9. khuḍḍākacatuṣpādō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ ખુડ્ડાકચતુષ્પાદમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

સ્વસ્થચતુષ્કાનન્તરં સ્વસ્થાતુરયોરુભયોરપિ હિતત્વેન નિર્દેશચતુષ્કોઽભિધીયતે| સ્વસ્થાતુરહિતં વૈદ્યભેષજાદિ નિર્દિશતીતિ નિર્દેશચતુષ્કઃ, તત્રાપિ સ્વસ્થાતુરહિતેષુ પ્રધાનભૂતચિકિત્સાઙ્ગવૈદ્યાદિપાદચતુષ્ટયાભિધાયકત્વેન ખુડ્ડાકચતુષ્પાદોઽભિધીયતે| ખુડ્ડાકશબ્દોઽલ્પવચનઃ; યથા- ખુડ્ડિકા ગર્ભાવક્રાન્તિઃ, અલ્પેત્યર્થઃ| વૈદ્યૌષધપરિચારકરોગિણશ્ચિકિત્સાયાશ્ચત્વારઃ પાદાઃ, ચતુષ્પાદં તં ખુડ્ડાકમભિધેયતયાઽધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયઃ ખુડ્ડાકચતુષ્પાદઃ| અત્રોત્પન્નસ્ય તુ પ્રત્યયસ્ય “અધ્યાયાનુવાકયોર્લુક્ ચ” (પા.અ.૫પા.૨સૂ.૬૦) ઇતિ લુક્| ખુડ્ડાકત્વં ચાસ્ય વક્ષ્યમાણમહાચતુષ્પાદમપેક્ષ્ય||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ભિષગ્દ્રવ્યાણ્યુપસ્થાતા રોગી પાદચતુષ્ટયમ્| ગુણવત્ કારણં જ્ઞેયં વિકારવ્યુપશાન્તયે||૩||

અત્ર ભિષગાદાવુક્તઃ પ્રધાનત્વાત્, વક્ષ્યતિ હિ- “પ્રધાનં ભિષગત્ર તુ” ઇતિ; તદનુ ભેષજં, ચિકિત્સાયાં પ્રધાનકારણભૂતત્વાત્; તદનુ પરિચારકઃ, ભેષજપ્રયોગસ્ય કલ્કક્વાથાદિસાધ્યસ્ય તદધીનત્વાત્| યદ્યપ્યાતુરાધિકરણમારોગ્યં પાદૈઃ સમ્પાદ્યતે , સ એવ ચ વૈદ્યાદીનામુપકાર્યઃ, ઉપકાર્યશ્ચ પ્રધાનં ભવતિ, તથાઽપીહ વ્યાધિપ્રશમે સાધ્યે યથા વૈદ્યાદિપાદત્રયસ્ય વ્યાપારો ન તથાઽઽતુરસ્યેત્યપ્રાધાન્યવિવક્ષયા પશ્ચાદુક્તઃ| પાદશ્ચતુર્થો ભાગઃ, શ્લોકાદિપાદવદ્વૈદ્યાદિષુ પાદસઞ્જ્ઞાકરણેનાન્યતરવૈકલ્યેનાપિ ચિકિત્સા ન ભવતીતિ દર્શયતિ| ગુણવદિતિ વક્ષ્યમાણ-શ્રુતેપર્યવદાતત્વાદિગુણવત્| ઇહ ચ વૈદ્યાદયો વ્યાપ્રિયમાણા એવ વિકારપ્રશમને કારણં ભવન્તિ, યતઃ કારણત્વં કાર્યે વ્યાપારવતામેવ ભવતિ; તથા હિ- દેવદત્તઃ પાચક ઇત્યુક્તે તુષબુસપ્રક્ષેપાદિક્રિયયૈવ પાકં કરોતીતિ ગમ્યતે; એતેન યદુચ્યતે- “ચતુર્ણાં ભિષગાદીનાં” ઇત્યાદિના શ્લોકેન વૈદ્યાદીનાં પ્રવૃત્તિશ્ચિકિત્સા વ્યાધિપ્રશમહેતુરભિધાતવ્યા, ઇહ તુ વૈદ્યાદય એવેતિ પૂર્વાપરવિરોધઃ; તન્ન ભવતિ, ઇહ વૈદ્યાદિપ્રવૃત્તેર્વૈદ્યાદિગ્રહણેનૈવ ગ્રહણાત્| ચતુર્ણામિત્યાદૌ શ્લોકે વૈદ્યાદીનાં ધર્મિણાં ધર્મરૂપાયાશ્ચ પ્રવૃત્તેર્ભેદં પુરસ્કૃત્ય ચિકિત્સાયાઃ ક્રિયારૂપાયાઃ કથનમ્| એતે વૈદ્યાદયો વિકારશમને કારણમેવેતિ નિયમઃ, ન પુનરેતૈરેવ વિકારપ્રશમનમિતિ નિયમઃ, યતો વૈદ્યાદીન્ પ્રત્યાખ્યાયાપિ રોગશાન્તિર્ભવતિ; વક્ષ્યતિ હિ મહાચતુષ્પાદે- “યે હ્યાતુરાઃ કેવલાદ્ભેષજાદૃતે સમુત્તિષ્ઠન્તે” (સૂ.અ.૧૦) ઇત્યાદિના||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વિકારો ધાતુવૈષમ્યં, સામ્યં પ્રકૃતિરુચ્યતે| સુખસઞ્જ્ઞકમારોગ્યં, વિકારો દુઃખમેવ ચ||૪||

અત્ર વિકારવ્યુપશાન્તય ઇત્યુક્તં, તેન વિકારસ્વરૂપજ્ઞાનાર્થમાહ- વિકારો ધાતુવૈષમ્યમિત્યાદિ| ધાતવો વાતાદયો રસાદયશ્ચ તથા રજઃપ્રભૃતયશ્ચ, તેષાં વૈષમ્યં વ્યવહ્રિયમાણસ્વાસ્થ્યહેતોઃ સ્વમાનાન્ન્યૂનત્વમધિકત્વં વા| સામ્યં ધાતુસામ્યં; પ્રકૃતિઃ આરોગ્યમ્| ઉચ્યતેગ્રહણાદ્વૈદ્યકસિદ્ધાન્તે હીયં પ્રકૃતિવિકારવ્યવસ્થા, અન્યદર્શનસિદ્ધાન્તપરિગ્રહે તુ વિકારઃ ષોડશકઃ, પ્રકૃતિર્ગુણાનાં સામ્યાવસ્થા ભવતીતિ દર્શયતિ| નનુ, રાત્રિદિનભોજનાનાં તાસુ તાસ્વવસ્થાસુ શ્લેષ્મપ્રકોપાદિના નિત્યં ધાતુવૈષમ્યમસ્તિ, તત્કુતો ધાતુસામ્યમિત્યાહ- સુખસઞ્જ્ઞકમિત્યાદિ| સુખહેતુઃ સુખમ્, એવં દુઃખહેતુર્દુઃખં; યતો ન દુઃખં વ્યાધિઃ, તથા હિ સતિ ન જ્વરાદીનાં વ્યાધિત્વં સ્યાત્; અત એવ સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “તત્તુ સપ્તવિધે વ્યાધાવુપનિપતતિ” (સુ.સૂ. અ.૨૪) ઇતિ; સઞ્જ્ઞકગ્રહણાત્ પરમાર્થતોઽસુખમપિ લોકે સુખમિતિ યદ્ વ્યવહ્રિયતે, તદિહ ગૃહ્યત ઇતિ દર્શયતિ; તેન, દિવારાત્રિભોજનાવસ્થાદિજનિતં ધાતુવૈષમ્યમુદ્વેજકવિકારાકર્તૃત્વેન સુખમિતિ વ્યવહ્રિયતે, તેન યો હ્યલ્પઃ સ નાસ્ત્યેવેતિ કૃત્વાઽલ્પેઽપિ ધાતુવૈષમ્યે ધાતુસામ્યવ્યવહારઃ સિદ્ધો ભવતિ; તથા સઞ્જ્ઞકગ્રહણેન લૌકિકસુખં ન પરમાર્થતઃ સુખમિતિ દર્શયતિ, યતો વક્ષ્યતિ “સર્વં કારણવદ્દુઃખં” (શા. અ.૧) ઇત્યાદિ; ‘એવ ચ’ ગ્રહણેન દુઃખં પરમાર્થતોઽપિ દુઃખમેવેતિ દર્શયતિ, ન સુખમિવ વ્યવહારમાત્રેણ| અત્ર ચ ધાતુવૈષમ્યેણ કારણેનોપચારાત્તત્કાર્યજ્વરાદયોઽભિધીયન્તે, યતો ધાતુવૈષમ્યજો હિ વિકારો ન ધાતુવૈષમ્યમાત્રં, યદ્વક્ષ્યતિ- “સ્વધાતુવૈષમ્યનિમિત્તજા યે વિકારસઙ્ઘા બહવઃ શરીરે” (સૂ. અ.૧૯) ઇત્યાદિ, તથા “વિકૃતિમાપન્ના નાનાવિધૈર્વિકારૈઃ શરીરમુપતપન્તિ” (વિ. અ.૧) ઇત્યાદિ, તથા સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “વાતપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતવૈષમ્યનિમિત્તાઃ ” (સૂ.અ.૧) ઇતિ| અત્ર પક્ષે ધાતુવૈષમ્યજશ્ચેદ્વિકારસ્તદા જનિતવિકારં ધાતુવૈષમ્યં ક્વ પ્રવિશતુ; કિં વિકારે, ઉત આરોગ્યે? ન તાવદારોગ્યે, યતઃ “ઇત્યુક્તં કારણં કાર્યં ધાતુસામ્યમિહોચ્યતે| ધાતુસામ્યક્રિયા ચોક્તા તન્ત્રસ્યાસ્ય પ્રયોજનમ્” (સૂ. અ.૧) ઇત્યનેન ગ્રન્થેનારોગ્યં ધાતુસામ્યમિત્યુક્તં; ન ચ રોગે પ્રવિશતિ, રોગહેતુત્વેનૈવ કથિતત્વાત્; અથ મતં ધાતુવૈષમ્યં ભવતિ, વિકારો ન ભવતીતિ; એષા દશા નાસ્ત્યેવ; યતોઽવશ્યં પ્રમાણાધિકો દોષઃ સ્વલિઙ્ગાધિકો ભવતિ, ક્ષીણો વા ક્ષીણસ્વલક્ષણ ઇતિ; ઇહ તર્હિ ધાતુવૈષમ્યમેવ વિકારોઽસ્તુ, એવમયં ગ્રન્થોઽપિ મુખ્યો ભવતિ; ધાતુવૈષમ્યજવિકારપ્રતિપાદકસ્તુ ગ્રન્થ આવિષ્કૃતતમજ્વરાદિપ્રતિપાદકત્વેન વ્યવસ્થાપ્યતાં, તેન ધાતુવૈષમ્યં ચ ધાતુવૈષમ્યજાશ્ચ જ્વરાદયો વિકારા ભવન્તિ; ધાતુવૈષમ્યજાતેષ્વપિ હિ જ્વરાદિષુ ધાતુવૈષમ્યરૂપતાઽસ્ત્યેવ; કિઞ્ચ સ્વમાનક્ષીણા દોષાઃ કિઞ્ચિદ્વિકારં ન જનયન્તિ, ક્ષીણલક્ષણં વૈષમ્યમેવ પરં યાન્તિ; વચનં હિ- “ક્ષીણા જહતિ લિઙ્ગં સ્વં સમાઃ સ્વં કર્મ કુર્વતે” (સૂ.અ.૭) ઇતિ; નાત્ર ધાતુવૈષમ્યમાત્રં વિકાર ઇતિ બ્રુવતામયં પન્થાઃ; યે તુ ધાતુવૈષમ્યજો વિકાર ઇતિ વ્યવસ્થિતાઃ, તે ત્વજનિતવ્યપદેશ્યવિકારં ધાતુવૈષમ્યં રાત્રિદિનાવસ્થાદિકૃતધાતુવૈષમ્યવદલ્પત્વેનાવ્યપદેશ્યતયા ધાતુસામ્ય એવ પ્રક્ષિપન્તીતિ; તિલકાલકમષકપ્રભૃતીનાં તુ ધાતુવૈષમ્યજત્વેનેહ ચરકે રોગત્વં સુવ્યક્તમેવ, દુઃખહેતુત્વં ચ તેષાં જ્ઞાતાનાં મનોદુઃખકર્તૃત્વેન||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ચતુર્ણાં ભિષગાદીનાં શસ્તાનાં ધાતુવૈકૃતે| પ્રવૃત્તિર્ધાતુસામ્યાર્થા ચિકિત્સેત્યભિધીયતે||૫||

વિકારલક્ષણાનન્તરં વિકારપ્રશમહેતોશ્ચિકિત્સાયા લક્ષણમાહ- ચતુર્ણામિત્યાદિ| ચતુર્ણામિતિ પદં વૈદ્યાદીનાં મિલિતાનામેવ ગ્રાહકમ્| શસ્તાનામિતિ વક્ષ્યમાણશ્રુતે પર્યવદાતત્વમિત્યાદિગુણયોગેન પ્રશસ્તાનામ્| ધાતુવૈકૃતે રોગે ચિકિત્સાધિકરણભૂતે| ધાતુસામ્યાર્થા આરોગ્યકરણાર્થેત્યર્થઃ| ધાતુવૈકૃત ઇતિ પદં સ્પષ્ટાર્થં, યેન ધાતુસામ્યાર્થા પ્રવૃત્તિર્ધાતુવૈકૃતે એવ વૈદ્યાદીનાં ભવતિ| પ્રવૃત્તિર્વૈદ્યસ્ય ઇદં કર્તવ્યમિદં ન કર્તવ્યમિત્યાદિકોપદેશરૂપા, દ્રવ્યસ્ય તૂપયોગે સતિ સ્વકાર્યારમ્ભરૂપા, પરિચારકપ્રવૃત્તિર્ભેષજસંસ્કરણાતુરપરિચર્યાદિરૂપા, આતુરપ્રવૃત્તિર્વૈદ્યોક્તાનુષ્ઠાનવ્યાધિસ્વરૂપકથનાદિકા||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

શ્રુતે પર્યવદાતત્વં બહુશો દૃષ્ટકર્મતા| દાક્ષ્યં શૌચમિતિ જ્ઞેયં વૈદ્યે ગુણચતુષ્ટયમ્||૬||

પૂર્વસૂત્રિતવૈદ્યગુણાન્ દર્શયતિ- શ્રુત ઇત્યાદિ| શ્રુતમાદૌ શ્રેષ્ઠવૈદ્યગુણત્વાત્, એવમન્યત્રાપિ વ્યાખ્યેયમ્| પર્યવદાતત્વં વિશુદ્ધજ્ઞાનવત્ત્વં ગુરુશાસ્ત્રસેવનાદિના| શૌચમદૃષ્ટદ્વારોપકારકમ્| જિતહસ્તત્વાદયોઽપરેઽપિ વૈદ્યગુણા અત્રૈવ ગુણચતુષ્ટયેઽન્તર્ભાવનીયાઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

બહુતા તત્રયોગ્યત્વમનેકવિધકલ્પના| સમ્પચ્ચેતિ ચતુષ્કોઽયં દ્રવ્યાણાં ગુણ ઉચ્યતે||૭||

બહુતા ભેષજગુણઃ, અલ્પં હિ ભેષજં ગુણવદપ્યવિદ્યમાનમિવ, અસાધકત્વાત્| તત્ર પ્રતિકર્તવ્યે વ્યાધૌ યોગ્યત્વં તત્રયોગ્યત્વમ્| અનેકવિધકલ્પના નાનાપ્રકારસ્વરસાદ્યુપયુક્તકલ્પનાયોગ્યત્વમિત્યર્થઃ; યતઃ પ્રાણિનઃ કેચિત્ સ્વરસદ્વિષઃ, કેચિત્ કલ્કદ્વિષ એવમાદિ; એવં વ્યાધિસ્વભાવાદપિ કાચિત્ કલ્પના હિતા ભવતિ, યથા- જ્વરે કષાય ઇત્યાદિ; તેનાનેકકલ્પનાયોગ્યત્વાદ્યદ્યત્ર યુજ્યતે તત્તત્ર ક્રિયતે| સમ્પદિતિ ક્રિમિસલિલાદ્યનુપહતત્વેન રસાદિસમ્પત્||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ઉપચારજ્ઞતા દાક્ષ્યમનુરાગશ્ચ ભર્તરિ| શૌચં ચેતિ ચતુષ્કોઽયં ગુણઃ પરિચરે જને||૮||

ઉપચારજ્ઞતા યૂષરસાદિકરણસંવાહનસ્વાપનાદિજ્ઞતા||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

સ્મૃતિર્નિર્દેશકારિત્વમભીરુત્વમથાપિ ચ| જ્ઞાપકત્વં ચ રોગાણામાતુરસ્ય ગુણાઃ સ્મૃતાઃ||૯||

નિર્દેશકારિત્વં વૈદ્યોપદિષ્ટાર્થકર્તૃત્વમ્| અભીરુત્વં ગુણઃ, ભીરુત્વસ્ય રોગકર્તૃત્વાત્; યદુક્તં- “વિષાદો રોગવર્ધનાનાં” (સૂ.અ.૨૫) ઇતિ| અથાપિ ચેતિશબ્દેન ક્વચિદ્ભીરુત્વમપ્યસ્મૃતિરપિ ગુણો ભવતીતિ દર્શયતિ; યથોન્માદે “સર્પેણોદ્ધૃતદંષ્ટ્રેણ” ઇત્યાદિના ત્રાસનમુક્તં ચિકિત્સાયાં, તત્ર યદ્યપ્યભીરુઃ સ્યાદ્રોગી તદા ચિકિત્સા ન ફલતિ; અસ્મૃતિસ્તુ જ્વરવેગાગમનકાલાસ્મરણેઽભિપ્રેતા, યદુક્તં- “જ્વરવેગં ચ કાલં ચ ચિન્તયઞ્જ્વર્યતે તુ યઃ| તસ્યેષ્ટૈશ્ચ વિચિત્રૈશ્ચ પ્રયોગૈર્નાશયેત્ સ્મૃતિમ્” (ચિ.અ.૩) ઇતિ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

કારણં ષોડશગુણં સિદ્ધૌ પાદચતુષ્ટયમ્| વિજ્ઞાતા શાસિતા યોક્તા પ્રધાનં ભિષગત્ર તુ||૧૦||

એવં વૈદ્યાદીનાં ચતુર્ણામપિ કારણત્વે સિદ્ધે વૈદ્યસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયતિ- કારણમિત્યાદિ| વિજ્ઞાતા ઔષધસ્ય| શાસિતા પરિચારકસ્ય- એવં કુર્વેવં મા કુર્વિતિ| યોક્તા આતુરસ્ય| એતેન વૈદ્યપરાધીના ભેષજાદીનાં પ્રવૃત્તિઃ, વૈદ્યસ્તુ સ્વતન્ત્રઃ, તતશ્ચ વૈદ્યઃ પ્રધાનમિતિ વાક્યાર્થઃ||૧૦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

પક્તૌ હિ કારણં પક્તુર્યથા પાત્રેન્ધનાનલાઃ| વિજેતુર્વિજયે ભૂમિશ્ચમૂઃ પ્રહરણાનિ ચ||૧૧|| આતુરાદ્યાસ્તથા સિદ્ધૌ પાદાઃ કારણસઞ્જ્ઞિતાઃ| વૈદ્યસ્યાતશ્ચિકિત્સાયાં પ્રધાનં કારણં ભિષક્||૧૨||

એતદેવાભ્યર્હિતત્વાદ્દૃષ્ટાન્તદ્વયેન દર્શયતિ- પક્તાવિત્યાદિ| પક્તૌ પાકે કર્તવ્યે, પાત્રસ્થાનીય આતુરઃ, પરિચારક ઇન્ધનરૂપઃ, અનલો ભેષજરૂપઃ| કારણમિતિ ઉપકરણમ્| ભૂમિઃ યુદ્ધાનુગુણો દેશઃ| અત્રાપિ પૂર્વવદેવાતુરાદિસ્થાનીયત્વં ભૂમ્યાદીનામ્||૧૧-૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

મૃદ્દણ્ડચક્રસૂત્રાદ્યાઃ કુમ્ભકારાદૃતે યથા| નાવહન્તિ ગુણં વૈદ્યાદૃતે પાદત્રયં તથા||૧૩||

સમ્પ્રતિ વ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તેન વૈદ્યપ્રાધાન્યં દર્શયતિ- મૃદ્દણ્ડેત્યાદિના| નાવહન્તિ ન નિષ્પાદયન્તિ| ગુણં સાધ્યમિત્યર્થઃ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 15

ગન્ધર્વપુરવન્નાશં યદ્વિકારાઃ સુદારુણાઃ| યાન્તિ યચ્ચેતરે વૃદ્ધિમાશૂપાયપ્રતીક્ષિણઃ||૧૪|| સતિ પાદત્રયે જ્ઞાજ્ઞૌ ભિષજાવત્ર કારણમ્|૧૫|

અન્વયેન વ્યતિરેકેણ ચ પૃથગ્દૃષ્ટાન્તં દર્શયિત્વા કૌશલેનૈકત્રૈવ દૃષ્ટાન્તે ગન્ધર્વપુરેત્યાદિનાઽન્વયે ગુણં વ્યતિરેકે ચ દોષં દર્શયતિ| એકત્રપક્ષે નાશમાશુ યાન્તીતિ સમ્બન્ધઃ, ઇતરે અપરેઽનભિજ્ઞવૈદ્યોપક્રાન્તા ગન્ધર્વપુરવદાશુ વૃદ્ધિં યાન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| ઉપાયપ્રતીક્ષિણ ઇતિ વૃદ્ધૌ શાન્તૌ ચ| આશુ વિકારશાન્તૌ જ્ઞો ભિષક્કારણમ્, આશુવૃદ્ધૌ ચાજ્ઞઃ||૧૪||-

Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16

વરમાત્મા હુતોઽજ્ઞેન ન ચિકિત્સા પ્રવર્તિતા||૧૫|| પાણિચારાદ્યથાઽચક્ષુરજ્ઞાનાદ્ભીતભીતવત્| નૌર્મારુતવશેવાજ્ઞો ભિષક્ ચરતિ કર્મસુ||૧૬||

અજ્ઞવૈદ્યસ્ય ચિકિત્સાપ્રવૃત્તિં નિષેધયતિ- વરમિત્યાદિ| ન વરમ્ અનુચિતમેવ| પ્રવર્તિતેતિભાષયા અજ્ઞવૈદ્યેન બલાત્ કૃતેતિ દર્શયતિ| પાણિચારાત્ હસ્તપરામર્શાત્| કર્મસુ ચિકિત્સાસુ||૧૫-૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

યદૃચ્છયા સમાપન્નમુત્તાર્ય નિયતાયુષમ્| ભિષઙ્માની નિહન્ત્યાશુ શતાન્યનિયતાયુષામ્||૧૭||

યદૃચ્છયેતિ વૈદ્યસમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વકપ્રવૃત્તિં વિના કર્મવશાદિત્યર્થઃ| સમાપન્નં સમ્યગુપક્રાન્તમ્| નિયતાયુષમિત્યનેનાયુર્બલેનૈવ વ્યાધિમુત્તીર્યમાણમિત્યર્થઃ | આત્માનમભિષજં ભિષક્ત્વેન મન્યત ઇતિ ભિષઙ્માની| અનિયતાયુષામિતિ યત્રાયુઃકારણં બલવત્ કર્મ નાસ્તિ, તત્ર પુરુષકારાપરાધેન વૈદ્યદોષાન્મરણં ભવતીતિ દર્શયતિ||૧૭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

તસ્માચ્છાસ્ત્રેઽર્થવિજ્ઞાને પ્રવૃત્તૌ કર્મદર્શને| ભિષક્ ચતુષ્ટયે યુક્તઃ પ્રાણાભિસર ઉચ્યતે||૧૮||

શાસ્ત્રે શાસ્ત્રાવધારણે | અર્થવિજ્ઞાને શાસ્ત્રાર્થાવબોધે| પ્રવૃત્તૌ સ્વયં કર્મકરણે| યુક્ત ઉદ્યુક્ત ઉદ્યોગનિષ્પાદિતગુણપ્રકર્ષ ઇતિ યાવત્| પ્રાણાન્ ગચ્છતો વ્યાવર્તયતીતિ પ્રાણાભિસરઃ||૧૮||

Adhikarana 16 (19-23) · Śloka 23

હેતૌ લિઙ્ગે પ્રશમને રોગાણામપુનર્ભવે| જ્ઞાનં ચતુર્વિધં યસ્ય સ રાજાર્હો ભિષક્તમઃ||૧૯|| શસ્ત્રં શાસ્ત્રાણિ સલિલં ગુણદોષપ્રવૃત્તયે| પાત્રાપેક્ષીણ્યતઃ પ્રજ્ઞાં ચિકિત્સાર્થં વિશોધયેત્||૨૦|| વિદ્યા વિતર્કો વિજ્ઞાનં સ્મૃતિસ્તત્પરતા ક્રિયા| યસ્યૈતે ષડ્ગુણાસ્તસ્ય ન સાધ્યમતિવર્તતે||૨૧|| વિદ્યા મતિઃ કર્મદૃષ્ટિરભ્યાસઃ સિદ્ધિરાશ્રયઃ| વૈદ્યશબ્દાભિનિષ્પત્તાવલમેકૈકમપ્યતઃ||૨૨|| યસ્ય ત્વેતે ગુણાઃ સર્વે સન્તિ વિદ્યાદયઃ શુભાઃ| સ વૈદ્યશબ્દં સદ્ભૂતમર્હન્ પ્રાણિસુખપ્રદઃ||૨૩||

પાત્રાપેક્ષીણીતિ ગુણવતિ પાત્રે સગુણાનિ, દોષવતિ પાત્રે દોષવન્તિ ભવન્તીત્યર્થઃ| વિશોધયેત્ સદ્ગુરુસચ્છાસ્ત્રસેવાદિભિરિત્યર્થઃ| વિદ્યા વૈદ્યકશાસ્ત્રજ્ઞાનમ્| વિતર્કઃ શાસ્ત્રમૂલ ઊહાપોહઃ| વિજ્ઞાનં શાસ્ત્રાન્તરજ્ઞાનં; કિંવા સહજં વિશુદ્ધં જ્ઞાનમ્| તત્પરતેહ વ્યાધિચિકિત્સાયાં પ્રયત્નાતિશયત્વમ્| ક્રિયા પુનઃ પુનશ્ચિકિત્સાકરણમ્| મતિઃ સહજવિશુદ્ધમતિઃ| અભ્યાસઃ કર્માભ્યાસઃ| સિદ્ધિઃ પ્રાયશો વ્યાધિપ્રશમકત્વમ્| આશ્રયઃ સદ્ગુર્વાશ્રય ઇત્યર્થઃ| વૈદ્યશબ્દાભિનિષ્પત્તાવિત્યનેન પારમાર્થિકવૈદ્યત્વનિષ્પત્તાવિતિ દર્શયતિ| એત ઇત્યનેનૈવ લબ્ધેઽપિ વિદ્યાદય ઇતિ વચનં પૂર્વોક્તગુણવ્યુદાસાર્થં, તદ્વ્યુદાસશ્ચ વિદ્યાદિષ્વેવાન્તર્ભાવનીયઃ; એતચ્ચ પ્રબન્ધેન પૃથક્ પૃથગ્ગુણકથનં વૈદ્યસ્ય ગુણોત્પાદને યત્નાતિશયં કારયિતું તથા દ્રવ્યાદિભ્યઃ પાદેભ્યો વૈદ્યસ્યૈવ પ્રધાનતોપદર્શનાર્થં; વૈદ્યો હિ પાદત્રયં વિગુણમપિ કલ્પનયા શિક્ષયા મન્ત્રણેન ચ સમ્પાદ્ય ચિકિત્સિતું પારયતિ, નતુ ગુણવદ્વૈદ્યં વિના દ્રવ્યાદયઃ પાદા ગુણવન્તોઽપિ ક્ષમાઃ||૧૯-૨૩||

Adhikarana 17 (24-25) · Śloka 25

શાસ્ત્રં જ્યોતિઃ પ્રકાશાર્થં દર્શનં બુદ્ધિરાત્મનઃ| તાભ્યાં ભિષક્ સુયુક્તાભ્યાં ચિકિત્સન્નાપરાધ્યતિ||૨૪|| ચિકિત્સિતે ત્રયઃ પાદા યસ્માદ્વૈદ્યવ્યપાશ્રયઃ| તસ્માત્ પ્રયત્નમાતિષ્ઠેદ્ભિષક્ સ્વગુણસમ્પદિ||૨૫||

શાસ્ત્રશબ્દેન શાસ્ત્રાભ્યાસકૃતા મતિઃ, સા હિ જ્યોતિઃ બાહ્યાલોક ઇવ, પ્રકાશાર્થં વસ્તૂનાં ગ્રહણયોગ્યતાં કર્તુમિત્યર્થઃ| દર્શનમિવ દર્શનં ચક્ષુરિવેત્યર્થઃ| યદ્યપિ બુદ્ધિરાત્મન એવ ભવતિ, તથાઽપ્યાત્મન ઇત્યનેન સહજાં બુદ્ધિં દર્શયતિ, યતઃ સહજાં બુદ્ધિં વિના શાસ્ત્રજા બુદ્ધિર્યા વૈનાયકીત્યભિધીયતે, સા ન સમ્યક્ચિકિત્સાસમર્થા ભવતીતિ| તાભ્યામિતિ સહજવિશુદ્ધબુદ્ધિશાસ્ત્રાભ્યાં સહજવૈનાયકબુદ્ધિભ્યામ્||૨૪-૨૫||

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

મૈત્રી કારુણ્યમાર્તેષુ શક્યે પ્રીતિરુપેક્ષણમ્| પ્રકૃતિસ્થેષુ ભૂતેષુ વૈદ્યવૃત્તિશ્ચતુર્વિધેતિ||૨૬||

વૈદ્યેન ચ યાદૃશ્યા બુદ્ધ્યા વ્યવહર્તવ્યં, તાં દર્શયતિ- મૈત્રીત્યાદિ| મૈત્રી પૂર્વમેવ વ્યાકૃતા| આર્તેષુ આર્તિયુક્તેષુ| કારુણ્યં પરદુઃખપ્રહાણેચ્છા| શક્યે સાધયિતું શક્યે, સાધ્યવ્યાધિગૃહીત ઇતિ યાવત્| પ્રકૃતિરિહ મરણં, પ્રકૃતિરુચ્યતે સ્વભાવઃ; તથા- “ઇદમસ્માન્મુહૂર્તાત્....સ્વભાવમાપત્સ્યતે” (સૂ.અ.૩૦), મરણમિત્યર્થઃ; મરણસમીપગતત્વાદુચ્યતે “પ્રકૃતિસ્થે” ઇતિ| તસ્મિન્નુપેક્ષા કર્તવ્યા; ન તત્ર ભેષજદાનાદિ કર્તવ્યં, યશોહાન્યાદિભયાત્||૨૬||

Adhikarana 19 (27-28) · Śloka 28

તત્ર શ્લોકૌ- ભિષગ્જિતં ચતુષ્પાદં પાદઃ પાદશ્ચતુર્ગુણઃ| ભિષક્ પ્રધાનં પાદેભ્યો યસ્માદ્વૈદ્યસ્તુ યદ્ગુણઃ||૨૭|| જ્ઞાનાનિ બુદ્ધિર્બ્રાહ્મી ચ ભિષજાં યા ચતુર્વિધા| સર્વમેતચ્ચતુષ્પાદે ખુડ્ડાકે સમ્પ્રકાશિતમિતિ||૨૮||

સઙ્ગ્રહે બ્રાહ્મી બુદ્ધિઃ ચતુર્વિધા મૈત્રીકારુણ્યાદિકા||૨૭-૨૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને ખુડ્ડાકચતુષ્પાદો નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને તૃતીયે નિર્દેશચતુષ્કે ખુડ્ડાકચતુષ્પાદો નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||