9. khuḍḍākacatuṣpādō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ ખુડ્ડાકચતુષ્પાદમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ભિષગ્દ્રવ્યાણ્યુપસ્થાતા રોગી પાદચતુષ્ટયમ્| ગુણવત્ કારણં જ્ઞેયં વિકારવ્યુપશાન્તયે||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

વિકારો ધાતુવૈષમ્યં, સામ્યં પ્રકૃતિરુચ્યતે| સુખસઞ્જ્ઞકમારોગ્યં, વિકારો દુઃખમેવ ચ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ચતુર્ણાં ભિષગાદીનાં શસ્તાનાં ધાતુવૈકૃતે| પ્રવૃત્તિર્ધાતુસામ્યાર્થા ચિકિત્સેત્યભિધીયતે||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

શ્રુતે પર્યવદાતત્વં બહુશો દૃષ્ટકર્મતા| દાક્ષ્યં શૌચમિતિ જ્ઞેયં વૈદ્યે ગુણચતુષ્ટયમ્||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

બહુતા તત્રયોગ્યત્વમનેકવિધકલ્પના| સમ્પચ્ચેતિ ચતુષ્કોઽયં દ્રવ્યાણાં ગુણ ઉચ્યતે||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ઉપચારજ્ઞતા દાક્ષ્યમનુરાગશ્ચ ભર્તરિ| શૌચં ચેતિ ચતુષ્કોઽયં ગુણઃ પરિચરે જને||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

સ્મૃતિર્નિર્દેશકારિત્વમભીરુત્વમથાપિ ચ| જ્ઞાપકત્વં ચ રોગાણામાતુરસ્ય ગુણાઃ સ્મૃતાઃ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

કારણં ષોડશગુણં સિદ્ધૌ પાદચતુષ્ટયમ્| વિજ્ઞાતા શાસિતા યોક્તા પ્રધાનં ભિષગત્ર તુ||૧૦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

પક્તૌ હિ કારણં પક્તુર્યથા પાત્રેન્ધનાનલાઃ| વિજેતુર્વિજયે ભૂમિશ્ચમૂઃ પ્રહરણાનિ ચ||૧૧|| આતુરાદ્યાસ્તથા સિદ્ધૌ પાદાઃ કારણસઞ્જ્ઞિતાઃ| વૈદ્યસ્યાતશ્ચિકિત્સાયાં પ્રધાનં કારણં ભિષક્||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

મૃદ્દણ્ડચક્રસૂત્રાદ્યાઃ કુમ્ભકારાદૃતે યથા| નાવહન્તિ ગુણં વૈદ્યાદૃતે પાદત્રયં તથા||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 15

ગન્ધર્વપુરવન્નાશં યદ્વિકારાઃ સુદારુણાઃ| યાન્તિ યચ્ચેતરે વૃદ્ધિમાશૂપાયપ્રતીક્ષિણઃ||૧૪|| સતિ પાદત્રયે જ્ઞાજ્ઞૌ ભિષજાવત્ર કારણમ્|૧૫|

Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16

વરમાત્મા હુતોઽજ્ઞેન ન ચિકિત્સા પ્રવર્તિતા||૧૫|| પાણિચારાદ્યથાઽચક્ષુરજ્ઞાનાદ્ભીતભીતવત્| નૌર્મારુતવશેવાજ્ઞો ભિષક્ ચરતિ કર્મસુ||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

યદૃચ્છયા સમાપન્નમુત્તાર્ય નિયતાયુષમ્| ભિષઙ્માની નિહન્ત્યાશુ શતાન્યનિયતાયુષામ્||૧૭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

તસ્માચ્છાસ્ત્રેઽર્થવિજ્ઞાને પ્રવૃત્તૌ કર્મદર્શને| ભિષક્ ચતુષ્ટયે યુક્તઃ પ્રાણાભિસર ઉચ્યતે||૧૮||

Adhikarana 16 (19-23) · Śloka 23

હેતૌ લિઙ્ગે પ્રશમને રોગાણામપુનર્ભવે| જ્ઞાનં ચતુર્વિધં યસ્ય સ રાજાર્હો ભિષક્તમઃ||૧૯|| શસ્ત્રં શાસ્ત્રાણિ સલિલં ગુણદોષપ્રવૃત્તયે| પાત્રાપેક્ષીણ્યતઃ પ્રજ્ઞાં ચિકિત્સાર્થં વિશોધયેત્||૨૦|| વિદ્યા વિતર્કો વિજ્ઞાનં સ્મૃતિસ્તત્પરતા ક્રિયા| યસ્યૈતે ષડ્ગુણાસ્તસ્ય ન સાધ્યમતિવર્તતે||૨૧|| વિદ્યા મતિઃ કર્મદૃષ્ટિરભ્યાસઃ સિદ્ધિરાશ્રયઃ| વૈદ્યશબ્દાભિનિષ્પત્તાવલમેકૈકમપ્યતઃ||૨૨|| યસ્ય ત્વેતે ગુણાઃ સર્વે સન્તિ વિદ્યાદયઃ શુભાઃ| સ વૈદ્યશબ્દં સદ્ભૂતમર્હન્ પ્રાણિસુખપ્રદઃ||૨૩||

Adhikarana 17 (24-25) · Śloka 25

શાસ્ત્રં જ્યોતિઃ પ્રકાશાર્થં દર્શનં બુદ્ધિરાત્મનઃ| તાભ્યાં ભિષક્ સુયુક્તાભ્યાં ચિકિત્સન્નાપરાધ્યતિ||૨૪|| ચિકિત્સિતે ત્રયઃ પાદા યસ્માદ્વૈદ્યવ્યપાશ્રયઃ| તસ્માત્ પ્રયત્નમાતિષ્ઠેદ્ભિષક્ સ્વગુણસમ્પદિ||૨૫||

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

મૈત્રી કારુણ્યમાર્તેષુ શક્યે પ્રીતિરુપેક્ષણમ્| પ્રકૃતિસ્થેષુ ભૂતેષુ વૈદ્યવૃત્તિશ્ચતુર્વિધેતિ||૨૬||

Adhikarana 19 (27-28) · Śloka 28

તત્ર શ્લોકૌ- ભિષગ્જિતં ચતુષ્પાદં પાદઃ પાદશ્ચતુર્ગુણઃ| ભિષક્ પ્રધાનં પાદેભ્યો યસ્માદ્વૈદ્યસ્તુ યદ્ગુણઃ||૨૭|| જ્ઞાનાનિ બુદ્ધિર્બ્રાહ્મી ચ ભિષજાં યા ચતુર્વિધા| સર્વમેતચ્ચતુષ્પાદે ખુડ્ડાકે સમ્પ્રકાશિતમિતિ||૨૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને ખુડ્ડાકચતુષ્પાદો નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||