8. indriyōpakramaṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాత ఇంద్రియోపక్రమణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

స్వస్థాధికారే ఆహారాచారచేష్టాసు పరం ప్రయత్నమాతిష్ఠేదిత్యుక్తం, తత్రాహారచేష్టాః కాశ్చిత్ పూర్వాధ్యాయత్రయేణ ప్రతిపాదితాః, తేనావశిష్టస్యాచారస్యాభిధానార్థం తథేంద్రియమనసామతియోగాయోగమిథ్యాయోగపరిహారరూపచేష్టోపదర్శనార్థం చేంద్రియోపక్రమణీయమాహ| తత్రాపి వక్ష్యమాణచేష్టాచారయోః ప్రాయేణేంద్రియాదివిషయత్వేనేంద్రియాదీన్యేవ తావదాహ| ఇంద్రియస్యోపక్రమణం వ్యాకర్తుమారంభః, తమింద్రియోపక్రమమింద్రియవ్యాకరణమధికృత్య కృతోఽధ్యాయ ఇంద్రియోపక్రమణీయః||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ఇహ ఖలు పంచేంద్రియాణి, పంచేంద్రియద్రవ్యాణి, పంచేంద్రియాధిష్ఠానాని, పంచేంద్రియార్థాః, పంచేంద్రియబుద్ధయో భవంతి, ఇత్యుక్తమింద్రియాధికారే||3||

ఇహేతి ఇహ ప్రకరణే పంచేంద్రియాణి, తేన ప్రకరణాంతరే దర్శనాంతరపరిగ్రహేణ వక్ష్యమాణైకాదశేంద్రియాభిధానేన సమం న విరోధః; యతః సర్వపారిషదమిదం శాస్త్రం, తేనాయుర్వేదావిరుద్ధవైశేషికసాంఖ్యాదిదర్శనభేదేన విరుద్ధార్థోఽభిధీయమానో న పూర్వాపరవిరోధమావహతీత్యర్థః| మనస్తు యద్యపి వైశేషికమతేఽపీంద్రియం, శాస్త్రకారేణాపి మధురరసప్రస్తావే “షడింద్రియప్రసాదనః” (సూ. అ.26) ఇత్యభిధానాదనుమతమేవ, తథాఽపీహ ప్రకరణే చక్షురాదిభ్యో వక్ష్యమాణాధికధర్మయోగితయా నేంద్రియత్వేన పఠితం| ఇంద్రియాదీని స్వయమేవ వ్యాకరిష్యతి- తత్ర చక్షురిత్యాదినా| ఇత్యేతావదేవోక్తమింద్రియాధికారే, ‘పూర్వాచార్యైః’ ఇతి శేషః; ఏతేనాన్యశాస్త్రేఽపీంద్రియాధికారే ఏతావదేవోక్తమితి ఫలతి||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

అతీంద్రియం పునర్మనః సత్త్వసంజ్ఞకం, ‘చేతః’ ఇత్యాహురేకే, తదర్థాత్మసంపదాయత్తచేష్టం చేష్టాప్రత్యయభూతమింద్రియాణాం||4||

చక్షురాదిభ్యో విశిష్టేన ధర్మేణ మనో దర్శయతి- అతీంద్రియమిత్యాది| అతిక్రాంతమింద్రియమతీంద్రియం; చక్షురాదీనాం యదింద్రియత్వం బాహ్యజ్ఞానకారణత్వం, తదతిక్రాంతమిత్యర్థః; యద్యపి మనోఽపి సుఖాదిజ్ఞానం ప్రతి కారణత్వేనేంద్రియం, తథాఽపీంద్రియచక్షురాద్యధిష్ఠాయకత్వవిశేషాదతీంద్రియమిత్యుక్తం; యది వాఽతీంద్రియమితి చక్షురాదిభ్యోఽప్యతీంద్రియేభ్యః సూక్ష్మతరం, దురవబోధాత్| సత్త్వమిత్యేషా సంజ్ఞా యస్య తత్తథా| చేత ఇత్యాహురేక ఇతి పరమతస్యాప్రతిషేధాత్ స్వయమప్యనుమతం| పర్యాయకథనం శాస్త్రే వ్యవహారార్థం| తదితి మనః, అర్థో మనోఽర్థః, స చ సుఖాదిశ్చింత్యవిచార్యాదిశ్చ, ఆత్మా చేతనప్రతిసంధాతా, అనయోః సంపత్ తదర్థాత్మసంపత్, ఏతదాయత్తా చేష్టా వ్యాపారో యస్య తత్తథా; తత్రార్థసంపత్ సుఖాదీనాం సన్నికర్షశ్చింత్యాదీనామాభిముఖ్యం చ, ఆత్మసంపదర్థగ్రహణే ప్రయత్నశాలిత్వం, మనశ్చేష్టా చ సుఖాదిజ్ఞానం తథా చింత్యచింతనాది తథా చక్షురాదీంద్రియప్రేరణం చ| ఇంద్రియాణాం చక్షురాదీనాం యా చేష్టా స్వవిషయరూపాదిజ్ఞానలక్షణా, తత్ర ప్రత్యయభూతం కారణభూతం మన ఇతి యోజ్యం| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- యదా సుఖాదయశ్చింత్యాదయోఽపి విషయా భవంత్యాఽఽత్మా చ ప్రయత్నవాన్ భవతి తదా మనః స్వవిషయే ప్రవర్తతే, ఇంద్రియాణి చాధితిష్ఠతి, ఇంద్రియాణి చ మనోఽధిష్ఠితాన్యేవ స్వవిషయజ్ఞానే ప్రవర్తంతే||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

స్వార్థేంద్రియార్థసంకల్పవ్యభిచరణాచ్చానేకమేకస్మిన్ పురుషే సత్త్వం, రజస్తమఃసత్త్వగుణయోగాచ్చ; న చానేకత్వం, నహ్యేకం హ్యేకకాలమనేకేషు ప్రవర్తతే ; తస్మాన్నైకకాలా సర్వేంద్రియప్రవృత్తిః||5||

ఇదానీం తన్మన ఏకస్మిన్ పురుషే ఉపాధిభేదాదనేకం పరమార్థతస్త్వేకమితి దర్శయతి- స్వార్థేత్యాది| సత్త్వం మనః| అనేకం అనేకమివ, స్వార్థేంద్రియార్థసంకల్పవ్యభిచరణాత్ తథా రజస్తమఃసత్త్వగుణయోగాచ్చ| చకారః పరస్పరసముచ్చయే| స్వార్థస్య మనోఽర్థస్య చింత్యస్య వ్యభిచరణాదేకం చింత్యమర్థం పరిత్యజ్యాన్యస్యార్థస్య గ్రహణాదిత్యర్థః; ఏతేనైతదుక్తం భవతి- యదేకమేవ మనో యదా ధర్మం చింతయేత్తదా ధర్మచింతకం, యదా ధర్మం పరిత్యజ్య తదేవ కామం చింతయతి తదా కామచింతకం, ఇత్యేవమాదినా ధర్మభేదేనాభిన్నమపి భిన్నమభిధీయతే; ఏవమింద్రియార్థవ్యభిచరణేఽపి యదా రూపం గృహ్ణాతి తదా రూపగ్రాహకం, యదా గంధం గృహ్ణాతి తదా గంధగ్రాహకమిత్యాది వాచ్యం; ఏవం సంకల్పవ్యభిచరణేఽపి వ్యాఖ్యేయం, తత్ర సంకల్పః ప్రతిపన్నానాం భావానాముపకారకం మమేదమపకారకం మమేదమితి వా గుణతో దోషతో వా కల్పనం; ఏతద్వ్యభిచరణే చ కదాచిద్గుణకల్పకం కదాచిద్దోషకల్పకమితి మనోభేదో వ్యాఖ్యేయః| తథా ఏకపురుషే ఏకమేవ మనో యదా బహురజోయుక్తం భవతి తదా క్రోధాదిమద్భవతి, యదా బహుతమోయుక్తం భవతి తదాఽజ్ఞానభయాదిమద్భవతి, యదా సత్త్వయుక్తం భవతి తదా సత్యశౌచాదియుక్తం భవతి, తతశ్చానేకమివ మనో భవతి| తదేతత్ ప్రతిపాదితమనేకత్వం పరమార్థతో న భవతీత్యాహ- న చేత్యాది| న చానేకత్వం మనస ఇత్యర్థః| చకారాదమహత్త్వం చ మనస ఇతి సముచ్చినోతి| యదుక్తం- “అణుత్వమథ చైకత్వం ద్వౌ గుణౌ మనసః స్మృతౌ” (శా.అ.1) ఇతి| కుతో నానేకత్వమిత్యాహ- న హీత్యాది| అనేకమేకకాలమనేకేషు ప్రవర్తతే; అనేకం యన్మనః దేవదత్తయజ్ఞదత్తవిష్ణుమిత్రేషు శరీరిషు దృష్టం తదేకకాలం యుగపదనేకేషు రూపజ్ఞానశబ్దజ్ఞానగంధజ్ఞానేషు వర్తతే ఏవం దృష్టం, తద్యది ఏకపురుషేఽపి బహూని మనాంసి స్యుస్తదా తాన్యపి యుగపదేకపురుష ఏవ రూపాదిజ్ఞానేషు ప్రవర్తేరన్, న తు ప్రవర్తంతే, తస్మాదేకమేవైకపురుషే మన ఇత్యర్థః| దీర్ఘాం శష్కులీం భక్షయతో యుగపత్ పంచజ్ఞానాన్యుత్పద్యంత ఇతి తు జ్ఞానం యుగపదుత్పలపత్రశతవ్యక్తిభేదజ్ఞానవద్భ్రాంతం| పరమార్థతో యుగపజ్జ్ఞానోత్పత్తౌ హి సతి విషయసన్నికర్షే సర్వదైవ హి యుగపజ్జ్ఞానాని స్యుః| అత ఏవ హి కారణాన్మహత్త్వమపి మనసో నాస్తి, మహత్త్వే హి సతి యుగపత్పంచేంద్రియాధిష్ఠానాజ్జ్ఞానోత్పత్తిః స్యాత్, న చ భవతి, తస్మాదేకమణు చ మన ఇతి| యస్మాచ్చైకపురుషే ఏకం మనోఽణుపరిమాణం చ, తస్మాత్ కారణాన్నైకకాలా సర్వేంద్రియప్రవృత్తిః న యుగపదింద్రియాణి స్వవిషయోపలబ్ధౌ ప్రవర్తంత ఇత్యర్థః| ఇంద్రియాణి మనోఽధిష్ఠితాని ప్రవర్తంతే, తేన యదా మనశ్చక్షురధితిష్ఠతి తదా న ఘ్రాణాదీని, ఏవం యదా ఘ్రాణమధితిష్ఠతి తదా న చక్షురాదీని||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

యద్గుణం చాభీక్ష్ణం పురుషమనువర్తతే సత్త్వం తత్సత్త్వమేవోపదిశంతి మునయో బాహుల్యానుశయాత్||6||

నను యద్యేకస్మిన్నేవ పురుషే కదాచిద్రజోయుక్తం కదాచిత్తమోయుక్తం కదాచిత్ సత్త్వయుక్తం మనో భవతి, తత్ కథమయం సాత్త్వికోఽయం రాజస ఇత్యాదివ్యపదేశో భవతీత్యాహ- యద్గుణమిత్యాది| యేన గుణేన సత్త్వాదినా యుక్తం యద్గుణం, అభీక్ష్ణం పునః పునః, సత్త్వం మనః, అనువర్తతేఽనుబధ్నాతి, తత్సత్త్వం సాత్త్వికం రాజసం తామసం వా ఉపదిశంతి, బాహుల్యానుశయాత్ భూరిసంబంధాదిత్యర్థః| ఏతదుక్తం భవతి- సత్యపి గుణాంతరాన్వయే సత్త్వబాహుల్యాత్ సత్త్వకార్యాణి సత్యశౌచాదీని యస్య భవంతి స సాత్త్విక ఇతి వ్యపదిశ్యతే; ఏవమపరమపి వ్యాఖ్యేయం||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

మనఃపురఃసరాణీంద్రియాణ్యర్థగ్రహణసమర్థాని భవంతి||7||

ఉక్తం మనశ్చేష్టాప్రత్యయభూతమింద్రియాణాం తద్వ్యాకరోతి- మన ఇత్యాది| మనఃపురఃసరాణి మనోధిష్ఠితాని||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

తత్ర చక్షుః శ్రోత్రం ఘ్రాణం రసనం స్పర్శనమితి పంచేంద్రియాణి||8||

పంచేంద్రియాణీత్యుక్తం తద్వివృణోతి- తత్ర చక్షురిత్యాది| చష్టే రూపం రూపవంతం చ ప్రకాశయతీతి చక్షుః| తచ్చోభయనయగోలకాధిష్ఠానమేకమేవ| శృణోత్యనేనేతి శ్రోత్రం| జిఘ్రత్యనేనేతి ఘ్రాణం| రసత్యాస్వాదయత్యనేనేతి రసనం| స్పృశత్యనేనేతి స్పర్శనం||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

పంచేంద్రియద్రవ్యాణి- ఖం వాయుర్జ్యోతిరాపో భూరితి||9||

ఇంద్రియాణాం ప్రాధాన్యేనారంభకం ద్రవ్యమింద్రియద్రవ్యం; ఇంద్రియేషు చక్షురాదౌ నిర్దిష్టం, ప్రాధాన్యాత్| యదుక్తం శాలాక్యే- “శ్రోత్రత్వక్ఘ్రాణరసనైః శ్రేష్ఠైరపి సమన్వితః | బలవర్ణాద్యుపేతోఽపి నష్టదృక్ కుడ్యసన్నిభః” ఇతి| ఇంద్రియద్రవ్యనిర్దేశే తు ఉదితత్వేన నిర్దేశః కృతో వక్ష్యమాణేన “మహాభూతాని ఖం వాయురగ్నిరాపః క్షితిస్తథా” (శా.అ.1) ఇతి గ్రంథక్రమానురోధేన||9||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

పంచేంద్రియాధిష్ఠానాని- అక్షిణీ కర్ణౌ నాసికే జిహ్వా త్వక్ చేతి||10||

ఇంద్రియాధిష్ఠానమింద్రియాశ్రయః| యద్యపి చాక్షిణీ కర్ణౌ నాసాపుటే ద్వే తథాఽప్యేకేంద్రియాధిష్ఠానత్వేనైకమేవేతి కృత్వా “పంచ” ఇత్యుక్తం||10||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

పంచేంద్రియార్థాః- శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః||11||

ఇంద్రియార్థా ఇంద్రియవిషయాః| అత్ర చ స్పర్శగ్రహణేన స్పర్శస్య స్పర్శాశ్రయస్య చ ద్రవ్యస్య స్పర్శైకార్థసమవేతస్య చ పరిమాణాదేః స్పర్శగ్రాహ్యస్య గ్రహణం| ఏవం రూపాదిష్వపి వాచ్యం||11||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

పంచేంద్రియబుద్ధయః- చక్షుర్బుద్ధ్యాదికాః; తాః పునరింద్రియేంద్రియార్థసత్త్వాత్మసన్నికర్షజాః, క్షణికా, నిశ్చయాత్మికాశ్చ, ఇత్యేతత్ పంచపంచకం||12||

అసాధారణేన కారణేనేంద్రియేణ వ్యపదిష్టా బుద్ధయ ఇంద్రియబుద్ధయః| చక్షుషా అసాధారణేన కారణేన జనితా బుద్ధిశ్చక్షుర్బుద్ధిః; ఏవం శ్రోత్రాదిబుద్ధిషు వాచ్యం| ఇహ చక్షుర్బుద్ధిరాదావుపదిశ్యతే, చక్షుర్బుద్ధేరేవ బహువిషయత్వాత్| ఇంద్రియబుద్ధ్యుత్పాదసామగ్రీమాహ- తాః పునరిత్యాది| సన్నికర్షః సంబంధః; స చ క్వచిత్ సంయోగః, క్వచిత్ సమవాయః; తేన చక్షుర్బుద్ధ్యాదావాత్మా మనసా సంయుజ్యతే, మన ఇంద్రియేణ, ఇంద్రియమర్థేన; శ్రోత్రబుద్ధౌ తు శ్రోత్రశబ్దయోః సమవాయ ఇతి విశేషః| క్షణికా ఇతి ఆశుతరవినాశిన్యః, న తు బౌద్ధసిద్ధాంతవదేకక్షణావస్థాయిన్యః| నిశ్చయాత్మికా వస్తుస్వరూపపరిచ్ఛేదాత్మికా | క్షణికత్వేఽపి వస్తుపరిచ్ఛేదకత్వం ప్రదీపార్చిర్జ్వలనవద్బుద్ధీనామవిరుద్ధమిత్యర్థః ||12||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

మనో మనోర్థో బుద్ధిరాత్మా చేత్యధ్యాత్మద్రవ్యగుణసంగ్రహః శుభాశుభప్రవృత్తినివృత్తిహేతుశ్చ, ద్రవ్యాశ్రితం చ కర్మ; యదుచ్యతే క్రియేతి||13||

మనోఽర్థో వక్ష్యమాణో ‘మనసస్తు చింత్యమర్థః’ ఇత్యనేన| బుద్ధిరిహ మనోబుద్ధిర్వివక్షితా, ఇంద్రియబుద్ధీనాం పంచపంచకేనైవ గ్రహణాత్| ఆత్మానమధికృత్యాధ్యాత్మం; ఆత్మానమధికృత్య యాని ద్రవ్యాణి యే చ గుణాః, తేషాం సంగ్రహోఽధ్యాత్మద్రవ్యగుణసంగ్రహః| తత్ర గుణా రూపాదిబుద్ధయః, శేషం ద్రవ్యం| ఏతదుక్తం భవతి- ఆత్మనోఽపకారకోపకారకాణాం ద్రవ్యగుణానామయం సంగ్రహ ఇతి| యోఽయం సంగ్రహః శుభస్య ధర్మస్య సుఖస్య చ ప్రవృత్తౌ హేతుర్భవతి, అశుభస్యాధర్మస్యాసుఖస్య చ నివృత్తౌ హేతుర్భవతి; తత్రోక్తసంగ్రహస్య సమ్యగ్యోగః శుభస్య ప్రవృత్తావశుభస్య నివృత్తౌ హేతుర్భవతి, అయోగాతియోగమిథ్యాయోగాస్తు అశుభస్య ప్రవృత్తౌ హేతవః; యది వా శుభస్య పూర్వవ్యాకృతస్య, అశుభస్య చ పూర్వవ్యాకృతస్య ప్రవృత్తేః సంసారస్య, నివృత్తేర్మోక్షస్య యథోక్తసంగ్రహో హేతురితి వ్యాఖ్యేయం; తత్ర సంగ్రహస్య శుభాశుభహేతుత్వం పూర్వవదేవ వ్యాఖ్యేయం; దుర్జ్ఞాతస్తు సంగ్రహః సంసారస్య హేతుర్భవతి, తత్త్వతో జ్ఞాతస్తు మోక్షహేతురితి వ్యాఖ్యేయం| అధ్యాత్మద్రవ్యగుణాదధికమనుక్తం శుభాదిహేతుమాహ- ద్రవ్యాశ్రితం చేత్యాది| కర్మేత్యుచ్యమానే వమనాదిష్వపి తథాఽఽస్యాస్వప్నాదిష్వపి కర్మశబ్దవాచ్యేషు ప్రసక్తిః స్యాత్, అతస్తద్వ్యావృత్త్యర్థం ద్రవ్యాశ్రితమితి పదం; తథాఽపి ధర్మాధర్మయోః కర్మశబ్దవాచ్యయోః ప్రసక్తిః స్యాదిత్యత ఉక్తం- యదుచ్యతే క్రియేతి| కర్మణః పృథక్కృత్వాఽభిధానం పంచకర్మాదిషు కర్మణోఽప్రవిష్టత్వాత్||13||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

తత్రానుమానగమ్యానాం పంచమహాభూతవికారసముదాయాత్మకానామపి సతామింద్రియాణాం తేజశ్చక్షుషి, ఖం శ్రోత్రే, ఘ్రాణే క్షితిః, ఆపో రసనే, స్పర్శనేఽనిలో విశేషేణోపపద్యతే| తత్ర యద్యదాత్మకమింద్రియం విశేషాత్తత్తదాత్మకమేవార్థమనుగృహ్ణాతి, తత్స్వభావాద్విభుత్వాచ్చ||14||

సంప్రతి వైద్యకసిద్ధాంతేన పాంచభౌతికానామపి చక్షురాదీనాం యథా తైజసత్వాదివ్యపదేశో భవతి తదాహ- తత్రేత్యాది| అనుమానేన ప్రతీయంత ఇత్యనుమానగమ్యాని; అనుమానం చ- చక్షుర్బుద్ధ్యాదయః కరణకార్యాః, క్రియాత్వాత్; ఛిదిక్రియావత్| మహాభూతాని ఖాదీని, తేషాం వికారః పరిణామవిశేషః, సముదాయో మేలకః, స ఆత్మా సమవాయికారణం యేషాం తాని| విశేషేణ అధికత్వేన| ఏతదుక్తం భవతి- పాంచభౌతికత్వేఽపి తేజోధికత్వాచ్చక్షుస్తైజసం వ్యపదిశ్యతే; ఏవం ఘ్రాణాదిష్వపి పృథివ్యాద్యధికత్వేన పార్థివత్వాదివ్యపదేశః| అథ కథం చక్షుస్తేజోధికం, ఘ్రాణం పృథివ్యధికమిత్యాద్యవధార్యత ఇత్యాహ- తత్రేత్యాది| యదింద్రియం విశేషాద్భూయస్త్వేన యదాత్మకం యద్భూతారబ్ధం, తదింద్రియం తదాత్మకమేవ తద్భూతాత్మకమేవ, అర్థం విషయమనుగృహ్ణాతి అనుధావతి; యత్తేజఃప్రధానం తత్తేజఃప్రధానమేవ విషయం గృహ్ణాతీత్యర్థః, ఏవం పార్థివాదిష్వపి వాచ్యం| తత్ర హేతుమాహ- తత్స్వభావాద్విభుత్వాచ్చ| తత్స్వభావాదితి గ్రాహ్యాణాం రూపాదీనాం యః స్వభావస్తైజసత్వాదిః,చక్షురాదీనామపి తత్స్వభావాదేవేత్యర్థః; విభుత్వాదితి శక్తత్వాత్, సమానజాతీయతైజసాదిగ్రహణ ఏవ చక్షురాదీనాం శక్తత్వాదిత్యర్థః| తదనేన గ్రంథేనైతదనుమానముపదిశ్యతే- యత్- చక్షుస్తైజసం, రూపాదీనాం మధ్యే రూపస్యైవ ప్రకాశకత్వాద్బాహ్యాలోకవత్; రసనమాప్యం, రూపాదీనాం మధ్యే రసస్యైవ ప్రకాశకత్వాద్దంతోదకవత్; తథా గంధః స్వజాతీయగుణోత్కర్షవదింద్రియగ్రాహ్యః, భూతవిశేషగుణత్వాద్రూపవదిత్యాది||14||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

తదర్థాతియోగాయోగమిథ్యాయోగాత్ సమనస్కమింద్రియం వికృతిమాపద్యమానం యథాస్వం బుద్ధ్యుపఘాతాయ సంపద్యతే, సామర్థ్యయోగాత్ పునః ప్రకృతిమాపద్యమానం యథాస్వం బుద్ధిమాప్యాయయతి||15||

శుభాశుభప్రవృత్తిహేతురితి యదుక్తం తదుపపాదయతి- తదర్థేత్యాది| తత్ ఇంద్రియం, అర్థస్య రూపాదేరతియోగో రూపాద్యతిదర్శనం, అయోగో హీనమాత్రరూపాదిదర్శనం సర్వశో రూపాద్యదర్శనం చ, మిథ్యాయోగో వికృతబీభత్సరూపాదిదర్శనం| సమనస్కం మనసా సహితం, వికృతిం వికారమాపద్యమానం; సమనస్కమితి విశేషణం కుర్వన్ చక్షురాద్యుపఘాతాన్మనసోఽప్యుద్విగ్నత్వదైన్యాదిలక్షణో వికారో భవతీతి దర్శయతి| యథాస్వం యా యస్యాత్మీయా బుద్ధిః| సామర్థ్యయోగాత్ సమయోగాత్| పునఃశబ్దః పూర్వపక్షాద్వ్యావర్తయతి| ప్రకృతిం స్వభావం, ఆపద్యమానం అనువిధీయమానం; ‘ఇంద్రియం’ ఇతి శేషః| యథాస్వం బుద్ధిమాప్యాయయతీతి ఆత్మీయామాత్మీయాం బుద్ధిం సాతత్యేన జనయతీత్యర్థః||15||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

మనసస్తు చింత్యమర్థః| తత్ర మనసో మనోబుద్ధేశ్చ త ఏవ సమానాతిహీనమిథ్యాయోగాః ప్రకృతివికృతిహేతవో భవంతి||16||

పూర్వం మన ఉక్తం, తస్య గ్రాహ్యం విషయమాహ- మనసస్తు చింత్యమర్థ ఇతి| ఇంద్రియనిరపేక్షం మనో యద్గృహ్ణాతి తచ్చింత్యం (యది వా, ఇంద్రియగృహీతమేవార్థం యత్ పునరింద్రియనిరపేక్షం మనో గృహ్ణాతి తచ్చింత్యం )| ఏతచ్చ ప్రాధాన్యాదుక్తం; తేన మనోర్థానాం సుఖాదీనామనుపాదానం దోషత్వేన నైవోద్భావనీయం| త ఏవేత్యాది మనోవిషయస్య చింత్యస్య సమయోగస్తథాఽతిహీనమిథ్యాయోగాశ్చ| ప్రకృతిః అవికారః స్వభావ ఇతి యావత్; వికృతిః వికారః| తత్ర చింత్యస్య సమ్యగ్యోగో మనసో మనోబుద్ధేశ్చ ప్రకృతిహేతుర్భవతి, అతియోగాదయస్తు చింత్యస్య మనసో మనోబుద్ధేశ్చ చింతనధ్యానాదిలక్షణాయా వికృతేర్హేతవో భవంతీతి వాచ్యం| అచింతనాతిచింతనభయానకచింతనైర్మనోఽపి వికృతం మనోబుద్ధిమపి వికృతాం జనయతీతి భావః||16||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

తత్రేంద్రియాణాం సమనస్కానామనుపతప్తానామనుపతాపాయ ప్రకృతిభావే ప్రయతితవ్యమేభిర్హేతుభిః; తద్యథా- సాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగేన బుద్ధ్యా సమ్యగవేక్ష్యావేక్ష్య కర్మణాం సమ్యక్ ప్రతిపాదనేన, దేశకాలాత్మగుణవిపరీతోపాసనేన చేతి| తస్మాదాత్మహితం చికీర్షతా సర్వేణ సర్వం సర్వదా స్మృతిమాస్థాయ సద్వృత్తమనుష్ఠేయం||17||

తదీదృశే కర్తవ్యమాహ- తత్రేత్యాది| అనుపతాపాయ అనుపఘాతాయ; ఉపఘాతకహేతువర్జనేనేత్యభిప్రాయః| ప్రకృతిభావే నిర్వికారత్వకరణే; భేషజోపయోగేనేత్యభిప్రాయః| సాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగేనేతి ఇంద్రియార్థసమయోగేన| బుద్ధ్యా సమ్యగిదం మమ హితమిదం మమాహితమిత్యవేక్ష్యావేక్ష్య| కర్మణాం ప్రవృత్తీనాం సమ్యక్ప్రతిపాదనేనేతి అహితకర్మపరిత్యాగేన హితకర్మాచరణేన చ| ఏతేన ప్రజ్ఞాపరాధమూలాహితప్రవృత్తినిషేధేన హితార్థప్రవృత్త్యుపదేశః కృతో భవతి| ఏతేన చాసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగప్రజ్ఞాపరాధపరిహారాభ్యామనాగతాబాధప్రతిషేధరూపా చేష్టోక్తా భవతి| ఉత్పన్నవికారప్రతిషేధోపాయస్తు దేశకాలేత్యాదినా కథ్యతే; గుణశబ్దః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే, ఆత్మశబ్దేన ప్రకృతివికారయోర్గ్రహణం| తస్మాత్ కర్మణాం క్రియారూపాణాం శాస్త్రవిహితత్వేన ప్రతిపాదితానాం సమ్యగనుష్ఠానమారోగ్యహేతుః| తచ్చ కర్మ హితం సద్వృత్తానుష్ఠానరూపం| తస్మాత్ కారణాదాత్మహితం కర్తుమిచ్ఛతా, స్మృతిమాస్థాయావధానేన సద్వృత్తోపదేశం స్మృత్వేత్యర్థః, సతాం వృత్తమనుష్ఠానం దేహవాఙ్మనఃప్రవృత్తిరూపం సద్వృత్తమనుష్ఠేయం| ఇహ జన్మని జన్మాంతరే చ శాంతిశౌచాచారాదియోగజనితధర్మప్రభావాత్త్రివర్గమవ్యాకులముపయుంజానాస్తిష్ఠంతీతి ‘సంత’ ఇత్యుచ్యంతే, అధార్మికాస్తు విద్యమానా అప్యప్రశస్తావస్థానత్వేన| ‘అసంత’ ఇత్యుచ్యంతే||17||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

తద్ధ్యనుతిష్ఠన్ యుగపత్ సంపాదయత్యర్థద్వయమారోగ్యమింద్రియవిజయం చేతి; తత్ సద్వృత్తమఖిలేనోపదేక్ష్యామోఽగ్నివేశ ! తద్యథా- దేవగోబ్రాహ్మణగురువృద్ధసిద్ధాచార్యానర్చయేత్, అగ్నిముపచరేత్, ఓషధీః ప్రశస్తా ధారయేత్, ద్వౌ కాలావుపస్పృశేత్, మలాయనేష్వభీక్ష్ణం పాదయోశ్చ వైమల్యమాదధ్యాత్, త్రిఃపక్షస్య కేశశ్మశ్రులోమనఖాన్ సంహారయేత్, నిత్యమనుపహతవాసాః సుమనాః సుగంధిః స్యాత్, సాధువేశః, ప్రసిద్ధకేశః , మూర్ధశ్రోత్రఘ్రాణపాదతైలనిత్యః, ధూమపః, పూర్వాభిభాషీ, సుముఖః, దుర్గేష్వభ్యుపపత్తా, హోతా, యష్టా, దాతా, చతుష్పథానాం నమస్కర్తా, బలీనాముపహర్తా, అతిథీనాం పూజకః, పితృభ్యః పిండదః, కాలే హితమితమధురార్థవాదీ, వశ్యాత్మా, ధర్మాత్మా, హేతావీర్ష్యుః, ఫలే నేర్ష్యుః, నిశ్చింతః, నిర్భీకః, హ్రీమాన్, ధీమాన్, మహోత్సాహః, దక్షః, క్షమావాన్, ధార్మికః, ఆస్తికః, వినయబుద్ధివిద్యాభిజనవయోవృద్ధసిద్ధాచార్యాణాముపాసితా , ఛత్రీ దండీ మౌలీ సోపానత్కో యుగమాత్రదృగ్విచరేత్ , మంగలాచారశీలః, కుచేలాస్థికంటకామేధ్యకేశతుషోత్కరభస్మకపాలస్నానబలిభూమీనాం పరిహర్తా, ప్రాక్ శ్రమాద్ వ్యాయామవర్జీ స్యాత్, సర్వప్రాణిషు బంధుభూతః స్యాత్, క్రుద్ధానామనునేతా, భీతానామాశ్వాసయితా, దీనానామభ్యుపపత్తా, సత్యసంధః, సామప్రధానః , పరపరుషవచనసహిష్ణుః, అమర్షఘ్నః, ప్రశమగుణదర్శీ, రాగద్వేషహేతూనాం హంతా చ||18||

సద్వృత్తానుష్ఠానం దర్శయతి- తదిత్యాది| సద్వృత్తానుష్ఠానేన నాన్యశ్రియమభిలషేదిత్యాద్యనుష్ఠానేనేంద్రియం యంత్ర్యతే, యంత్రణాభ్యాసాత్తదింద్రియం జీయత ఇత్యుక్తమింద్రియవిజయం చేతి; యస్మాదేవంగుణం సద్వృత్తానుష్ఠానం తత్ తస్మాత్ సద్వృత్తముపదేక్ష్యామః; అఖిలేన కార్త్స్న్యేన| ద్వౌ కాలౌ సాయం ప్రాతః, ఉపస్పృశేత్ స్నాయాత్; యది వా ఉపస్పృశేత్ సంధ్యాముపాసీత| త్రిః పక్షస్యేతి పంచభిః పంచభిర్దినైః, యది వా క్షారపాణివచనప్రామాణ్యాత్ పక్షశబ్దోఽయం మాసే వర్తతే, పతతి పంచదశాహాభ్యాం పక్షరూపాభ్యాం మాస ఇతి పంచదశాహః పక్షోఽభిధీయతే, ఏవం పతతి ఋతుర్మాసాభ్యాం పక్షరూపాభ్యామితి మాసోఽపి పక్షాభిధేయః; ఉక్తం చ క్షారపాణౌ- “త్రిర్మాసస్య రోమనఖాన్ సంహారయేత్” ఇతి| అనుపహతవాసా అమ్లానవాసాః| ప్రసిద్ధకేశః ప్రసాధితకేశః; ఇహ కేశప్రసాధనాభిధానాత్ పూర్వం కేశసంహరణే వచనం తీర్థాదిప్రాప్తనిమిత్తేన కృతముండనస్నాతకాదివిషయం| పూర్వాభిభాషీ ప్రథమసంభాషణశీలః| దుర్గేష్వభ్యుపపత్తా దుర్గతిపతితానాం రక్షితా| యష్టా యజ్ఞకారకః| వశ్యాత్మా వశ్యేంద్రియః, ఆత్మశబ్దోఽయమింద్రియవచనః| హేతావీర్ష్యురితి యేన హేతునాఽయం ధనవాన్ విద్యావాన్ వా జాతః స హేతుర్మే కథం భవేదితి ప్రయత్నవతా భవితవ్యమితి దర్శయతి| ఫలే నేర్ష్యురిత్యనేన పరస్య న ధనాదిఫలసంబంధనివారణేచ్ఛా కర్తవ్యేతి దర్శయతి| నిర్భీక ఇతి ఉపస్థితేఽపరిహార్యే భయహేతౌ బోద్ధవ్యం, శక్యపరిహారేషు తు దృష్టాదృష్టప్రత్యవాయహేతుషు భేతవ్యమేవ| అభిజనో విశుద్ధకులం| సర్వప్రాణిషు బంధుభూత ఇతి తు యద్యపి రాజద్విష్టపతితాదీనామధర్మభయాచ్చికిత్సాం న కరోతి, తథాఽపి తేష్వపి కరుణార్ద్రహృదయత్వేన మంతవ్యం| అభ్యుపపత్తా ఉపకారార్థం స్వీకర్తా| సత్యసంధః ప్రతిజ్ఞాతార్థనిర్వాహకః| అమర్షః అక్షమా, తాం హంతీతి అమర్షఘ్నః| ప్రశమం శాంతిం గుణత్వేన ద్రష్టుం శీలం యస్య స ప్రశమగుణదర్శీ||18||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

నానృతం బ్రూయాత్, నాన్యస్వమాదదీత, నాన్యస్త్రియమభిలషేన్నాన్యశ్రియం, న వైరం రోచయేత్, న కుర్యాత్ పాపం, న పాపేఽపి పాపీ స్యాత్, నాన్యదోషాన్ బ్రూయాత్, నాన్యరహస్యమాగమయేన్, నాధార్మికైర్న నరేంద్రద్విష్టైః సహాసీత నోన్మత్తైర్న పతితైర్న భ్రూణహంతృభిర్న క్షుద్రైర్న దుష్టైః, న దుష్టయానాన్యారోహేత, న జానుసమం కఠినమాసనమధ్యాసీత, నానాస్తీర్ణమనుపహితమవిశాలమసమం వా శయనం ప్రపద్యేత, న గిరివిషమమస్తకేష్వనుచరేత్, న ద్రుమమారోహేత్, న జలోగ్రవేగమవగాహేత, న కులచ్ఛాయాముపాసీత , నాగ్న్యుత్పాతమభితశ్చరేత్, నోచ్చైర్హసేత్, న శబ్దవంతం మారుతం ముంచేత్, నానావృతముఖో జృంభాం క్షవథుం హాస్యం వా ప్రవర్తయేత్, న నాసికాం కుష్ణీయాత్, న దంతాన్ విఘట్టయేత్, న నఖాన్ వాదయేత్, నాస్థీన్యభిహన్యాత్, న భూమిం విలిఖేత్, న ఛింద్యాత్తృణం, న లోష్టం మృద్నీయాత్, న విగుణమంగైశ్చేష్టేత, జ్యోతీంష్యనిష్టమమేధ్యమశస్తం చ నాభివీక్షేత, న హుంకుర్యాచ్ఛవం , న చైత్యధ్వజగురుపూజ్యాశస్తచ్ఛాయామాక్రామేత్, న క్షపాస్వమరసదనచైత్యచత్వరచతుష్పథోపవనశ్మశానాఘాతనాన్యాసేవేత , నైకః శూన్యగృహం న చాటవీమనుప్రవిశేత్, న పాపవృత్తాన్ స్త్రీమిత్రభృత్యాన్ భజేత, నోత్తమైర్విరుధ్యేత, నావరానుపాసీత, న జిహ్మం రోచయేత్, నానార్యమాశ్రయేత్, న భయముత్పాదయేత్, న సాహసాతిస్వప్నప్రజాగరస్నానపానాశనాన్యాసేవేత, నోర్ధ్వజానుశ్చిరం తిష్ఠేత్, న వ్యాలానుపసర్పేన్న దంష్ట్రిణో న విషాణినః, పురోవాతాతపావశ్యాయాతిప్రవాతాంజహ్యాత్, కలిం నారభేత, నాసునిభృతోఽగ్నిముపాసీత నోచ్ఛిష్టః, నాధః కృత్వా ప్రతాపయేత్, నావిగతక్లమో నానాప్లుతవదనో న నగ్న ఉపస్పృశేత్, న స్నానశాట్యా స్పృశేదుత్తమాంగం, న కేశాగ్రాణ్యభిహన్యాత్, నోపస్పృశ్య తే ఏవ వాససీ బిభృయాత్, నాస్పృష్ట్వా రత్నాజ్యపూజ్యమంగలసుమనసోఽభినిష్క్రామేత్, న పూజ్యమంగలాన్యపసవ్యం గచ్ఛేన్నేతరాణ్యనుదక్షిణం||19||

నానృతం బ్రూయాదిత్యస్య రాజయక్ష్మణి “కాకాంస్తిత్తిరిశబ్దేన” (చి. అ.8) ఇత్యాద్యయథాభాషణోపదేశేన విరోధో న వాచ్యః, యతః పరాపకారఫలమసత్యభాషణమనృతవ్యాహారదోషేణ స్పృశ్యతే, నతు పరస్య జీవనార్థమన్యథాభాషణం; ఉక్తం చ- “ప్రాణాత్యయే సర్వధనాపహారే పంచానృతాన్యాహురపాతకాని”| ఆగమయేత్ బుధ్యేత| అధార్మికసంగనిషేధేనైవ పతితాదిసంగనిషేధే లబ్ధే పునస్తదభిధానం విశేషప్రతిషేధార్థం| భ్రూణహా గర్భఘాతకః| అనుపహితం అనుపధానం గండుకాదిరహితం| న ద్రుమమారోహేదితి సామాన్యో విధిః, అస్య చ విశేషేణ రసాయనవక్ష్యమాణామలకీవృక్షారోహణోపదేశేన మహాఫలేన బాధా భవత్యేవ| కుష్ణీయాత్ విఘట్టయేత్| ఇహ సద్వృత్తోపదేశే యత్ర న నఖాన్ వాదయేదిత్యాదౌ సాక్షాద్దృష్టమదృష్టం వా ఫలం న దృశ్యతే తత్రాప్యదృష్టఫలం వచనప్రామాణ్యాదేవ బోద్ధవ్యం| న శవం హుంకుర్యాదిత్యత్రాగమః- “యః శవం హుంకరోతి తేన సోమో బహిర్నిరస్తో భవతి” ఇతి| చైత్యో గ్రామప్రధానతరుః, ఆఘాతనం వధస్థానం| అవరా నీచాః| జిహ్మం కుటిలం| ఆరాద్దూరాత్ పాపేభ్యో యాత ఆర్యః, తద్విపరీతోఽనార్యః| అతిశబ్దః స్వప్నాదిభిః సహ ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే| ఇహ చ ప్రకరణే సాహసనక్తదధిభోజనాదీనాం యేషాం ప్రకరణాంతర ఏవ నిషేధః కృతస్తాని పునర్నిషిధ్యంతే ప్రకరణవశాదేవ, ప్రకరణప్రాప్తో హ్యర్థః ప్రాగుక్తోఽపి పునరభిధీయమానః ప్రకృతగ్రంథస్య న్యూనతాముదస్యతి, పునరభిధీయమానార్థగౌరవం చ దర్శయతి, న పునరుక్తదోషమావహతి| యదుక్తం- “అధికరణవశాద్దార్ఢ్యాద్గుణదోషప్రాప్తితోఽర్థసంబంధాత్| స్తుత్యర్థం సంశయతః శిష్యధియాం చాభివృద్ధ్యర్థం|| తంత్రే స్యాత్ పునరుక్తం పునరుక్తం నేష్యతే తద్ధి” ఇతి| ఊర్ధ్వజానుః దండాయమానః| వ్యాలాః సర్పాః| అసునిభృతః అసమాహితః, నాధఃకృత్వా అగ్నిమితి సంబంధః| తే ఏవ వాససీ స్నానవాససీత్యర్థః, యది వా స్నానకాలాత్ పూర్వం ధృతే| అపసవ్యం వామం||19||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

నారత్నపాణిర్నాస్నాతో నోపహతవాసా నాజపిత్వా నాహుత్వా దేవతాభ్యో నానిరూప్య పితృభ్యో నాదత్త్వా గురుభ్యో నాతిథిభ్యో నోపాశ్రితేభ్యో నాపుణ్యగంధో నామాలీ నాప్రక్షాలితపాణిపాదవదనో నాశుద్ధముఖో నోదఙ్ముఖో న విమనా నాభక్తాశిష్టాశుచిక్షుధితపరిచరో న పాత్రీష్వమేధ్యాసు నాదేశే నాకాలే నాకీర్ణే నాదత్త్వాఽగ్రమగ్నయే నాప్రోక్షితం ప్రోక్షణోదకైర్న మంత్రైరనభిమంత్రితం న కుత్సయన్న కుత్సితం న ప్రతికూలోపహితమన్నమాదదీత, న పర్యుషితమన్యత్ర మాంసహరితకశుష్కశాకఫలభక్ష్యేభ్యః, నాశేషభుక్ స్యాదన్యత్ర దధిమధులవణసక్తుసర్పిభ్యః, న నక్తం దధి భుంజీత, న సక్తూనేకానశ్నీయాన్న నిశి న భుక్త్వా న బహూన్న ద్విర్నోదకాంతరితాత్, న ఛిత్త్వా ద్విజైర్భక్షయేత్||20||

అనిరూప్య అనివేద్య| ఆకీర్ణే బహుజనాకీర్ణే| అన్నస్య ప్రోక్షణాభిమంత్రణాని వేదే బోద్ధవ్యాని| కుత్సితం స్వరూపత ఏవ కదర్థత్వేన నిందితం| హరితకం ఆర్ద్రకాది, శుష్కశాకం శుష్కపత్రాది, భక్ష్యా మోదకాదయః| నాశేషభుక్ స్యాత్ నిఃశేషభోజీ న స్యాదిత్యర్థః| నక్తం దధిభోజననిషేధే ఆగమః- “దివా కపిత్థే వసతి రాత్రౌ దధ్ని చ సక్తుషు| అలక్ష్మీః కలహాధారా కోవిదారే కృతాలయా” ఇతి| ఏకానితి ఘృతశర్కరారహితాన్| నోదకాంతరితాన్ నోదకమంతరా పీత్వేత్యర్థః||20||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

నానృజుః క్షుయాన్నాద్యాన్న శయీత, న వేగితోఽన్యకార్యః స్యాత్, న వాయ్వగ్నిసలిలసోమార్కద్విజగురుప్రతిముఖం నిష్ఠీవికా(వాత)వర్చోమూత్రాణ్యుత్సృజేత్, న పంథానమవమూత్రయేన్న జనవతి నాన్నకాలే, న జపహోమాధ్యయనబలిమంగలక్రియాసు శ్లేష్మసింఘాణకం ముంచేత్||21||

నాద్యాదనృజుః, న శయీతానృజురితి చ యోజ్యం||21||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

న స్త్రియమవజానీత, నాతివిశ్రంభయేత్, న గుహ్యమనుశ్రావయేత్, నాధికుర్యాత్| న రజస్వలాం నాతురాం నామేధ్యాం నాశస్తాం నానిష్టరూపాచారోపచారాం నాదక్షాం నాదక్షిణాం నాకామాం నాన్యకామాం నాన్యస్త్రియం నాన్యయోనిం నాయోనౌ న చైత్యచత్వరచతుష్పథోపవనశ్మశానాఘాతనసలిలౌషధిద్విజగురుసురాలయేషు న సంధ్యయోర్నాతిథిషు నాశుచిర్నాజగ్ధభేషజో నాప్రణీతసంకల్పో నానుపస్థితప్రహర్షో నాభుక్తవాన్నాత్యశితో న విషమస్థో న మూత్రోచ్చారపీడితో న శ్రమవ్యాయామోపవాసక్లమాభిహతో నారహసి వ్యవాయం గచ్ఛేత్||22||

నాతివిశ్రంభయేత్ నాతిప్రశ్రయవతీం కుర్యాత్| నాధికుర్యాన్ న సర్వత్రాధికృతాం కుర్యాత్| అశస్తాం కుష్ఠాదిసంబంధేన| నాన్యయోనిమిత్యస్యాంతే అభిగచ్ఛేత్ ఇతి శేషః, అన్యయోనిః అసవర్ణా| ఓషధ్యాదిభిరాలయశబ్దః సంబధ్యతే| నాతిథిష్వితి న నిషిద్ధాసు మైథునం ప్రతిపత్పూర్ణిమాప్రభృతిషు| అజగ్ధభేషజః అనుపయుక్తవృష్యభేషజః| అనుపస్థితప్రహర్షః అజాతధ్వజోచ్ఛ్రాయః| అరహసి అవిజనే||22||

Adhikarana 22 (23-24) · Śloka 24

న సతో న గురూన్ పరివదేత్, నాశుచిరభిచారకర్మచైత్యపూజ్యపూజాధ్యయనమభినిర్వర్తయేత్||23|| న విద్యుత్స్వనార్తవీషు నాభ్యుదితాసు దిక్షు నాగ్నిసంప్లవే న భూమికంపే న మహోత్సవే నోల్కాపాతే న మహాగ్రహోపగమనే న నష్టచంద్రాయాం తిథౌ న సంధ్యయోర్నాముఖాద్గురోర్నావపతితం నాతిమాత్రం న తాంతం న విస్వరం నానవస్థితపదం నాతిద్రుతం న విలంబితం నాతిక్లీబం నాత్యుచ్చైర్నాతినీచైః స్వరైరధ్యయనమభ్యస్యేత్||24||

అభ్యుదితాసు దిక్షు దాహవతీషు దిక్షు| మహాగ్రహోపగమనం చంద్రసూర్యగ్రహణం| అవపతితం హీనవర్ణం| తాంతం రూక్షస్వరం| అతిక్లీబం అతివిలంబితోచ్చారణం||23-24||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

నాతిసమయం జహ్యాత్, న నియమం భింద్యాత్, న నక్తం నాదేశే చరేత్, న సంధ్యాస్వభ్యవహారాధ్యయనస్త్రీస్వప్నసేవీ స్యాత్, న బాలవృద్ధలుబ్ధమూర్ఖక్లిష్టక్లీబైః సహ సఖ్యం కుర్యాత్, న మద్యద్యూతవేశ్యాప్రసంగరుచిః స్యాత్, న గుహ్యం వివృణుయాత్, న కంచిదవజానీయాత్, నాహమ్మానీ స్యాన్నాదక్షో నాదక్షిణో నాసూయకః, న బ్రాహ్మణాన్ పరివదేత్, న గవాం దండముద్యచ్ఛేత్, న వృద్ధాన్న గురూన్న గణాన్న నృపాన్ వాఽధిక్షిపేత్, న చాతిబ్రూయాత్, న బాంధవానురక్తకృచ్ఛ్రద్వితీయగుహ్యజ్ఞాన్ బహిష్కుర్యాత్||25||

అతిసమయో మిలిత్వా బహుభిః కృతో నియమః| న సంధ్యాస్విత్యాదౌ పునః స్త్రీనిషేధః సంధ్యాసు యావదకర్తవ్యస్య న్యూనతాపరిహారార్థముక్తః, పూర్వం తు స్త్రీ యథా న సేవ్యా తన్నిఖిలేనోపదిశతా న సంధ్యయోరిత్యుక్తం, ఇతి ప్రకరణభేదాన్న పౌనరుక్త్యం| క్లీబో హీనసత్త్వః| క్లిష్టో నిందితో రోగాదినా| గణాన్ మిలితాన్| కృచ్ఛ్రద్వితీయ ఆపది సహాయః| బహిష్కుర్యాత్ అవజానీయాత్||25||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

నాధీరో నాత్యుచ్ఛ్రితసత్త్వః స్యాత్, నాభృతభృత్యః, నావిశ్రబ్ధస్వజనః, నైకః సుఖీ, న దుఃఖశీలాచారోపచారః, న సర్వవిశ్రంభీ, న సర్వాభిశంకీ, న సర్వకాలవిచారీ||26||

నైకః సుఖీ స్యాదితి న సుఖహేతూన్యామ్రఫలాదీన్యేక ఏవావిభజ్యోపయుంజ్యాదిత్యర్థః| శీలం స్వాభావికం వృత్తం, ఆచారః శాస్త్రోపదేశానురూపో వ్యవహారః, ఉపచారః పరిచ్ఛదః, ఏతేషాం చ దుఃఖత్వం దుఃఖహేతుత్వాత్| సర్వవిశ్రంభీ సర్వేషు విశ్వాసీ||26||

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

న కార్యకాలమతిపాతయేత్, నాపరీక్షితమభినివిశేత్, నేంద్రియవశగః స్యాత్, న చంచలం మనోఽనుభ్రామయేత్, న బుద్ధీంద్రియాణామతిభారమాదధ్యాత్, న చాతిదీర్ఘసూత్రీ స్యాత్, న క్రోధహర్షావనువిదధ్యాత్, న శోకమనువసేత్, న సిద్ధావుత్సేకం యచ్ఛేన్నాసిద్ధౌ దైన్యం, ప్రకృతిమభీక్ష్ణం స్మరేత్, హేతుప్రభావనిశ్చితః స్యాద్ధేత్వారంభనిత్యశ్చ, న కృతమిత్యాశ్వసేత్, న వీర్యం జహ్యాత్, నాపవాదమనుస్మరేత్||27||

చంచలమితి క్రియావిశేషణం, యది వా మనోవిశేషణం| బుద్ధేరింద్రియాణాం బుద్ధీంద్రియాణాం| అతిదీర్ఘసూత్రీ శతైకవినిపాతాశంకీ, కింవా దీర్ఘసూత్రీ చిరక్రియః| న శోకమనువసేదితి న చిరం శోకవశగః స్యాత్| ఉత్సేకం అతిగర్వం | ప్రకృతిం ఉత్పత్తికారణం స్మరేత్; ప్రకృతిం పంచభూతసముదాయలక్షణామనిత్యాం స్మరన్న రాగద్వేషాదిభిరభిభూయతే| హేతుప్రభావనిశ్చిత ఇతి అస్తి శుభాశుభహేతూనాం శుభాశుభఫలసంబంధ ఇతి నిశ్చయముపేయాత్, నాత్ర కథం తావాన్ స్యాదిత్యర్థః| హేత్వారంభనిత్యః శుభహేతుయో(యా)గాద్యారంభపరః||27||

Adhikarana 26 (28) · Śloka 28

నాశుచిరుత్తమాజ్యాక్షతతిలకుశసర్షపైరగ్నిం జుహుయాదాత్మానమాశీర్భిరాశాసానః, అగ్నిర్మే నాపగచ్ఛేచ్ఛరీరాద్వాయుర్మే ప్రాణానాదధాతు విష్ణుర్మే బలమాదధాతు ఇంద్రో మే వీర్యం శివా మాం ప్రవిశంత్వాప ఆపోహిష్ఠేత్యపః స్పృశేత్, ద్విః పరిమృజ్యోష్ఠౌ పాదౌ చాభ్యుక్ష్య మూర్ధని ఖాని చోపస్పృశేదద్భిరాత్మానం హృదయం శిరశ్చ||28||

ఉత్తమాజ్యం గోసర్పిః| ఆశీర్భిరాశాసాన ఇతి చ్ఛేదః| ‘అగ్నిర్మే’ ఇత్యాదినా ‘ఆపోహిష్ఠా’ ఇత్యంతః స్నానమంత్రః||28||

Adhikarana 27 (29) · Śloka 29

బ్రహ్మచర్యజ్ఞానదానమైత్రీకారుణ్యహర్షోపేక్షాప్రశమపరశ్చ స్యాదితి||29||

మైత్రీ సర్వభూతేష్వాత్మనీవాప్రతికూలా ప్రవృత్తిః| నను మైత్రీపరః స్యాదితి విరుద్ధమేతత్, యేన శాస్త్రకార ఏవాయం దిగ్ధవిద్ధస్వయమ్మృతాదిమాంసపరిత్యాగేన వయస్థత్వాదిగుణయుక్తానాం మృగాదీనాం సద్యస్కం మాంసం సేవ్యత్వేనోపదిశన్ సాక్షాన్మైత్రీవిరుద్ధాం హింసామేవాహ; నైవం, రాగత ఏవ ప్రాణినాం హింసాపూర్వకమాంసభక్షణే ప్రాప్తేఽయమాయుర్వేదోపదేష్టా మాంసస్య క్వచిద్రోగే కస్యచిద్ధితత్వం క్వచిచ్చాహితత్వముపదిశతి, నతు మాంసభక్షణం హింసాం వా విదధాతి; న హ్యయం మదిరాయా అపి స్వస్థవృత్తే రోగివృత్తే వా హితత్వముపదిశన్ మదిరాపానం ప్రత్యుపదేష్టా భవతి; ఏవం చ రోగాధికారే రాజయక్ష్మాదౌ మాంసోపదేశస్తథా శరదృతుచర్యాదౌ “లావాన్ కపింజలానేణాన్” (సూ.అ.6) ఇత్యాదిగ్రంథో లావాదిమాంసహితత్వోపదేశార్థో న హింసావిధాయకః; తేన రోగిణః స్వస్థాశ్చ హింసాఫలభాజో భవంత్యేవ; యథా- “శ్యేనేనాభిచరన్ యజేత” ఇత్యత్రాభిచారస్య కామత ఏవ ప్రాప్తత్వాచ్ఛ్యేనస్యాభిచారసాధనత్వమాత్రమేవ విధిర్బ్రూతే, తేన శ్యేనేనాభిచారకరణేఽధర్మో భవత్యేవ; అయం త్వత్ర విశేషః- యది హింసోపార్జితమాంసోపయోగం వినా పురుషో న జీవతి, అతో హింసాం కరోతి, తదా “సర్వత్రాత్మానం గోపాయీత” ఇతి వేదవచనవిహితత్వాత్తథావిధహింసా న ప్రత్యవాయహేతుః, జీవనోపాయాంతరసంభవే తు పుష్ట్యాదిప్రయోజనా హింసా ప్రత్యవాయహేతురేవ; కించ భవతు వాఽఽయుర్వేదవిహితా హింసా, తథాఽపి హింసా దోషార్థముచ్యతే; న హ్యాయుర్వేదవిధయో ధర్మసాధనమేవోపదిశంతి, కిం తర్హ్యారోగ్యసాధనం “ధాతుసామ్యక్రియా చోక్తా తంత్రస్యాస్య ప్రయోజనం” (సూ.అ.1) ఇత్యుక్తేః||29||

Adhikarana 28 (30-33) · Śloka 33

తత్ర శ్లోకాః- పంచపంచకముద్దిష్టం మనో హేతుచతుష్టయం| ఇంద్రియోపక్రమేఽధ్యాయే సద్వృత్తమఖిలేన చ||30|| స్వస్థవృత్తం యథోద్దిష్టం యః సమ్యగనుతిష్ఠతి| స సమాః శతమవ్యాధిరాయుషా న వియుజ్యతే||31|| నృలోకమాపూరయతే యశసా సాధుసమ్మతః| ధర్మార్థావేతి భూతానాం బంధుతాముపగచ్ఛతి||32|| పరాన్ సుకృతినో లోకాన్ పుణ్యకర్మా ప్రపద్యతే| తస్మాద్వృత్తమనుష్ఠేయమిదం సర్వేణ సర్వదా||33||

సంగ్రహే హేతుచతుష్టయం సమాతిహీనమిథ్యాయోగాః| సమాః శతం వర్షశతం; యద్యపి సద్వృత్తానుష్ఠానేఽపి దైవవిపర్యయేణాంతరా మరణం వ్యాధయో వా భవంతి, తథాఽపి ప్రాధాన్యాద్దైవకృతవ్యాధేః పురుషాపరాధావిషయత్వాదుక్తం సమాః శతమిత్యాది; యదుక్తం- “పరిహార్యాణి యత్నేన సదా పరిహరన్నరః| భవత్యనృణతాం ప్రాప్తః సాధూనామిహ పండితః” (సూ.అ.28) ఇతి||30-33||

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

యచ్చాన్యదపి కించిత్ స్యాదనుక్తమిహ పూజితం| వృత్తం తదపి చాత్రేయః సదైవాభ్యనుమన్యతే||34||

అనుక్తసద్వృత్తోపసంగ్రహార్థమాహ- యచ్చాన్యదపీత్యాది| వృత్తం ఆచారః| ఇహాయుర్వేదేఽనుక్తమప్యాచారోపదేశకేషు ధర్మశాస్త్రేషు పూజితం, యథా- “నాకస్మాద్వికచో భవేన్న పరశస్యేషు గాం చరంతీం ధావంతీం వా పరస్య బ్రూయాత్” ఇత్యాది, సర్వమాత్రేయస్యానుమతం సాక్షాదాయుర్వేదావిషయత్వేన గ్రంథవిస్తరభయాచ్చ న ప్రోక్తమిత్యభిప్రాయః|||34||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే ఇంద్రియోపక్రమణీయో నామాష్టమోఽధ్యాయః||8|| ఇతి స్వస్థచతుష్కో ద్వితీయః||2||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే ద్వితీయే స్వస్థచతుష్కే ఇంద్రియోపక్రమణీయో నామాష్టమోఽధ్యాయః||8||