Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ ഖുഡ്ഡാകചതുഷ്പാദമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातः खुड्डाकचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
സ്വസ്ഥചതുഷ്കാനന്തരം സ്വസ്ഥാതുരയോരുഭയോരപി ഹിതത്വേന നിര്ദേശചതുഷ്കോऽഭിധീയതേ| സ്വസ്ഥാതുരഹിതം വൈദ്യഭേഷജാദി നിര്ദിശതീതി നിര്ദേശചതുഷ്കഃ, തത്രാപി സ്വസ്ഥാതുരഹിതേഷു പ്രധാനഭൂതചികിത്സാങ്ഗവൈദ്യാദിപാദചതുഷ്ടയാഭിധായകത്വേന ഖുഡ്ഡാകചതുഷ്പാദോऽഭിധീയതേ| ഖുഡ്ഡാകശബ്ദോऽല്പവചനഃ; യഥാ- ഖുഡ്ഡികാ ഗര്ഭാവക്രാന്തിഃ, അല്പേത്യര്ഥഃ| വൈദ്യൌഷധപരിചാരകരോഗിണശ്ചികിത്സായാശ്ചത്വാരഃ പാദാഃ, ചതുഷ്പാദം തം ഖുഡ്ഡാകമഭിധേയതയാऽധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായഃ ഖുഡ്ഡാകചതുഷ്പാദഃ| അത്രോത്പന്നസ്യ തു പ്രത്യയസ്യ “അധ്യായാനുവാകയോര്ലുക് ച” (പാ.അ.൫പാ.൨സൂ.൬൦) ഇതി ലുക്| ഖുഡ്ഡാകത്വം ചാസ്യ വക്ഷ്യമാണമഹാചതുഷ്പാദമപേക്ഷ്യ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഭിഷഗ്ദ്രവ്യാണ്യുപസ്ഥാതാ രോഗീ പാദചതുഷ്ടയമ്|
ഗുണവത് കാരണം ജ്ഞേയം വികാരവ്യുപശാന്തയേ||൩||
View original
भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्|
गुणवत् कारणं ज्ञेयं विकारव्युपशान्तये||३||
അത്ര ഭിഷഗാദാവുക്തഃ പ്രധാനത്വാത്, വക്ഷ്യതി ഹി- “പ്രധാനം ഭിഷഗത്ര തു” ഇതി; തദനു ഭേഷജം, ചികിത്സായാം പ്രധാനകാരണഭൂതത്വാത്; തദനു പരിചാരകഃ, ഭേഷജപ്രയോഗസ്യ കല്കക്വാഥാദിസാധ്യസ്യ തദധീനത്വാത്| യദ്യപ്യാതുരാധികരണമാരോഗ്യം പാദൈഃ സമ്പാദ്യതേ , സ ഏവ ച വൈദ്യാദീനാമുപകാര്യഃ, ഉപകാര്യശ്ച പ്രധാനം ഭവതി, തഥാऽപീഹ വ്യാധിപ്രശമേ സാധ്യേ യഥാ വൈദ്യാദിപാദത്രയസ്യ വ്യാപാരോ ന തഥാऽऽതുരസ്യേത്യപ്രാധാന്യവിവക്ഷയാ പശ്ചാദുക്തഃ| പാദശ്ചതുര്ഥോ ഭാഗഃ, ശ്ലോകാദിപാദവദ്വൈദ്യാദിഷു പാദസഞ്ജ്ഞാകരണേനാന്യതരവൈകല്യേനാപി ചികിത്സാ ന ഭവതീതി ദര്ശയതി| ഗുണവദിതി വക്ഷ്യമാണ-ശ്രുതേപര്യവദാതത്വാദിഗുണവത്| ഇഹ ച വൈദ്യാദയോ വ്യാപ്രിയമാണാ ഏവ വികാരപ്രശമനേ കാരണം ഭവന്തി, യതഃ കാരണത്വം കാര്യേ വ്യാപാരവതാമേവ ഭവതി; തഥാ ഹി- ദേവദത്തഃ പാചക ഇത്യുക്തേ തുഷബുസപ്രക്ഷേപാദിക്രിയയൈവ പാകം കരോതീതി ഗമ്യതേ; ഏതേന യദുച്യതേ- “ചതുര്ണാം ഭിഷഗാദീനാം” ഇത്യാദിനാ ശ്ലോകേന വൈദ്യാദീനാം പ്രവൃത്തിശ്ചികിത്സാ വ്യാധിപ്രശമഹേതുരഭിധാതവ്യാ, ഇഹ തു വൈദ്യാദയ ഏവേതി പൂര്വാപരവിരോധഃ; തന്ന ഭവതി, ഇഹ വൈദ്യാദിപ്രവൃത്തേര്വൈദ്യാദിഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണാത്| ചതുര്ണാമിത്യാദൌ ശ്ലോകേ വൈദ്യാദീനാം ധര്മിണാം ധര്മരൂപായാശ്ച പ്രവൃത്തേര്ഭേദം പുരസ്കൃത്യ ചികിത്സായാഃ ക്രിയാരൂപായാഃ കഥനമ്| ഏതേ വൈദ്യാദയോ വികാരശമനേ കാരണമേവേതി നിയമഃ, ന പുനരേതൈരേവ വികാരപ്രശമനമിതി നിയമഃ, യതോ വൈദ്യാദീന് പ്രത്യാഖ്യായാപി രോഗശാന്തിര്ഭവതി; വക്ഷ്യതി ഹി മഹാചതുഷ്പാദേ- “യേ ഹ്യാതുരാഃ കേവലാദ്ഭേഷജാദൃതേ സമുത്തിഷ്ഠന്തേ” (സൂ.അ.൧൦) ഇത്യാദിനാ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
വികാരോ ധാതുവൈഷമ്യം, സാമ്യം പ്രകൃതിരുച്യതേ|
സുഖസഞ്ജ്ഞകമാരോഗ്യം, വികാരോ ദുഃഖമേവ ച||൪||
View original
विकारो धातुवैषम्यं, साम्यं प्रकृतिरुच्यते|
सुखसञ्ज्ञकमारोग्यं, विकारो दुःखमेव च||४||
അത്ര വികാരവ്യുപശാന്തയ ഇത്യുക്തം, തേന വികാരസ്വരൂപജ്ഞാനാര്ഥമാഹ- വികാരോ ധാതുവൈഷമ്യമിത്യാദി| ധാതവോ വാതാദയോ രസാദയശ്ച തഥാ രജഃപ്രഭൃതയശ്ച, തേഷാം വൈഷമ്യം വ്യവഹ്രിയമാണസ്വാസ്ഥ്യഹേതോഃ സ്വമാനാന്ന്യൂനത്വമധികത്വം വാ| സാമ്യം ധാതുസാമ്യം; പ്രകൃതിഃ ആരോഗ്യമ്| ഉച്യതേഗ്രഹണാദ്വൈദ്യകസിദ്ധാന്തേ ഹീയം പ്രകൃതിവികാരവ്യവസ്ഥാ, അന്യദര്ശനസിദ്ധാന്തപരിഗ്രഹേ തു വികാരഃ ഷോഡശകഃ, പ്രകൃതിര്ഗുണാനാം സാമ്യാവസ്ഥാ ഭവതീതി ദര്ശയതി| നനു, രാത്രിദിനഭോജനാനാം താസു താസ്വവസ്ഥാസു ശ്ലേഷ്മപ്രകോപാദിനാ നിത്യം ധാതുവൈഷമ്യമസ്തി, തത്കുതോ ധാതുസാമ്യമിത്യാഹ- സുഖസഞ്ജ്ഞകമിത്യാദി| സുഖഹേതുഃ സുഖമ്, ഏവം ദുഃഖഹേതുര്ദുഃഖം; യതോ ന ദുഃഖം വ്യാധിഃ, തഥാ ഹി സതി ന ജ്വരാദീനാം വ്യാധിത്വം സ്യാത്; അത ഏവ സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “തത്തു സപ്തവിധേ വ്യാധാവുപനിപതതി” (സു.സൂ. അ.൨൪) ഇതി; സഞ്ജ്ഞകഗ്രഹണാത് പരമാര്ഥതോऽസുഖമപി ലോകേ സുഖമിതി യദ് വ്യവഹ്രിയതേ, തദിഹ ഗൃഹ്യത ഇതി ദര്ശയതി; തേന, ദിവാരാത്രിഭോജനാവസ്ഥാദിജനിതം ധാതുവൈഷമ്യമുദ്വേജകവികാരാകര്തൃത്വേന സുഖമിതി വ്യവഹ്രിയതേ, തേന യോ ഹ്യല്പഃ സ നാസ്ത്യേവേതി കൃത്വാऽല്പേऽപി ധാതുവൈഷമ്യേ ധാതുസാമ്യവ്യവഹാരഃ സിദ്ധോ ഭവതി; തഥാ സഞ്ജ്ഞകഗ്രഹണേന ലൌകികസുഖം ന പരമാര്ഥതഃ സുഖമിതി ദര്ശയതി, യതോ വക്ഷ്യതി “സര്വം കാരണവദ്ദുഃഖം” (ശാ. അ.൧) ഇത്യാദി; ‘ഏവ ച’ ഗ്രഹണേന ദുഃഖം പരമാര്ഥതോऽപി ദുഃഖമേവേതി ദര്ശയതി, ന സുഖമിവ വ്യവഹാരമാത്രേണ| അത്ര ച ധാതുവൈഷമ്യേണ കാരണേനോപചാരാത്തത്കാര്യജ്വരാദയോऽഭിധീയന്തേ, യതോ ധാതുവൈഷമ്യജോ ഹി വികാരോ ന ധാതുവൈഷമ്യമാത്രം, യദ്വക്ഷ്യതി- “സ്വധാതുവൈഷമ്യനിമിത്തജാ യേ വികാരസങ്ഘാ ബഹവഃ ശരീരേ” (സൂ. അ.൧൯) ഇത്യാദി, തഥാ “വികൃതിമാപന്നാ നാനാവിധൈര്വികാരൈഃ ശരീരമുപതപന്തി” (വി. അ.൧) ഇത്യാദി, തഥാ സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “വാതപിത്തകഫശോണിതസന്നിപാതവൈഷമ്യനിമിത്താഃ ” (സൂ.അ.൧) ഇതി| അത്ര പക്ഷേ ധാതുവൈഷമ്യജശ്ചേദ്വികാരസ്തദാ ജനിതവികാരം ധാതുവൈഷമ്യം ക്വ പ്രവിശതു; കിം വികാരേ, ഉത ആരോഗ്യേ? ന താവദാരോഗ്യേ, യതഃ “ഇത്യുക്തം കാരണം കാര്യം ധാതുസാമ്യമിഹോച്യതേ| ധാതുസാമ്യക്രിയാ ചോക്താ തന്ത്രസ്യാസ്യ പ്രയോജനമ്” (സൂ. അ.൧) ഇത്യനേന ഗ്രന്ഥേനാരോഗ്യം ധാതുസാമ്യമിത്യുക്തം; ന ച രോഗേ പ്രവിശതി, രോഗഹേതുത്വേനൈവ കഥിതത്വാത്; അഥ മതം ധാതുവൈഷമ്യം ഭവതി, വികാരോ ന ഭവതീതി; ഏഷാ ദശാ നാസ്ത്യേവ; യതോऽവശ്യം പ്രമാണാധികോ ദോഷഃ സ്വലിങ്ഗാധികോ ഭവതി, ക്ഷീണോ വാ ക്ഷീണസ്വലക്ഷണ ഇതി; ഇഹ തര്ഹി ധാതുവൈഷമ്യമേവ വികാരോऽസ്തു, ഏവമയം ഗ്രന്ഥോऽപി മുഖ്യോ ഭവതി; ധാതുവൈഷമ്യജവികാരപ്രതിപാദകസ്തു ഗ്രന്ഥ ആവിഷ്കൃതതമജ്വരാദിപ്രതിപാദകത്വേന വ്യവസ്ഥാപ്യതാം, തേന ധാതുവൈഷമ്യം ച ധാതുവൈഷമ്യജാശ്ച ജ്വരാദയോ വികാരാ ഭവന്തി; ധാതുവൈഷമ്യജാതേഷ്വപി ഹി ജ്വരാദിഷു ധാതുവൈഷമ്യരൂപതാऽസ്ത്യേവ; കിഞ്ച സ്വമാനക്ഷീണാ ദോഷാഃ കിഞ്ചിദ്വികാരം ന ജനയന്തി, ക്ഷീണലക്ഷണം വൈഷമ്യമേവ പരം യാന്തി; വചനം ഹി- “ക്ഷീണാ ജഹതി ലിങ്ഗം സ്വം സമാഃ സ്വം കര്മ കുര്വതേ” (സൂ.അ.൭) ഇതി; നാത്ര ധാതുവൈഷമ്യമാത്രം വികാര ഇതി ബ്രുവതാമയം പന്ഥാഃ; യേ തു ധാതുവൈഷമ്യജോ വികാര ഇതി വ്യവസ്ഥിതാഃ, തേ ത്വജനിതവ്യപദേശ്യവികാരം ധാതുവൈഷമ്യം രാത്രിദിനാവസ്ഥാദികൃതധാതുവൈഷമ്യവദല്പത്വേനാവ്യപദേശ്യതയാ ധാതുസാമ്യ ഏവ പ്രക്ഷിപന്തീതി; തിലകാലകമഷകപ്രഭൃതീനാം തു ധാതുവൈഷമ്യജത്വേനേഹ ചരകേ രോഗത്വം സുവ്യക്തമേവ, ദുഃഖഹേതുത്വം ച തേഷാം ജ്ഞാതാനാം മനോദുഃഖകര്തൃത്വേന||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ചതുര്ണാം ഭിഷഗാദീനാം ശസ്താനാം ധാതുവൈകൃതേ|
പ്രവൃത്തിര്ധാതുസാമ്യാര്ഥാ ചികിത്സേത്യഭിധീയതേ||൫||
View original
चतुर्णां भिषगादीनां शस्तानां धातुवैकृते|
प्रवृत्तिर्धातुसाम्यार्था चिकित्सेत्यभिधीयते||५||
വികാരലക്ഷണാനന്തരം വികാരപ്രശമഹേതോശ്ചികിത്സായാ ലക്ഷണമാഹ- ചതുര്ണാമിത്യാദി| ചതുര്ണാമിതി പദം വൈദ്യാദീനാം മിലിതാനാമേവ ഗ്രാഹകമ്| ശസ്താനാമിതി വക്ഷ്യമാണശ്രുതേ പര്യവദാതത്വമിത്യാദിഗുണയോഗേന പ്രശസ്താനാമ്| ധാതുവൈകൃതേ രോഗേ ചികിത്സാധികരണഭൂതേ| ധാതുസാമ്യാര്ഥാ ആരോഗ്യകരണാര്ഥേത്യര്ഥഃ| ധാതുവൈകൃത ഇതി പദം സ്പഷ്ടാര്ഥം, യേന ധാതുസാമ്യാര്ഥാ പ്രവൃത്തിര്ധാതുവൈകൃതേ ഏവ വൈദ്യാദീനാം ഭവതി| പ്രവൃത്തിര്വൈദ്യസ്യ ഇദം കര്തവ്യമിദം ന കര്തവ്യമിത്യാദികോപദേശരൂപാ, ദ്രവ്യസ്യ തൂപയോഗേ സതി സ്വകാര്യാരമ്ഭരൂപാ, പരിചാരകപ്രവൃത്തിര്ഭേഷജസംസ്കരണാതുരപരിചര്യാദിരൂപാ, ആതുരപ്രവൃത്തിര്വൈദ്യോക്താനുഷ്ഠാനവ്യാധിസ്വരൂപകഥനാദികാ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ശ്രുതേ പര്യവദാതത്വം ബഹുശോ ദൃഷ്ടകര്മതാ|
ദാക്ഷ്യം ശൌചമിതി ജ്ഞേയം വൈദ്യേ ഗുണചതുഷ്ടയമ്||൬||
View original
श्रुते पर्यवदातत्वं बहुशो दृष्टकर्मता|
दाक्ष्यं शौचमिति ज्ञेयं वैद्ये गुणचतुष्टयम्||६||
പൂര്വസൂത്രിതവൈദ്യഗുണാന് ദര്ശയതി- ശ്രുത ഇത്യാദി| ശ്രുതമാദൌ ശ്രേഷ്ഠവൈദ്യഗുണത്വാത്, ഏവമന്യത്രാപി വ്യാഖ്യേയമ്| പര്യവദാതത്വം വിശുദ്ധജ്ഞാനവത്ത്വം ഗുരുശാസ്ത്രസേവനാദിനാ| ശൌചമദൃഷ്ടദ്വാരോപകാരകമ്| ജിതഹസ്തത്വാദയോऽപരേऽപി വൈദ്യഗുണാ അത്രൈവ ഗുണചതുഷ്ടയേऽന്തര്ഭാവനീയാഃ||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ബഹുതാ തത്രയോഗ്യത്വമനേകവിധകല്പനാ|
സമ്പച്ചേതി ചതുഷ്കോऽയം ദ്രവ്യാണാം ഗുണ ഉച്യതേ||൭||
View original
बहुता तत्रयोग्यत्वमनेकविधकल्पना|
सम्पच्चेति चतुष्कोऽयं द्रव्याणां गुण उच्यते||७||
ബഹുതാ ഭേഷജഗുണഃ, അല്പം ഹി ഭേഷജം ഗുണവദപ്യവിദ്യമാനമിവ, അസാധകത്വാത്| തത്ര പ്രതികര്തവ്യേ വ്യാധൌ യോഗ്യത്വം തത്രയോഗ്യത്വമ്| അനേകവിധകല്പനാ നാനാപ്രകാരസ്വരസാദ്യുപയുക്തകല്പനായോഗ്യത്വമിത്യര്ഥഃ; യതഃ പ്രാണിനഃ കേചിത് സ്വരസദ്വിഷഃ, കേചിത് കല്കദ്വിഷ ഏവമാദി; ഏവം വ്യാധിസ്വഭാവാദപി കാചിത് കല്പനാ ഹിതാ ഭവതി, യഥാ- ജ്വരേ കഷായ ഇത്യാദി; തേനാനേകകല്പനായോഗ്യത്വാദ്യദ്യത്ര യുജ്യതേ തത്തത്ര ക്രിയതേ| സമ്പദിതി ക്രിമിസലിലാദ്യനുപഹതത്വേന രസാദിസമ്പത്||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ഉപചാരജ്ഞതാ ദാക്ഷ്യമനുരാഗശ്ച ഭര്തരി|
ശൌചം ചേതി ചതുഷ്കോऽയം ഗുണഃ പരിചരേ ജനേ||൮||
View original
उपचारज्ञता दाक्ष्यमनुरागश्च भर्तरि|
शौचं चेति चतुष्कोऽयं गुणः परिचरे जने||८||
ഉപചാരജ്ഞതാ യൂഷരസാദികരണസംവാഹനസ്വാപനാദിജ്ഞതാ||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
സ്മൃതിര്നിര്ദേശകാരിത്വമഭീരുത്വമഥാപി ച|
ജ്ഞാപകത്വം ച രോഗാണാമാതുരസ്യ ഗുണാഃ സ്മൃതാഃ||൯||
View original
स्मृतिर्निर्देशकारित्वमभीरुत्वमथापि च|
ज्ञापकत्वं च रोगाणामातुरस्य गुणाः स्मृताः||९||
നിര്ദേശകാരിത്വം വൈദ്യോപദിഷ്ടാര്ഥകര്തൃത്വമ്| അഭീരുത്വം ഗുണഃ, ഭീരുത്വസ്യ രോഗകര്തൃത്വാത്; യദുക്തം- “വിഷാദോ രോഗവര്ധനാനാം” (സൂ.അ.൨൫) ഇതി| അഥാപി ചേതിശബ്ദേന ക്വചിദ്ഭീരുത്വമപ്യസ്മൃതിരപി ഗുണോ ഭവതീതി ദര്ശയതി; യഥോന്മാദേ “സര്പേണോദ്ധൃതദംഷ്ട്രേണ” ഇത്യാദിനാ ത്രാസനമുക്തം ചികിത്സായാം, തത്ര യദ്യപ്യഭീരുഃ സ്യാദ്രോഗീ തദാ ചികിത്സാ ന ഫലതി; അസ്മൃതിസ്തു ജ്വരവേഗാഗമനകാലാസ്മരണേऽഭിപ്രേതാ, യദുക്തം- “ജ്വരവേഗം ച കാലം ച ചിന്തയഞ്ജ്വര്യതേ തു യഃ| തസ്യേഷ്ടൈശ്ച വിചിത്രൈശ്ച പ്രയോഗൈര്നാശയേത് സ്മൃതിമ്” (ചി.അ.൩) ഇതി||൯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
കാരണം ഷോഡശഗുണം സിദ്ധൌ പാദചതുഷ്ടയമ്|
വിജ്ഞാതാ ശാസിതാ യോക്താ പ്രധാനം ഭിഷഗത്ര തു||൧൦||
View original
कारणं षोडशगुणं सिद्धौ पादचतुष्टयम्|
विज्ञाता शासिता योक्ता प्रधानं भिषगत्र तु||१०||
ഏവം വൈദ്യാദീനാം ചതുര്ണാമപി കാരണത്വേ സിദ്ധേ വൈദ്യസ്യ പ്രാധാന്യം ദര്ശയതി- കാരണമിത്യാദി| വിജ്ഞാതാ ഔഷധസ്യ| ശാസിതാ പരിചാരകസ്യ- ഏവം കുര്വേവം മാ കുര്വിതി| യോക്താ ആതുരസ്യ| ഏതേന വൈദ്യപരാധീനാ ഭേഷജാദീനാം പ്രവൃത്തിഃ, വൈദ്യസ്തു സ്വതന്ത്രഃ, തതശ്ച വൈദ്യഃ പ്രധാനമിതി വാക്യാര്ഥഃ||൧൦||
Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12
പക്തൌ ഹി കാരണം പക്തുര്യഥാ പാത്രേന്ധനാനലാഃ|
വിജേതുര്വിജയേ ഭൂമിശ്ചമൂഃ പ്രഹരണാനി ച||൧൧||
ആതുരാദ്യാസ്തഥാ സിദ്ധൌ പാദാഃ കാരണസഞ്ജ്ഞിതാഃ|
വൈദ്യസ്യാതശ്ചികിത്സായാം പ്രധാനം കാരണം ഭിഷക്||൧൨||
View original
पक्तौ हि कारणं पक्तुर्यथा पात्रेन्धनानलाः|
विजेतुर्विजये भूमिश्चमूः प्रहरणानि च||११||
आतुराद्यास्तथा सिद्धौ पादाः कारणसञ्ज्ञिताः|
वैद्यस्यातश्चिकित्सायां प्रधानं कारणं भिषक्||१२||
ഏതദേവാഭ്യര്ഹിതത്വാദ്ദൃഷ്ടാന്തദ്വയേന ദര്ശയതി- പക്താവിത്യാദി| പക്തൌ പാകേ കര്തവ്യേ, പാത്രസ്ഥാനീയ ആതുരഃ, പരിചാരക ഇന്ധനരൂപഃ, അനലോ ഭേഷജരൂപഃ| കാരണമിതി ഉപകരണമ്| ഭൂമിഃ യുദ്ധാനുഗുണോ ദേശഃ| അത്രാപി പൂര്വവദേവാതുരാദിസ്ഥാനീയത്വം ഭൂമ്യാദീനാമ്||൧൧-൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
മൃദ്ദണ്ഡചക്രസൂത്രാദ്യാഃ കുമ്ഭകാരാദൃതേ യഥാ|
നാവഹന്തി ഗുണം വൈദ്യാദൃതേ പാദത്രയം തഥാ||൧൩||
View original
मृद्दण्डचक्रसूत्राद्याः कुम्भकारादृते यथा|
नावहन्ति गुणं वैद्यादृते पादत्रयं तथा||१३||
സമ്പ്രതി വ്യതിരേകദൃഷ്ടാന്തേന വൈദ്യപ്രാധാന്യം ദര്ശയതി- മൃദ്ദണ്ഡേത്യാദിനാ| നാവഹന്തി ന നിഷ്പാദയന്തി| ഗുണം സാധ്യമിത്യര്ഥഃ||൧൩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 15
ഗന്ധര്വപുരവന്നാശം യദ്വികാരാഃ സുദാരുണാഃ|
യാന്തി യച്ചേതരേ വൃദ്ധിമാശൂപായപ്രതീക്ഷിണഃ||൧൪||
സതി പാദത്രയേ ജ്ഞാജ്ഞൌ ഭിഷജാവത്ര കാരണമ്|൧൫|
View original
गन्धर्वपुरवन्नाशं यद्विकाराः सुदारुणाः|
यान्ति यच्चेतरे वृद्धिमाशूपायप्रतीक्षिणः||१४||
सति पादत्रये ज्ञाज्ञौ भिषजावत्र कारणम्|१५|
അന്വയേന വ്യതിരേകേണ ച പൃഥഗ്ദൃഷ്ടാന്തം ദര്ശയിത്വാ കൌശലേനൈകത്രൈവ ദൃഷ്ടാന്തേ ഗന്ധര്വപുരേത്യാദിനാऽന്വയേ ഗുണം വ്യതിരേകേ ച ദോഷം ദര്ശയതി| ഏകത്രപക്ഷേ നാശമാശു യാന്തീതി സമ്ബന്ധഃ, ഇതരേ അപരേऽനഭിജ്ഞവൈദ്യോപക്രാന്താ ഗന്ധര്വപുരവദാശു വൃദ്ധിം യാന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| ഉപായപ്രതീക്ഷിണ ഇതി വൃദ്ധൌ ശാന്തൌ ച| ആശു വികാരശാന്തൌ ജ്ഞോ ഭിഷക്കാരണമ്, ആശുവൃദ്ധൌ ചാജ്ഞഃ||൧൪||-
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
വരമാത്മാ ഹുതോऽജ്ഞേന ന ചികിത്സാ പ്രവര്തിതാ||൧൫||
പാണിചാരാദ്യഥാऽചക്ഷുരജ്ഞാനാദ്ഭീതഭീതവത്|
നൌര്മാരുതവശേവാജ്ഞോ ഭിഷക് ചരതി കര്മസു||൧൬||
View original
वरमात्मा हुतोऽज्ञेन न चिकित्सा प्रवर्तिता||१५||
पाणिचाराद्यथाऽचक्षुरज्ञानाद्भीतभीतवत्|
नौर्मारुतवशेवाज्ञो भिषक् चरति कर्मसु||१६||
അജ്ഞവൈദ്യസ്യ ചികിത്സാപ്രവൃത്തിം നിഷേധയതി- വരമിത്യാദി| ന വരമ് അനുചിതമേവ| പ്രവര്തിതേതിഭാഷയാ അജ്ഞവൈദ്യേന ബലാത് കൃതേതി ദര്ശയതി| പാണിചാരാത് ഹസ്തപരാമര്ശാത്| കര്മസു ചികിത്സാസു||൧൫-൧൬||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
യദൃച്ഛയാ സമാപന്നമുത്താര്യ നിയതായുഷമ്|
ഭിഷങ്മാനീ നിഹന്ത്യാശു ശതാന്യനിയതായുഷാമ്||൧൭||
View original
यदृच्छया समापन्नमुत्तार्य नियतायुषम्|
भिषङ्मानी निहन्त्याशु शतान्यनियतायुषाम्||१७||
യദൃച്ഛയേതി വൈദ്യസമ്യഗ്ജ്ഞാനപൂര്വകപ്രവൃത്തിം വിനാ കര്മവശാദിത്യര്ഥഃ| സമാപന്നം സമ്യഗുപക്രാന്തമ്| നിയതായുഷമിത്യനേനായുര്ബലേനൈവ വ്യാധിമുത്തീര്യമാണമിത്യര്ഥഃ | ആത്മാനമഭിഷജം ഭിഷക്ത്വേന മന്യത ഇതി ഭിഷങ്മാനീ| അനിയതായുഷാമിതി യത്രായുഃകാരണം ബലവത് കര്മ നാസ്തി, തത്ര പുരുഷകാരാപരാധേന വൈദ്യദോഷാന്മരണം ഭവതീതി ദര്ശയതി||൧൭||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
തസ്മാച്ഛാസ്ത്രേऽര്ഥവിജ്ഞാനേ പ്രവൃത്തൌ കര്മദര്ശനേ|
ഭിഷക് ചതുഷ്ടയേ യുക്തഃ പ്രാണാഭിസര ഉച്യതേ||൧൮||
View original
तस्माच्छास्त्रेऽर्थविज्ञाने प्रवृत्तौ कर्मदर्शने|
भिषक् चतुष्टये युक्तः प्राणाभिसर उच्यते||१८||
ശാസ്ത്രേ ശാസ്ത്രാവധാരണേ | അര്ഥവിജ്ഞാനേ ശാസ്ത്രാര്ഥാവബോധേ| പ്രവൃത്തൌ സ്വയം കര്മകരണേ| യുക്ത ഉദ്യുക്ത ഉദ്യോഗനിഷ്പാദിതഗുണപ്രകര്ഷ ഇതി യാവത്| പ്രാണാന് ഗച്ഛതോ വ്യാവര്തയതീതി പ്രാണാഭിസരഃ||൧൮||
Adhikarana 16 (19-23) · Śloka 23
ഹേതൌ ലിങ്ഗേ പ്രശമനേ രോഗാണാമപുനര്ഭവേ|
ജ്ഞാനം ചതുര്വിധം യസ്യ സ രാജാര്ഹോ ഭിഷക്തമഃ||൧൯||
ശസ്ത്രം ശാസ്ത്രാണി സലിലം ഗുണദോഷപ്രവൃത്തയേ|
പാത്രാപേക്ഷീണ്യതഃ പ്രജ്ഞാം ചികിത്സാര്ഥം വിശോധയേത്||൨൦||
വിദ്യാ വിതര്കോ വിജ്ഞാനം സ്മൃതിസ്തത്പരതാ ക്രിയാ|
യസ്യൈതേ ഷഡ്ഗുണാസ്തസ്യ ന സാധ്യമതിവര്തതേ||൨൧||
വിദ്യാ മതിഃ കര്മദൃഷ്ടിരഭ്യാസഃ സിദ്ധിരാശ്രയഃ|
വൈദ്യശബ്ദാഭിനിഷ്പത്താവലമേകൈകമപ്യതഃ||൨൨||
യസ്യ ത്വേതേ ഗുണാഃ സര്വേ സന്തി വിദ്യാദയഃ ശുഭാഃ|
സ വൈദ്യശബ്ദം സദ്ഭൂതമര്ഹന് പ്രാണിസുഖപ്രദഃ||൨൩||
View original
हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे|
ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजार्हो भिषक्तमः||१९||
शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुणदोषप्रवृत्तये|
पात्रापेक्षीण्यतः प्रज्ञां चिकित्सार्थं विशोधयेत्||२०||
विद्या वितर्को विज्ञानं स्मृतिस्तत्परता क्रिया|
यस्यैते षड्गुणास्तस्य न साध्यमतिवर्तते||२१||
विद्या मतिः कर्मदृष्टिरभ्यासः सिद्धिराश्रयः|
वैद्यशब्दाभिनिष्पत्तावलमेकैकमप्यतः||२२||
यस्य त्वेते गुणाः सर्वे सन्ति विद्यादयः शुभाः|
स वैद्यशब्दं सद्भूतमर्हन् प्राणिसुखप्रदः||२३||
പാത്രാപേക്ഷീണീതി ഗുണവതി പാത്രേ സഗുണാനി, ദോഷവതി പാത്രേ ദോഷവന്തി ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| വിശോധയേത് സദ്ഗുരുസച്ഛാസ്ത്രസേവാദിഭിരിത്യര്ഥഃ| വിദ്യാ വൈദ്യകശാസ്ത്രജ്ഞാനമ്| വിതര്കഃ ശാസ്ത്രമൂല ഊഹാപോഹഃ| വിജ്ഞാനം ശാസ്ത്രാന്തരജ്ഞാനം; കിംവാ സഹജം വിശുദ്ധം ജ്ഞാനമ്| തത്പരതേഹ വ്യാധിചികിത്സായാം പ്രയത്നാതിശയത്വമ്| ക്രിയാ പുനഃ പുനശ്ചികിത്സാകരണമ്| മതിഃ സഹജവിശുദ്ധമതിഃ| അഭ്യാസഃ കര്മാഭ്യാസഃ| സിദ്ധിഃ പ്രായശോ വ്യാധിപ്രശമകത്വമ്| ആശ്രയഃ സദ്ഗുര്വാശ്രയ ഇത്യര്ഥഃ| വൈദ്യശബ്ദാഭിനിഷ്പത്താവിത്യനേന പാരമാര്ഥികവൈദ്യത്വനിഷ്പത്താവിതി ദര്ശയതി| ഏത ഇത്യനേനൈവ ലബ്ധേऽപി വിദ്യാദയ ഇതി വചനം പൂര്വോക്തഗുണവ്യുദാസാര്ഥം, തദ്വ്യുദാസശ്ച വിദ്യാദിഷ്വേവാന്തര്ഭാവനീയഃ; ഏതച്ച പ്രബന്ധേന പൃഥക് പൃഥഗ്ഗുണകഥനം വൈദ്യസ്യ ഗുണോത്പാദനേ യത്നാതിശയം കാരയിതും തഥാ ദ്രവ്യാദിഭ്യഃ പാദേഭ്യോ വൈദ്യസ്യൈവ പ്രധാനതോപദര്ശനാര്ഥം; വൈദ്യോ ഹി പാദത്രയം വിഗുണമപി കല്പനയാ ശിക്ഷയാ മന്ത്രണേന ച സമ്പാദ്യ ചികിത്സിതും പാരയതി, നതു ഗുണവദ്വൈദ്യം വിനാ ദ്രവ്യാദയഃ പാദാ ഗുണവന്തോऽപി ക്ഷമാഃ||൧൯-൨൩||
Adhikarana 17 (24-25) · Śloka 25
ശാസ്ത്രം ജ്യോതിഃ പ്രകാശാര്ഥം ദര്ശനം ബുദ്ധിരാത്മനഃ|
താഭ്യാം ഭിഷക് സുയുക്താഭ്യാം ചികിത്സന്നാപരാധ്യതി||൨൪||
ചികിത്സിതേ ത്രയഃ പാദാ യസ്മാദ്വൈദ്യവ്യപാശ്രയഃ|
തസ്മാത് പ്രയത്നമാതിഷ്ഠേദ്ഭിഷക് സ്വഗുണസമ്പദി||൨൫||
View original
शास्त्रं ज्योतिः प्रकाशार्थं दर्शनं बुद्धिरात्मनः|
ताभ्यां भिषक् सुयुक्ताभ्यां चिकित्सन्नापराध्यति||२४||
चिकित्सिते त्रयः पादा यस्माद्वैद्यव्यपाश्रयः|
तस्मात् प्रयत्नमातिष्ठेद्भिषक् स्वगुणसम्पदि||२५||
ശാസ്ത്രശബ്ദേന ശാസ്ത്രാഭ്യാസകൃതാ മതിഃ, സാ ഹി ജ്യോതിഃ ബാഹ്യാലോക ഇവ, പ്രകാശാര്ഥം വസ്തൂനാം ഗ്രഹണയോഗ്യതാം കര്തുമിത്യര്ഥഃ| ദര്ശനമിവ ദര്ശനം ചക്ഷുരിവേത്യര്ഥഃ| യദ്യപി ബുദ്ധിരാത്മന ഏവ ഭവതി, തഥാऽപ്യാത്മന ഇത്യനേന സഹജാം ബുദ്ധിം ദര്ശയതി, യതഃ സഹജാം ബുദ്ധിം വിനാ ശാസ്ത്രജാ ബുദ്ധിര്യാ വൈനായകീത്യഭിധീയതേ, സാ ന സമ്യക്ചികിത്സാസമര്ഥാ ഭവതീതി| താഭ്യാമിതി സഹജവിശുദ്ധബുദ്ധിശാസ്ത്രാഭ്യാം സഹജവൈനായകബുദ്ധിഭ്യാമ്||൨൪-൨൫||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
മൈത്രീ കാരുണ്യമാര്തേഷു ശക്യേ പ്രീതിരുപേക്ഷണമ്|
പ്രകൃതിസ്ഥേഷു ഭൂതേഷു വൈദ്യവൃത്തിശ്ചതുര്വിധേതി||൨൬||
View original
मैत्री कारुण्यमार्तेषु शक्ये प्रीतिरुपेक्षणम्|
प्रकृतिस्थेषु भूतेषु वैद्यवृत्तिश्चतुर्विधेति||२६||
വൈദ്യേന ച യാദൃശ്യാ ബുദ്ധ്യാ വ്യവഹര്തവ്യം, താം ദര്ശയതി- മൈത്രീത്യാദി| മൈത്രീ പൂര്വമേവ വ്യാകൃതാ| ആര്തേഷു ആര്തിയുക്തേഷു| കാരുണ്യം പരദുഃഖപ്രഹാണേച്ഛാ| ശക്യേ സാധയിതും ശക്യേ, സാധ്യവ്യാധിഗൃഹീത ഇതി യാവത്| പ്രകൃതിരിഹ മരണം, പ്രകൃതിരുച്യതേ സ്വഭാവഃ; തഥാ- “ഇദമസ്മാന്മുഹൂര്താത്....സ്വഭാവമാപത്സ്യതേ” (സൂ.അ.൩൦), മരണമിത്യര്ഥഃ; മരണസമീപഗതത്വാദുച്യതേ “പ്രകൃതിസ്ഥേ” ഇതി| തസ്മിന്നുപേക്ഷാ കര്തവ്യാ; ന തത്ര ഭേഷജദാനാദി കര്തവ്യം, യശോഹാന്യാദിഭയാത്||൨൬||
Adhikarana 19 (27-28) · Śloka 28
തത്ര ശ്ലോകൌ- ഭിഷഗ്ജിതം ചതുഷ്പാദം പാദഃ പാദശ്ചതുര്ഗുണഃ|
ഭിഷക് പ്രധാനം പാദേഭ്യോ യസ്മാദ്വൈദ്യസ്തു യദ്ഗുണഃ||൨൭||
ജ്ഞാനാനി ബുദ്ധിര്ബ്രാഹ്മീ ച ഭിഷജാം യാ ചതുര്വിധാ|
സര്വമേതച്ചതുഷ്പാദേ ഖുഡ്ഡാകേ സമ്പ്രകാശിതമിതി||൨൮||
View original
तत्र श्लोकौ- भिषग्जितं चतुष्पादं पादः पादश्चतुर्गुणः|
भिषक् प्रधानं पादेभ्यो यस्माद्वैद्यस्तु यद्गुणः||२७||
ज्ञानानि बुद्धिर्ब्राह्मी च भिषजां या चतुर्विधा|
सर्वमेतच्चतुष्पादे खुड्डाके सम्प्रकाशितमिति||२८||
സങ്ഗ്രഹേ ബ്രാഹ്മീ ബുദ്ധിഃ ചതുര്വിധാ മൈത്രീകാരുണ്യാദികാ||൨൭-൨൮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ ഖുഡ്ഡാകചതുഷ്പാദോ നാമ നവമോऽധ്യായഃ||൯||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने खुड्डाकचतुष्पादो नाम नवमोऽध्यायः||९||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ തൃതീയേ നിര്ദേശചതുഷ്കേ ഖുഡ്ഡാകചതുഷ്പാദോ നാമ നവമോऽധ്യായഃ||൯||