9. khuḍḍākacatuṣpādō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಖುಡ್ಡಾಕಚತುಷ್ಪಾದಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಸ್ವಸ್ಥಚತುಷ್ಕಾನನ್ತರಂ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಯೋರುಭಯೋರಪಿ ಹಿತತ್ವೇನ ನಿರ್ದೇಶಚತುಷ್ಕೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಹಿತಂ ವೈದ್ಯಭೇಷಜಾದಿ ನಿರ್ದಿಶತೀತಿ ನಿರ್ದೇಶಚತುಷ್ಕಃ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಹಿತೇಷು ಪ್ರಧಾನಭೂತಚಿಕಿತ್ಸಾಙ್ಗವೈದ್ಯಾದಿಪಾದಚತುಷ್ಟಯಾಭಿಧಾಯಕತ್ವೇನ ಖುಡ್ಡಾಕಚತುಷ್ಪಾದೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಖುಡ್ಡಾಕಶಬ್ದೋಽಲ್ಪವಚನಃ; ಯಥಾ- ಖುಡ್ಡಿಕಾ ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿಃ, ಅಲ್ಪೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವೈದ್ಯೌಷಧಪರಿಚಾರಕರೋಗಿಣಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪಾದಾಃ, ಚತುಷ್ಪಾದಂ ತಂ ಖುಡ್ಡಾಕಮಭಿಧೇಯತಯಾಽಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಖುಡ್ಡಾಕಚತುಷ್ಪಾದಃ| ಅತ್ರೋತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ತು ಪ್ರತ್ಯಯಸ್ಯ “ಅಧ್ಯಾಯಾನುವಾಕಯೋರ್ಲುಕ್ ಚ” (ಪಾ.ಅ.೫ಪಾ.೨ಸೂ.೬೦) ಇತಿ ಲುಕ್| ಖುಡ್ಡಾಕತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮಹಾಚತುಷ್ಪಾದಮಪೇಕ್ಷ್ಯ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಭಿಷಗ್ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಪಸ್ಥಾತಾ ರೋಗೀ ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಮ್| ಗುಣವತ್ ಕಾರಣಂ ಜ್ಞೇಯಂ ವಿಕಾರವ್ಯುಪಶಾನ್ತಯೇ||೩||

ಅತ್ರ ಭಿಷಗಾದಾವುಕ್ತಃ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್, ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಪ್ರಧಾನಂ ಭಿಷಗತ್ರ ತು” ಇತಿ; ತದನು ಭೇಷಜಂ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಪ್ರಧಾನಕಾರಣಭೂತತ್ವಾತ್; ತದನು ಪರಿಚಾರಕಃ, ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಸ್ಯ ಕಲ್ಕಕ್ವಾಥಾದಿಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ತದಧೀನತ್ವಾತ್| ಯದ್ಯಪ್ಯಾತುರಾಧಿಕರಣಮಾರೋಗ್ಯಂ ಪಾದೈಃ ಸಮ್ಪಾದ್ಯತೇ , ಸ ಏವ ಚ ವೈದ್ಯಾದೀನಾಮುಪಕಾರ್ಯಃ, ಉಪಕಾರ್ಯಶ್ಚ ಪ್ರಧಾನಂ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮೇ ಸಾಧ್ಯೇ ಯಥಾ ವೈದ್ಯಾದಿಪಾದತ್ರಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರೋ ನ ತಥಾಽಽತುರಸ್ಯೇತ್ಯಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿವಕ್ಷಯಾ ಪಶ್ಚಾದುಕ್ತಃ| ಪಾದಶ್ಚತುರ್ಥೋ ಭಾಗಃ, ಶ್ಲೋಕಾದಿಪಾದವದ್ವೈದ್ಯಾದಿಷು ಪಾದಸಞ್ಜ್ಞಾಕರಣೇನಾನ್ಯತರವೈಕಲ್ಯೇನಾಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಗುಣವದಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣ-ಶ್ರುತೇಪರ್ಯವದಾತತ್ವಾದಿಗುಣವತ್| ಇಹ ಚ ವೈದ್ಯಾದಯೋ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯಮಾಣಾ ಏವ ವಿಕಾರಪ್ರಶಮನೇ ಕಾರಣಂ ಭವನ್ತಿ, ಯತಃ ಕಾರಣತ್ವಂ ಕಾರ್ಯೇ ವ್ಯಾಪಾರವತಾಮೇವ ಭವತಿ; ತಥಾ ಹಿ- ದೇವದತ್ತಃ ಪಾಚಕ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ತುಷಬುಸಪ್ರಕ್ಷೇಪಾದಿಕ್ರಿಯಯೈವ ಪಾಕಂ ಕರೋತೀತಿ ಗಮ್ಯತೇ; ಏತೇನ ಯದುಚ್ಯತೇ- “ಚತುರ್ಣಾಂ ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ಲೋಕೇನ ವೈದ್ಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮಹೇತುರಭಿಧಾತವ್ಯಾ, ಇಹ ತು ವೈದ್ಯಾದಯ ಏವೇತಿ ಪೂರ್ವಾಪರವಿರೋಧಃ; ತನ್ನ ಭವತಿ, ಇಹ ವೈದ್ಯಾದಿಪ್ರವೃತ್ತೇರ್ವೈದ್ಯಾದಿಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಹಣಾತ್| ಚತುರ್ಣಾಮಿತ್ಯಾದೌ ಶ್ಲೋಕೇ ವೈದ್ಯಾದೀನಾಂ ಧರ್ಮಿಣಾಂ ಧರ್ಮರೂಪಾಯಾಶ್ಚ ಪ್ರವೃತ್ತೇರ್ಭೇದಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ ಕ್ರಿಯಾರೂಪಾಯಾಃ ಕಥನಮ್| ಏತೇ ವೈದ್ಯಾದಯೋ ವಿಕಾರಶಮನೇ ಕಾರಣಮೇವೇತಿ ನಿಯಮಃ, ನ ಪುನರೇತೈರೇವ ವಿಕಾರಪ್ರಶಮನಮಿತಿ ನಿಯಮಃ, ಯತೋ ವೈದ್ಯಾದೀನ್ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಪಿ ರೋಗಶಾನ್ತಿರ್ಭವತಿ; ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ ಮಹಾಚತುಷ್ಪಾದೇ- “ಯೇ ಹ್ಯಾತುರಾಃ ಕೇವಲಾದ್ಭೇಷಜಾದೃತೇ ಸಮುತ್ತಿಷ್ಠನ್ತೇ” (ಸೂ.ಅ.೧೦) ಇತ್ಯಾದಿನಾ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ವಿಕಾರೋ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ, ಸಾಮ್ಯಂ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ| ಸುಖಸಞ್ಜ್ಞಕಮಾರೋಗ್ಯಂ, ವಿಕಾರೋ ದುಃಖಮೇವ ಚ||೪||

ಅತ್ರ ವಿಕಾರವ್ಯುಪಶಾನ್ತಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ತೇನ ವಿಕಾರಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಾಹ- ವಿಕಾರೋ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾತವೋ ವಾತಾದಯೋ ರಸಾದಯಶ್ಚ ತಥಾ ರಜಃಪ್ರಭೃತಯಶ್ಚ, ತೇಷಾಂ ವೈಷಮ್ಯಂ ವ್ಯವಹ್ರಿಯಮಾಣಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಹೇತೋಃ ಸ್ವಮಾನಾನ್ನ್ಯೂನತ್ವಮಧಿಕತ್ವಂ ವಾ| ಸಾಮ್ಯಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ; ಪ್ರಕೃತಿಃ ಆರೋಗ್ಯಮ್| ಉಚ್ಯತೇಗ್ರಹಣಾದ್ವೈದ್ಯಕಸಿದ್ಧಾನ್ತೇ ಹೀಯಂ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರವ್ಯವಸ್ಥಾ, ಅನ್ಯದರ್ಶನಸಿದ್ಧಾನ್ತಪರಿಗ್ರಹೇ ತು ವಿಕಾರಃ ಷೋಡಶಕಃ, ಪ್ರಕೃತಿರ್ಗುಣಾನಾಂ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥಾ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ನನು, ರಾತ್ರಿದಿನಭೋಜನಾನಾಂ ತಾಸು ತಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪಾದಿನಾ ನಿತ್ಯಂ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಮಸ್ತಿ, ತತ್ಕುತೋ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸುಖಸಞ್ಜ್ಞಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಖಹೇತುಃ ಸುಖಮ್, ಏವಂ ದುಃಖಹೇತುರ್ದುಃಖಂ; ಯತೋ ನ ದುಃಖಂ ವ್ಯಾಧಿಃ, ತಥಾ ಹಿ ಸತಿ ನ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ವ್ಯಾಧಿತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್; ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ತತ್ತು ಸಪ್ತವಿಧೇ ವ್ಯಾಧಾವುಪನಿಪತತಿ” (ಸು.ಸೂ. ಅ.೨೪) ಇತಿ; ಸಞ್ಜ್ಞಕಗ್ರಹಣಾತ್ ಪರಮಾರ್ಥತೋಽಸುಖಮಪಿ ಲೋಕೇ ಸುಖಮಿತಿ ಯದ್ ವ್ಯವಹ್ರಿಯತೇ, ತದಿಹ ಗೃಹ್ಯತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ತೇನ, ದಿವಾರಾತ್ರಿಭೋಜನಾವಸ್ಥಾದಿಜನಿತಂ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಮುದ್ವೇಜಕವಿಕಾರಾಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಸುಖಮಿತಿ ವ್ಯವಹ್ರಿಯತೇ, ತೇನ ಯೋ ಹ್ಯಲ್ಪಃ ಸ ನಾಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ಕೃತ್ವಾಽಲ್ಪೇಽಪಿ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯೇ ಧಾತುಸಾಮ್ಯವ್ಯವಹಾರಃ ಸಿದ್ಧೋ ಭವತಿ; ತಥಾ ಸಞ್ಜ್ಞಕಗ್ರಹಣೇನ ಲೌಕಿಕಸುಖಂ ನ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಸುಖಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ಯತೋ ವಕ್ಷ್ಯತಿ “ಸರ್ವಂ ಕಾರಣವದ್ದುಃಖಂ” (ಶಾ. ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ; ‘ಏವ ಚ’ ಗ್ರಹಣೇನ ದುಃಖಂ ಪರಮಾರ್ಥತೋಽಪಿ ದುಃಖಮೇವೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ನ ಸುಖಮಿವ ವ್ಯವಹಾರಮಾತ್ರೇಣ| ಅತ್ರ ಚ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯೇಣ ಕಾರಣೇನೋಪಚಾರಾತ್ತತ್ಕಾರ್ಯಜ್ವರಾದಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ, ಯತೋ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಜೋ ಹಿ ವಿಕಾರೋ ನ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಮಾತ್ರಂ, ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಸ್ವಧಾತುವೈಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತಜಾ ಯೇ ವಿಕಾರಸಙ್ಘಾ ಬಹವಃ ಶರೀರೇ” (ಸೂ. ಅ.೧೯) ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾ “ವಿಕೃತಿಮಾಪನ್ನಾ ನಾನಾವಿಧೈರ್ವಿಕಾರೈಃ ಶರೀರಮುಪತಪನ್ತಿ” (ವಿ. ಅ.೧) ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾ ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ವಾತಪಿತ್ತಕಫಶೋಣಿತಸನ್ನಿಪಾತವೈಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತಾಃ ” (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಜಶ್ಚೇದ್ವಿಕಾರಸ್ತದಾ ಜನಿತವಿಕಾರಂ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ಕ್ವ ಪ್ರವಿಶತು; ಕಿಂ ವಿಕಾರೇ, ಉತ ಆರೋಗ್ಯೇ? ನ ತಾವದಾರೋಗ್ಯೇ, ಯತಃ “ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಕಾರಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮಿಹೋಚ್ಯತೇ| ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕ್ರಿಯಾ ಚೋಕ್ತಾ ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮ್” (ಸೂ. ಅ.೧) ಇತ್ಯನೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನಾರೋಗ್ಯಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ; ನ ಚ ರೋಗೇ ಪ್ರವಿಶತಿ, ರೋಗಹೇತುತ್ವೇನೈವ ಕಥಿತತ್ವಾತ್; ಅಥ ಮತಂ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ಭವತಿ, ವಿಕಾರೋ ನ ಭವತೀತಿ; ಏಷಾ ದಶಾ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ; ಯತೋಽವಶ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕೋ ದೋಷಃ ಸ್ವಲಿಙ್ಗಾಧಿಕೋ ಭವತಿ, ಕ್ಷೀಣೋ ವಾ ಕ್ಷೀಣಸ್ವಲಕ್ಷಣ ಇತಿ; ಇಹ ತರ್ಹಿ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಮೇವ ವಿಕಾರೋಽಸ್ತು, ಏವಮಯಂ ಗ್ರನ್ಥೋಽಪಿ ಮುಖ್ಯೋ ಭವತಿ; ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಜವಿಕಾರಪ್ರತಿಪಾದಕಸ್ತು ಗ್ರನ್ಥ ಆವಿಷ್ಕೃತತಮಜ್ವರಾದಿಪ್ರತಿಪಾದಕತ್ವೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ಯತಾಂ, ತೇನ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ಚ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಜಾಶ್ಚ ಜ್ವರಾದಯೋ ವಿಕಾರಾ ಭವನ್ತಿ; ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಜಾತೇಷ್ವಪಿ ಹಿ ಜ್ವರಾದಿಷು ಧಾತುವೈಷಮ್ಯರೂಪತಾಽಸ್ತ್ಯೇವ; ಕಿಞ್ಚ ಸ್ವಮಾನಕ್ಷೀಣಾ ದೋಷಾಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಕಾರಂ ನ ಜನಯನ್ತಿ, ಕ್ಷೀಣಲಕ್ಷಣಂ ವೈಷಮ್ಯಮೇವ ಪರಂ ಯಾನ್ತಿ; ವಚನಂ ಹಿ- “ಕ್ಷೀಣಾ ಜಹತಿ ಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ವಂ ಸಮಾಃ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವತೇ” (ಸೂ.ಅ.೭) ಇತಿ; ನಾತ್ರ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಮಾತ್ರಂ ವಿಕಾರ ಇತಿ ಬ್ರುವತಾಮಯಂ ಪನ್ಥಾಃ; ಯೇ ತು ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಜೋ ವಿಕಾರ ಇತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ, ತೇ ತ್ವಜನಿತವ್ಯಪದೇಶ್ಯವಿಕಾರಂ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ರಾತ್ರಿದಿನಾವಸ್ಥಾದಿಕೃತಧಾತುವೈಷಮ್ಯವದಲ್ಪತ್ವೇನಾವ್ಯಪದೇಶ್ಯತಯಾ ಧಾತುಸಾಮ್ಯ ಏವ ಪ್ರಕ್ಷಿಪನ್ತೀತಿ; ತಿಲಕಾಲಕಮಷಕಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ತು ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಜತ್ವೇನೇಹ ಚರಕೇ ರೋಗತ್ವಂ ಸುವ್ಯಕ್ತಮೇವ, ದುಃಖಹೇತುತ್ವಂ ಚ ತೇಷಾಂ ಜ್ಞಾತಾನಾಂ ಮನೋದುಃಖಕರ್ತೃತ್ವೇನ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಚತುರ್ಣಾಂ ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ ಶಸ್ತಾನಾಂ ಧಾತುವೈಕೃತೇ| ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾರ್ಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ||೫||

ವಿಕಾರಲಕ್ಷಣಾನನ್ತರಂ ವಿಕಾರಪ್ರಶಮಹೇತೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಚತುರ್ಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚತುರ್ಣಾಮಿತಿ ಪದಂ ವೈದ್ಯಾದೀನಾಂ ಮಿಲಿತಾನಾಮೇವ ಗ್ರಾಹಕಮ್| ಶಸ್ತಾನಾಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶ್ರುತೇ ಪರ್ಯವದಾತತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿಗುಣಯೋಗೇನ ಪ್ರಶಸ್ತಾನಾಮ್| ಧಾತುವೈಕೃತೇ ರೋಗೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಧಿಕರಣಭೂತೇ| ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾರ್ಥಾ ಆರೋಗ್ಯಕರಣಾರ್ಥೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಧಾತುವೈಕೃತ ಇತಿ ಪದಂ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ, ಯೇನ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾರ್ಥಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಧಾತುವೈಕೃತೇ ಏವ ವೈದ್ಯಾದೀನಾಂ ಭವತಿ| ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಇದಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿದಂ ನ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿಕೋಪದೇಶರೂಪಾ, ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ತೂಪಯೋಗೇ ಸತಿ ಸ್ವಕಾರ್ಯಾರಮ್ಭರೂಪಾ, ಪರಿಚಾರಕಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭೇಷಜಸಂಸ್ಕರಣಾತುರಪರಿಚರ್ಯಾದಿರೂಪಾ, ಆತುರಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವೈದ್ಯೋಕ್ತಾನುಷ್ಠಾನವ್ಯಾಧಿಸ್ವರೂಪಕಥನಾದಿಕಾ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ಶ್ರುತೇ ಪರ್ಯವದಾತತ್ವಂ ಬಹುಶೋ ದೃಷ್ಟಕರ್ಮತಾ| ದಾಕ್ಷ್ಯಂ ಶೌಚಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ ವೈದ್ಯೇ ಗುಣಚತುಷ್ಟಯಮ್||೬||

ಪೂರ್ವಸೂತ್ರಿತವೈದ್ಯಗುಣಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ- ಶ್ರುತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರುತಮಾದೌ ಶ್ರೇಷ್ಠವೈದ್ಯಗುಣತ್ವಾತ್, ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಪರ್ಯವದಾತತ್ವಂ ವಿಶುದ್ಧಜ್ಞಾನವತ್ತ್ವಂ ಗುರುಶಾಸ್ತ್ರಸೇವನಾದಿನಾ| ಶೌಚಮದೃಷ್ಟದ್ವಾರೋಪಕಾರಕಮ್| ಜಿತಹಸ್ತತ್ವಾದಯೋಽಪರೇಽಪಿ ವೈದ್ಯಗುಣಾ ಅತ್ರೈವ ಗುಣಚತುಷ್ಟಯೇಽನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಾಃ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ಬಹುತಾ ತತ್ರಯೋಗ್ಯತ್ವಮನೇಕವಿಧಕಲ್ಪನಾ| ಸಮ್ಪಚ್ಚೇತಿ ಚತುಷ್ಕೋಽಯಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಗುಣ ಉಚ್ಯತೇ||೭||

ಬಹುತಾ ಭೇಷಜಗುಣಃ, ಅಲ್ಪಂ ಹಿ ಭೇಷಜಂ ಗುಣವದಪ್ಯವಿದ್ಯಮಾನಮಿವ, ಅಸಾಧಕತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ಪ್ರತಿಕರ್ತವ್ಯೇ ವ್ಯಾಧೌ ಯೋಗ್ಯತ್ವಂ ತತ್ರಯೋಗ್ಯತ್ವಮ್| ಅನೇಕವಿಧಕಲ್ಪನಾ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಸ್ವರಸಾದ್ಯುಪಯುಕ್ತಕಲ್ಪನಾಯೋಗ್ಯತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯತಃ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಕೇಚಿತ್ ಸ್ವರಸದ್ವಿಷಃ, ಕೇಚಿತ್ ಕಲ್ಕದ್ವಿಷ ಏವಮಾದಿ; ಏವಂ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾದಪಿ ಕಾಚಿತ್ ಕಲ್ಪನಾ ಹಿತಾ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಜ್ವರೇ ಕಷಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ; ತೇನಾನೇಕಕಲ್ಪನಾಯೋಗ್ಯತ್ವಾದ್ಯದ್ಯತ್ರ ಯುಜ್ಯತೇ ತತ್ತತ್ರ ಕ್ರಿಯತೇ| ಸಮ್ಪದಿತಿ ಕ್ರಿಮಿಸಲಿಲಾದ್ಯನುಪಹತತ್ವೇನ ರಸಾದಿಸಮ್ಪತ್||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ಉಪಚಾರಜ್ಞತಾ ದಾಕ್ಷ್ಯಮನುರಾಗಶ್ಚ ಭರ್ತರಿ| ಶೌಚಂ ಚೇತಿ ಚತುಷ್ಕೋಽಯಂ ಗುಣಃ ಪರಿಚರೇ ಜನೇ||೮||

ಉಪಚಾರಜ್ಞತಾ ಯೂಷರಸಾದಿಕರಣಸಂವಾಹನಸ್ವಾಪನಾದಿಜ್ಞತಾ||೮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ಸ್ಮೃತಿರ್ನಿರ್ದೇಶಕಾರಿತ್ವಮಭೀರುತ್ವಮಥಾಪಿ ಚ| ಜ್ಞಾಪಕತ್ವಂ ಚ ರೋಗಾಣಾಮಾತುರಸ್ಯ ಗುಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||೯||

ನಿರ್ದೇಶಕಾರಿತ್ವಂ ವೈದ್ಯೋಪದಿಷ್ಟಾರ್ಥಕರ್ತೃತ್ವಮ್| ಅಭೀರುತ್ವಂ ಗುಣಃ, ಭೀರುತ್ವಸ್ಯ ರೋಗಕರ್ತೃತ್ವಾತ್; ಯದುಕ್ತಂ- “ವಿಷಾದೋ ರೋಗವರ್ಧನಾನಾಂ” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತಿ| ಅಥಾಪಿ ಚೇತಿಶಬ್ದೇನ ಕ್ವಚಿದ್ಭೀರುತ್ವಮಪ್ಯಸ್ಮೃತಿರಪಿ ಗುಣೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಯಥೋನ್ಮಾದೇ “ಸರ್ಪೇಣೋದ್ಧೃತದಂಷ್ಟ್ರೇಣ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ ತ್ರಾಸನಮುಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ, ತತ್ರ ಯದ್ಯಪ್ಯಭೀರುಃ ಸ್ಯಾದ್ರೋಗೀ ತದಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನ ಫಲತಿ; ಅಸ್ಮೃತಿಸ್ತು ಜ್ವರವೇಗಾಗಮನಕಾಲಾಸ್ಮರಣೇಽಭಿಪ್ರೇತಾ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಜ್ವರವೇಗಂ ಚ ಕಾಲಂ ಚ ಚಿನ್ತಯಞ್ಜ್ವರ್ಯತೇ ತು ಯಃ| ತಸ್ಯೇಷ್ಟೈಶ್ಚ ವಿಚಿತ್ರೈಶ್ಚ ಪ್ರಯೋಗೈರ್ನಾಶಯೇತ್ ಸ್ಮೃತಿಮ್” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತಿ||೯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ಕಾರಣಂ ಷೋಡಶಗುಣಂ ಸಿದ್ಧೌ ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಮ್| ವಿಜ್ಞಾತಾ ಶಾಸಿತಾ ಯೋಕ್ತಾ ಪ್ರಧಾನಂ ಭಿಷಗತ್ರ ತು||೧೦||

ಏವಂ ವೈದ್ಯಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಮಪಿ ಕಾರಣತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಕಾರಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಜ್ಞಾತಾ ಔಷಧಸ್ಯ| ಶಾಸಿತಾ ಪರಿಚಾರಕಸ್ಯ- ಏವಂ ಕುರ್ವೇವಂ ಮಾ ಕುರ್ವಿತಿ| ಯೋಕ್ತಾ ಆತುರಸ್ಯ| ಏತೇನ ವೈದ್ಯಪರಾಧೀನಾ ಭೇಷಜಾದೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ವೈದ್ಯಸ್ತು ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ, ತತಶ್ಚ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ||೧೦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

ಪಕ್ತೌ ಹಿ ಕಾರಣಂ ಪಕ್ತುರ್ಯಥಾ ಪಾತ್ರೇನ್ಧನಾನಲಾಃ| ವಿಜೇತುರ್ವಿಜಯೇ ಭೂಮಿಶ್ಚಮೂಃ ಪ್ರಹರಣಾನಿ ಚ||೧೧|| ಆತುರಾದ್ಯಾಸ್ತಥಾ ಸಿದ್ಧೌ ಪಾದಾಃ ಕಾರಣಸಞ್ಜ್ಞಿತಾಃ| ವೈದ್ಯಸ್ಯಾತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರಣಂ ಭಿಷಕ್||೧೨||

ಏತದೇವಾಭ್ಯರ್ಹಿತತ್ವಾದ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತದ್ವಯೇನ ದರ್ಶಯತಿ- ಪಕ್ತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ತೌ ಪಾಕೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ, ಪಾತ್ರಸ್ಥಾನೀಯ ಆತುರಃ, ಪರಿಚಾರಕ ಇನ್ಧನರೂಪಃ, ಅನಲೋ ಭೇಷಜರೂಪಃ| ಕಾರಣಮಿತಿ ಉಪಕರಣಮ್| ಭೂಮಿಃ ಯುದ್ಧಾನುಗುಣೋ ದೇಶಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವವದೇವಾತುರಾದಿಸ್ಥಾನೀಯತ್ವಂ ಭೂಮ್ಯಾದೀನಾಮ್||೧೧-೧೨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ಮೃದ್ದಣ್ಡಚಕ್ರಸೂತ್ರಾದ್ಯಾಃ ಕುಮ್ಭಕಾರಾದೃತೇ ಯಥಾ| ನಾವಹನ್ತಿ ಗುಣಂ ವೈದ್ಯಾದೃತೇ ಪಾದತ್ರಯಂ ತಥಾ||೧೩||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವ್ಯತಿರೇಕದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ವೈದ್ಯಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಮೃದ್ದಣ್ಡೇತ್ಯಾದಿನಾ| ನಾವಹನ್ತಿ ನ ನಿಷ್ಪಾದಯನ್ತಿ| ಗುಣಂ ಸಾಧ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 15

ಗನ್ಧರ್ವಪುರವನ್ನಾಶಂ ಯದ್ವಿಕಾರಾಃ ಸುದಾರುಣಾಃ| ಯಾನ್ತಿ ಯಚ್ಚೇತರೇ ವೃದ್ಧಿಮಾಶೂಪಾಯಪ್ರತೀಕ್ಷಿಣಃ||೧೪|| ಸತಿ ಪಾದತ್ರಯೇ ಜ್ಞಾಜ್ಞೌ ಭಿಷಜಾವತ್ರ ಕಾರಣಮ್|೧೫|

ಅನ್ವಯೇನ ವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಚ ಪೃಥಗ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಕೌಶಲೇನೈಕತ್ರೈವ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇ ಗನ್ಧರ್ವಪುರೇತ್ಯಾದಿನಾಽನ್ವಯೇ ಗುಣಂ ವ್ಯತಿರೇಕೇ ಚ ದೋಷಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಏಕತ್ರಪಕ್ಷೇ ನಾಶಮಾಶು ಯಾನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಇತರೇ ಅಪರೇಽನಭಿಜ್ಞವೈದ್ಯೋಪಕ್ರಾನ್ತಾ ಗನ್ಧರ್ವಪುರವದಾಶು ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಉಪಾಯಪ್ರತೀಕ್ಷಿಣ ಇತಿ ವೃದ್ಧೌ ಶಾನ್ತೌ ಚ| ಆಶು ವಿಕಾರಶಾನ್ತೌ ಜ್ಞೋ ಭಿಷಕ್ಕಾರಣಮ್, ಆಶುವೃದ್ಧೌ ಚಾಜ್ಞಃ||೧೪||-

Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16

ವರಮಾತ್ಮಾ ಹುತೋಽಜ್ಞೇನ ನ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಪ್ರವರ್ತಿತಾ||೧೫|| ಪಾಣಿಚಾರಾದ್ಯಥಾಽಚಕ್ಷುರಜ್ಞಾನಾದ್ಭೀತಭೀತವತ್| ನೌರ್ಮಾರುತವಶೇವಾಜ್ಞೋ ಭಿಷಕ್ ಚರತಿ ಕರ್ಮಸು||೧೬||

ಅಜ್ಞವೈದ್ಯಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ನಿಷೇಧಯತಿ- ವರಮಿತ್ಯಾದಿ| ನ ವರಮ್ ಅನುಚಿತಮೇವ| ಪ್ರವರ್ತಿತೇತಿಭಾಷಯಾ ಅಜ್ಞವೈದ್ಯೇನ ಬಲಾತ್ ಕೃತೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪಾಣಿಚಾರಾತ್ ಹಸ್ತಪರಾಮರ್ಶಾತ್| ಕರ್ಮಸು ಚಿಕಿತ್ಸಾಸು||೧೫-೧೬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಸಮಾಪನ್ನಮುತ್ತಾರ್ಯ ನಿಯತಾಯುಷಮ್| ಭಿಷಙ್ಮಾನೀ ನಿಹನ್ತ್ಯಾಶು ಶತಾನ್ಯನಿಯತಾಯುಷಾಮ್||೧೭||

ಯದೃಚ್ಛಯೇತಿ ವೈದ್ಯಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ವಿನಾ ಕರ್ಮವಶಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮಾಪನ್ನಂ ಸಮ್ಯಗುಪಕ್ರಾನ್ತಮ್| ನಿಯತಾಯುಷಮಿತ್ಯನೇನಾಯುರ್ಬಲೇನೈವ ವ್ಯಾಧಿಮುತ್ತೀರ್ಯಮಾಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ | ಆತ್ಮಾನಮಭಿಷಜಂ ಭಿಷಕ್ತ್ವೇನ ಮನ್ಯತ ಇತಿ ಭಿಷಙ್ಮಾನೀ| ಅನಿಯತಾಯುಷಾಮಿತಿ ಯತ್ರಾಯುಃಕಾರಣಂ ಬಲವತ್ ಕರ್ಮ ನಾಸ್ತಿ, ತತ್ರ ಪುರುಷಕಾರಾಪರಾಧೇನ ವೈದ್ಯದೋಷಾನ್ಮರಣಂ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

ತಸ್ಮಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರೇಽರ್ಥವಿಜ್ಞಾನೇ ಪ್ರವೃತ್ತೌ ಕರ್ಮದರ್ಶನೇ| ಭಿಷಕ್ ಚತುಷ್ಟಯೇ ಯುಕ್ತಃ ಪ್ರಾಣಾಭಿಸರ ಉಚ್ಯತೇ||೧೮||

ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶಾಸ್ತ್ರಾವಧಾರಣೇ | ಅರ್ಥವಿಜ್ಞಾನೇ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಾವಬೋಧೇ| ಪ್ರವೃತ್ತೌ ಸ್ವಯಂ ಕರ್ಮಕರಣೇ| ಯುಕ್ತ ಉದ್ಯುಕ್ತ ಉದ್ಯೋಗನಿಷ್ಪಾದಿತಗುಣಪ್ರಕರ್ಷ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಪ್ರಾಣಾನ್ ಗಚ್ಛತೋ ವ್ಯಾವರ್ತಯತೀತಿ ಪ್ರಾಣಾಭಿಸರಃ||೧೮||

Adhikarana 16 (19-23) · Śloka 23

ಹೇತೌ ಲಿಙ್ಗೇ ಪ್ರಶಮನೇ ರೋಗಾಣಾಮಪುನರ್ಭವೇ| ಜ್ಞಾನಂ ಚತುರ್ವಿಧಂ ಯಸ್ಯ ಸ ರಾಜಾರ್ಹೋ ಭಿಷಕ್ತಮಃ||೧೯|| ಶಸ್ತ್ರಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಸಲಿಲಂ ಗುಣದೋಷಪ್ರವೃತ್ತಯೇ| ಪಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷೀಣ್ಯತಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ವಿಶೋಧಯೇತ್||೨೦|| ವಿದ್ಯಾ ವಿತರ್ಕೋ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಮೃತಿಸ್ತತ್ಪರತಾ ಕ್ರಿಯಾ| ಯಸ್ಯೈತೇ ಷಡ್ಗುಣಾಸ್ತಸ್ಯ ನ ಸಾಧ್ಯಮತಿವರ್ತತೇ||೨೧|| ವಿದ್ಯಾ ಮತಿಃ ಕರ್ಮದೃಷ್ಟಿರಭ್ಯಾಸಃ ಸಿದ್ಧಿರಾಶ್ರಯಃ| ವೈದ್ಯಶಬ್ದಾಭಿನಿಷ್ಪತ್ತಾವಲಮೇಕೈಕಮಪ್ಯತಃ||೨೨|| ಯಸ್ಯ ತ್ವೇತೇ ಗುಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಸನ್ತಿ ವಿದ್ಯಾದಯಃ ಶುಭಾಃ| ಸ ವೈದ್ಯಶಬ್ದಂ ಸದ್ಭೂತಮರ್ಹನ್ ಪ್ರಾಣಿಸುಖಪ್ರದಃ||೨೩||

ಪಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷೀಣೀತಿ ಗುಣವತಿ ಪಾತ್ರೇ ಸಗುಣಾನಿ, ದೋಷವತಿ ಪಾತ್ರೇ ದೋಷವನ್ತಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶೋಧಯೇತ್ ಸದ್ಗುರುಸಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಸೇವಾದಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿದ್ಯಾ ವೈದ್ಯಕಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಮ್| ವಿತರ್ಕಃ ಶಾಸ್ತ್ರಮೂಲ ಊಹಾಪೋಹಃ| ವಿಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರಜ್ಞಾನಂ; ಕಿಂವಾ ಸಹಜಂ ವಿಶುದ್ಧಂ ಜ್ಞಾನಮ್| ತತ್ಪರತೇಹ ವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಪ್ರಯತ್ನಾತಿಶಯತ್ವಮ್| ಕ್ರಿಯಾ ಪುನಃ ಪುನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಕರಣಮ್| ಮತಿಃ ಸಹಜವಿಶುದ್ಧಮತಿಃ| ಅಭ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಮಾಭ್ಯಾಸಃ| ಸಿದ್ಧಿಃ ಪ್ರಾಯಶೋ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮಕತ್ವಮ್| ಆಶ್ರಯಃ ಸದ್ಗುರ್ವಾಶ್ರಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವೈದ್ಯಶಬ್ದಾಭಿನಿಷ್ಪತ್ತಾವಿತ್ಯನೇನ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕವೈದ್ಯತ್ವನಿಷ್ಪತ್ತಾವಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಏತ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಲಬ್ಧೇಽಪಿ ವಿದ್ಯಾದಯ ಇತಿ ವಚನಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಗುಣವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಂ, ತದ್ವ್ಯುದಾಸಶ್ಚ ವಿದ್ಯಾದಿಷ್ವೇವಾನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಃ; ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಬನ್ಧೇನ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಗ್ಗುಣಕಥನಂ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಗುಣೋತ್ಪಾದನೇ ಯತ್ನಾತಿಶಯಂ ಕಾರಯಿತುಂ ತಥಾ ದ್ರವ್ಯಾದಿಭ್ಯಃ ಪಾದೇಭ್ಯೋ ವೈದ್ಯಸ್ಯೈವ ಪ್ರಧಾನತೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ; ವೈದ್ಯೋ ಹಿ ಪಾದತ್ರಯಂ ವಿಗುಣಮಪಿ ಕಲ್ಪನಯಾ ಶಿಕ್ಷಯಾ ಮನ್ತ್ರಣೇನ ಚ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತುಂ ಪಾರಯತಿ, ನತು ಗುಣವದ್ವೈದ್ಯಂ ವಿನಾ ದ್ರವ್ಯಾದಯಃ ಪಾದಾ ಗುಣವನ್ತೋಽಪಿ ಕ್ಷಮಾಃ||೧೯-೨೩||

Adhikarana 17 (24-25) · Śloka 25

ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಜ್ಯೋತಿಃ ಪ್ರಕಾಶಾರ್ಥಂ ದರ್ಶನಂ ಬುದ್ಧಿರಾತ್ಮನಃ| ತಾಭ್ಯಾಂ ಭಿಷಕ್ ಸುಯುಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸನ್ನಾಪರಾಧ್ಯತಿ||೨೪|| ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ತ್ರಯಃ ಪಾದಾ ಯಸ್ಮಾದ್ವೈದ್ಯವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಯತ್ನಮಾತಿಷ್ಠೇದ್ಭಿಷಕ್ ಸ್ವಗುಣಸಮ್ಪದಿ||೨೫||

ಶಾಸ್ತ್ರಶಬ್ದೇನ ಶಾಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಸಕೃತಾ ಮತಿಃ, ಸಾ ಹಿ ಜ್ಯೋತಿಃ ಬಾಹ್ಯಾಲೋಕ ಇವ, ಪ್ರಕಾಶಾರ್ಥಂ ವಸ್ತೂನಾಂ ಗ್ರಹಣಯೋಗ್ಯತಾಂ ಕರ್ತುಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದರ್ಶನಮಿವ ದರ್ಶನಂ ಚಕ್ಷುರಿವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಬುದ್ಧಿರಾತ್ಮನ ಏವ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯಾತ್ಮನ ಇತ್ಯನೇನ ಸಹಜಾಂ ಬುದ್ಧಿಂ ದರ್ಶಯತಿ, ಯತಃ ಸಹಜಾಂ ಬುದ್ಧಿಂ ವಿನಾ ಶಾಸ್ತ್ರಜಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಯಾ ವೈನಾಯಕೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ, ಸಾ ನ ಸಮ್ಯಕ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಮರ್ಥಾ ಭವತೀತಿ| ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ಸಹಜವಿಶುದ್ಧಬುದ್ಧಿಶಾಸ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಸಹಜವೈನಾಯಕಬುದ್ಧಿಭ್ಯಾಮ್||೨೪-೨೫||

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

ಮೈತ್ರೀ ಕಾರುಣ್ಯಮಾರ್ತೇಷು ಶಕ್ಯೇ ಪ್ರೀತಿರುಪೇಕ್ಷಣಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೇಷು ಭೂತೇಷು ವೈದ್ಯವೃತ್ತಿಶ್ಚತುರ್ವಿಧೇತಿ||೨೬||

ವೈದ್ಯೇನ ಚ ಯಾದೃಶ್ಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವ್ಯವಹರ್ತವ್ಯಂ, ತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಮೈತ್ರೀತ್ಯಾದಿ| ಮೈತ್ರೀ ಪೂರ್ವಮೇವ ವ್ಯಾಕೃತಾ| ಆರ್ತೇಷು ಆರ್ತಿಯುಕ್ತೇಷು| ಕಾರುಣ್ಯಂ ಪರದುಃಖಪ್ರಹಾಣೇಚ್ಛಾ| ಶಕ್ಯೇ ಸಾಧಯಿತುಂ ಶಕ್ಯೇ, ಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧಿಗೃಹೀತ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಪ್ರಕೃತಿರಿಹ ಮರಣಂ, ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ ಸ್ವಭಾವಃ; ತಥಾ- “ಇದಮಸ್ಮಾನ್ಮುಹೂರ್ತಾತ್....ಸ್ವಭಾವಮಾಪತ್ಸ್ಯತೇ” (ಸೂ.ಅ.೩೦), ಮರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಮರಣಸಮೀಪಗತತ್ವಾದುಚ್ಯತೇ “ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೇ” ಇತಿ| ತಸ್ಮಿನ್ನುಪೇಕ್ಷಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ; ನ ತತ್ರ ಭೇಷಜದಾನಾದಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ಯಶೋಹಾನ್ಯಾದಿಭಯಾತ್||೨೬||

Adhikarana 19 (27-28) · Śloka 28

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಭಿಷಗ್ಜಿತಂ ಚತುಷ್ಪಾದಂ ಪಾದಃ ಪಾದಶ್ಚತುರ್ಗುಣಃ| ಭಿಷಕ್ ಪ್ರಧಾನಂ ಪಾದೇಭ್ಯೋ ಯಸ್ಮಾದ್ವೈದ್ಯಸ್ತು ಯದ್ಗುಣಃ||೨೭|| ಜ್ಞಾನಾನಿ ಬುದ್ಧಿರ್ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಚ ಭಿಷಜಾಂ ಯಾ ಚತುರ್ವಿಧಾ| ಸರ್ವಮೇತಚ್ಚತುಷ್ಪಾದೇ ಖುಡ್ಡಾಕೇ ಸಮ್ಪ್ರಕಾಶಿತಮಿತಿ||೨೮||

ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಬುದ್ಧಿಃ ಚತುರ್ವಿಧಾ ಮೈತ್ರೀಕಾರುಣ್ಯಾದಿಕಾ||೨೭-೨೮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಖುಡ್ಡಾಕಚತುಷ್ಪಾದೋ ನಾಮ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೯||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ತೃತೀಯೇ ನಿರ್ದೇಶಚತುಷ್ಕೇ ಖುಡ್ಡಾಕಚತುಷ್ಪಾದೋ ನಾಮ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೯||