9. khuḍḍākacatuṣpādō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః ఖుడ్డాకచతుష్పాదమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

స్వస్థచతుష్కానంతరం స్వస్థాతురయోరుభయోరపి హితత్వేన నిర్దేశచతుష్కోఽభిధీయతే| స్వస్థాతురహితం వైద్యభేషజాది నిర్దిశతీతి నిర్దేశచతుష్కః, తత్రాపి స్వస్థాతురహితేషు ప్రధానభూతచికిత్సాంగవైద్యాదిపాదచతుష్టయాభిధాయకత్వేన ఖుడ్డాకచతుష్పాదోఽభిధీయతే| ఖుడ్డాకశబ్దోఽల్పవచనః; యథా- ఖుడ్డికా గర్భావక్రాంతిః, అల్పేత్యర్థః| వైద్యౌషధపరిచారకరోగిణశ్చికిత్సాయాశ్చత్వారః పాదాః, చతుష్పాదం తం ఖుడ్డాకమభిధేయతయాఽధికృత్య కృతోఽధ్యాయః ఖుడ్డాకచతుష్పాదః| అత్రోత్పన్నస్య తు ప్రత్యయస్య “అధ్యాయానువాకయోర్లుక్ చ” (పా.అ.5పా.2సూ.60) ఇతి లుక్| ఖుడ్డాకత్వం చాస్య వక్ష్యమాణమహాచతుష్పాదమపేక్ష్య||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

భిషగ్ద్రవ్యాణ్యుపస్థాతా రోగీ పాదచతుష్టయం| గుణవత్ కారణం జ్ఞేయం వికారవ్యుపశాంతయే||3||

అత్ర భిషగాదావుక్తః ప్రధానత్వాత్, వక్ష్యతి హి- “ప్రధానం భిషగత్ర తు” ఇతి; తదను భేషజం, చికిత్సాయాం ప్రధానకారణభూతత్వాత్; తదను పరిచారకః, భేషజప్రయోగస్య కల్కక్వాథాదిసాధ్యస్య తదధీనత్వాత్| యద్యప్యాతురాధికరణమారోగ్యం పాదైః సంపాద్యతే , స ఏవ చ వైద్యాదీనాముపకార్యః, ఉపకార్యశ్చ ప్రధానం భవతి, తథాఽపీహ వ్యాధిప్రశమే సాధ్యే యథా వైద్యాదిపాదత్రయస్య వ్యాపారో న తథాఽఽతురస్యేత్యప్రాధాన్యవివక్షయా పశ్చాదుక్తః| పాదశ్చతుర్థో భాగః, శ్లోకాదిపాదవద్వైద్యాదిషు పాదసంజ్ఞాకరణేనాన్యతరవైకల్యేనాపి చికిత్సా న భవతీతి దర్శయతి| గుణవదితి వక్ష్యమాణ-శ్రుతేపర్యవదాతత్వాదిగుణవత్| ఇహ చ వైద్యాదయో వ్యాప్రియమాణా ఏవ వికారప్రశమనే కారణం భవంతి, యతః కారణత్వం కార్యే వ్యాపారవతామేవ భవతి; తథా హి- దేవదత్తః పాచక ఇత్యుక్తే తుషబుసప్రక్షేపాదిక్రియయైవ పాకం కరోతీతి గమ్యతే; ఏతేన యదుచ్యతే- “చతుర్ణాం భిషగాదీనాం” ఇత్యాదినా శ్లోకేన వైద్యాదీనాం ప్రవృత్తిశ్చికిత్సా వ్యాధిప్రశమహేతురభిధాతవ్యా, ఇహ తు వైద్యాదయ ఏవేతి పూర్వాపరవిరోధః; తన్న భవతి, ఇహ వైద్యాదిప్రవృత్తేర్వైద్యాదిగ్రహణేనైవ గ్రహణాత్| చతుర్ణామిత్యాదౌ శ్లోకే వైద్యాదీనాం ధర్మిణాం ధర్మరూపాయాశ్చ ప్రవృత్తేర్భేదం పురస్కృత్య చికిత్సాయాః క్రియారూపాయాః కథనం| ఏతే వైద్యాదయో వికారశమనే కారణమేవేతి నియమః, న పునరేతైరేవ వికారప్రశమనమితి నియమః, యతో వైద్యాదీన్ ప్రత్యాఖ్యాయాపి రోగశాంతిర్భవతి; వక్ష్యతి హి మహాచతుష్పాదే- “యే హ్యాతురాః కేవలాద్భేషజాదృతే సముత్తిష్ఠంతే” (సూ.అ.10) ఇత్యాదినా||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

వికారో ధాతువైషమ్యం, సామ్యం ప్రకృతిరుచ్యతే| సుఖసంజ్ఞకమారోగ్యం, వికారో దుఃఖమేవ చ||4||

అత్ర వికారవ్యుపశాంతయ ఇత్యుక్తం, తేన వికారస్వరూపజ్ఞానార్థమాహ- వికారో ధాతువైషమ్యమిత్యాది| ధాతవో వాతాదయో రసాదయశ్చ తథా రజఃప్రభృతయశ్చ, తేషాం వైషమ్యం వ్యవహ్రియమాణస్వాస్థ్యహేతోః స్వమానాన్న్యూనత్వమధికత్వం వా| సామ్యం ధాతుసామ్యం; ప్రకృతిః ఆరోగ్యం| ఉచ్యతేగ్రహణాద్వైద్యకసిద్ధాంతే హీయం ప్రకృతివికారవ్యవస్థా, అన్యదర్శనసిద్ధాంతపరిగ్రహే తు వికారః షోడశకః, ప్రకృతిర్గుణానాం సామ్యావస్థా భవతీతి దర్శయతి| నను, రాత్రిదినభోజనానాం తాసు తాస్వవస్థాసు శ్లేష్మప్రకోపాదినా నిత్యం ధాతువైషమ్యమస్తి, తత్కుతో ధాతుసామ్యమిత్యాహ- సుఖసంజ్ఞకమిత్యాది| సుఖహేతుః సుఖం, ఏవం దుఃఖహేతుర్దుఃఖం; యతో న దుఃఖం వ్యాధిః, తథా హి సతి న జ్వరాదీనాం వ్యాధిత్వం స్యాత్; అత ఏవ సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “తత్తు సప్తవిధే వ్యాధావుపనిపతతి” (సు.సూ. అ.24) ఇతి; సంజ్ఞకగ్రహణాత్ పరమార్థతోఽసుఖమపి లోకే సుఖమితి యద్ వ్యవహ్రియతే, తదిహ గృహ్యత ఇతి దర్శయతి; తేన, దివారాత్రిభోజనావస్థాదిజనితం ధాతువైషమ్యముద్వేజకవికారాకర్తృత్వేన సుఖమితి వ్యవహ్రియతే, తేన యో హ్యల్పః స నాస్త్యేవేతి కృత్వాఽల్పేఽపి ధాతువైషమ్యే ధాతుసామ్యవ్యవహారః సిద్ధో భవతి; తథా సంజ్ఞకగ్రహణేన లౌకికసుఖం న పరమార్థతః సుఖమితి దర్శయతి, యతో వక్ష్యతి “సర్వం కారణవద్దుఃఖం” (శా. అ.1) ఇత్యాది; ‘ఏవ చ’ గ్రహణేన దుఃఖం పరమార్థతోఽపి దుఃఖమేవేతి దర్శయతి, న సుఖమివ వ్యవహారమాత్రేణ| అత్ర చ ధాతువైషమ్యేణ కారణేనోపచారాత్తత్కార్యజ్వరాదయోఽభిధీయంతే, యతో ధాతువైషమ్యజో హి వికారో న ధాతువైషమ్యమాత్రం, యద్వక్ష్యతి- “స్వధాతువైషమ్యనిమిత్తజా యే వికారసంఘా బహవః శరీరే” (సూ. అ.19) ఇత్యాది, తథా “వికృతిమాపన్నా నానావిధైర్వికారైః శరీరముపతపంతి” (వి. అ.1) ఇత్యాది, తథా సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “వాతపిత్తకఫశోణితసన్నిపాతవైషమ్యనిమిత్తాః ” (సూ.అ.1) ఇతి| అత్ర పక్షే ధాతువైషమ్యజశ్చేద్వికారస్తదా జనితవికారం ధాతువైషమ్యం క్వ ప్రవిశతు; కిం వికారే, ఉత ఆరోగ్యే? న తావదారోగ్యే, యతః “ఇత్యుక్తం కారణం కార్యం ధాతుసామ్యమిహోచ్యతే| ధాతుసామ్యక్రియా చోక్తా తంత్రస్యాస్య ప్రయోజనం” (సూ. అ.1) ఇత్యనేన గ్రంథేనారోగ్యం ధాతుసామ్యమిత్యుక్తం; న చ రోగే ప్రవిశతి, రోగహేతుత్వేనైవ కథితత్వాత్; అథ మతం ధాతువైషమ్యం భవతి, వికారో న భవతీతి; ఏషా దశా నాస్త్యేవ; యతోఽవశ్యం ప్రమాణాధికో దోషః స్వలింగాధికో భవతి, క్షీణో వా క్షీణస్వలక్షణ ఇతి; ఇహ తర్హి ధాతువైషమ్యమేవ వికారోఽస్తు, ఏవమయం గ్రంథోఽపి ముఖ్యో భవతి; ధాతువైషమ్యజవికారప్రతిపాదకస్తు గ్రంథ ఆవిష్కృతతమజ్వరాదిప్రతిపాదకత్వేన వ్యవస్థాప్యతాం, తేన ధాతువైషమ్యం చ ధాతువైషమ్యజాశ్చ జ్వరాదయో వికారా భవంతి; ధాతువైషమ్యజాతేష్వపి హి జ్వరాదిషు ధాతువైషమ్యరూపతాఽస్త్యేవ; కించ స్వమానక్షీణా దోషాః కించిద్వికారం న జనయంతి, క్షీణలక్షణం వైషమ్యమేవ పరం యాంతి; వచనం హి- “క్షీణా జహతి లింగం స్వం సమాః స్వం కర్మ కుర్వతే” (సూ.అ.7) ఇతి; నాత్ర ధాతువైషమ్యమాత్రం వికార ఇతి బ్రువతామయం పంథాః; యే తు ధాతువైషమ్యజో వికార ఇతి వ్యవస్థితాః, తే త్వజనితవ్యపదేశ్యవికారం ధాతువైషమ్యం రాత్రిదినావస్థాదికృతధాతువైషమ్యవదల్పత్వేనావ్యపదేశ్యతయా ధాతుసామ్య ఏవ ప్రక్షిపంతీతి; తిలకాలకమషకప్రభృతీనాం తు ధాతువైషమ్యజత్వేనేహ చరకే రోగత్వం సువ్యక్తమేవ, దుఃఖహేతుత్వం చ తేషాం జ్ఞాతానాం మనోదుఃఖకర్తృత్వేన||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

చతుర్ణాం భిషగాదీనాం శస్తానాం ధాతువైకృతే| ప్రవృత్తిర్ధాతుసామ్యార్థా చికిత్సేత్యభిధీయతే||5||

వికారలక్షణానంతరం వికారప్రశమహేతోశ్చికిత్సాయా లక్షణమాహ- చతుర్ణామిత్యాది| చతుర్ణామితి పదం వైద్యాదీనాం మిలితానామేవ గ్రాహకం| శస్తానామితి వక్ష్యమాణశ్రుతే పర్యవదాతత్వమిత్యాదిగుణయోగేన ప్రశస్తానాం| ధాతువైకృతే రోగే చికిత్సాధికరణభూతే| ధాతుసామ్యార్థా ఆరోగ్యకరణార్థేత్యర్థః| ధాతువైకృత ఇతి పదం స్పష్టార్థం, యేన ధాతుసామ్యార్థా ప్రవృత్తిర్ధాతువైకృతే ఏవ వైద్యాదీనాం భవతి| ప్రవృత్తిర్వైద్యస్య ఇదం కర్తవ్యమిదం న కర్తవ్యమిత్యాదికోపదేశరూపా, ద్రవ్యస్య తూపయోగే సతి స్వకార్యారంభరూపా, పరిచారకప్రవృత్తిర్భేషజసంస్కరణాతురపరిచర్యాదిరూపా, ఆతురప్రవృత్తిర్వైద్యోక్తానుష్ఠానవ్యాధిస్వరూపకథనాదికా||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

శ్రుతే పర్యవదాతత్వం బహుశో దృష్టకర్మతా| దాక్ష్యం శౌచమితి జ్ఞేయం వైద్యే గుణచతుష్టయం||6||

పూర్వసూత్రితవైద్యగుణాన్ దర్శయతి- శ్రుత ఇత్యాది| శ్రుతమాదౌ శ్రేష్ఠవైద్యగుణత్వాత్, ఏవమన్యత్రాపి వ్యాఖ్యేయం| పర్యవదాతత్వం విశుద్ధజ్ఞానవత్త్వం గురుశాస్త్రసేవనాదినా| శౌచమదృష్టద్వారోపకారకం| జితహస్తత్వాదయోఽపరేఽపి వైద్యగుణా అత్రైవ గుణచతుష్టయేఽంతర్భావనీయాః||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

బహుతా తత్రయోగ్యత్వమనేకవిధకల్పనా| సంపచ్చేతి చతుష్కోఽయం ద్రవ్యాణాం గుణ ఉచ్యతే||7||

బహుతా భేషజగుణః, అల్పం హి భేషజం గుణవదప్యవిద్యమానమివ, అసాధకత్వాత్| తత్ర ప్రతికర్తవ్యే వ్యాధౌ యోగ్యత్వం తత్రయోగ్యత్వం| అనేకవిధకల్పనా నానాప్రకారస్వరసాద్యుపయుక్తకల్పనాయోగ్యత్వమిత్యర్థః; యతః ప్రాణినః కేచిత్ స్వరసద్విషః, కేచిత్ కల్కద్విష ఏవమాది; ఏవం వ్యాధిస్వభావాదపి కాచిత్ కల్పనా హితా భవతి, యథా- జ్వరే కషాయ ఇత్యాది; తేనానేకకల్పనాయోగ్యత్వాద్యద్యత్ర యుజ్యతే తత్తత్ర క్రియతే| సంపదితి క్రిమిసలిలాద్యనుపహతత్వేన రసాదిసంపత్||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ఉపచారజ్ఞతా దాక్ష్యమనురాగశ్చ భర్తరి| శౌచం చేతి చతుష్కోఽయం గుణః పరిచరే జనే||8||

ఉపచారజ్ఞతా యూషరసాదికరణసంవాహనస్వాపనాదిజ్ఞతా||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

స్మృతిర్నిర్దేశకారిత్వమభీరుత్వమథాపి చ| జ్ఞాపకత్వం చ రోగాణామాతురస్య గుణాః స్మృతాః||9||

నిర్దేశకారిత్వం వైద్యోపదిష్టార్థకర్తృత్వం| అభీరుత్వం గుణః, భీరుత్వస్య రోగకర్తృత్వాత్; యదుక్తం- “విషాదో రోగవర్ధనానాం” (సూ.అ.25) ఇతి| అథాపి చేతిశబ్దేన క్వచిద్భీరుత్వమప్యస్మృతిరపి గుణో భవతీతి దర్శయతి; యథోన్మాదే “సర్పేణోద్ధృతదంష్ట్రేణ” ఇత్యాదినా త్రాసనముక్తం చికిత్సాయాం, తత్ర యద్యప్యభీరుః స్యాద్రోగీ తదా చికిత్సా న ఫలతి; అస్మృతిస్తు జ్వరవేగాగమనకాలాస్మరణేఽభిప్రేతా, యదుక్తం- “జ్వరవేగం చ కాలం చ చింతయంజ్వర్యతే తు యః| తస్యేష్టైశ్చ విచిత్రైశ్చ ప్రయోగైర్నాశయేత్ స్మృతిం” (చి.అ.3) ఇతి||9||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

కారణం షోడశగుణం సిద్ధౌ పాదచతుష్టయం| విజ్ఞాతా శాసితా యోక్తా ప్రధానం భిషగత్ర తు||10||

ఏవం వైద్యాదీనాం చతుర్ణామపి కారణత్వే సిద్ధే వైద్యస్య ప్రాధాన్యం దర్శయతి- కారణమిత్యాది| విజ్ఞాతా ఔషధస్య| శాసితా పరిచారకస్య- ఏవం కుర్వేవం మా కుర్వితి| యోక్తా ఆతురస్య| ఏతేన వైద్యపరాధీనా భేషజాదీనాం ప్రవృత్తిః, వైద్యస్తు స్వతంత్రః, తతశ్చ వైద్యః ప్రధానమితి వాక్యార్థః||10||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

పక్తౌ హి కారణం పక్తుర్యథా పాత్రేంధనానలాః| విజేతుర్విజయే భూమిశ్చమూః ప్రహరణాని చ||11|| ఆతురాద్యాస్తథా సిద్ధౌ పాదాః కారణసంజ్ఞితాః| వైద్యస్యాతశ్చికిత్సాయాం ప్రధానం కారణం భిషక్||12||

ఏతదేవాభ్యర్హితత్వాద్దృష్టాంతద్వయేన దర్శయతి- పక్తావిత్యాది| పక్తౌ పాకే కర్తవ్యే, పాత్రస్థానీయ ఆతురః, పరిచారక ఇంధనరూపః, అనలో భేషజరూపః| కారణమితి ఉపకరణం| భూమిః యుద్ధానుగుణో దేశః| అత్రాపి పూర్వవదేవాతురాదిస్థానీయత్వం భూమ్యాదీనాం||11-12||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

మృద్దండచక్రసూత్రాద్యాః కుంభకారాదృతే యథా| నావహంతి గుణం వైద్యాదృతే పాదత్రయం తథా||13||

సంప్రతి వ్యతిరేకదృష్టాంతేన వైద్యప్రాధాన్యం దర్శయతి- మృద్దండేత్యాదినా| నావహంతి న నిష్పాదయంతి| గుణం సాధ్యమిత్యర్థః||13||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 15

గంధర్వపురవన్నాశం యద్వికారాః సుదారుణాః| యాంతి యచ్చేతరే వృద్ధిమాశూపాయప్రతీక్షిణః||14|| సతి పాదత్రయే జ్ఞాజ్ఞౌ భిషజావత్ర కారణం|15|

అన్వయేన వ్యతిరేకేణ చ పృథగ్దృష్టాంతం దర్శయిత్వా కౌశలేనైకత్రైవ దృష్టాంతే గంధర్వపురేత్యాదినాఽన్వయే గుణం వ్యతిరేకే చ దోషం దర్శయతి| ఏకత్రపక్షే నాశమాశు యాంతీతి సంబంధః, ఇతరే అపరేఽనభిజ్ఞవైద్యోపక్రాంతా గంధర్వపురవదాశు వృద్ధిం యాంతీతి సంబంధః| ఉపాయప్రతీక్షిణ ఇతి వృద్ధౌ శాంతౌ చ| ఆశు వికారశాంతౌ జ్ఞో భిషక్కారణం, ఆశువృద్ధౌ చాజ్ఞః||14||-

Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16

వరమాత్మా హుతోఽజ్ఞేన న చికిత్సా ప్రవర్తితా||15|| పాణిచారాద్యథాఽచక్షురజ్ఞానాద్భీతభీతవత్| నౌర్మారుతవశేవాజ్ఞో భిషక్ చరతి కర్మసు||16||

అజ్ఞవైద్యస్య చికిత్సాప్రవృత్తిం నిషేధయతి- వరమిత్యాది| న వరం అనుచితమేవ| ప్రవర్తితేతిభాషయా అజ్ఞవైద్యేన బలాత్ కృతేతి దర్శయతి| పాణిచారాత్ హస్తపరామర్శాత్| కర్మసు చికిత్సాసు||15-16||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

యదృచ్ఛయా సమాపన్నముత్తార్య నియతాయుషం| భిషఙ్మానీ నిహంత్యాశు శతాన్యనియతాయుషాం||17||

యదృచ్ఛయేతి వైద్యసమ్యగ్జ్ఞానపూర్వకప్రవృత్తిం వినా కర్మవశాదిత్యర్థః| సమాపన్నం సమ్యగుపక్రాంతం| నియతాయుషమిత్యనేనాయుర్బలేనైవ వ్యాధిముత్తీర్యమాణమిత్యర్థః | ఆత్మానమభిషజం భిషక్త్వేన మన్యత ఇతి భిషఙ్మానీ| అనియతాయుషామితి యత్రాయుఃకారణం బలవత్ కర్మ నాస్తి, తత్ర పురుషకారాపరాధేన వైద్యదోషాన్మరణం భవతీతి దర్శయతి||17||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

తస్మాచ్ఛాస్త్రేఽర్థవిజ్ఞానే ప్రవృత్తౌ కర్మదర్శనే| భిషక్ చతుష్టయే యుక్తః ప్రాణాభిసర ఉచ్యతే||18||

శాస్త్రే శాస్త్రావధారణే | అర్థవిజ్ఞానే శాస్త్రార్థావబోధే| ప్రవృత్తౌ స్వయం కర్మకరణే| యుక్త ఉద్యుక్త ఉద్యోగనిష్పాదితగుణప్రకర్ష ఇతి యావత్| ప్రాణాన్ గచ్ఛతో వ్యావర్తయతీతి ప్రాణాభిసరః||18||

Adhikarana 16 (19-23) · Śloka 23

హేతౌ లింగే ప్రశమనే రోగాణామపునర్భవే| జ్ఞానం చతుర్విధం యస్య స రాజార్హో భిషక్తమః||19|| శస్త్రం శాస్త్రాణి సలిలం గుణదోషప్రవృత్తయే| పాత్రాపేక్షీణ్యతః ప్రజ్ఞాం చికిత్సార్థం విశోధయేత్||20|| విద్యా వితర్కో విజ్ఞానం స్మృతిస్తత్పరతా క్రియా| యస్యైతే షడ్గుణాస్తస్య న సాధ్యమతివర్తతే||21|| విద్యా మతిః కర్మదృష్టిరభ్యాసః సిద్ధిరాశ్రయః| వైద్యశబ్దాభినిష్పత్తావలమేకైకమప్యతః||22|| యస్య త్వేతే గుణాః సర్వే సంతి విద్యాదయః శుభాః| స వైద్యశబ్దం సద్భూతమర్హన్ ప్రాణిసుఖప్రదః||23||

పాత్రాపేక్షీణీతి గుణవతి పాత్రే సగుణాని, దోషవతి పాత్రే దోషవంతి భవంతీత్యర్థః| విశోధయేత్ సద్గురుసచ్ఛాస్త్రసేవాదిభిరిత్యర్థః| విద్యా వైద్యకశాస్త్రజ్ఞానం| వితర్కః శాస్త్రమూల ఊహాపోహః| విజ్ఞానం శాస్త్రాంతరజ్ఞానం; కింవా సహజం విశుద్ధం జ్ఞానం| తత్పరతేహ వ్యాధిచికిత్సాయాం ప్రయత్నాతిశయత్వం| క్రియా పునః పునశ్చికిత్సాకరణం| మతిః సహజవిశుద్ధమతిః| అభ్యాసః కర్మాభ్యాసః| సిద్ధిః ప్రాయశో వ్యాధిప్రశమకత్వం| ఆశ్రయః సద్గుర్వాశ్రయ ఇత్యర్థః| వైద్యశబ్దాభినిష్పత్తావిత్యనేన పారమార్థికవైద్యత్వనిష్పత్తావితి దర్శయతి| ఏత ఇత్యనేనైవ లబ్ధేఽపి విద్యాదయ ఇతి వచనం పూర్వోక్తగుణవ్యుదాసార్థం, తద్వ్యుదాసశ్చ విద్యాదిష్వేవాంతర్భావనీయః; ఏతచ్చ ప్రబంధేన పృథక్ పృథగ్గుణకథనం వైద్యస్య గుణోత్పాదనే యత్నాతిశయం కారయితుం తథా ద్రవ్యాదిభ్యః పాదేభ్యో వైద్యస్యైవ ప్రధానతోపదర్శనార్థం; వైద్యో హి పాదత్రయం విగుణమపి కల్పనయా శిక్షయా మంత్రణేన చ సంపాద్య చికిత్సితుం పారయతి, నతు గుణవద్వైద్యం వినా ద్రవ్యాదయః పాదా గుణవంతోఽపి క్షమాః||19-23||

Adhikarana 17 (24-25) · Śloka 25

శాస్త్రం జ్యోతిః ప్రకాశార్థం దర్శనం బుద్ధిరాత్మనః| తాభ్యాం భిషక్ సుయుక్తాభ్యాం చికిత్సన్నాపరాధ్యతి||24|| చికిత్సితే త్రయః పాదా యస్మాద్వైద్యవ్యపాశ్రయః| తస్మాత్ ప్రయత్నమాతిష్ఠేద్భిషక్ స్వగుణసంపది||25||

శాస్త్రశబ్దేన శాస్త్రాభ్యాసకృతా మతిః, సా హి జ్యోతిః బాహ్యాలోక ఇవ, ప్రకాశార్థం వస్తూనాం గ్రహణయోగ్యతాం కర్తుమిత్యర్థః| దర్శనమివ దర్శనం చక్షురివేత్యర్థః| యద్యపి బుద్ధిరాత్మన ఏవ భవతి, తథాఽప్యాత్మన ఇత్యనేన సహజాం బుద్ధిం దర్శయతి, యతః సహజాం బుద్ధిం వినా శాస్త్రజా బుద్ధిర్యా వైనాయకీత్యభిధీయతే, సా న సమ్యక్చికిత్సాసమర్థా భవతీతి| తాభ్యామితి సహజవిశుద్ధబుద్ధిశాస్త్రాభ్యాం సహజవైనాయకబుద్ధిభ్యాం||24-25||

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

మైత్రీ కారుణ్యమార్తేషు శక్యే ప్రీతిరుపేక్షణం| ప్రకృతిస్థేషు భూతేషు వైద్యవృత్తిశ్చతుర్విధేతి||26||

వైద్యేన చ యాదృశ్యా బుద్ధ్యా వ్యవహర్తవ్యం, తాం దర్శయతి- మైత్రీత్యాది| మైత్రీ పూర్వమేవ వ్యాకృతా| ఆర్తేషు ఆర్తియుక్తేషు| కారుణ్యం పరదుఃఖప్రహాణేచ్ఛా| శక్యే సాధయితుం శక్యే, సాధ్యవ్యాధిగృహీత ఇతి యావత్| ప్రకృతిరిహ మరణం, ప్రకృతిరుచ్యతే స్వభావః; తథా- “ఇదమస్మాన్ముహూర్తాత్....స్వభావమాపత్స్యతే” (సూ.అ.30), మరణమిత్యర్థః; మరణసమీపగతత్వాదుచ్యతే “ప్రకృతిస్థే” ఇతి| తస్మిన్నుపేక్షా కర్తవ్యా; న తత్ర భేషజదానాది కర్తవ్యం, యశోహాన్యాదిభయాత్||26||

Adhikarana 19 (27-28) · Śloka 28

తత్ర శ్లోకౌ- భిషగ్జితం చతుష్పాదం పాదః పాదశ్చతుర్గుణః| భిషక్ ప్రధానం పాదేభ్యో యస్మాద్వైద్యస్తు యద్గుణః||27|| జ్ఞానాని బుద్ధిర్బ్రాహ్మీ చ భిషజాం యా చతుర్విధా| సర్వమేతచ్చతుష్పాదే ఖుడ్డాకే సంప్రకాశితమితి||28||

సంగ్రహే బ్రాహ్మీ బుద్ధిః చతుర్విధా మైత్రీకారుణ్యాదికా||27-28||

Adhikarana puShpikA · Śloka 9

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే ఖుడ్డాకచతుష్పాదో నామ నవమోఽధ్యాయః||9||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే తృతీయే నిర్దేశచతుష్కే ఖుడ్డాకచతుష్పాదో నామ నవమోఽధ్యాయః||9||