഃ സ ഹേതുര്മേ കഥം ഭവേദിതി പ്രയത്നവതാ ഭവിതവ്യമിതി ദര്ശയതി| ഫലേ നേര്ഷ്യുരിത്യനേന പരസ്യ ന ധനാദിഫലസമ്ബന്ധനിവാരണേച്ഛാ കര്തവ്യേതി ദര്ശയതി| നിര്ഭീക ഇതി ഉപസ്ഥിതേऽപരിഹാര്യേ ഭയഹേതൌ ബോദ്ധവ്യം, ശക്യപരിഹാരേഷു തു ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടപ്രത്യവായഹേതുഷു ഭേതവ്യമേവ| അഭിജനോ വിശുദ്ധകുലമ്| സര്വപ്രാണിഷു ബന്ധുഭൂത ഇതി തു യദ്യപി രാജദ്വിഷ്ടപതിതാദീനാമധര്മഭയാച്ചികിത്സാം ന കരോതി, തഥാऽപി തേഷ്വപി കരുണാര്ദ്രഹൃദയത്വേന മന്തവ്യമ്| അഭ്യുപപത്താ ഉപകാരാര്ഥം സ്വീകര്താ| സത്യസന്ധഃ പ്രതിജ്ഞാതാര്ഥനിര്വാഹകഃ| അമര്ഷഃ അക്ഷമാ, താം ഹന്തീതി അമര്ഷഘ്നഃ| പ്രശമം ശാന്തിം ഗുണത്വേന ദ്രഷ്ടും ശീലം യസ്യ സ പ്രശമഗുണദര്ശീ||൧൮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

നാനൃതം ബ്രൂയാത്, നാന്യസ്വമാദദീത, നാന്യസ്ത്രിയമഭിലഷേന്നാന്യശ്രിയം, ന വൈരം രോചയേത്, ന കുര്യാത് പാപം, ന പാപേऽപി പാപീ സ്യാത്, നാന്യദോഷാന് ബ്രൂയാത്, നാന്യരഹസ്യമാഗമയേന്, നാധാര്മികൈര്ന നരേന്ദ്രദ്വിഷ്ടൈഃ സഹാസീത നോന്മത്തൈര്ന പതിതൈര്ന ഭ്രൂണഹന്തൃഭിര്ന ക്ഷുദ്രൈര്ന ദുഷ്ടൈഃ, ന ദുഷ്ടയാനാന്യാരോഹേത, ന ജാനുസമം കഠിനമാസനമധ്യാസീത, നാനാസ്തീര്ണമനുപഹിതമവിശാലമസമം വാ ശയനം പ്രപദ്യേത, ന ഗിരിവിഷമമസ്തകേഷ്വനുചരേത്, ന ദ്രുമമാരോഹേത്, ന ജലോഗ്രവേഗമവഗാഹേത, ന കുലച്ഛായാമുപാസീത , നാഗ്ന്യുത്പാതമഭിതശ്ചരേത്, നോച്ചൈര്ഹസേത്, ന ശബ്ദവന്തം മാരുതം മുഞ്ചേത്, നാനാവൃതമുഖോ ജൃമ്ഭാം ക്ഷവഥും ഹാസ്യം വാ പ്രവര്തയേത്, ന നാസികാം കുഷ്ണീയാത്, ന ദന്താന് വിഘട്ടയേത്, ന നഖാന് വാദയേത്, നാസ്ഥീന്യഭിഹന്യാത്, ന ഭൂമിം വിലിഖേത്, ന ഛിന്ദ്യാത്തൃണം, ന ലോഷ്ടം മൃദ്നീയാത്, ന വിഗുണമങ്ഗൈശ്ചേഷ്ടേത, ജ്യോതീംഷ്യനിഷ്ടമമേധ്യമശസ്തം ച നാഭിവീക്ഷേത, ന ഹുങ്കുര്യാച്ഛവം , ന ചൈത്യധ്വജഗുരുപൂജ്യാശസ്തച്ഛായാമാക്രാമേത്, ന ക്ഷപാസ്വമരസദനചൈത്യചത്വരചതുഷ്പഥോപവനശ്മശാനാഘാതനാന്യാസേവേത , നൈകഃ ശൂന്യഗൃഹം ന ചാടവീമനുപ്രവിശേത്, ന പാപവൃത്താന് സ്ത്രീമിത്രഭൃത്യാന് ഭജേത, നോത്തമൈര്വിരുധ്യേത, നാവരാനുപാസീത, ന ജിഹ്മം രോചയേത്, നാനാര്യമാശ്രയേത്, ന ഭയമുത്പാദയേത്, ന സാഹസാതിസ്വപ്നപ്രജാഗരസ്നാനപാനാശനാന്യാസേവേത, നോര്ധ്വജാനുശ്ചിരം തിഷ്ഠേത്, ന വ്യാലാനുപസര്പേന്ന ദംഷ്ട്രിണോ ന വിഷാണിനഃ, പുരോവാതാതപാവശ്യായാതിപ്രവാതാഞ്ജഹ്യാത്, കലിം നാരഭേത, നാസുനിഭൃതോऽഗ്നിമുപാസീത നോച്ഛിഷ്ടഃ, നാധഃ കൃത്വാ പ്രതാപയേത്, നാവിഗതക്ലമോ നാനാപ്ലുതവദനോ ന നഗ്ന ഉപസ്പൃശേത്, ന സ്നാനശാട്യാ സ്പൃശേദുത്തമാങ്ഗം, ന കേശാഗ്രാണ്യഭിഹന്യാത്, നോപസ്പൃശ്യ തേ ഏവ വാസസീ ബിഭൃയാത്, നാസ്പൃഷ്ട്വാ രത്നാജ്യപൂജ്യമങ്ഗലസുമനസോऽഭിനിഷ്ക്രാമേത്, ന പൂജ്യമങ്ഗലാന്യപസവ്യം ഗച്ഛേന്നേതരാണ്യനുദക്ഷിണമ്||൧൯||

നാനൃതം ബ്രൂയാദിത്യസ്യ രാജയക്ഷ്മണി “കാകാംസ്തിത്തിരിശബ്ദേന” (ചി. അ.൮) ഇത്യാദ്യയഥാഭാഷണോപദേശേന വിരോധോ ന വാച്യഃ, യതഃ പരാപകാരഫലമസത്യഭാഷണമനൃതവ്യാഹാരദോഷേണ സ്പൃശ്യതേ, നതു പരസ്യ ജീവനാര്ഥമന്യഥാഭാഷണമ്; ഉക്തം ച- “പ്രാണാത്യയേ സര്വധനാപഹാരേ പഞ്ചാനൃതാന്യാഹുരപാതകാനി”| ആഗമയേത് ബുധ്യേത| അധാര്മികസങ്ഗനിഷേധേനൈവ പതിതാദിസങ്ഗനിഷേധേ ലബ്ധേ പുനസ്തദഭിധാനം വിശേഷപ്രതിഷേധാര്ഥമ്| ഭ്രൂണഹാ ഗര്ഭഘാതകഃ| അനുപഹിതമ് അനുപധാനം ഗണ്ഡുകാദിരഹിതമ്| ന ദ്രുമമാരോഹേദിതി സാമാന്യോ വിധിഃ, അസ്യ ച വിശേഷേണ രസായനവക്ഷ്യമാണാമലകീവൃക്ഷാരോഹണോപദേശേന മഹാഫലേന ബാധാ ഭവത്യേവ| കുഷ്ണീയാത് വിഘട്ടയേത്| ഇഹ സദ്വൃത്തോപദേശേ യത്ര ന നഖാന് വാദയേദിത്യാദൌ സാക്ഷാദ്ദൃഷ്ടമദൃഷ്ടം വാ ഫലം ന ദൃശ്യതേ തത്രാപ്യദൃഷ്ടഫലം വചനപ്രാമാണ്യാദേവ ബോദ്ധവ്യമ്| ന ശവം ഹുങ്കുര്യാദിത്യത്രാഗമഃ- “യഃ ശവം ഹുങ്കരോതി തേന സോമോ ബഹിര്നിരസ്തോ ഭവതി” ഇതി| ചൈത്യോ ഗ്രാമപ്രധാനതരുഃ, ആഘാതനം വധസ്ഥാനമ്| അവരാ നീചാഃ| ജിഹ്മം കുടിലമ്| ആരാദ്ദൂരാത് പാപേഭ്യോ യാത ആര്യഃ, തദ്വിപരീതോऽനാര്യഃ| അതിശബ്ദഃ സ്വപ്നാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| ഇഹ ച പ്രകരണേ സാഹസനക്തദധിഭോജനാദീനാം യേഷാം പ്രകരണാന്തര ഏവ നിഷേധഃ കൃതസ്താനി പുനര്നിഷിധ്യന്തേ പ്രകരണവശാദേവ, പ്രകരണപ്രാപ്തോ ഹ്യര്ഥഃ പ്രാഗുക്തോऽപി പുനരഭിധീയമാനഃ പ്രകൃതഗ്രന്ഥസ്യ ന്യൂനതാമുദസ്യതി, പുനരഭിധീയമാനാര്ഥഗൌരവം ച ദര്ശയതി, ന പുനരുക്തദോഷമാവഹതി| യദുക്തമ്- “അധികരണവശാദ്ദാര്ഢ്യാദ്ഗുണദോഷപ്രാപ്തിതോऽര്ഥസമ്ബന്ധാത്| സ്തുത്യര്ഥം സംശയതഃ ശിഷ്യധിയാം ചാഭിവൃദ്ധ്യര്ഥമ്|| തന്ത്രേ സ്യാത് പുനരുക്തം പുനരുക്തം നേഷ്യതേ തദ്ധി” ഇതി| ഊര്ധ്വജാനുഃ ദണ്ഡായമാനഃ| വ്യാലാഃ സര്പാഃ| അസുനിഭൃതഃ അസമാഹിതഃ, നാധഃകൃത്വാ അഗ്നിമിതി സമ്ബന്ധഃ| തേ ഏവ വാസസീ സ്നാനവാസസീത്യര്ഥഃ, യദി വാ സ്നാനകാലാത് പൂര്വം ധൃതേ| അപസവ്യം വാമമ്||൧൯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

നാരത്നപാണിര്നാസ്നാതോ നോപഹതവാസാ നാജപിത്വാ നാഹുത്വാ ദേവതാഭ്യോ നാനിരൂപ്യ പിതൃഭ്യോ നാദത്ത്വാ ഗുരുഭ്യോ നാതിഥിഭ്യോ നോപാശ്രിതേഭ്യോ നാപുണ്യഗന്ധോ നാമാലീ നാപ്രക്ഷാലിതപാണിപാദവദനോ നാശുദ്ധമുഖോ നോദങ്മുഖോ ന വിമനാ നാഭക്താശിഷ്ടാശുചിക്ഷുധിതപരിചരോ ന പാത്രീഷ്വമേധ്യാസു നാദേശേ നാകാലേ നാകീര്ണേ നാദത്ത്വാऽഗ്രമഗ്നയേ നാപ്രോക്ഷിതം പ്രോക്ഷണോദകൈര്ന മന്ത്രൈരനഭിമന്ത്രിതം ന കുത്സയന്ന കുത്സിതം ന പ്രതികൂലോപഹിതമന്നമാദദീത, ന പര്യുഷിതമന്യത്ര മാംസഹരിതകശുഷ്കശാകഫലഭക്ഷ്യേഭ്യഃ, നാശേഷഭുക് സ്യാദന്യത്ര ദധിമധുലവണസക്തുസര്പിഭ്യഃ, ന നക്തം ദധി ഭുഞ്ജീത, ന സക്തൂനേകാനശ്നീയാന്ന നിശി ന ഭുക്ത്വാ ന ബഹൂന്ന ദ്വിര്നോദകാന്തരിതാത്, ന ഛിത്ത്വാ ദ്വിജൈര്ഭക്ഷയേത്||൨൦||

അനിരൂപ്യ അനിവേദ്യ| ആകീര്ണേ ബഹുജനാകീര്ണേ| അന്നസ്യ പ്രോക്ഷണാഭിമന്ത്രണാനി വേദേ ബോദ്ധവ്യാനി| കുത്സിതം സ്വരൂപത ഏവ കദര്ഥത്വേന നിന്ദിതമ്| ഹരിതകമ് ആര്ദ്രകാദി, ശുഷ്കശാകം ശുഷ്കപത്രാദി, ഭക്ഷ്യാ മോദകാദയഃ| നാശേഷഭുക് സ്യാത് നിഃശേഷഭോജീ ന സ്യാദിത്യര്ഥഃ| നക്തം ദധിഭോജനനിഷേധേ ആഗമഃ- “ദിവാ കപിത്ഥേ വസതി രാത്രൌ ദധ്നി ച സക്തുഷു| അലക്ഷ്മീഃ കലഹാധാരാ കോവിദാരേ കൃതാലയാ” ഇതി| ഏകാനിതി ഘൃതശര്കരാരഹിതാന്| നോദകാന്തരിതാന് നോദകമന്തരാ പീത്വേത്യര്ഥഃ||൨൦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

നാനൃജുഃ ക്ഷുയാന്നാദ്യാന്ന ശയീത, ന വേഗിതോऽന്യകാര്യഃ സ്യാത്, ന വായ്വഗ്നിസലിലസോമാര്കദ്വിജഗുരുപ്രതിമുഖം നിഷ്ഠീവികാ(വാത)വര്ചോമൂത്രാണ്യുത്സൃജേത്, ന പന്ഥാനമവമൂത്രയേന്ന ജനവതി നാന്നകാലേ, ന ജപഹോമാധ്യയനബലിമങ്ഗലക്രിയാസു ശ്ലേഷ്മസിങ്ഘാണകം മുഞ്ചേത്||൨൧||

നാദ്യാദനൃജുഃ, ന ശയീതാനൃജുരിതി ച യോജ്യമ്||൨൧||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

ന സ്ത്രിയമവജാനീത, നാതിവിശ്രമ്ഭയേത്, ന ഗുഹ്യമനുശ്രാവയേത്, നാധികുര്യാത്| ന രജസ്വലാം നാതുരാം നാമേധ്യാം നാശസ്താം നാനിഷ്ടരൂപാചാരോപചാരാം നാദക്ഷാം നാദക്ഷിണാം നാകാമാം നാന്യകാമാം നാന്യസ്ത്രിയം നാന്യയോനിം നായോനൌ ന ചൈത്യചത്വരചതുഷ്പഥോപവനശ്മശാനാഘാതനസലിലൌഷധിദ്വിജഗുരുസുരാലയേഷു ന സന്ധ്യയോര്നാതിഥിഷു നാശുചിര്നാജഗ്ധഭേഷജോ നാപ്രണീതസങ്കല്പോ നാനുപസ്ഥിതപ്രഹര്ഷോ നാഭുക്തവാന്നാത്യശിതോ ന വിഷമസ്ഥോ ന മൂത്രോച്ചാരപീഡിതോ ന ശ്രമവ്യായാമോപവാസക്ലമാഭിഹതോ നാരഹസി വ്യവായം ഗച്ഛേത്||൨൨||

നാതിവിശ്രമ്ഭയേത് നാതിപ്രശ്രയവതീം കുര്യാത്| നാധികുര്യാന് ന സര്വത്രാധികൃതാം കുര്യാത്| അശസ്താം കുഷ്ഠാദിസമ്ബന്ധേന| നാന്യയോനിമിത്യസ്യാന്തേ അഭിഗച്ഛേത് ഇതി ശേഷഃ, അന്യയോനിഃ അസവര്ണാ| ഓഷധ്യാദിഭിരാലയശബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ| നാതിഥിഷ്വിതി ന നിഷിദ്ധാസു മൈഥുനം പ്രതിപത്പൂര്ണിമാപ്രഭൃതിഷു| അജഗ്ധഭേഷജഃ അനുപയുക്തവൃഷ്യഭേഷജഃ| അനുപസ്ഥിതപ്രഹര്ഷഃ അജാതധ്വജോച്ഛ്രായഃ| അരഹസി അവിജനേ||൨൨||

Adhikarana 22 (23-24) · Śloka 24

ന സതോ ന ഗുരൂന് പരിവദേത്, നാശുചിരഭിചാരകര്മചൈത്യപൂജ്യപൂജാധ്യയനമഭിനിര്വര്തയേത്||൨൩|| ന വിദ്യുത്സ്വനാര്തവീഷു നാഭ്യുദിതാസു ദിക്ഷു നാഗ്നിസമ്പ്ലവേ ന ഭൂമികമ്പേ ന മഹോത്സവേ നോല്കാപാതേ ന മഹാഗ്രഹോപഗമനേ ന നഷ്ടചന്ദ്രായാം തിഥൌ ന സന്ധ്യയോര്നാമുഖാദ്ഗുരോര്നാവപതിതം നാതിമാത്രം ന താന്തം ന വിസ്വരം നാനവസ്ഥിതപദം നാതിദ്രുതം ന വിലമ്ബിതം നാതിക്ലീബം നാത്യുച്ചൈര്നാതിനീചൈഃ സ്വരൈരധ്യയനമഭ്യസ്യേത്||൨൪||

അഭ്യുദിതാസു ദിക്ഷു ദാഹവതീഷു ദിക്ഷു| മഹാഗ്രഹോപഗമനം ചന്ദ്രസൂര്യഗ്രഹണമ്| അവപതിതം ഹീനവര്ണമ്| താന്തം രൂക്ഷസ്വരമ്| അതിക്ലീബമ് അതിവിലമ്ബിതോച്ചാരണമ്||൨൩-൨൪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

നാതിസമയം ജഹ്യാത്, ന നിയമം ഭിന്ദ്യാത്, ന നക്തം നാദേശേ ചരേത്, ന സന്ധ്യാസ്വഭ്യവഹാരാധ്യയനസ്ത്രീസ്വപ്നസേവീ സ്യാത്, ന ബാലവൃദ്ധലുബ്ധമൂര്ഖക്ലിഷ്ടക്ലീബൈഃ സഹ സഖ്യം കുര്യാത്, ന മദ്യദ്യൂതവേശ്യാപ്രസങ്ഗരുചിഃ സ്യാത്, ന ഗുഹ്യം വിവൃണുയാത്, ന കഞ്ചിദവജാനീയാത്, നാഹമ്മാനീ സ്യാന്നാദക്ഷോ നാദക്ഷിണോ നാസൂയകഃ, ന ബ്രാഹ്മണാന് പരിവദേത്, ന ഗവാം ദണ്ഡമുദ്യച്ഛേത്, ന വൃദ്ധാന്ന ഗുരൂന്ന ഗണാന്ന നൃപാന് വാऽധിക്ഷിപേത്, ന ചാതിബ്രൂയാത്, ന ബാന്ധവാനുരക്തകൃച്ഛ്രദ്വിതീയഗുഹ്യജ്ഞാന് ബഹിഷ്കുര്യാത്||൨൫||

അതിസമയോ മിലിത്വാ ബഹുഭിഃ കൃതോ നിയമഃ| ന സന്ധ്യാസ്വിത്യാദൌ പുനഃ സ്ത്രീനിഷേധഃ സന്ധ്യാസു യാവദകര്തവ്യസ്യ ന്യൂനതാപരിഹാരാര്ഥമുക്തഃ, പൂര്വം തു സ്ത്രീ യഥാ ന സേവ്യാ തന്നിഖിലേനോപദിശതാ ന സന്ധ്യയോരിത്യുക്തമ്, ഇതി പ്രകരണഭേദാന്ന പൌനരുക്ത്യമ്| ക്ലീബോ ഹീനസത്ത്വഃ| ക്ലിഷ്ടോ നിന്ദിതോ രോഗാദിനാ| ഗണാന് മിലിതാന്| കൃച്ഛ്രദ്വിതീയ ആപദി സഹായഃ| ബഹിഷ്കുര്യാത് അവജാനീയാത്||൨൫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

നാധീരോ നാത്യുച്ഛ്രിതസത്ത്വഃ സ്യാത്, നാഭൃതഭൃത്യഃ, നാവിശ്രബ്ധസ്വജനഃ, നൈകഃ സുഖീ, ന ദുഃഖശീലാചാരോപചാരഃ, ന സര്വവിശ്രമ്ഭീ, ന സര്വാഭിശങ്കീ, ന സര്വകാലവിചാരീ||൨൬||

നൈകഃ സുഖീ സ്യാദിതി ന സുഖഹേതൂന്യാമ്രഫലാദീന്യേക ഏവാവിഭജ്യോപയുഞ്ജ്യാദിത്യര്ഥഃ| ശീലം സ്വാഭാവികം വൃത്തമ്, ആചാരഃ ശാസ്ത്രോപദേശാനുരൂപോ വ്യവഹാരഃ, ഉപചാരഃ പരിച്ഛദഃ, ഏതേഷാം ച ദുഃഖത്വം ദുഃഖഹേതുത്വാത്| സര്വവിശ്രമ്ഭീ സര്വേഷു വിശ്വാസീ||൨൬||

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

ന കാര്യകാലമതിപാതയേത്, നാപരീക്ഷിതമഭിനിവിശേത്, നേന്ദ്രിയവശഗഃ സ്യാത്, ന ചഞ്ചലം മനോऽനുഭ്രാമയേത്, ന ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാമതിഭാരമാദധ്യാത്, ന ചാതിദീര്ഘസൂത്രീ സ്യാത്, ന ക്രോധഹര്ഷാവനുവിദധ്യാത്, ന ശോകമനുവസേത്, ന സിദ്ധാവുത്സേകം യച്ഛേന്നാസിദ്ധൌ ദൈന്യം, പ്രകൃതിമഭീക്ഷ്ണം സ്മരേത്, ഹേതുപ്രഭാവനിശ്ചിതഃ സ്യാദ്ധേത്വാരമ്ഭനിത്യശ്ച, ന കൃതമിത്യാശ്വസേത്, ന വീര്യം ജഹ്യാത്, നാപവാദമനുസ്മരേത്||൨൭||

ചഞ്ചലമിതി ക്രിയാവിശേഷണം, യദി വാ മനോവിശേഷണമ്| ബുദ്ധേരിന്ദ്രിയാണാം ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാമ്| അതിദീര്ഘസൂത്രീ ശതൈകവിനിപാതാശങ്കീ, കിംവാ ദീര്ഘസൂത്രീ ചിരക്രിയഃ| ന ശോകമനുവസേദിതി ന ചിരം ശോകവശഗഃ സ്യാത്| ഉത്സേകമ് അതിഗര്വമ് | പ്രകൃതിമ് ഉത്പത്തികാരണം സ്മരേത്; പ്രകൃതിം പഞ്ചഭൂതസമുദായലക്ഷണാമനിത്യാം സ്മരന്ന രാഗദ്വേഷാദിഭിരഭിഭൂയതേ| ഹേതുപ്രഭാവനിശ്ചിത ഇതി അസ്തി ശുഭാശുഭഹേതൂനാം ശുഭാശുഭഫലസമ്ബന്ധ ഇതി നിശ്ചയമുപേയാത്, നാത്ര കഥം താവാന് സ്യാദിത്യര്ഥഃ| ഹേത്വാരമ്ഭനിത്യഃ ശുഭഹേതുയോ(യാ)ഗാദ്യാരമ്ഭപരഃ||൨൭||

Adhikarana 26 (28) · Śloka 28

നാശുചിരുത്തമാജ്യാക്ഷതതിലകുശസര്ഷപൈരഗ്നിം ജുഹുയാദാത്മാനമാശീര്ഭിരാശാസാനഃ, അഗ്നിര്മേ നാപഗച്ഛേച്ഛരീരാദ്വായുര്മേ പ്രാണാനാദധാതു വിഷ്ണുര്മേ ബലമാദധാതു ഇന്ദ്രോ മേ വീര്യം ശിവാ മാം പ്രവിശന്ത്വാപ ആപോഹിഷ്ഠേത്യപഃ സ്പൃശേത്, ദ്വിഃ പരിമൃജ്യോഷ്ഠൌ പാദൌ ചാഭ്യുക്ഷ്യ മൂര്ധനി ഖാനി ചോപസ്പൃശേദദ്ഭിരാത്മാനം ഹൃദയം ശിരശ്ച||൨൮||

ഉത്തമാജ്യം ഗോസര്പിഃ| ആശീര്ഭിരാശാസാന ഇതി ച്ഛേദഃ| ‘അഗ്നിര്മേ’ ഇത്യാദിനാ ‘ആപോഹിഷ്ഠാ’ ഇത്യന്തഃ സ്നാനമന്ത്രഃ||൨൮||

Adhikarana 27 (29) · Śloka 29

ബ്രഹ്മചര്യജ്ഞാനദാനമൈത്രീകാരുണ്യഹര്ഷോപേക്ഷാപ്രശമപരശ്ച സ്യാദിതി||൨൯||

മൈത്രീ സര്വഭൂതേഷ്വാത്മനീവാപ്രതികൂലാ പ്രവൃത്തിഃ| നനു മൈത്രീപരഃ സ്യാദിതി വിരുദ്ധമേതത്, യേന ശാസ്ത്രകാര ഏവായം ദിഗ്ധവിദ്ധസ്വയമ്മൃതാദിമാംസപരിത്യാഗേന വയസ്ഥത്വാദിഗുണയുക്താനാം മൃഗാദീനാം സദ്യസ്കം മാംസം സേവ്യത്വേനോപദിശന് സാക്ഷാന്മൈത്രീവിരുദ്ധാം ഹിംസാമേവാഹ; നൈവം, രാഗത ഏവ പ്രാണിനാം ഹിംസാപൂര്വകമാംസഭക്ഷണേ പ്രാപ്തേऽയമായുര്വേദോപദേഷ്ടാ മാംസസ്യ ക്വചിദ്രോഗേ കസ്യചിദ്ധിതത്വം ക്വചിച്ചാഹിതത്വമുപദിശതി, നതു മാംസഭക്ഷണം ഹിംസാം വാ വിദധാതി; ന ഹ്യയം മദിരായാ അപി സ്വസ്ഥവൃത്തേ രോഗിവൃത്തേ വാ ഹിതത്വമുപദിശന് മദിരാപാനം പ്രത്യുപദേഷ്ടാ ഭവതി; ഏവം ച രോഗാധികാരേ രാജയക്ഷ്മാദൌ മാംസോപദേശസ്തഥാ ശരദൃതുചര്യാദൌ “ലാവാന് കപിഞ്ജലാനേണാന്” (സൂ.അ.൬) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോ ലാവാദിമാംസഹിതത്വോപദേശാര്ഥോ ന ഹിംസാവിധായകഃ; തേന രോഗിണഃ സ്വസ്ഥാശ്ച ഹിംസാഫലഭാജോ ഭവന്ത്യേവ; യഥാ- “ശ്യേനേനാഭിചരന് യജേത” ഇത്യത്രാഭിചാരസ്യ കാമത ഏവ പ്രാപ്തത്വാച്ഛ്യേനസ്യാഭിചാരസാധനത്വമാത്രമേവ വിധിര്ബ്രൂതേ, തേന ശ്യേനേനാഭിചാരകരണേऽധര്മോ ഭവത്യേവ; അയം ത്വത്ര വിശേഷഃ- യദി ഹിംസോപാര്ജിതമാംസോപയോഗം വിനാ പുരുഷോ ന ജീവതി, അതോ ഹിംസാം കരോതി, തദാ “സര്വത്രാത്മാനം ഗോപായീത” ഇതി വേദവചനവിഹിതത്വാത്തഥാവിധഹിംസാ ന പ്രത്യവായഹേതുഃ, ജീവനോപായാന്തരസമ്ഭവേ തു പുഷ്ട്യാദിപ്രയോജനാ ഹിംസാ പ്രത്യവായഹേതുരേവ; കിഞ്ച ഭവതു വാऽऽയുര്വേദവിഹിതാ ഹിംസാ, തഥാऽപി ഹിംസാ ദോഷാര്ഥമുച്യതേ; ന ഹ്യായുര്വേദവിധയോ ധര്മസാധനമേവോപദിശന്തി, കിം തര്ഹ്യാരോഗ്യസാധനം “ധാതുസാമ്യക്രിയാ ചോക്താ തന്ത്രസ്യാസ്യ പ്രയോജനമ്” (സൂ.അ.൧) ഇത്യുക്തേഃ||൨൯||

Adhikarana 28 (30-33) · Śloka 33

തത്ര ശ്ലോകാഃ- പഞ്ചപഞ്ചകമുദ്ദിഷ്ടം മനോ ഹേതുചതുഷ്ടയമ്| ഇന്ദ്രിയോപക്രമേऽധ്യായേ സദ്വൃത്തമഖിലേന ച||൩൦|| സ്വസ്ഥവൃത്തം യഥോദ്ദിഷ്ടം യഃ സമ്യഗനുതിഷ്ഠതി| സ സമാഃ ശതമവ്യാധിരായുഷാ ന വിയുജ്യതേ||൩൧|| നൃലോകമാപൂരയതേ യശസാ സാധുസമ്മതഃ| ധര്മാര്ഥാവേതി ഭൂതാനാം ബന്ധുതാമുപഗച്ഛതി||൩൨|| പരാന് സുകൃതിനോ ലോകാന് പുണ്യകര്മാ പ്രപദ്യതേ| തസ്മാദ്വൃത്തമനുഷ്ഠേയമിദം സര്വേണ സര്വദാ||൩൩||

സങ്ഗ്രഹേ ഹേതുചതുഷ്ടയം സമാതിഹീനമിഥ്യായോഗാഃ| സമാഃ ശതം വര്ഷശതം; യദ്യപി സദ്വൃത്താനുഷ്ഠാനേऽപി ദൈവവിപര്യയേണാന്തരാ മരണം വ്യാധയോ വാ ഭവന്തി, തഥാऽപി പ്രാധാന്യാദ്ദൈവകൃതവ്യാധേഃ പുരുഷാപരാധാവിഷയത്വാദുക്തം സമാഃ ശതമിത്യാദി; യദുക്തം- “പരിഹാര്യാണി യത്നേന സദാ പരിഹരന്നരഃ| ഭവത്യനൃണതാം പ്രാപ്തഃ സാധൂനാമിഹ പണ്ഡിതഃ” (സൂ.അ.൨൮) ഇതി||൩൦-൩൩||

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

യച്ചാന്യദപി കിഞ്ചിത് സ്യാദനുക്തമിഹ പൂജിതമ്| വൃത്തം തദപി ചാത്രേയഃ സദൈവാഭ്യനുമന്യതേ||൩൪||

അനുക്തസദ്വൃത്തോപസങ്ഗ്രഹാര്ഥമാഹ- യച്ചാന്യദപീത്യാദി| വൃത്തമ് ആചാരഃ| ഇഹായുര്വേദേऽനുക്തമപ്യാചാരോപദേശകേഷു ധര്മശാസ്ത്രേഷു പൂജിതം, യഥാ- “നാകസ്മാദ്വികചോ ഭവേന്ന പരശസ്യേഷു ഗാം ചരന്തീം ധാവന്തീം വാ പരസ്യ ബ്രൂയാത്” ഇത്യാദി, സര്വമാത്രേയസ്യാനുമതം സാക്ഷാദായുര്വേദാവിഷയത്വേന ഗ്രന്ഥവിസ്തരഭയാച്ച ന പ്രോക്തമിത്യഭിപ്രായഃ|||൩൪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ ഇന്ദ്രിയോപക്രമണീയോ നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮|| ഇതി സ്വസ്ഥചതുഷ്കോ ദ്വിതീയഃ||൨||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വിതീയേ സ്വസ്ഥചതുഷ്കേ ഇന്ദ്രിയോപക്രമണീയോ നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||