Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਖੁਡ੍ਡਾਕਚਤੁਸ੍ਪਾਦਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातः खुड्डाकचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ਸ੍ਵਸ੍ਥਚਤੁਸ੍ਕਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਯੋਰੁਭਯੋਰਪਿ ਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਚਤੁਸ੍ਕੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਹਿਤਂ ਵੈਦ੍ਯਭੇਸਜਾਦਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤੀਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਚਤੁਸ੍ਕਃ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਹਿਤੇਸੁ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਙ੍ਗਵੈਦ੍ਯਾਦਿਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਾਭਿਧਾਯਕਤ੍ਵੇਨ ਖੁਡ੍ਡਾਕਚਤੁਸ੍ਪਾਦੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਖੁਡ੍ਡਾਕਸ਼ਬ੍ਦੋਲ੍ਪਵਚਨਃ; ਯਥਾ- ਖੁਡ੍ਡਿਕਾ ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਃ, ਅਲ੍ਪੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵੈਦ੍ਯੌਸਧਪਰਿਚਾਰਕਰੋਗਿਣਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਾਦਾਃ, ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਂ ਤਂ ਖੁਡ੍ਡਾਕਮਭਿਧੇਯਤਯਾਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯਃ ਖੁਡ੍ਡਾਕਚਤੁਸ੍ਪਾਦਃ| ਅਤ੍ਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ਯ “ਅਧ੍ਯਾਯਾਨੁਵਾਕਯੋਰ੍ਲੁਕ੍ ਚ” (ਪਾ.ਅ.੫ਪਾ.੨ਸੂ.੬੦) ਇਤਿ ਲੁਕ੍| ਖੁਡ੍ਡਾਕਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮਹਾਚਤੁਸ੍ਪਾਦਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਭਿਸਗ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਪਸ੍ਥਾਤਾ ਰੋਗੀ ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍|
ਗੁਣਵਤ੍ ਕਾਰਣਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਕਾਰਵ੍ਯੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ||੩||
View original
भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्|
गुणवत् कारणं ज्ञेयं विकारव्युपशान्तये||३||
ਅਤ੍ਰ ਭਿਸਗਾਦਾਵੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍, ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਭਿਸਗਤ੍ਰ ਤੁ” ਇਤਿ; ਤਦਨੁ ਭੇਸਜਂ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਕਾਰਣਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਦਨੁ ਪਰਿਚਾਰਕਃ, ਭੇਸਜਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਕਲ੍ਕਕ੍ਵਾਥਾਦਿਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਤਦਧੀਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਾਤੁਰਾਧਿਕਰਣਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਪਾਦੈਃ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ , ਸ ਏਵ ਚ ਵੈਦ੍ਯਾਦੀਨਾਮੁਪਕਾਰ੍ਯਃ, ਉਪਕਾਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪੀਹ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਸਾਧ੍ਯੇ ਯਥਾ ਵੈਦ੍ਯਾਦਿਪਾਦਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਾਰੋ ਨ ਤਥਾਤੁਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਕ੍ਤਃ| ਪਾਦਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਭਾਗਃ, ਸ਼੍ਲੋਕਾਦਿਪਾਦਵਦ੍ਵੈਦ੍ਯਾਦਿਸੁ ਪਾਦਸਞ੍ਜ੍ਞਾਕਰਣੇਨਾਨ੍ਯਤਰਵੈਕਲ੍ਯੇਨਾਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਗੁਣਵਦਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣ-ਸ਼੍ਰੁਤੇਪਰ੍ਯਵਦਾਤਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਵਤ੍| ਇਹ ਚ ਵੈਦ੍ਯਾਦਯੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਏਵ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇ ਕਾਰਣਂ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਤਃ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਪਾਰਵਤਾਮੇਵ ਭਵਤਿ; ਤਥਾ ਹਿ- ਦੇਵਦਤ੍ਤਃ ਪਾਚਕ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਤੁਸਬੁਸਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਾਦਿਕ੍ਰਿਯਯੈਵ ਪਾਕਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ; ਏਤੇਨ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- “ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਭਿਸਗਾਦੀਨਾਂ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਵੈਦ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਹੇਤੁਰਭਿਧਾਤਵ੍ਯਾ, ਇਹ ਤੁ ਵੈਦ੍ਯਾਦਯ ਏਵੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵਿਰੋਧਃ; ਤਨ੍ਨ ਭਵਤਿ, ਇਹ ਵੈਦ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਰ੍ਵੈਦ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍| ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਸ਼੍ਲੋਕੇ ਵੈਦ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਧਰ੍ਮਿਣਾਂ ਧਰ੍ਮਰੂਪਾਯਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਰ੍ਭੇਦਂ ਪੁਰਸ੍ਕਤ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਰੂਪਾਯਾਃ ਕਥਨਮ੍| ਏਤੇ ਵੈਦ੍ਯਾਦਯੋ ਵਿਕਾਰਸ਼ਮਨੇ ਕਾਰਣਮੇਵੇਤਿ ਨਿਯਮਃ, ਨ ਪੁਨਰੇਤੈਰੇਵ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਿਤਿ ਨਿਯਮਃ, ਯਤੋ ਵੈਦ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਪਿ ਰੋਗਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤਿ; ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ ਮਹਾਚਤੁਸ੍ਪਾਦੇ- “ਯੇ ਹ੍ਯਾਤੁਰਾਃ ਕੇਵਲਾਦ੍ਭੇਸਜਾਦਤੇ ਸਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ” (ਸੂ.ਅ.੧੦) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਵਿਕਾਰੋ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ, ਸਾਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ|
ਸੁਖਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮਾਰੋਗ੍ਯਂ, ਵਿਕਾਰੋ ਦੁਃਖਮੇਵ ਚ||੪||
View original
विकारो धातुवैषम्यं, साम्यं प्रकृतिरुच्यते|
सुखसञ्ज्ञकमारोग्यं, विकारो दुःखमेव च||४||
ਅਤ੍ਰ ਵਿਕਾਰਵ੍ਯੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਵਿਕਾਰਸ੍ਵਰੂਪਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਵਿਕਾਰੋ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤਵੋ ਵਾਤਾਦਯੋ ਰਸਾਦਯਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਰਜਃਪ੍ਰਭਤਯਸ਼੍ਚ, ਤੇਸਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਮਾਣਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਹੇਤੋਃ ਸ੍ਵਮਾਨਾਨ੍ਨ੍ਯੂਨਤ੍ਵਮਧਿਕਤ੍ਵਂ ਵਾ| ਸਾਮ੍ਯਂ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਂ; ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਆਰੋਗ੍ਯਮ੍| ਉਚ੍ਯਤੇਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਕਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੇ ਹੀਯਂ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ, ਅਨ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਪਰਿਗ੍ਰਹੇ ਤੁ ਵਿਕਾਰਃ ਸੋਡਸ਼ਕਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਗੁਣਾਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨਨੁ, ਰਾਤ੍ਰਿਦਿਨਭੋਜਨਾਨਾਂ ਤਾਸੁ ਤਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕੋਪਾਦਿਨਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਮਸ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਕੁਤੋ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸੁਖਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਖਹੇਤੁਃ ਸੁਖਮ੍, ਏਵਂ ਦੁਃਖਹੇਤੁਰ੍ਦੁਃਖਂ; ਯਤੋ ਨ ਦੁਃਖਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਤਥਾ ਹਿ ਸਤਿ ਨ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਤਤ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਵਿਧੇ ਵ੍ਯਾਧਾਵੁਪਨਿਪਤਤਿ” (ਸੁ.ਸੂ. ਅ.੨੪) ਇਤਿ; ਸਞ੍ਜ੍ਞਕਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋਸੁਖਮਪਿ ਲੋਕੇ ਸੁਖਮਿਤਿ ਯਦ੍ ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਦਿਹ ਗਹ੍ਯਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਤੇਨ, ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰਿਭੋਜਨਾਵਸ੍ਥਾਦਿਜਨਿਤਂ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਮੁਦ੍ਵੇਜਕਵਿਕਾਰਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਸੁਖਮਿਤਿ ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਤੇ, ਤੇਨ ਯੋ ਹ੍ਯਲ੍ਪਃ ਸ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਕਤ੍ਵਾਲ੍ਪੇਪਿ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯੇ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਵ੍ਯਵਹਾਰਃ ਸਿਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ; ਤਥਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਕਗ੍ਰਹਣੇਨ ਲੌਕਿਕਸੁਖਂ ਨ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ਸੁਖਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਯਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ “ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਰਣਵਦ੍ਦੁਃਖਂ” (ਸ਼ਾ. ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ‘ਏਵ ਚ’ ਗ੍ਰਹਣੇਨ ਦੁਃਖਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋਪਿ ਦੁਃਖਮੇਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਨ ਸੁਖਮਿਵ ਵ੍ਯਵਹਾਰਮਾਤ੍ਰੇਣ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯੇਣ ਕਾਰਣੇਨੋਪਚਾਰਾਤ੍ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਜ੍ਵਰਾਦਯੋਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ, ਯਤੋ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਜੋ ਹਿ ਵਿਕਾਰੋ ਨ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਮਾਤ੍ਰਂ, ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਸ੍ਵਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾ ਯੇ ਵਿਕਾਰਸਙ੍ਘਾ ਬਹਵਃ ਸ਼ਰੀਰੇ” (ਸੂ. ਅ.੧੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਥਾ “ਵਿਕਤਿਮਾਪਨ੍ਨਾ ਨਾਨਾਵਿਧੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਤਪਨ੍ਤਿ” (ਵਿ. ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਸਨ੍ਨਿਪਾਤਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ ” (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਜਸ਼੍ਚੇਦ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਤਦਾ ਜਨਿਤਵਿਕਾਰਂ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਕ੍ਵ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤੁ; ਕਿਂ ਵਿਕਾਰੇ, ਉਤ ਆਰੋਗ੍ਯੇ? ਨ ਤਾਵਦਾਰੋਗ੍ਯੇ, ਯਤਃ “ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ| ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾ ਚੋਕ੍ਤਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍” (ਸੂ. ਅ.੧) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨਾਰੋਗ੍ਯਂ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਨ ਚ ਰੋਗੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ, ਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੈਵ ਕਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਥ ਮਤਂ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਵਿਕਾਰੋ ਨ ਭਵਤੀਤਿ; ਏਸਾ ਦਸ਼ਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ; ਯਤੋਵਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕੋ ਦੋਸਃ ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਧਿਕੋ ਭਵਤਿ, ਕ੍ਸੀਣੋ ਵਾ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣ ਇਤਿ; ਇਹ ਤਰ੍ਹਿ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਮੇਵ ਵਿਕਾਰੋਸ੍ਤੁ, ਏਵਮਯਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋਪਿ ਮੁਖ੍ਯੋ ਭਵਤਿ; ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਜਵਿਕਾਰਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥ ਆਵਿਸ੍ਕਤਤਮਜ੍ਵਰਾਦਿਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤਾਂ, ਤੇਨ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਚ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਜਾਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਵਿਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਜਾਤੇਸ੍ਵਪਿ ਹਿ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਰੂਪਤਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ; ਕਿਞ੍ਚ ਸ੍ਵਮਾਨਕ੍ਸੀਣਾ ਦੋਸਾਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਕਾਰਂ ਨ ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਕ੍ਸੀਣਲਕ੍ਸਣਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮੇਵ ਪਰਂ ਯਾਨ੍ਤਿ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਕ੍ਸੀਣਾ ਜਹਤਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ੍ਵਂ ਸਮਾਃ ਸ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਤੇ” (ਸੂ.ਅ.੭) ਇਤਿ; ਨਾਤ੍ਰ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਮਾਤ੍ਰਂ ਵਿਕਾਰ ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤਾਮਯਂ ਪਨ੍ਥਾਃ; ਯੇ ਤੁ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਜੋ ਵਿਕਾਰ ਇਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ, ਤੇ ਤ੍ਵਜਨਿਤਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਵਿਕਾਰਂ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਰਾਤ੍ਰਿਦਿਨਾਵਸ੍ਥਾਦਿਕਤਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਵਦਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨਾਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਤਯਾ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯ ਏਵ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪਨ੍ਤੀਤਿ; ਤਿਲਕਾਲਕਮਸਕਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਤੁ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਜਤ੍ਵੇਨੇਹ ਚਰਕੇ ਰੋਗਤ੍ਵਂ ਸੁਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਵ, ਦੁਃਖਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਚ ਤੇਸਾਂ ਜ੍ਞਾਤਾਨਾਂ ਮਨੋਦੁਃਖਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਭਿਸਗਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਸ੍ਤਾਨਾਂ ਧਾਤੁਵੈਕਤੇ|
ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਰ੍ਥਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||੫||
View original
चतुर्णां भिषगादीनां शस्तानां धातुवैकृते|
प्रवृत्तिर्धातुसाम्यार्था चिकित्सेत्यभिधीयते||५||
ਵਿਕਾਰਲਕ੍ਸਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਸ਼ਮਹੇਤੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਿਤਿ ਪਦਂ ਵੈਦ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਮਿਲਿਤਾਨਾਮੇਵ ਗ੍ਰਾਹਕਮ੍| ਸ਼ਸ੍ਤਾਨਾਮਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਰ੍ਯਵਦਾਤਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੋਗੇਨ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨਾਮ੍| ਧਾਤੁਵੈਕਤੇ ਰੋਗੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਧਿਕਰਣਭੂਤੇ| ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਰ੍ਥਾ ਆਰੋਗ੍ਯਕਰਣਾਰ੍ਥੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਧਾਤੁਵੈਕਤ ਇਤਿ ਪਦਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਂ, ਯੇਨ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਰ੍ਥਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਧਾਤੁਵੈਕਤੇ ਏਵ ਵੈਦ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਭਵਤਿ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਇਦਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਦਂ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿਕੋਪਦੇਸ਼ਰੂਪਾ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਤੂਪਯੋਗੇ ਸਤਿ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਰਮ੍ਭਰੂਪਾ, ਪਰਿਚਾਰਕਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭੇਸਜਸਂਸ੍ਕਰਣਾਤੁਰਪਰਿਚਰ੍ਯਾਦਿਰੂਪਾ, ਆਤੁਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵੈਦ੍ਯੋਕ੍ਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਰੂਪਕਥਨਾਦਿਕਾ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਰ੍ਯਵਦਾਤਤ੍ਵਂ ਬਹੁਸ਼ੋ ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਤਾ|
ਦਾਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸ਼ੌਚਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵੈਦ੍ਯੇ ਗੁਣਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍||੬||
View original
श्रुते पर्यवदातत्वं बहुशो दृष्टकर्मता|
दाक्ष्यं शौचमिति ज्ञेयं वैद्ये गुणचतुष्टयम्||६||
ਪੂਰ੍ਵਸੂਤ੍ਰਿਤਵੈਦ੍ਯਗੁਣਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਸ਼੍ਰੁਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਰੁਤਮਾਦੌ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਵੈਦ੍ਯਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍, ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਪਰ੍ਯਵਦਾਤਤ੍ਵਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਗੁਰੁਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸੇਵਨਾਦਿਨਾ| ਸ਼ੌਚਮਦਸ੍ਟਦ੍ਵਾਰੋਪਕਾਰਕਮ੍| ਜਿਤਹਸ੍ਤਤ੍ਵਾਦਯੋਪਰੇਪਿ ਵੈਦ੍ਯਗੁਣਾ ਅਤ੍ਰੈਵ ਗੁਣਚਤੁਸ੍ਟਯੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯਾਃ||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਬਹੁਤਾ ਤਤ੍ਰਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਮਨੇਕਵਿਧਕਲ੍ਪਨਾ|
ਸਮ੍ਪਚ੍ਚੇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਕੋਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਗੁਣ ਉਚ੍ਯਤੇ||੭||
View original
बहुता तत्रयोग्यत्वमनेकविधकल्पना|
सम्पच्चेति चतुष्कोऽयं द्रव्याणां गुण उच्यते||७||
ਬਹੁਤਾ ਭੇਸਜਗੁਣਃ, ਅਲ੍ਪਂ ਹਿ ਭੇਸਜਂ ਗੁਣਵਦਪ੍ਯਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮਿਵ, ਅਸਾਧਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਅਨੇਕਵਿਧਕਲ੍ਪਨਾ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਵਰਸਾਦ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਕਲ੍ਪਨਾਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰਸਦ੍ਵਿਸਃ, ਕੇਚਿਤ੍ ਕਲ੍ਕਦ੍ਵਿਸ ਏਵਮਾਦਿ; ਏਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਦਪਿ ਕਾਚਿਤ੍ ਕਲ੍ਪਨਾ ਹਿਤਾ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਜ੍ਵਰੇ ਕਸਾਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤੇਨਾਨੇਕਕਲ੍ਪਨਾਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਯਦ੍ਯਤ੍ਰ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਸਮ੍ਪਦਿਤਿ ਕ੍ਰਿਮਿਸਲਿਲਾਦ੍ਯਨੁਪਹਤਤ੍ਵੇਨ ਰਸਾਦਿਸਮ੍ਪਤ੍||੭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਉਪਚਾਰਜ੍ਞਤਾ ਦਾਕ੍ਸ੍ਯਮਨੁਰਾਗਸ਼੍ਚ ਭਰ੍ਤਰਿ|
ਸ਼ੌਚਂ ਚੇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਕੋਯਂ ਗੁਣਃ ਪਰਿਚਰੇ ਜਨੇ||੮||
View original
उपचारज्ञता दाक्ष्यमनुरागश्च भर्तरि|
शौचं चेति चतुष्कोऽयं गुणः परिचरे जने||८||
ਉਪਚਾਰਜ੍ਞਤਾ ਯੂਸਰਸਾਦਿਕਰਣਸਂਵਾਹਨਸ੍ਵਾਪਨਾਦਿਜ੍ਞਤਾ||੮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕਾਰਿਤ੍ਵਮਭੀਰੁਤ੍ਵਮਥਾਪਿ ਚ|
ਜ੍ਞਾਪਕਤ੍ਵਂ ਚ ਰੋਗਾਣਾਮਾਤੁਰਸ੍ਯ ਗੁਣਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ||੯||
View original
स्मृतिर्निर्देशकारित्वमभीरुत्वमथापि च|
ज्ञापकत्वं च रोगाणामातुरस्य गुणाः स्मृताः||९||
ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਵੈਦ੍ਯੋਪਦਿਸ੍ਟਾਰ੍ਥਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਅਭੀਰੁਤ੍ਵਂ ਗੁਣਃ, ਭੀਰੁਤ੍ਵਸ੍ਯ ਰੋਗਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵਿਸਾਦੋ ਰੋਗਵਰ੍ਧਨਾਨਾਂ” (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤਿ| ਅਥਾਪਿ ਚੇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਭੀਰੁਤ੍ਵਮਪ੍ਯਸ੍ਮਤਿਰਪਿ ਗੁਣੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਯਥੋਨ੍ਮਾਦੇ “ਸਰ੍ਪੇਣੋਦ੍ਧਤਦਂਸ੍ਟ੍ਰੇਣ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤ੍ਰਾਸਨਮੁਕ੍ਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ, ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਭੀਰੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰੋਗੀ ਤਦਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨ ਫਲਤਿ; ਅਸ੍ਮਤਿਸ੍ਤੁ ਜ੍ਵਰਵੇਗਾਗਮਨਕਾਲਾਸ੍ਮਰਣੇਭਿਪ੍ਰੇਤਾ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਜ੍ਵਰਵੇਗਂ ਚ ਕਾਲਂ ਚ ਚਿਨ੍ਤਯਞ੍ਜ੍ਵਰ੍ਯਤੇ ਤੁ ਯਃ| ਤਸ੍ਯੇਸ੍ਟੈਸ਼੍ਚ ਵਿਚਿਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਗੈਰ੍ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ਸ੍ਮਤਿਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤਿ||੯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਕਾਰਣਂ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਂ ਸਿਦ੍ਧੌ ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍|
ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਸ਼ਾਸਿਤਾ ਯੋਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਭਿਸਗਤ੍ਰ ਤੁ||੧੦||
View original
कारणं षोडशगुणं सिद्धौ पादचतुष्टयम्|
विज्ञाता शासिता योक्ता प्रधानं भिषगत्र तु||१०||
ਏਵਂ ਵੈਦ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਪਿ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਔਸਧਸ੍ਯ| ਸ਼ਾਸਿਤਾ ਪਰਿਚਾਰਕਸ੍ਯ- ਏਵਂ ਕੁਰ੍ਵੇਵਂ ਮਾ ਕੁਰ੍ਵਿਤਿ| ਯੋਕ੍ਤਾ ਆਤੁਰਸ੍ਯ| ਏਤੇਨ ਵੈਦ੍ਯਪਰਾਧੀਨਾ ਭੇਸਜਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ||੧੦||
Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12
ਪਕ੍ਤੌ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਪਕ੍ਤੁਰ੍ਯਥਾ ਪਾਤ੍ਰੇਨ੍ਧਨਾਨਲਾਃ|
ਵਿਜੇਤੁਰ੍ਵਿਜਯੇ ਭੂਮਿਸ਼੍ਚਮੂਃ ਪ੍ਰਹਰਣਾਨਿ ਚ||੧੧||
ਆਤੁਰਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਸਿਦ੍ਧੌ ਪਾਦਾਃ ਕਾਰਣਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾਃ|
ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯਾਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਕਾਰਣਂ ਭਿਸਕ੍||੧੨||
View original
पक्तौ हि कारणं पक्तुर्यथा पात्रेन्धनानलाः|
विजेतुर्विजये भूमिश्चमूः प्रहरणानि च||११||
आतुराद्यास्तथा सिद्धौ पादाः कारणसञ्ज्ञिताः|
वैद्यस्यातश्चिकित्सायां प्रधानं कारणं भिषक्||१२||
ਏਤਦੇਵਾਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਦ੍ਵਯੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਪਕ੍ਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਕ੍ਤੌ ਪਾਕੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ, ਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੀਯ ਆਤੁਰਃ, ਪਰਿਚਾਰਕ ਇਨ੍ਧਨਰੂਪਃ, ਅਨਲੋ ਭੇਸਜਰੂਪਃ| ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਉਪਕਰਣਮ੍| ਭੂਮਿਃ ਯੁਦ੍ਧਾਨੁਗੁਣੋ ਦੇਸ਼ਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪੂਰ੍ਵਵਦੇਵਾਤੁਰਾਦਿਸ੍ਥਾਨੀਯਤ੍ਵਂ ਭੂਮ੍ਯਾਦੀਨਾਮ੍||੧੧-੧੨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਮਦ੍ਦਣ੍ਡਚਕ੍ਰਸੂਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਃ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਾਦਤੇ ਯਥਾ|
ਨਾਵਹਨ੍ਤਿ ਗੁਣਂ ਵੈਦ੍ਯਾਦਤੇ ਪਾਦਤ੍ਰਯਂ ਤਥਾ||੧੩||
View original
मृद्दण्डचक्रसूत्राद्याः कुम्भकारादृते यथा|
नावहन्ति गुणं वैद्यादृते पादत्रयं तथा||१३||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਵੈਦ੍ਯਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਮਦ੍ਦਣ੍ਡੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਨਾਵਹਨ੍ਤਿ ਨ ਨਿਸ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਗੁਣਂ ਸਾਧ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 15
ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰਵਨ੍ਨਾਸ਼ਂ ਯਦ੍ਵਿਕਾਰਾਃ ਸੁਦਾਰੁਣਾਃ|
ਯਾਨ੍ਤਿ ਯਚ੍ਚੇਤਰੇ ਵਦ੍ਧਿਮਾਸ਼ੂਪਾਯਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਿਣਃ||੧੪||
ਸਤਿ ਪਾਦਤ੍ਰਯੇ ਜ੍ਞਾਜ੍ਞੌ ਭਿਸਜਾਵਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍|੧੫|
View original
गन्धर्वपुरवन्नाशं यद्विकाराः सुदारुणाः|
यान्ति यच्चेतरे वृद्धिमाशूपायप्रतीक्षिणः||१४||
सति पादत्रये ज्ञाज्ञौ भिषजावत्र कारणम्|१५|
ਅਨ੍ਵਯੇਨ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣ ਚ ਪਥਗ੍ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਕੌਸ਼ਲੇਨੈਕਤ੍ਰੈਵ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਨ੍ਵਯੇ ਗੁਣਂ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇ ਚ ਦੋਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਏਕਤ੍ਰਪਕ੍ਸੇ ਨਾਸ਼ਮਾਸ਼ੁ ਯਾਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਇਤਰੇ ਅਪਰੇਨਭਿਜ੍ਞਵੈਦ੍ਯੋਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪੁਰਵਦਾਸ਼ੁ ਵਦ੍ਧਿਂ ਯਾਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਉਪਾਯਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਿਣ ਇਤਿ ਵਦ੍ਧੌ ਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਚ| ਆਸ਼ੁ ਵਿਕਾਰਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਜ੍ਞੋ ਭਿਸਕ੍ਕਾਰਣਮ੍, ਆਸ਼ੁਵਦ੍ਧੌ ਚਾਜ੍ਞਃ||੧੪||-
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
ਵਰਮਾਤ੍ਮਾ ਹੁਤੋਜ੍ਞੇਨ ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਾ||੧੫||
ਪਾਣਿਚਾਰਾਦ੍ਯਥਾਚਕ੍ਸੁਰਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਭੀਤਭੀਤਵਤ੍|
ਨੌਰ੍ਮਾਰੁਤਵਸ਼ੇਵਾਜ੍ਞੋ ਭਿਸਕ੍ ਚਰਤਿ ਕਰ੍ਮਸੁ||੧੬||
View original
वरमात्मा हुतोऽज्ञेन न चिकित्सा प्रवर्तिता||१५||
पाणिचाराद्यथाऽचक्षुरज्ञानाद्भीतभीतवत्|
नौर्मारुतवशेवाज्ञो भिषक् चरति कर्मसु||१६||
ਅਜ੍ਞਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਨਿਸੇਧਯਤਿ- ਵਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਵਰਮ੍ ਅਨੁਚਿਤਮੇਵ| ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤੇਤਿਭਾਸਯਾ ਅਜ੍ਞਵੈਦ੍ਯੇਨ ਬਲਾਤ੍ ਕਤੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪਾਣਿਚਾਰਾਤ੍ ਹਸ੍ਤਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਾਤ੍| ਕਰ੍ਮਸੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੁ||੧੫-੧੬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਸਮਾਪਨ੍ਨਮੁਤ੍ਤਾਰ੍ਯ ਨਿਯਤਾਯੁਸਮ੍|
ਭਿਸਙ੍ਮਾਨੀ ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਨਿਯਤਾਯੁਸਾਮ੍||੧੭||
View original
यदृच्छया समापन्नमुत्तार्य नियतायुषम्|
भिषङ्मानी निहन्त्याशु शतान्यनियतायुषाम्||१७||
ਯਦਚ੍ਛਯੇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਕਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਵਿਨਾ ਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮਾਪਨ੍ਨਂ ਸਮ੍ਯਗੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍| ਨਿਯਤਾਯੁਸਮਿਤ੍ਯਨੇਨਾਯੁਰ੍ਬਲੇਨੈਵ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਤ੍ਤੀਰ੍ਯਮਾਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਆਤ੍ਮਾਨਮਭਿਸਜਂ ਭਿਸਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮਨ੍ਯਤ ਇਤਿ ਭਿਸਙ੍ਮਾਨੀ| ਅਨਿਯਤਾਯੁਸਾਮਿਤਿ ਯਤ੍ਰਾਯੁਃਕਾਰਣਂ ਬਲਵਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸਕਾਰਾਪਰਾਧੇਨ ਵੈਦ੍ਯਦੋਸਾਨ੍ਮਰਣਂ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੭||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੇਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਕਰ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨੇ|
ਭਿਸਕ੍ ਚਤੁਸ੍ਟਯੇ ਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਭਿਸਰ ਉਚ੍ਯਤੇ||੧੮||
View original
तस्माच्छास्त्रेऽर्थविज्ञाने प्रवृत्तौ कर्मदर्शने|
भिषक् चतुष्टये युक्तः प्राणाभिसर उच्यते||१८||
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਧਾਰਣੇ | ਅਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾਵਬੋਧੇ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਸ੍ਵਯਂ ਕਰ੍ਮਕਰਣੇ| ਯੁਕ੍ਤ ਉਦ੍ਯੁਕ੍ਤ ਉਦ੍ਯੋਗਨਿਸ੍ਪਾਦਿਤਗੁਣਪ੍ਰਕਰ੍ਸ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਗਚ੍ਛਤੋ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਯਤੀਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਭਿਸਰਃ||੧੮||
Adhikarana 16 (19-23) · Śloka 23
ਹੇਤੌ ਲਿਙ੍ਗੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇ ਰੋਗਾਣਾਮਪੁਨਰ੍ਭਵੇ|
ਜ੍ਞਾਨਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਰਾਜਾਰ੍ਹੋ ਭਿਸਕ੍ਤਮਃ||੧੯||
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸਲਿਲਂ ਗੁਣਦੋਸਪ੍ਰਵਤ੍ਤਯੇ|
ਪਾਤ੍ਰਾਪੇਕ੍ਸੀਣ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍||੨੦||
ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿਤਰ੍ਕੋ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਮਤਿਸ੍ਤਤ੍ਪਰਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾ|
ਯਸ੍ਯੈਤੇ ਸਡ੍ਗੁਣਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਸਾਧ੍ਯਮਤਿਵਰ੍ਤਤੇ||੨੧||
ਵਿਦ੍ਯਾ ਮਤਿਃ ਕਰ੍ਮਦਸ੍ਟਿਰਭ੍ਯਾਸਃ ਸਿਦ੍ਧਿਰਾਸ਼੍ਰਯਃ|
ਵੈਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਾਵਲਮੇਕੈਕਮਪ੍ਯਤਃ||੨੨||
ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਵੇਤੇ ਗੁਣਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਨ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦਯਃ ਸ਼ੁਭਾਃ|
ਸ ਵੈਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸਦ੍ਭੂਤਮਰ੍ਹਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਿਸੁਖਪ੍ਰਦਃ||੨੩||
View original
हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे|
ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजार्हो भिषक्तमः||१९||
शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुणदोषप्रवृत्तये|
पात्रापेक्षीण्यतः प्रज्ञां चिकित्सार्थं विशोधयेत्||२०||
विद्या वितर्को विज्ञानं स्मृतिस्तत्परता क्रिया|
यस्यैते षड्गुणास्तस्य न साध्यमतिवर्तते||२१||
विद्या मतिः कर्मदृष्टिरभ्यासः सिद्धिराश्रयः|
वैद्यशब्दाभिनिष्पत्तावलमेकैकमप्यतः||२२||
यस्य त्वेते गुणाः सर्वे सन्ति विद्यादयः शुभाः|
स वैद्यशब्दं सद्भूतमर्हन् प्राणिसुखप्रदः||२३||
ਪਾਤ੍ਰਾਪੇਕ੍ਸੀਣੀਤਿ ਗੁਣਵਤਿ ਪਾਤ੍ਰੇ ਸਗੁਣਾਨਿ, ਦੋਸਵਤਿ ਪਾਤ੍ਰੇ ਦੋਸਵਨ੍ਤਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ਸਦ੍ਗੁਰੁਸਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਸੇਵਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਦ੍ਯਾ ਵੈਦ੍ਯਕਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਵਿਤਰ੍ਕਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮੂਲ ਊਹਾਪੋਹਃ| ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਜ੍ਞਾਨਂ; ਕਿਂਵਾ ਸਹਜਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਪਰਤੇਹ ਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਤਿਸ਼ਯਤ੍ਵਮ੍| ਕ੍ਰਿਯਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਰਣਮ੍| ਮਤਿਃ ਸਹਜਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਤਿਃ| ਅਭ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਮਾਭ੍ਯਾਸਃ| ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਕਤ੍ਵਮ੍| ਆਸ਼੍ਰਯਃ ਸਦ੍ਗੁਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵੈਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਾਵਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਵੈਦ੍ਯਤ੍ਵਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਾਵਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਏਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧੇਪਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦਯ ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਗੁਣਵ੍ਯੁਦਾਸਾਰ੍ਥਂ, ਤਦ੍ਵ੍ਯੁਦਾਸਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯਃ; ਏਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਬਨ੍ਧੇਨ ਪਥਕ੍ ਪਥਗ੍ਗੁਣਕਥਨਂ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਗੁਣੋਤ੍ਪਾਦਨੇ ਯਤ੍ਨਾਤਿਸ਼ਯਂ ਕਾਰਯਿਤੁਂ ਤਥਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪਾਦੇਭ੍ਯੋ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਧਾਨਤੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ; ਵੈਦ੍ਯੋ ਹਿ ਪਾਦਤ੍ਰਯਂ ਵਿਗੁਣਮਪਿ ਕਲ੍ਪਨਯਾ ਸ਼ਿਕ੍ਸਯਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਣੇਨ ਚ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੁਂ ਪਾਰਯਤਿ, ਨਤੁ ਗੁਣਵਦ੍ਵੈਦ੍ਯਂ ਵਿਨਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਯਃ ਪਾਦਾ ਗੁਣਵਨ੍ਤੋਪਿ ਕ੍ਸਮਾਃ||੧੯-੨੩||
Adhikarana 17 (24-25) · Śloka 25
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰਾਤ੍ਮਨਃ|
ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਭਿਸਕ੍ ਸੁਯੁਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਨ੍ਨਾਪਰਾਧ੍ਯਤਿ||੨੪||
ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ਪਾਦਾ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਃ|
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਮਾਤਿਸ੍ਠੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ਸ੍ਵਗੁਣਸਮ੍ਪਦਿ||੨੫||
View original
शास्त्रं ज्योतिः प्रकाशार्थं दर्शनं बुद्धिरात्मनः|
ताभ्यां भिषक् सुयुक्ताभ्यां चिकित्सन्नापराध्यति||२४||
चिकित्सिते त्रयः पादा यस्माद्वैद्यव्यपाश्रयः|
तस्मात् प्रयत्नमातिष्ठेद्भिषक् स्वगुणसम्पदि||२५||
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਸਕਤਾ ਮਤਿਃ, ਸਾ ਹਿ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਬਾਹ੍ਯਾਲੋਕ ਇਵ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਵਸ੍ਤੂਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਯੋਗ੍ਯਤਾਂ ਕਰ੍ਤੁਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚਕ੍ਸੁਰਿਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਰਾਤ੍ਮਨ ਏਵ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਾਤ੍ਮਨ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਹਜਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਯਤਃ ਸਹਜਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਵਿਨਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯਾ ਵੈਨਾਯਕੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ, ਸਾ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸਮਰ੍ਥਾ ਭਵਤੀਤਿ| ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਸਹਜਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਬੁਦ੍ਧਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹਜਵੈਨਾਯਕਬੁਦ੍ਧਿਭ੍ਯਾਮ੍||੨੪-੨੫||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
ਮੈਤ੍ਰੀ ਕਾਰੁਣ੍ਯਮਾਰ੍ਤੇਸੁ ਸ਼ਕ੍ਯੇ ਪ੍ਰੀਤਿਰੁਪੇਕ੍ਸਣਮ੍|
ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੇਸੁ ਭੂਤੇਸੁ ਵੈਦ੍ਯਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੇਤਿ||੨੬||
View original
मैत्री कारुण्यमार्तेषु शक्ये प्रीतिरुपेक्षणम्|
प्रकृतिस्थेषु भूतेषु वैद्यवृत्तिश्चतुर्विधेति||२६||
ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਚ ਯਾਦਸ਼੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵ੍ਯਵਹਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਮੈਤ੍ਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੈਤ੍ਰੀ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਵ੍ਯਾਕਤਾ| ਆਰ੍ਤੇਸੁ ਆਰ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ| ਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਪਰਦੁਃਖਪ੍ਰਹਾਣੇਚ੍ਛਾ| ਸ਼ਕ੍ਯੇ ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯੇ, ਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਗਹੀਤ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਰਿਹ ਮਰਣਂ, ਪ੍ਰਕਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵਃ; ਤਥਾ- “ਇਦਮਸ੍ਮਾਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਤ੍....ਸ੍ਵਭਾਵਮਾਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ” (ਸੂ.ਅ.੩੦), ਮਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਮਰਣਸਮੀਪਗਤਤ੍ਵਾਦੁਚ੍ਯਤੇ “ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੇ” ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਪੇਕ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ; ਨ ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਦਾਨਾਦਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਯਸ਼ੋਹਾਨ੍ਯਾਦਿਭਯਾਤ੍||੨੬||
Adhikarana 19 (27-28) · Śloka 28
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਂ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਂ ਪਾਦਃ ਪਾਦਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਃ|
ਭਿਸਕ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪਾਦੇਭ੍ਯੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ਗੁਣਃ||੨੭||
ਜ੍ਞਾਨਾਨਿ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਚ ਭਿਸਜਾਂ ਯਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ|
ਸਰ੍ਵਮੇਤਚ੍ਚਤੁਸ੍ਪਾਦੇ ਖੁਡ੍ਡਾਕੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਮਿਤਿ||੨੮||
View original
तत्र श्लोकौ- भिषग्जितं चतुष्पादं पादः पादश्चतुर्गुणः|
भिषक् प्रधानं पादेभ्यो यस्माद्वैद्यस्तु यद्गुणः||२७||
ज्ञानानि बुद्धिर्ब्राह्मी च भिषजां या चतुर्विधा|
सर्वमेतच्चतुष्पादे खुड्डाके सम्प्रकाशितमिति||२८||
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ ਮੈਤ੍ਰੀਕਾਰੁਣ੍ਯਾਦਿਕਾ||੨੭-੨੮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਖੁਡ੍ਡਾਕਚਤੁਸ੍ਪਾਦੋ ਨਾਮ ਨਵਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੯||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने खुड्डाकचतुष्पादो नाम नवमोऽध्यायः||९||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਤਤੀਯੇ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਚਤੁਸ੍ਕੇ ਖੁਡ੍ਡਾਕਚਤੁਸ੍ਪਾਦੋ ਨਾਮ ਨਵਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੯||