8. indriyōpakramaṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாத இந்த்ரியோபக்ரமணீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||

ஸ்வஸ்தாதிகாரே ஆஹாராசாரசேஷ்டாஸு பரஂ ப்ரயத்நமாதிஷ்டேதித்யுக்தஂ, தத்ராஹாரசேஷ்டாஃ காஶ்சித் பூர்வாத்யாயத்ரயேண ப்ரதிபாதிதாஃ, தேநாவஶிஷ்டஸ்யாசாரஸ்யாபிதாநார்தஂ ததேந்த்ரியமநஸாமதியோகாயோகமித்யாயோகபரிஹாரரூபசேஷ்டோபதர்ஶநார்தஂ சேந்த்ரியோபக்ரமணீயமாஹ| தத்ராபி வக்ஷ்யமாணசேஷ்டாசாரயோஃ ப்ராயேணேந்த்ரியாதிவிஷயத்வேநேந்த்ரியாதீந்யேவ தாவதாஹ| இந்த்ரியஸ்யோபக்ரமணஂ வ்யாகர்துமாரம்பஃ, தமிந்த்ரியோபக்ரமமிந்த்ரியவ்யாகரணமதிகத்ய கதோऽத்யாய இந்த்ரியோபக்ரமணீயஃ||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

இஹ கலு பஞ்சேந்த்ரியாணி, பஞ்சேந்த்ரியத்ரவ்யாணி, பஞ்சேந்த்ரியாதிஷ்டாநாநி, பஞ்சேந்த்ரியார்தாஃ, பஞ்சேந்த்ரியபுத்தயோ பவந்தி, இத்யுக்தமிந்த்ரியாதிகாரே||௩||

இஹேதி இஹ ப்ரகரணே பஞ்சேந்த்ரியாணி, தேந ப்ரகரணாந்தரே தர்ஶநாந்தரபரிக்ரஹேண வக்ஷ்யமாணைகாதஶேந்த்ரியாபிதாநேந ஸமஂ ந விரோதஃ; யதஃ ஸர்வபாரிஷதமிதஂ ஶாஸ்த்ரஂ, தேநாயுர்வேதாவிருத்தவைஶேஷிகஸாங்க்யாதிதர்ஶநபேதேந விருத்தார்தோऽபிதீயமாநோ ந பூர்வாபரவிரோதமாவஹதீத்யர்தஃ| மநஸ்து யத்யபி வைஶேஷிகமதேऽபீந்த்ரியஂ, ஶாஸ்த்ரகாரேணாபி மதுரரஸப்ரஸ்தாவே “ஷடிந்த்ரியப்ரஸாதநஃ” (ஸூ. அ.௨௬) இத்யபிதாநாதநுமதமேவ, ததாऽபீஹ ப்ரகரணே சக்ஷுராதிப்யோ வக்ஷ்யமாணாதிகதர்மயோகிதயா நேந்த்ரியத்வேந படிதம்| இந்த்ரியாதீநி ஸ்வயமேவ வ்யாகரிஷ்யதி- தத்ர சக்ஷுரித்யாதிநா| இத்யேதாவதேவோக்தமிந்த்ரியாதிகாரே, ‘பூர்வாசார்யைஃ’ இதி ஶேஷஃ; ஏதேநாந்யஶாஸ்த்ரேऽபீந்த்ரியாதிகாரே ஏதாவதேவோக்தமிதி பலதி||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

அதீந்த்ரியஂ புநர்மநஃ ஸத்த்வஸஞ்ஜ்ஞகஂ, ‘சேதஃ’ இத்யாஹுரேகே, ததர்தாத்மஸம்பதாயத்தசேஷ்டஂ சேஷ்டாப்ரத்யயபூதமிந்த்ரியாணாம்||௪||

சக்ஷுராதிப்யோ விஶிஷ்டேந தர்மேண மநோ தர்ஶயதி- அதீந்த்ரியமித்யாதி| அதிக்ராந்தமிந்த்ரியமதீந்த்ரியஂ; சக்ஷுராதீநாஂ யதிந்த்ரியத்வஂ பாஹ்யஜ்ஞாநகாரணத்வஂ, தததிக்ராந்தமித்யர்தஃ; யத்யபி மநோऽபி ஸுகாதிஜ்ஞாநஂ ப்ரதி காரணத்வேநேந்த்ரியஂ, ததாऽபீந்த்ரியசக்ஷுராத்யதிஷ்டாயகத்வவிஶேஷாததீந்த்ரியமித்யுக்தஂ; யதி வாऽதீந்த்ரியமிதி சக்ஷுராதிப்யோऽப்யதீந்த்ரியேப்யஃ ஸூக்ஷ்மதரஂ, துரவபோதாத்| ஸத்த்வமித்யேஷா ஸஞ்ஜ்ஞா யஸ்ய தத்ததா| சேத இத்யாஹுரேக இதி பரமதஸ்யாப்ரதிஷேதாத் ஸ்வயமப்யநுமதம்| பர்யாயகதநஂ ஶாஸ்த்ரே வ்யவஹாரார்தம்| ததிதி மநஃ, அர்தோ மநோऽர்தஃ, ஸ ச ஸுகாதிஶ்சிந்த்யவிசார்யாதிஶ்ச, ஆத்மா சேதநப்ரதிஸந்தாதா, அநயோஃ ஸம்பத் ததர்தாத்மஸம்பத், ஏததாயத்தா சேஷ்டா வ்யாபாரோ யஸ்ய தத்ததா; தத்ரார்தஸம்பத் ஸுகாதீநாஂ ஸந்நிகர்ஷஶ்சிந்த்யாதீநாமாபிமுக்யஂ ச, ஆத்மஸம்பதர்தக்ரஹணே ப்ரயத்நஶாலித்வஂ, மநஶ்சேஷ்டா ச ஸுகாதிஜ்ஞாநஂ ததா சிந்த்யசிந்தநாதி ததா சக்ஷுராதீந்த்ரியப்ரேரணஂ ச| இந்த்ரியாணாஂ சக்ஷுராதீநாஂ யா சேஷ்டா ஸ்வவிஷயரூபாதிஜ்ஞாநலக்ஷணா, தத்ர ப்ரத்யயபூதஂ காரணபூதஂ மந இதி யோஜ்யம்| ஏதேநைததுக்தஂ பவதி- யதா ஸுகாதயஶ்சிந்த்யாதயோऽபி விஷயா பவந்த்யாऽऽத்மா ச ப்ரயத்நவாந் பவதி ததா மநஃ ஸ்வவிஷயே ப்ரவர்ததே, இந்த்ரியாணி சாதிதிஷ்டதி, இந்த்ரியாணி ச மநோऽதிஷ்டிதாந்யேவ ஸ்வவிஷயஜ்ஞாநே ப்ரவர்தந்தே||௪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ஸ்வார்தேந்த்ரியார்தஸங்கல்பவ்யபிசரணாச்சாநேகமேகஸ்மிந் புருஷே ஸத்த்வஂ, ரஜஸ்தமஃஸத்த்வகுணயோகாச்ச; ந சாநேகத்வஂ, நஹ்யேகஂ ஹ்யேககாலமநேகேஷு ப்ரவர்ததே ; தஸ்மாந்நைககாலா ஸர்வேந்த்ரியப்ரவத்திஃ||௫||

இதாநீஂ தந்மந ஏகஸ்மிந் புருஷே உபாதிபேதாதநேகஂ பரமார்ததஸ்த்வேகமிதி தர்ஶயதி- ஸ்வார்தேத்யாதி| ஸத்த்வஂ மநஃ| அநேகம் அநேகமிவ, ஸ்வார்தேந்த்ரியார்தஸங்கல்பவ்யபிசரணாத் ததா ரஜஸ்தமஃஸத்த்வகுணயோகாச்ச| சகாரஃ பரஸ்பரஸமுச்சயே| ஸ்வார்தஸ்ய மநோऽர்தஸ்ய சிந்த்யஸ்ய வ்யபிசரணாதேகஂ சிந்த்யமர்தஂ பரித்யஜ்யாந்யஸ்யார்தஸ்ய க்ரஹணாதித்யர்தஃ; ஏதேநைததுக்தஂ பவதி- யதேகமேவ மநோ யதா தர்மஂ சிந்தயேத்ததா தர்மசிந்தகஂ, யதா தர்மஂ பரித்யஜ்ய ததேவ காமஂ சிந்தயதி ததா காமசிந்தகம், இத்யேவமாதிநா தர்மபேதேநாபிந்நமபி பிந்நமபிதீயதே; ஏவமிந்த்ரியார்தவ்யபிசரணேऽபி யதா ரூபஂ கஹ்ணாதி ததா ரூபக்ராஹகஂ, யதா கந்தஂ கஹ்ணாதி ததா கந்தக்ராஹகமித்யாதி வாச்யம்; ஏவஂ ஸங்கல்பவ்யபிசரணேऽபி வ்யாக்யேயஂ, தத்ர ஸங்கல்பஃ ப்ரதிபந்நாநாஂ பாவாநாமுபகாரகஂ மமேதமபகாரகஂ மமேதமிதி வா குணதோ தோஷதோ வா கல்பநம்; ஏதத்வ்யபிசரணே ச கதாசித்குணகல்பகஂ கதாசித்தோஷகல்பகமிதி மநோபேதோ வ்யாக்யேயஃ| ததா ஏகபுருஷே ஏகமேவ மநோ யதா பஹுரஜோயுக்தஂ பவதி ததா க்ரோதாதிமத்பவதி, யதா பஹுதமோயுக்தஂ பவதி ததாऽஜ்ஞாநபயாதிமத்பவதி, யதா ஸத்த்வயுக்தஂ பவதி ததா ஸத்யஶௌசாதியுக்தஂ பவதி, ததஶ்சாநேகமிவ மநோ பவதி| ததேதத் ப்ரதிபாதிதமநேகத்வஂ பரமார்ததோ ந பவதீத்யாஹ- ந சேத்யாதி| ந சாநேகத்வஂ மநஸ இத்யர்தஃ| சகாராதமஹத்த்வஂ ச மநஸ இதி ஸமுச்சிநோதி| யதுக்தம்- “அணுத்வமத சைகத்வஂ த்வௌ குணௌ மநஸஃ ஸ்மதௌ” (ஶா.அ.௧) இதி| குதோ நாநேகத்வமித்யாஹ- ந ஹீத்யாதி| அநேகமேககாலமநேகேஷு ப்ரவர்ததே; அநேகஂ யந்மநஃ தேவதத்தயஜ்ஞதத்தவிஷ்ணுமித்ரேஷு ஶரீரிஷு தஷ்டஂ ததேககாலஂ யுகபதநேகேஷு ரூபஜ்ஞாநஶப்தஜ்ஞாநகந்தஜ்ஞாநேஷு வர்ததே ஏவஂ தஷ்டஂ, தத்யதி ஏகபுருஷேऽபி பஹூநி மநாஂஸி ஸ்யுஸ்ததா தாந்யபி யுகபதேகபுருஷ ஏவ ரூபாதிஜ்ஞாநேஷு ப்ரவர்தேரந், ந து ப்ரவர்தந்தே, தஸ்மாதேகமேவைகபுருஷே மந இத்யர்தஃ| தீர்காஂ ஶஷ்குலீஂ பக்ஷயதோ யுகபத் பஞ்சஜ்ஞாநாந்யுத்பத்யந்த இதி து ஜ்ஞாநஂ யுகபதுத்பலபத்ரஶதவ்யக்திபேதஜ்ஞாநவத்ப்ராந்தம்| பரமார்ததோ யுகபஜ்ஜ்ஞாநோத்பத்தௌ ஹி ஸதி விஷயஸந்நிகர்ஷே ஸர்வதைவ ஹி யுகபஜ்ஜ்ஞாநாநி ஸ்யுஃ| அத ஏவ ஹி காரணாந்மஹத்த்வமபி மநஸோ நாஸ்தி, மஹத்த்வே ஹி ஸதி யுகபத்பஞ்சேந்த்ரியாதிஷ்டாநாஜ்ஜ்ஞாநோத்பத்திஃ ஸ்யாத், ந ச பவதி, தஸ்மாதேகமணு ச மந இதி| யஸ்மாச்சைகபுருஷே ஏகஂ மநோऽணுபரிமாணஂ ச, தஸ்மாத் காரணாந்நைககாலா ஸர்வேந்த்ரியப்ரவத்திஃ ந யுகபதிந்த்ரியாணி ஸ்வவிஷயோபலப்தௌ ப்ரவர்தந்த இத்யர்தஃ| இந்த்ரியாணி மநோऽதிஷ்டிதாநி ப்ரவர்தந்தே, தேந யதா மநஶ்சக்ஷுரதிதிஷ்டதி ததா ந க்ராணாதீநி, ஏவஂ யதா க்ராணமதிதிஷ்டதி ததா ந சக்ஷுராதீநி||௫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

யத்குணஂ சாபீக்ஷ்ணஂ புருஷமநுவர்ததே ஸத்த்வஂ தத்ஸத்த்வமேவோபதிஶந்தி முநயோ பாஹுல்யாநுஶயாத்||௬||

நநு யத்யேகஸ்மிந்நேவ புருஷே கதாசித்ரஜோயுக்தஂ கதாசித்தமோயுக்தஂ கதாசித் ஸத்த்வயுக்தஂ மநோ பவதி, தத் கதமயஂ ஸாத்த்விகோऽயஂ ராஜஸ இத்யாதிவ்யபதேஶோ பவதீத்யாஹ- யத்குணமித்யாதி| யேந குணேந ஸத்த்வாதிநா யுக்தஂ யத்குணம், அபீக்ஷ்ணஂ புநஃ புநஃ, ஸத்த்வஂ மநஃ, அநுவர்ததேऽநுபத்நாதி, தத்ஸத்த்வஂ ஸாத்த்விகஂ ராஜஸஂ தாமஸஂ வா உபதிஶந்தி, பாஹுல்யாநுஶயாத் பூரிஸம்பந்தாதித்யர்தஃ| ஏததுக்தஂ பவதி- ஸத்யபி குணாந்தராந்வயே ஸத்த்வபாஹுல்யாத் ஸத்த்வகார்யாணி ஸத்யஶௌசாதீநி யஸ்ய பவந்தி ஸ ஸாத்த்விக இதி வ்யபதிஶ்யதே; ஏவமபரமபி வ்யாக்யேயம்||௬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

மநஃபுரஃஸராணீந்த்ரியாண்யர்தக்ரஹணஸமர்தாநி பவந்தி||௭||

உக்தஂ மநஶ்சேஷ்டாப்ரத்யயபூதமிந்த்ரியாணாஂ தத்வ்யாகரோதி- மந இத்யாதி| மநஃபுரஃஸராணி மநோதிஷ்டிதாநி||௭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

தத்ர சக்ஷுஃ ஶ்ரோத்ரஂ க்ராணஂ ரஸநஂ ஸ்பர்ஶநமிதி பஞ்சேந்த்ரியாணி||௮||

பஞ்சேந்த்ரியாணீத்யுக்தஂ தத்விவணோதி- தத்ர சக்ஷுரித்யாதி| சஷ்டே ரூபஂ ரூபவந்தஂ ச ப்ரகாஶயதீதி சக்ஷுஃ| தச்சோபயநயகோலகாதிஷ்டாநமேகமேவ| ஶணோத்யநேநேதி ஶ்ரோத்ரம்| ஜிக்ரத்யநேநேதி க்ராணம்| ரஸத்யாஸ்வாதயத்யநேநேதி ரஸநம்| ஸ்பஶத்யநேநேதி ஸ்பர்ஶநம்||௮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

பஞ்சேந்த்ரியத்ரவ்யாணி- கஂ வாயுர்ஜ்யோதிராபோ பூரிதி||௯||

இந்த்ரியாணாஂ ப்ராதாந்யேநாரம்பகஂ த்ரவ்யமிந்த்ரியத்ரவ்யம்; இந்த்ரியேஷு சக்ஷுராதௌ நிர்திஷ்டஂ, ப்ராதாந்யாத்| யதுக்தஂ ஶாலாக்யே- “ஶ்ரோத்ரத்வக்க்ராணரஸநைஃ ஶ்ரேஷ்டைரபி ஸமந்விதஃ | பலவர்ணாத்யுபேதோऽபி நஷ்டதக் குட்யஸந்நிபஃ” இதி| இந்த்ரியத்ரவ்யநிர்தேஶே து உதிதத்வேந நிர்தேஶஃ கதோ வக்ஷ்யமாணேந “மஹாபூதாநி கஂ வாயுரக்நிராபஃ க்ஷிதிஸ்ததா” (ஶா.அ.௧) இதி க்ரந்தக்ரமாநுரோதேந||௯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

பஞ்சேந்த்ரியாதிஷ்டாநாநி- அக்ஷிணீ கர்ணௌ நாஸிகே ஜிஹ்வா த்வக் சேதி||௧௦||

இந்த்ரியாதிஷ்டாநமிந்த்ரியாஶ்ரயஃ| யத்யபி சாக்ஷிணீ கர்ணௌ நாஸாபுடே த்வே ததாऽப்யேகேந்த்ரியாதிஷ்டாநத்வேநைகமேவேதி கத்வா “பஞ்ச” இத்யுக்தம்||௧௦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

பஞ்சேந்த்ரியார்தாஃ- ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தாஃ||௧௧||

இந்த்ரியார்தா இந்த்ரியவிஷயாஃ| அத்ர ச ஸ்பர்ஶக்ரஹணேந ஸ்பர்ஶஸ்ய ஸ்பர்ஶாஶ்ரயஸ்ய ச த்ரவ்யஸ்ய ஸ்பர்ஶைகார்தஸமவேதஸ்ய ச பரிமாணாதேஃ ஸ்பர்ஶக்ராஹ்யஸ்ய க்ரஹணம்| ஏவஂ ரூபாதிஷ்வபி வாச்யம்||௧௧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

பஞ்சேந்த்ரியபுத்தயஃ- சக்ஷுர்புத்த்யாதிகாஃ; தாஃ புநரிந்த்ரியேந்த்ரியார்தஸத்த்வாத்மஸந்நிகர்ஷஜாஃ, க்ஷணிகா, நிஶ்சயாத்மிகாஶ்ச, இத்யேதத் பஞ்சபஞ்சகம்||௧௨||

அஸாதாரணேந காரணேநேந்த்ரியேண வ்யபதிஷ்டா புத்தய இந்த்ரியபுத்தயஃ| சக்ஷுஷா அஸாதாரணேந காரணேந ஜநிதா புத்திஶ்சக்ஷுர்புத்திஃ; ஏவஂ ஶ்ரோத்ராதிபுத்திஷு வாச்யம்| இஹ சக்ஷுர்புத்திராதாவுபதிஶ்யதே, சக்ஷுர்புத்தேரேவ பஹுவிஷயத்வாத்| இந்த்ரியபுத்த்யுத்பாதஸாமக்ரீமாஹ- தாஃ புநரித்யாதி| ஸந்நிகர்ஷஃ ஸம்பந்தஃ; ஸ ச க்வசித் ஸஂயோகஃ, க்வசித் ஸமவாயஃ; தேந சக்ஷுர்புத்த்யாதாவாத்மா மநஸா ஸஂயுஜ்யதே, மந இந்த்ரியேண, இந்த்ரியமர்தேந; ஶ்ரோத்ரபுத்தௌ து ஶ்ரோத்ரஶப்தயோஃ ஸமவாய இதி விஶேஷஃ| க்ஷணிகா இதி ஆஶுதரவிநாஶிந்யஃ, ந து பௌத்தஸித்தாந்தவதேகக்ஷணாவஸ்தாயிந்யஃ| நிஶ்சயாத்மிகா வஸ்துஸ்வரூபபரிச்சேதாத்மிகா | க்ஷணிகத்வேऽபி வஸ்துபரிச்சேதகத்வஂ ப்ரதீபார்சிர்ஜ்வலநவத்புத்தீநாமவிருத்தமித்யர்தஃ ||௧௨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

மநோ மநோர்தோ புத்திராத்மா சேத்யத்யாத்மத்ரவ்யகுணஸங்க்ரஹஃ ஶுபாஶுபப்ரவத்திநிவத்திஹேதுஶ்ச, த்ரவ்யாஶ்ரிதஂ ச கர்ம; யதுச்யதே க்ரியேதி||௧௩||

மநோऽர்தோ வக்ஷ்யமாணோ ‘மநஸஸ்து சிந்த்யமர்தஃ’ இத்யநேந| புத்திரிஹ மநோபுத்திர்விவக்ஷிதா, இந்த்ரியபுத்தீநாஂ பஞ்சபஞ்சகேநைவ க்ரஹணாத்| ஆத்மாநமதிகத்யாத்யாத்மம்; ஆத்மாநமதிகத்ய யாநி த்ரவ்யாணி யே ச குணாஃ, தேஷாஂ ஸங்க்ரஹோऽத்யாத்மத்ரவ்யகுணஸங்க்ரஹஃ| தத்ர குணா ரூபாதிபுத்தயஃ, ஶேஷஂ த்ரவ்யம்| ஏததுக்தஂ பவதி- ஆத்மநோऽபகாரகோபகாரகாணாஂ த்ரவ்யகுணாநாமயஂ ஸங்க்ரஹ இதி| யோऽயஂ ஸங்க்ரஹஃ ஶுபஸ்ய தர்மஸ்ய ஸுகஸ்ய ச ப்ரவத்தௌ ஹேதுர்பவதி, அஶுபஸ்யாதர்மஸ்யாஸுகஸ்ய ச நிவத்தௌ ஹேதுர்பவதி; தத்ரோக்தஸங்க்ரஹஸ்ய ஸம்யக்யோகஃ ஶுபஸ்ய ப்ரவத்தாவஶுபஸ்ய நிவத்தௌ ஹேதுர்பவதி, அயோகாதியோகமித்யாயோகாஸ்து அஶுபஸ்ய ப்ரவத்தௌ ஹேதவஃ; யதி வா ஶுபஸ்ய பூர்வவ்யாகதஸ்ய, அஶுபஸ்ய ச பூர்வவ்யாகதஸ்ய ப்ரவத்தேஃ ஸஂஸாரஸ்ய, நிவத்தேர்மோக்ஷஸ்ய யதோக்தஸங்க்ரஹோ ஹேதுரிதி வ்யாக்யேயஂ; தத்ர ஸங்க்ரஹஸ்ய ஶுபாஶுபஹேதுத்வஂ பூர்வவதேவ வ்யாக்யேயஂ; துர்ஜ்ஞாதஸ்து ஸங்க்ரஹஃ ஸஂஸாரஸ்ய ஹேதுர்பவதி, தத்த்வதோ ஜ்ஞாதஸ்து மோக்ஷஹேதுரிதி வ்யாக்யேயம்| அத்யாத்மத்ரவ்யகுணாததிகமநுக்தஂ ஶுபாதிஹேதுமாஹ- த்ரவ்யாஶ்ரிதஂ சேத்யாதி| கர்மேத்யுச்யமாநே வமநாதிஷ்வபி ததாऽऽஸ்யாஸ்வப்நாதிஷ்வபி கர்மஶப்தவாச்யேஷு ப்ரஸக்திஃ ஸ்யாத், அதஸ்தத்வ்யாவத்த்யர்தஂ த்ரவ்யாஶ்ரிதமிதி பதஂ; ததாऽபி தர்மாதர்மயோஃ கர்மஶப்தவாச்யயோஃ ப்ரஸக்திஃ ஸ்யாதித்யத உக்தஂ- யதுச்யதே க்ரியேதி| கர்மணஃ பதக்கத்வாऽபிதாநஂ பஞ்சகர்மாதிஷு கர்மணோऽப்ரவிஷ்டத்வாத்||௧௩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

தத்ராநுமாநகம்யாநாஂ பஞ்சமஹாபூதவிகாரஸமுதாயாத்மகாநாமபி ஸதாமிந்த்ரியாணாஂ தேஜஶ்சக்ஷுஷி, கஂ ஶ்ரோத்ரே, க்ராணே க்ஷிதிஃ, ஆபோ ரஸநே, ஸ்பர்ஶநேऽநிலோ விஶேஷேணோபபத்யதே| தத்ர யத்யதாத்மகமிந்த்ரியஂ விஶேஷாத்தத்ததாத்மகமேவார்தமநுகஹ்ணாதி, தத்ஸ்வபாவாத்விபுத்வாச்ச||௧௪||

ஸம்ப்ரதி வைத்யகஸித்தாந்தேந பாஞ்சபௌதிகாநாமபி சக்ஷுராதீநாஂ யதா தைஜஸத்வாதிவ்யபதேஶோ பவதி ததாஹ- தத்ரேத்யாதி| அநுமாநேந ப்ரதீயந்த இத்யநுமாநகம்யாநி; அநுமாநஂ ச- சக்ஷுர்புத்த்யாதயஃ கரணகார்யாஃ, க்ரியாத்வாத்; சிதிக்ரியாவத்| மஹாபூதாநி காதீநி, தேஷாஂ விகாரஃ பரிணாமவிஶேஷஃ, ஸமுதாயோ மேலகஃ, ஸ ஆத்மா ஸமவாயிகாரணஂ யேஷாஂ தாநி| விஶேஷேண அதிகத்வேந| ஏததுக்தஂ பவதி- பாஞ்சபௌதிகத்வேऽபி தேஜோதிகத்வாச்சக்ஷுஸ்தைஜஸஂ வ்யபதிஶ்யதே; ஏவஂ க்ராணாதிஷ்வபி பதிவ்யாத்யதிகத்வேந பார்திவத்வாதிவ்யபதேஶஃ| அத கதஂ சக்ஷுஸ்தேஜோதிகஂ, க்ராணஂ பதிவ்யதிகமித்யாத்யவதார்யத இத்யாஹ- தத்ரேத்யாதி| யதிந்த்ரியஂ விஶேஷாத்பூயஸ்த்வேந யதாத்மகஂ யத்பூதாரப்தஂ, ததிந்த்ரியஂ ததாத்மகமேவ தத்பூதாத்மகமேவ, அர்தஂ விஷயமநுகஹ்ணாதி அநுதாவதி; யத்தேஜஃப்ரதாநஂ தத்தேஜஃப்ரதாநமேவ விஷயஂ கஹ்ணாதீத்யர்தஃ, ஏவஂ பார்திவாதிஷ்வபி வாச்யம்| தத்ர ஹேதுமாஹ- தத்ஸ்வபாவாத்விபுத்வாச்ச| தத்ஸ்வபாவாதிதி க்ராஹ்யாணாஂ ரூபாதீநாஂ யஃ ஸ்வபாவஸ்தைஜஸத்வாதிஃ,சக்ஷுராதீநாமபி தத்ஸ்வபாவாதேவேத்யர்தஃ; விபுத்வாதிதி ஶக்தத்வாத், ஸமாநஜாதீயதைஜஸாதிக்ரஹண ஏவ சக்ஷுராதீநாஂ ஶக்தத்வாதித்யர்தஃ| ததநேந க்ரந்தேநைததநுமாநமுபதிஶ்யதே- யத்- சக்ஷுஸ்தைஜஸஂ, ரூபாதீநாஂ மத்யே ரூபஸ்யைவ ப்ரகாஶகத்வாத்பாஹ்யாலோகவத்; ரஸநமாப்யஂ, ரூபாதீநாஂ மத்யே ரஸஸ்யைவ ப்ரகாஶகத்வாத்தந்தோதகவத்; ததா கந்தஃ ஸ்வஜாதீயகுணோத்கர்ஷவதிந்த்ரியக்ராஹ்யஃ, பூதவிஶேஷகுணத்வாத்ரூபவதித்யாதி||௧௪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

ததர்தாதியோகாயோகமித்யாயோகாத் ஸமநஸ்கமிந்த்ரியஂ விகதிமாபத்யமாநஂ யதாஸ்வஂ புத்த்யுபகாதாய ஸம்பத்யதே, ஸாமர்த்யயோகாத் புநஃ ப்ரகதிமாபத்யமாநஂ யதாஸ்வஂ புத்திமாப்யாயயதி||௧௫||

ஶுபாஶுபப்ரவத்திஹேதுரிதி யதுக்தஂ ததுபபாதயதி- ததர்தேத்யாதி| தத் இந்த்ரியம், அர்தஸ்ய ரூபாதேரதியோகோ ரூபாத்யதிதர்ஶநம், அயோகோ ஹீநமாத்ரரூபாதிதர்ஶநஂ ஸர்வஶோ ரூபாத்யதர்ஶநஂ ச, மித்யாயோகோ விகதபீபத்ஸரூபாதிதர்ஶநம்| ஸமநஸ்கஂ மநஸா ஸஹிதஂ, விகதிஂ விகாரமாபத்யமாநஂ; ஸமநஸ்கமிதி விஶேஷணஂ குர்வந் சக்ஷுராத்யுபகாதாந்மநஸோऽப்யுத்விக்நத்வதைந்யாதிலக்ஷணோ விகாரோ பவதீதி தர்ஶயதி| யதாஸ்வஂ யா யஸ்யாத்மீயா புத்திஃ| ஸாமர்த்யயோகாத் ஸமயோகாத்| புநஃஶப்தஃ பூர்வபக்ஷாத்வ்யாவர்தயதி| ப்ரகதிஂ ஸ்வபாவம், ஆபத்யமாநம் அநுவிதீயமாநம்; ‘இந்த்ரியம்’ இதி ஶேஷஃ| யதாஸ்வஂ புத்திமாப்யாயயதீதி ஆத்மீயாமாத்மீயாஂ புத்திஂ ஸாதத்யேந ஜநயதீத்யர்தஃ||௧௫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

மநஸஸ்து சிந்த்யமர்தஃ| தத்ர மநஸோ மநோபுத்தேஶ்ச த ஏவ ஸமாநாதிஹீநமித்யாயோகாஃ ப்ரகதிவிகதிஹேதவோ பவந்தி||௧௬||

பூர்வஂ மந உக்தஂ, தஸ்ய க்ராஹ்யஂ விஷயமாஹ- மநஸஸ்து சிந்த்யமர்த இதி| இந்த்ரியநிரபேக்ஷஂ மநோ யத்கஹ்ணாதி தச்சிந்த்யஂ (யதி வா, இந்த்ரியகஹீதமேவார்தஂ யத் புநரிந்த்ரியநிரபேக்ஷஂ மநோ கஹ்ணாதி தச்சிந்த்யம் )| ஏதச்ச ப்ராதாந்யாதுக்தஂ; தேந மநோர்தாநாஂ ஸுகாதீநாமநுபாதாநஂ தோஷத்வேந நைவோத்பாவநீயம்| த ஏவேத்யாதி மநோவிஷயஸ்ய சிந்த்யஸ்ய ஸமயோகஸ்ததாऽதிஹீநமித்யாயோகாஶ்ச| ப்ரகதிஃ அவிகாரஃ ஸ்வபாவ இதி யாவத்; விகதிஃ விகாரஃ| தத்ர சிந்த்யஸ்ய ஸம்யக்யோகோ மநஸோ மநோபுத்தேஶ்ச ப்ரகதிஹேதுர்பவதி, அதியோகாதயஸ்து சிந்த்யஸ்ய மநஸோ மநோபுத்தேஶ்ச சிந்தநத்யாநாதிலக்ஷணாயா விகதேர்ஹேதவோ பவந்தீதி வாச்யம்| அசிந்தநாதிசிந்தநபயாநகசிந்தநைர்மநோऽபி விகதஂ மநோபுத்திமபி விகதாஂ ஜநயதீதி பாவஃ||௧௬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

தத்ரேந்த்ரியாணாஂ ஸமநஸ்காநாமநுபதப்தாநாமநுபதாபாய ப்ரகதிபாவே ப்ரயதிதவ்யமேபிர்ஹேதுபிஃ; தத்யதா- ஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகேந புத்த்யா ஸம்யகவேக்ஷ்யாவேக்ஷ்ய கர்மணாஂ ஸம்யக் ப்ரதிபாதநேந, தேஶகாலாத்மகுணவிபரீதோபாஸநேந சேதி| தஸ்மாதாத்மஹிதஂ சிகீர்ஷதா ஸர்வேண ஸர்வஂ ஸர்வதா ஸ்மதிமாஸ்தாய ஸத்வத்தமநுஷ்டேயம்||௧௭||

ததீதஶே கர்தவ்யமாஹ- தத்ரேத்யாதி| அநுபதாபாய அநுபகாதாய; உபகாதகஹேதுவர்ஜநேநேத்யபிப்ராயஃ| ப்ரகதிபாவே நிர்விகாரத்வகரணே; பேஷஜோபயோகேநேத்யபிப்ராயஃ| ஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகேநேதி இந்த்ரியார்தஸமயோகேந| புத்த்யா ஸம்யகிதஂ மம ஹிதமிதஂ மமாஹிதமித்யவேக்ஷ்யாவேக்ஷ்ய| கர்மணாஂ ப்ரவத்தீநாஂ ஸம்யக்ப்ரதிபாதநேநேதி அஹிதகர்மபரித்யாகேந ஹிதகர்மாசரணேந ச| ஏதேந ப்ரஜ்ஞாபராதமூலாஹிதப்ரவத்திநிஷேதேந ஹிதார்தப்ரவத்த்யுபதேஶஃ கதோ பவதி| ஏதேந சாஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகப்ரஜ்ஞாபராதபரிஹாராப்யாமநாகதாபாதப்ரதிஷேதரூபா சேஷ்டோக்தா பவதி| உத்பந்நவிகாரப்ரதிஷேதோபாயஸ்து தேஶகாலேத்யாதிநா கத்யதே; குணஶப்தஃ ப்ரத்யேகமபிஸம்பத்யதே, ஆத்மஶப்தேந ப்ரகதிவிகாரயோர்க்ரஹணம்| தஸ்மாத் கர்மணாஂ க்ரியாரூபாணாஂ ஶாஸ்த்ரவிஹிதத்வேந ப்ரதிபாதிதாநாஂ ஸம்யகநுஷ்டாநமாரோக்யஹேதுஃ| தச்ச கர்ம ஹிதஂ ஸத்வத்தாநுஷ்டாநரூபம்| தஸ்மாத் காரணாதாத்மஹிதஂ கர்துமிச்சதா, ஸ்மதிமாஸ்தாயாவதாநேந ஸத்வத்தோபதேஶஂ ஸ்மத்வேத்யர்தஃ, ஸதாஂ வத்தமநுஷ்டாநஂ தேஹவாங்மநஃப்ரவத்திரூபஂ ஸத்வத்தமநுஷ்டேயம்| இஹ ஜந்மநி ஜந்மாந்தரே ச ஶாந்திஶௌசாசாராதியோகஜநிததர்மப்ரபாவாத்த்ரிவர்கமவ்யாகுலமுபயுஞ்ஜாநாஸ்திஷ்டந்தீதி ‘ஸந்த’ இத்யுச்யந்தே, அதார்மிகாஸ்து வித்யமாநா அப்யப்ரஶஸ்தாவஸ்தாநத்வேந| ‘அஸந்த’ இத்யுச்யந்தே||௧௭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

தத்த்யநுதிஷ்டந் யுகபத் ஸம்பாதயத்யர்தத்வயமாரோக்யமிந்த்ரியவிஜயஂ சேதி; தத் ஸத்வத்தமகிலேநோபதேக்ஷ்யாமோऽக்நிவேஶ ! தத்யதா- தேவகோப்ராஹ்மணகுருவத்தஸித்தாசார்யாநர்சயேத், அக்நிமுபசரேத், ஓஷதீஃ ப்ரஶஸ்தா தாரயேத், த்வௌ காலாவுபஸ்பஶேத், மலாயநேஷ்வபீக்ஷ்ணஂ பாதயோஶ்ச வைமல்யமாதத்யாத், த்ரிஃபக்ஷஸ்ய கேஶஶ்மஶ்ருலோமநகாந் ஸஂஹாரயேத், நித்யமநுபஹதவாஸாஃ ஸுமநாஃ ஸுகந்திஃ ஸ்யாத், ஸாதுவேஶஃ, ப்ரஸித்தகேஶஃ , மூர்தஶ்ரோத்ரக்ராணபாததைலநித்யஃ, தூமபஃ, பூர்வாபிபாஷீ, ஸுமுகஃ, துர்கேஷ்வப்யுபபத்தா, ஹோதா, யஷ்டா, தாதா, சதுஷ்பதாநாஂ நமஸ்கர்தா, பலீநாமுபஹர்தா, அதிதீநாஂ பூஜகஃ, பிதப்யஃ பிண்டதஃ, காலே ஹிதமிதமதுரார்தவாதீ, வஶ்யாத்மா, தர்மாத்மா, ஹேதாவீர்ஷ்யுஃ, பலே நேர்ஷ்யுஃ, நிஶ்சிந்தஃ, நிர்பீகஃ, ஹ்ரீமாந், தீமாந், மஹோத்ஸாஹஃ, தக்ஷஃ, க்ஷமாவாந், தார்மிகஃ, ஆஸ்திகஃ, விநயபுத்திவித்யாபிஜநவயோவத்தஸித்தாசார்யாணாமுபாஸிதா , சத்ரீ தண்டீ மௌலீ ஸோபாநத்கோ யுகமாத்ரதக்விசரேத் , மங்கலாசாரஶீலஃ, குசேலாஸ்திகண்டகாமேத்யகேஶதுஷோத்கரபஸ்மகபாலஸ்நாநபலிபூமீநாஂ பரிஹர்தா, ப்ராக் ஶ்ரமாத் வ்யாயாமவர்ஜீ ஸ்யாத், ஸர்வப்ராணிஷு பந்துபூதஃ ஸ்யாத், க்ருத்தாநாமநுநேதா, பீதாநாமாஶ்வாஸயிதா, தீநாநாமப்யுபபத்தா, ஸத்யஸந்தஃ, ஸாமப்ரதாநஃ , பரபருஷவசநஸஹிஷ்ணுஃ, அமர்ஷக்நஃ, ப்ரஶமகுணதர்ஶீ, ராகத்வேஷஹேதூநாஂ ஹந்தா ச||௧௮||

ஸத்வத்தாநுஷ்டாநஂ தர்ஶயதி- ததித்யாதி| ஸத்வத்தாநுஷ்டாநேந நாந்யஶ்ரியமபிலஷேதித்யாத்யநுஷ்டாநேநேந்த்ரியஂ யந்த்ர்யதே, யந்த்ரணாப்யாஸாத்ததிந்த்ரியஂ ஜீயத இத்யுக்தமிந்த்ரியவிஜயஂ சேதி; யஸ்மாதேவங்குணஂ ஸத்வத்தாநுஷ்டாநஂ தத் தஸ்மாத் ஸத்வத்தமுபதேக்ஷ்யாமஃ; அகிலேந கார்த்ஸ்ந்யேந| த்வௌ காலௌ ஸாயஂ ப்ராதஃ, உபஸ்பஶேத் ஸ்நாயாத்; யதி வா உபஸ்பஶேத் ஸந்த்யாமுபாஸீத| த்ரிஃ பக்ஷஸ்யேதி பஞ்சபிஃ பஞ்சபிர்திநைஃ, யதி வா க்ஷாரபாணிவசநப்ராமாண்யாத் பக்ஷஶப்தோऽயஂ மாஸே வர்ததே, பததி பஞ்சதஶாஹாப்யாஂ பக்ஷரூபாப்யாஂ மாஸ இதி பஞ்சதஶாஹஃ பக்ஷோऽபிதீயதே, ஏவஂ பததி துர்மாஸாப்யாஂ பக்ஷரூபாப்யாமிதி மாஸோऽபி பக்ஷாபிதேயஃ; உக்தஂ ச க்ஷாரபாணௌ- “த்ரிர்மாஸஸ்ய ரோமநகாந் ஸஂஹாரயேத்” இதி| அநுபஹதவாஸா அம்லாநவாஸாஃ| ப்ரஸித்தகேஶஃ ப்ரஸாதிதகேஶஃ; இஹ கேஶப்ரஸாதநாபிதாநாத் பூர்வஂ கேஶஸஂஹரணே வசநஂ தீர்தாதிப்ராப்தநிமித்தேந கதமுண்டநஸ்நாதகாதிவிஷயம்| பூர்வாபிபாஷீ ப்ரதமஸம்பாஷணஶீலஃ| துர்கேஷ்வப்யுபபத்தா துர்கதிபதிதாநாஂ ரக்ஷிதா| யஷ்டா யஜ்ஞகாரகஃ| வஶ்யாத்மா வஶ்யேந்த்ரியஃ, ஆத்மஶப்தோऽயமிந்த்ரியவசநஃ| ஹேதாவீர்ஷ்யுரிதி யேந ஹேதுநாऽயஂ தநவாந் வித்யாவாந் வா ஜாதஃ ஸ ஹேதுர்மே கதஂ பவேதிதி ப்ரயத்நவதா பவிதவ்யமிதி தர்ஶயதி| பலே நேர்ஷ்யுரித்யநேந பரஸ்ய ந தநாதிபலஸம்பந்தநிவாரணேச்சா கர்தவ்யேதி தர்ஶயதி| நிர்பீக இதி உபஸ்திதேऽபரிஹார்யே பயஹேதௌ போத்தவ்யஂ, ஶக்யபரிஹாரேஷு து தஷ்டாதஷ்டப்ரத்யவாயஹேதுஷு பேதவ்யமேவ| அபிஜநோ விஶுத்தகுலம்| ஸர்வப்ராணிஷு பந்துபூத இதி து யத்யபி ராஜத்விஷ்டபதிதாதீநாமதர்மபயாச்சிகித்ஸாஂ ந கரோதி, ததாऽபி தேஷ்வபி கருணார்த்ரஹதயத்வேந மந்தவ்யம்| அப்யுபபத்தா உபகாரார்தஂ ஸ்வீகர்தா| ஸத்யஸந்தஃ ப்ரதிஜ்ஞாதார்தநிர்வாஹகஃ| அமர்ஷஃ அக்ஷமா, தாஂ ஹந்தீதி அமர்ஷக்நஃ| ப்ரஶமஂ ஶாந்திஂ குணத்வேந த்ரஷ்டுஂ ஶீலஂ யஸ்ய ஸ ப்ரஶமகுணதர்ஶீ||௧௮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

நாநதஂ ப்ரூயாத், நாந்யஸ்வமாததீத, நாந்யஸ்த்ரியமபிலஷேந்நாந்யஶ்ரியஂ, ந வைரஂ ரோசயேத், ந குர்யாத் பாபஂ, ந பாபேऽபி பாபீ ஸ்யாத், நாந்யதோஷாந் ப்ரூயாத், நாந்யரஹஸ்யமாகமயேந், நாதார்மிகைர்ந நரேந்த்ரத்விஷ்டைஃ ஸஹாஸீத நோந்மத்தைர்ந பதிதைர்ந ப்ரூணஹந்தபிர்ந க்ஷுத்ரைர்ந துஷ்டைஃ, ந துஷ்டயாநாந்யாரோஹேத, ந ஜாநுஸமஂ கடிநமாஸநமத்யாஸீத, நாநாஸ்தீர்ணமநுபஹிதமவிஶாலமஸமஂ வா ஶயநஂ ப்ரபத்யேத, ந கிரிவிஷமமஸ்தகேஷ்வநுசரேத், ந த்ருமமாரோஹேத், ந ஜலோக்ரவேகமவகாஹேத, ந குலச்சாயாமுபாஸீத , நாக்ந்யுத்பாதமபிதஶ்சரேத், நோச்சைர்ஹஸேத், ந ஶப்தவந்தஂ மாருதஂ முஞ்சேத், நாநாவதமுகோ ஜம்பாஂ க்ஷவதுஂ ஹாஸ்யஂ வா ப்ரவர்தயேத், ந நாஸிகாஂ குஷ்ணீயாத், ந தந்தாந் விகட்டயேத், ந நகாந் வாதயேத், நாஸ்தீந்யபிஹந்யாத், ந பூமிஂ விலிகேத், ந சிந்த்யாத்தணஂ, ந லோஷ்டஂ மத்நீயாத், ந விகுணமங்கைஶ்சேஷ்டேத, ஜ்யோதீஂஷ்யநிஷ்டமமேத்யமஶஸ்தஂ ச நாபிவீக்ஷேத, ந ஹுங்குர்யாச்சவஂ , ந சைத்யத்வஜகுருபூஜ்யாஶஸ்தச்சாயாமாக்ராமேத், ந க்ஷபாஸ்வமரஸதநசைத்யசத்வரசதுஷ்பதோபவநஶ்மஶாநாகாதநாந்யாஸேவேத , நைகஃ ஶூந்யகஹஂ ந சாடவீமநுப்ரவிஶேத், ந பாபவத்தாந் ஸ்த்ரீமித்ரபத்யாந் பஜேத, நோத்தமைர்விருத்யேத, நாவராநுபாஸீத, ந ஜிஹ்மஂ ரோசயேத், நாநார்யமாஶ்ரயேத், ந பயமுத்பாதயேத், ந ஸாஹஸாதிஸ்வப்நப்ரஜாகரஸ்நாநபாநாஶநாந்யாஸேவேத, நோர்த்வஜாநுஶ்சிரஂ திஷ்டேத், ந வ்யாலாநுபஸர்பேந்ந தஂஷ்ட்ரிணோ ந விஷாணிநஃ, புரோவாதாதபாவஶ்யாயாதிப்ரவாதாஞ்ஜஹ்யாத், கலிஂ நாரபேத, நாஸுநிபதோऽக்நிமுபாஸீத நோச்சிஷ்டஃ, நாதஃ கத்வா ப்ரதாபயேத், நாவிகதக்லமோ நாநாப்லுதவதநோ ந நக்ந உபஸ்பஶேத், ந ஸ்நாநஶாட்யா ஸ்பஶேதுத்தமாங்கஂ, ந கேஶாக்ராண்யபிஹந்யாத், நோபஸ்பஶ்ய தே ஏவ வாஸஸீ பிபயாத், நாஸ்பஷ்ட்வா ரத்நாஜ்யபூஜ்யமங்கலஸுமநஸோऽபிநிஷ்க்ராமேத், ந பூஜ்யமங்கலாந்யபஸவ்யஂ கச்சேந்நேதராண்யநுதக்ஷிணம்||௧௯||

நாநதஂ ப்ரூயாதித்யஸ்ய ராஜயக்ஷ்மணி “காகாஂஸ்தித்திரிஶப்தேந” (சி. அ.௮) இத்யாத்யயதாபாஷணோபதேஶேந விரோதோ ந வாச்யஃ, யதஃ பராபகாரபலமஸத்யபாஷணமநதவ்யாஹாரதோஷேண ஸ்பஶ்யதே, நது பரஸ்ய ஜீவநார்தமந்யதாபாஷணம்; உக்தஂ ச- “ப்ராணாத்யயே ஸர்வதநாபஹாரே பஞ்சாநதாந்யாஹுரபாதகாநி”| ஆகமயேத் புத்யேத| அதார்மிகஸங்கநிஷேதேநைவ பதிதாதிஸங்கநிஷேதே லப்தே புநஸ்ததபிதாநஂ விஶேஷப்ரதிஷேதார்தம்| ப்ரூணஹா கர்பகாதகஃ| அநுபஹிதம் அநுபதாநஂ கண்டுகாதிரஹிதம்| ந த்ருமமாரோஹேதிதி ஸாமாந்யோ விதிஃ, அஸ்ய ச விஶேஷேண ரஸாயநவக்ஷ்யமாணாமலகீவக்ஷாரோஹணோபதேஶேந மஹாபலேந பாதா பவத்யேவ| குஷ்ணீயாத் விகட்டயேத்| இஹ ஸத்வத்தோபதேஶே யத்ர ந நகாந் வாதயேதித்யாதௌ ஸாக்ஷாத்தஷ்டமதஷ்டஂ வா பலஂ ந தஶ்யதே தத்ராப்யதஷ்டபலஂ வசநப்ராமாண்யாதேவ போத்தவ்யம்| ந ஶவஂ ஹுங்குர்யாதித்யத்ராகமஃ- “யஃ ஶவஂ ஹுங்கரோதி தேந ஸோமோ பஹிர்நிரஸ்தோ பவதி” இதி| சைத்யோ க்ராமப்ரதாநதருஃ, ஆகாதநஂ வதஸ்தாநம்| அவரா நீசாஃ| ஜிஹ்மஂ குடிலம்| ஆராத்தூராத் பாபேப்யோ யாத ஆர்யஃ, தத்விபரீதோऽநார்யஃ| அதிஶப்தஃ ஸ்வப்நாதிபிஃ ஸஹ ப்ரத்யேகமபிஸம்பத்யதே| இஹ ச ப்ரகரணே ஸாஹஸநக்தததிபோஜநாதீநாஂ யேஷாஂ ப்ரகரணாந்தர ஏவ நிஷேதஃ கதஸ்தாநி புநர்நிஷித்யந்தே ப்ரகரணவஶாதேவ, ப்ரகரணப்ராப்தோ ஹ்யர்தஃ ப்ராகுக்தோऽபி புநரபிதீயமாநஃ ப்ரகதக்ரந்தஸ்ய ந்யூநதாமுதஸ்யதி, புநரபிதீயமாநார்தகௌரவஂ ச தர்ஶயதி, ந புநருக்ததோஷமாவஹதி| யதுக்தம்- “அதிகரணவஶாத்தார்ட்யாத்குணதோஷப்ராப்திதோऽர்தஸம்பந்தாத்| ஸ்துத்யர்தஂ ஸஂஶயதஃ ஶிஷ்யதியாஂ சாபிவத்த்யர்தம்|| தந்த்ரே ஸ்யாத் புநருக்தஂ புநருக்தஂ நேஷ்யதே தத்தி” இதி| ஊர்த்வஜாநுஃ தண்டாயமாநஃ| வ்யாலாஃ ஸர்பாஃ| அஸுநிபதஃ அஸமாஹிதஃ, நாதஃகத்வா அக்நிமிதி ஸம்பந்தஃ| தே ஏவ வாஸஸீ ஸ்நாநவாஸஸீத்யர்தஃ, யதி வா ஸ்நாநகாலாத் பூர்வஂ ததே| அபஸவ்யஂ வாமம்||௧௯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

நாரத்நபாணிர்நாஸ்நாதோ நோபஹதவாஸா நாஜபித்வா நாஹுத்வா தேவதாப்யோ நாநிரூப்ய பிதப்யோ நாதத்த்வா குருப்யோ நாதிதிப்யோ நோபாஶ்ரிதேப்யோ நாபுண்யகந்தோ நாமாலீ நாப்ரக்ஷாலிதபாணிபாதவதநோ நாஶுத்தமுகோ நோதங்முகோ ந விமநா நாபக்தாஶிஷ்டாஶுசிக்ஷுதிதபரிசரோ ந பாத்ரீஷ்வமேத்யாஸு நாதேஶே நாகாலே நாகீர்ணே நாதத்த்வாऽக்ரமக்நயே நாப்ரோக்ஷிதஂ ப்ரோக்ஷணோதகைர்ந மந்த்ரைரநபிமந்த்ரிதஂ ந குத்ஸயந்ந குத்ஸிதஂ ந ப்ரதிகூலோபஹிதமந்நமாததீத, ந பர்யுஷிதமந்யத்ர மாஂஸஹரிதகஶுஷ்கஶாகபலபக்ஷ்யேப்யஃ, நாஶேஷபுக் ஸ்யாதந்யத்ர ததிமதுலவணஸக்துஸர்பிப்யஃ, ந நக்தஂ ததி புஞ்ஜீத, ந ஸக்தூநேகாநஶ்நீயாந்ந நிஶி ந புக்த்வா ந பஹூந்ந த்விர்நோதகாந்தரிதாத், ந சித்த்வா த்விஜைர்பக்ஷயேத்||௨௦||

அநிரூப்ய அநிவேத்ய| ஆகீர்ணே பஹுஜநாகீர்ணே| அந்நஸ்ய ப்ரோக்ஷணாபிமந்த்ரணாநி வேதே போத்தவ்யாநி| குத்ஸிதஂ ஸ்வரூபத ஏவ கதர்தத்வேந நிந்திதம்| ஹரிதகம் ஆர்த்ரகாதி, ஶுஷ்கஶாகஂ ஶுஷ்கபத்ராதி, பக்ஷ்யா மோதகாதயஃ| நாஶேஷபுக் ஸ்யாத் நிஃஶேஷபோஜீ ந ஸ்யாதித்யர்தஃ| நக்தஂ ததிபோஜநநிஷேதே ஆகமஃ- “திவா கபித்தே வஸதி ராத்ரௌ தத்நி ச ஸக்துஷு| அலக்ஷ்மீஃ கலஹாதாரா கோவிதாரே கதாலயா” இதி| ஏகாநிதி கதஶர்கராரஹிதாந்| நோதகாந்தரிதாந் நோதகமந்தரா பீத்வேத்யர்தஃ||௨௦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

நாநஜுஃ க்ஷுயாந்நாத்யாந்ந ஶயீத, ந வேகிதோऽந்யகார்யஃ ஸ்யாத், ந வாய்வக்நிஸலிலஸோமார்கத்விஜகுருப்ரதிமுகஂ நிஷ்டீவிகா(வாத)வர்சோமூத்ராண்யுத்ஸஜேத், ந பந்தாநமவமூத்ரயேந்ந ஜநவதி நாந்நகாலே, ந ஜபஹோமாத்யயநபலிமங்கலக்ரியாஸு ஶ்லேஷ்மஸிங்காணகஂ முஞ்சேத்||௨௧||

நாத்யாதநஜுஃ, ந ஶயீதாநஜுரிதி ச யோஜ்யம்||௨௧||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

ந ஸ்த்ரியமவஜாநீத, நாதிவிஶ்ரம்பயேத், ந குஹ்யமநுஶ்ராவயேத், நாதிகுர்யாத்| ந ரஜஸ்வலாஂ நாதுராஂ நாமேத்யாஂ நாஶஸ்தாஂ நாநிஷ்டரூபாசாரோபசாராஂ நாதக்ஷாஂ நாதக்ஷிணாஂ நாகாமாஂ நாந்யகாமாஂ நாந்யஸ்த்ரியஂ நாந்யயோநிஂ நாயோநௌ ந சைத்யசத்வரசதுஷ்பதோபவநஶ்மஶாநாகாதநஸலிலௌஷதித்விஜகுருஸுராலயேஷு ந ஸந்த்யயோர்நாதிதிஷு நாஶுசிர்நாஜக்தபேஷஜோ நாப்ரணீதஸங்கல்போ நாநுபஸ்திதப்ரஹர்ஷோ நாபுக்தவாந்நாத்யஶிதோ ந விஷமஸ்தோ ந மூத்ரோச்சாரபீடிதோ ந ஶ்ரமவ்யாயாமோபவாஸக்லமாபிஹதோ நாரஹஸி வ்யவாயஂ கச்சேத்||௨௨||

நாதிவிஶ்ரம்பயேத் நாதிப்ரஶ்ரயவதீஂ குர்யாத்| நாதிகுர்யாந் ந ஸர்வத்ராதிகதாஂ குர்யாத்| அஶஸ்தாஂ குஷ்டாதிஸம்பந்தேந| நாந்யயோநிமித்யஸ்யாந்தே அபிகச்சேத் இதி ஶேஷஃ, அந்யயோநிஃ அஸவர்ணா| ஓஷத்யாதிபிராலயஶப்தஃ ஸம்பத்யதே| நாதிதிஷ்விதி ந நிஷித்தாஸு மைதுநஂ ப்ரதிபத்பூர்ணிமாப்ரபதிஷு| அஜக்தபேஷஜஃ அநுபயுக்தவஷ்யபேஷஜஃ| அநுபஸ்திதப்ரஹர்ஷஃ அஜாதத்வஜோச்ச்ராயஃ| அரஹஸி அவிஜநே||௨௨||

Adhikarana 22 (23-24) · Śloka 24

ந ஸதோ ந குரூந் பரிவதேத், நாஶுசிரபிசாரகர்மசைத்யபூஜ்யபூஜாத்யயநமபிநிர்வர்தயேத்||௨௩|| ந வித்யுத்ஸ்வநார்தவீஷு நாப்யுதிதாஸு திக்ஷு நாக்நிஸம்ப்லவே ந பூமிகம்பே ந மஹோத்ஸவே நோல்காபாதே ந மஹாக்ரஹோபகமநே ந நஷ்டசந்த்ராயாஂ திதௌ ந ஸந்த்யயோர்நாமுகாத்குரோர்நாவபதிதஂ நாதிமாத்ரஂ ந தாந்தஂ ந விஸ்வரஂ நாநவஸ்திதபதஂ நாதித்ருதஂ ந விலம்பிதஂ நாதிக்லீபஂ நாத்யுச்சைர்நாதிநீசைஃ ஸ்வரைரத்யயநமப்யஸ்யேத்||௨௪||

அப்யுதிதாஸு திக்ஷு தாஹவதீஷு திக்ஷு| மஹாக்ரஹோபகமநஂ சந்த்ரஸூர்யக்ரஹணம்| அவபதிதஂ ஹீநவர்ணம்| தாந்தஂ ரூக்ஷஸ்வரம்| அதிக்லீபம் அதிவிலம்பிதோச்சாரணம்||௨௩-௨௪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

நாதிஸமயஂ ஜஹ்யாத், ந நியமஂ பிந்த்யாத், ந நக்தஂ நாதேஶே சரேத், ந ஸந்த்யாஸ்வப்யவஹாராத்யயநஸ்த்ரீஸ்வப்நஸேவீ ஸ்யாத், ந பாலவத்தலுப்தமூர்கக்லிஷ்டக்லீபைஃ ஸஹ ஸக்யஂ குர்யாத், ந மத்யத்யூதவேஶ்யாப்ரஸங்கருசிஃ ஸ்யாத், ந குஹ்யஂ விவணுயாத், ந கஞ்சிதவஜாநீயாத், நாஹம்மாநீ ஸ்யாந்நாதக்ஷோ நாதக்ஷிணோ நாஸூயகஃ, ந ப்ராஹ்மணாந் பரிவதேத், ந கவாஂ தண்டமுத்யச்சேத், ந வத்தாந்ந குரூந்ந கணாந்ந நபாந் வாऽதிக்ஷிபேத், ந சாதிப்ரூயாத், ந பாந்தவாநுரக்தகச்ச்ரத்விதீயகுஹ்யஜ்ஞாந் பஹிஷ்குர்யாத்||௨௫||

அதிஸமயோ மிலித்வா பஹுபிஃ கதோ நியமஃ| ந ஸந்த்யாஸ்வித்யாதௌ புநஃ ஸ்த்ரீநிஷேதஃ ஸந்த்யாஸு யாவதகர்தவ்யஸ்ய ந்யூநதாபரிஹாரார்தமுக்தஃ, பூர்வஂ து ஸ்த்ரீ யதா ந ஸேவ்யா தந்நிகிலேநோபதிஶதா ந ஸந்த்யயோரித்யுக்தம், இதி ப்ரகரணபேதாந்ந பௌநருக்த்யம்| க்லீபோ ஹீநஸத்த்வஃ| க்லிஷ்டோ நிந்திதோ ரோகாதிநா| கணாந் மிலிதாந்| கச்ச்ரத்விதீய ஆபதி ஸஹாயஃ| பஹிஷ்குர்யாத் அவஜாநீயாத்||௨௫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

நாதீரோ நாத்யுச்ச்ரிதஸத்த்வஃ ஸ்யாத், நாபதபத்யஃ, நாவிஶ்ரப்தஸ்வஜநஃ, நைகஃ ஸுகீ, ந துஃகஶீலாசாரோபசாரஃ, ந ஸர்வவிஶ்ரம்பீ, ந ஸர்வாபிஶங்கீ, ந ஸர்வகாலவிசாரீ||௨௬||

நைகஃ ஸுகீ ஸ்யாதிதி ந ஸுகஹேதூந்யாம்ரபலாதீந்யேக ஏவாவிபஜ்யோபயுஞ்ஜ்யாதித்யர்தஃ| ஶீலஂ ஸ்வாபாவிகஂ வத்தம், ஆசாரஃ ஶாஸ்த்ரோபதேஶாநுரூபோ வ்யவஹாரஃ, உபசாரஃ பரிச்சதஃ, ஏதேஷாஂ ச துஃகத்வஂ துஃகஹேதுத்வாத்| ஸர்வவிஶ்ரம்பீ ஸர்வேஷு விஶ்வாஸீ||௨௬||

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

ந கார்யகாலமதிபாதயேத், நாபரீக்ஷிதமபிநிவிஶேத், நேந்த்ரியவஶகஃ ஸ்யாத், ந சஞ்சலஂ மநோऽநுப்ராமயேத், ந புத்தீந்த்ரியாணாமதிபாரமாதத்யாத், ந சாதிதீர்கஸூத்ரீ ஸ்யாத், ந க்ரோதஹர்ஷாவநுவிதத்யாத், ந ஶோகமநுவஸேத், ந ஸித்தாவுத்ஸேகஂ யச்சேந்நாஸித்தௌ தைந்யஂ, ப்ரகதிமபீக்ஷ்ணஂ ஸ்மரேத், ஹேதுப்ரபாவநிஶ்சிதஃ ஸ்யாத்தேத்வாரம்பநித்யஶ்ச, ந கதமித்யாஶ்வஸேத், ந வீர்யஂ ஜஹ்யாத், நாபவாதமநுஸ்மரேத்||௨௭||

சஞ்சலமிதி க்ரியாவிஶேஷணஂ, யதி வா மநோவிஶேஷணம்| புத்தேரிந்த்ரியாணாஂ புத்தீந்த்ரியாணாம்| அதிதீர்கஸூத்ரீ ஶதைகவிநிபாதாஶங்கீ, கிஂவா தீர்கஸூத்ரீ சிரக்ரியஃ| ந ஶோகமநுவஸேதிதி ந சிரஂ ஶோகவஶகஃ ஸ்யாத்| உத்ஸேகம் அதிகர்வம் | ப்ரகதிம் உத்பத்திகாரணஂ ஸ்மரேத்; ப்ரகதிஂ பஞ்சபூதஸமுதாயலக்ஷணாமநித்யாஂ ஸ்மரந்ந ராகத்வேஷாதிபிரபிபூயதே| ஹேதுப்ரபாவநிஶ்சித இதி அஸ்தி ஶுபாஶுபஹேதூநாஂ ஶுபாஶுபபலஸம்பந்த இதி நிஶ்சயமுபேயாத், நாத்ர கதஂ தாவாந் ஸ்யாதித்யர்தஃ| ஹேத்வாரம்பநித்யஃ ஶுபஹேதுயோ(யா)காத்யாரம்பபரஃ||௨௭||

Adhikarana 26 (28) · Śloka 28

நாஶுசிருத்தமாஜ்யாக்ஷததிலகுஶஸர்ஷபைரக்நிஂ ஜுஹுயாதாத்மாநமாஶீர்பிராஶாஸாநஃ, அக்நிர்மே நாபகச்சேச்சரீராத்வாயுர்மே ப்ராணாநாததாது விஷ்ணுர்மே பலமாததாது இந்த்ரோ மே வீர்யஂ ஶிவா மாஂ ப்ரவிஶந்த்வாப ஆபோஹிஷ்டேத்யபஃ ஸ்பஶேத், த்விஃ பரிமஜ்யோஷ்டௌ பாதௌ சாப்யுக்ஷ்ய மூர்தநி காநி சோபஸ்பஶேதத்பிராத்மாநஂ ஹதயஂ ஶிரஶ்ச||௨௮||

உத்தமாஜ்யஂ கோஸர்பிஃ| ஆஶீர்பிராஶாஸாந இதி ச்சேதஃ| ‘அக்நிர்மே’ இத்யாதிநா ‘ஆபோஹிஷ்டா’ இத்யந்தஃ ஸ்நாநமந்த்ரஃ||௨௮||

Adhikarana 27 (29) · Śloka 29

ப்ரஹ்மசர்யஜ்ஞாநதாநமைத்ரீகாருண்யஹர்ஷோபேக்ஷாப்ரஶமபரஶ்ச ஸ்யாதிதி||௨௯||

மைத்ரீ ஸர்வபூதேஷ்வாத்மநீவாப்ரதிகூலா ப்ரவத்திஃ| நநு மைத்ரீபரஃ ஸ்யாதிதி விருத்தமேதத், யேந ஶாஸ்த்ரகார ஏவாயஂ திக்தவித்தஸ்வயம்மதாதிமாஂஸபரித்யாகேந வயஸ்தத்வாதிகுணயுக்தாநாஂ மகாதீநாஂ ஸத்யஸ்கஂ மாஂஸஂ ஸேவ்யத்வேநோபதிஶந் ஸாக்ஷாந்மைத்ரீவிருத்தாஂ ஹிஂஸாமேவாஹ; நைவஂ, ராகத ஏவ ப்ராணிநாஂ ஹிஂஸாபூர்வகமாஂஸபக்ஷணே ப்ராப்தேऽயமாயுர்வேதோபதேஷ்டா மாஂஸஸ்ய க்வசித்ரோகே கஸ்யசித்திதத்வஂ க்வசிச்சாஹிதத்வமுபதிஶதி, நது மாஂஸபக்ஷணஂ ஹிஂஸாஂ வா விததாதி; ந ஹ்யயஂ மதிராயா அபி ஸ்வஸ்தவத்தே ரோகிவத்தே வா ஹிதத்வமுபதிஶந் மதிராபாநஂ ப்ரத்யுபதேஷ்டா பவதி; ஏவஂ ச ரோகாதிகாரே ராஜயக்ஷ்மாதௌ மாஂஸோபதேஶஸ்ததா ஶரததுசர்யாதௌ “லாவாந் கபிஞ்ஜலாநேணாந்” (ஸூ.அ.௬) இத்யாதிக்ரந்தோ லாவாதிமாஂஸஹிதத்வோபதேஶார்தோ ந ஹிஂஸாவிதாயகஃ; தேந ரோகிணஃ ஸ்வஸ்தாஶ்ச ஹிஂஸாபலபாஜோ பவந்த்யேவ; யதா- “ஶ்யேநேநாபிசரந் யஜேத” இத்யத்ராபிசாரஸ்ய காமத ஏவ ப்ராப்தத்வாச்ச்யேநஸ்யாபிசாரஸாதநத்வமாத்ரமேவ விதிர்ப்ரூதே, தேந ஶ்யேநேநாபிசாரகரணேऽதர்மோ பவத்யேவ; அயஂ த்வத்ர விஶேஷஃ- யதி ஹிஂஸோபார்ஜிதமாஂஸோபயோகஂ விநா புருஷோ ந ஜீவதி, அதோ ஹிஂஸாஂ கரோதி, ததா “ஸர்வத்ராத்மாநஂ கோபாயீத” இதி வேதவசநவிஹிதத்வாத்ததாவிதஹிஂஸா ந ப்ரத்யவாயஹேதுஃ, ஜீவநோபாயாந்தரஸம்பவே து புஷ்ட்யாதிப்ரயோஜநா ஹிஂஸா ப்ரத்யவாயஹேதுரேவ; கிஞ்ச பவது வாऽऽயுர்வேதவிஹிதா ஹிஂஸா, ததாऽபி ஹிஂஸா தோஷார்தமுச்யதே; ந ஹ்யாயுர்வேதவிதயோ தர்மஸாதநமேவோபதிஶந்தி, கிஂ தர்ஹ்யாரோக்யஸாதநஂ “தாதுஸாம்யக்ரியா சோக்தா தந்த்ரஸ்யாஸ்ய ப்ரயோஜநம்” (ஸூ.அ.௧) இத்யுக்தேஃ||௨௯||

Adhikarana 28 (30-33) · Śloka 33

தத்ர ஶ்லோகாஃ- பஞ்சபஞ்சகமுத்திஷ்டஂ மநோ ஹேதுசதுஷ்டயம்| இந்த்ரியோபக்ரமேऽத்யாயே ஸத்வத்தமகிலேந ச||௩௦|| ஸ்வஸ்தவத்தஂ யதோத்திஷ்டஂ யஃ ஸம்யகநுதிஷ்டதி| ஸ ஸமாஃ ஶதமவ்யாதிராயுஷா ந வியுஜ்யதே||௩௧|| நலோகமாபூரயதே யஶஸா ஸாதுஸம்மதஃ| தர்மார்தாவேதி பூதாநாஂ பந்துதாமுபகச்சதி||௩௨|| பராந் ஸுகதிநோ லோகாந் புண்யகர்மா ப்ரபத்யதே| தஸ்மாத்வத்தமநுஷ்டேயமிதஂ ஸர்வேண ஸர்வதா||௩௩||

ஸங்க்ரஹே ஹேதுசதுஷ்டயஂ ஸமாதிஹீநமித்யாயோகாஃ| ஸமாஃ ஶதஂ வர்ஷஶதஂ; யத்யபி ஸத்வத்தாநுஷ்டாநேऽபி தைவவிபர்யயேணாந்தரா மரணஂ வ்யாதயோ வா பவந்தி, ததாऽபி ப்ராதாந்யாத்தைவகதவ்யாதேஃ புருஷாபராதாவிஷயத்வாதுக்தஂ ஸமாஃ ஶதமித்யாதி; யதுக்தஂ- “பரிஹார்யாணி யத்நேந ஸதா பரிஹரந்நரஃ| பவத்யநணதாஂ ப்ராப்தஃ ஸாதூநாமிஹ பண்டிதஃ” (ஸூ.அ.௨௮) இதி||௩௦-௩௩||

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

யச்சாந்யதபி கிஞ்சித் ஸ்யாதநுக்தமிஹ பூஜிதம்| வத்தஂ ததபி சாத்ரேயஃ ஸதைவாப்யநுமந்யதே||௩௪||

அநுக்தஸத்வத்தோபஸங்க்ரஹார்தமாஹ- யச்சாந்யதபீத்யாதி| வத்தம் ஆசாரஃ| இஹாயுர்வேதேऽநுக்தமப்யாசாரோபதேஶகேஷு தர்மஶாஸ்த்ரேஷு பூஜிதஂ, யதா- “நாகஸ்மாத்விகசோ பவேந்ந பரஶஸ்யேஷு காஂ சரந்தீஂ தாவந்தீஂ வா பரஸ்ய ப்ரூயாத்” இத்யாதி, ஸர்வமாத்ரேயஸ்யாநுமதஂ ஸாக்ஷாதாயுர்வேதாவிஷயத்வேந க்ரந்தவிஸ்தரபயாச்ச ந ப்ரோக்தமித்யபிப்ராயஃ|||௩௪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஶ்லோகஸ்தாநே இந்த்ரியோபக்ரமணீயோ நாமாஷ்டமோऽத்யாயஃ||௮|| இதி ஸ்வஸ்தசதுஷ்கோ த்விதீயஃ||௨||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே த்விதீயே ஸ்வஸ்தசதுஷ்கே இந்த்ரியோபக்ரமணீயோ நாமாஷ்டமோऽத்யாயஃ||௮||