Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ કિયન્તઃશિરસીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातः कियन्तःशिरसीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વચતુષ્કચતુષ્ટયેન ભેષજમભિહિતં, સમ્પ્રતિ તદ્વિષયરોગાભિધાનાર્થં રોગચતુષ્કોઽભિધાતવ્યઃ, ચિકિત્સા ચ વિધેયત્વેનૈવ પ્રધાનમતઃ પ્રથમમુક્તા, કિઞ્ચ દર્શિતશ્ચાયં પ્રથમાધ્યાય એવ સમ્બન્ધઃ, એવં ચાઙ્ગેષુ મર્મસુ ચ પ્રધાનભૂતશિરોહૃદયરોગાભિધાયકત્વેન કિયન્તઃ શિરસીયોઽભિધીયતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
કિયન્તઃ શિરસિ પ્રોક્તા રોગા હૃદિ ચ દેહિનામ્| કતિ ચાપ્યનિલાદીનાં રોગા માનવિકલ્પજાઃ||૩|| ક્ષયાઃ કતિ સમાખ્યાતાઃ પિડકાઃ કતિ ચાનઘ!| ગતિઃ કતિવિધા ચોક્તા દોષાણાં દોષસૂદન!||૪|| હુતાશવેશસ્ય વચસ્તચ્છ્રુત્વા ગુરુરબ્રવીત્| પૃષ્ટવાનસિ યત્ સૌમ્ય! તન્મે શૃણુ સવિસ્તરમ્||૫|| દૃષ્ટાઃ પઞ્ચ શિરોરોગાઃ પઞ્ચૈવ હૃદયામયાઃ| વ્યાધીનાં હ્યધિકા ષષ્ટિર્દોષમાનવિકલ્પજા||૬|| દશાષ્ટૌ ચ ક્ષયાઃ સપ્ત પિડકા માધુમેહિકાઃ| દોષાણાં ત્રિવિધા ચોક્તા ગતિર્વિસ્તરતઃ શૃણુ||૭||
कियन्तः शिरसि प्रोक्ता रोगा हृदि च देहिनाम्| कति चाप्यनिलादीनां रोगा मानविकल्पजाः||३|| क्षयाः कति समाख्याताः पिडकाः कति चानघ!| गतिः कतिविधा चोक्ता दोषाणां दोषसूदन!||४|| हुताशवेशस्य वचस्तच्छ्रुत्वा गुरुरब्रवीत्| पृष्टवानसि यत् सौम्य! तन्मे शृणु सविस्तरम्||५|| दृष्टाः पञ्च शिरोरोगाः पञ्चैव हृदयामयाः| व्याधीनां ह्यधिका षष्टिर्दोषमानविकल्पजा||६|| दशाष्टौ च क्षयाः सप्त पिडका माधुमेहिकाः| दोषाणां त्रिविधा चोक्ता गतिर्विस्तरतः शृणु||७||
🔊 Audio coming soon
ક્ષયસ્થાનવૃદ્ધયો દોષમાનં, તસ્ય વિકલ્પો દોષાન્તરસમ્બન્ધાસમ્બન્ધકૃતો ભેદઃ| માધુમેહિકા ઇત્યત્ર મધુમેહશબ્દઃ સામાન્યેન પ્રમેહવચનઃ| યતોઽત્રૈવ સામાન્યેન બ્રૂતે- “વિના પ્રમેહમપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ” ઇતિ; અન્યથા હિ ‘વિના મધુમેહં’ ઇતિ કૃતં સ્યાત્; તથા ચિકિત્સિતે વક્ષ્યતિ સામાન્યેનૈવ યત્- “પ્રમેહિણાં યાઃ પિડકા મયોક્તા રોગાધિકારે પૃથગેવ સપ્ત” (ચિ. ૬) ઇત્યાદિ| તથા મધુમેહપિડકાનાં ચિકિત્સિતોપદેશાચ્ચ સર્વમેહભવત્વં પિડકાનાં, મધુમેહભવત્વે હિ મધુમેહસ્યૈવાસાધ્યત્વાન્ન તદ્ભવપિડકાનામુપક્રમણીયત્વમસ્તિ; કિઞ્ચ પ્રદેશાન્તરેઽપિ મધુમેહશબ્દેનાયં સર્વપ્રમેહાનુક્તવાન્, યથા- “ગુલ્મી ચ મધુમેહી ચ રાજયક્ષ્મી ચ યો નરઃ| અચિકિત્સ્યા ભવન્ત્યેતે બલમાંસપરિક્ષયે” (ઇં. ૯) ઇતિ| અત્ર હિ યદિ વાતિકો મધુમેહોઽભિપ્રેતઃ સ્યાત્તદા તસ્ય સ્વરૂપત એવાસાધ્યત્વેન ‘બલમાંસપરિક્ષયે સતિ’ ઇતિ વિશેષણમનર્થકં સ્યાત્| સુશ્રુતેનાપિ ચ સામાન્યેન પ્રમેહે એવૈતાઃ પિડકા દર્શિતાઃ, યદુક્તં- “તત્ર વસામેદોભ્યામભિપન્નશરીરસ્ય ત્રિભિર્દોષૈશ્ચાનુગતધાતોઃ પ્રમેહિણો દશ પિડકા જાયન્તે” (સુ. નિ. ૬) ઇત્યાદિ| સર્વ એવ પ્રમેહા યસ્માદ્દેહં મધુરીકૃત્ય જાયન્તે તસ્માન્મધુમેહા ઇત્યુચ્યન્તે, વચનં હિ- “ષટ્પદપિપ્પીલિકાભિશ્ચ શરીરમૂત્રાભિસરણમ્” (નિ. ૪) ઇતિ, તથા ચ વાગ્ભટઃ- “મધુરં યચ્ચ સર્વેષુ પ્રાયો મધ્વિવ મેહતિ| સર્વે હિ મધુમેહાખ્યા માધુર્યાચ્ચ તનોરતઃ” (વા. નિ. ૧૦) ઇતિ| વિસ્તરત ઇતિ શૃણ્વિત્યનેન સમ્બધ્યતે||૩-૭||
Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 11
સન્ધારણાદ્દિવાસ્વપ્નાદ્રાત્રૌ જાગરણાન્મદાત્| ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાદવશ્યાયાત્ પ્રાગ્વાતાદતિમૈથુનાત્||૮|| ગન્ધાદસાત્મ્યાદાઘ્રાતાદ્રજોધૂમહિમાતપાત્| ગુર્વમ્લહરિતાદાનાદતિ શીતામ્બુસેવનાત્||૯|| શિરોઽભિઘાતાદ્દુષ્ટામાદ્રોદનાદ્બાષ્પનિગ્રહાત્ | મેઘાગમાન્મનસ્તાપાદ્દેશકાલવિપર્યયાત્||૧૦|| વાતાદયઃ પ્રકુપ્યન્તિ શિરસ્યસ્રં ચ દુષ્યતિ| તતઃ શિરસિ જાયન્તે રોગા વિવિધલક્ષણાઃ||૧૧||
सन्धारणाद्दिवास्वप्नाद्रात्रौ जागरणान्मदात्| उच्चैर्भाष्यादवश्यायात् प्राग्वातादतिमैथुनात्||८|| गन्धादसात्म्यादाघ्राताद्रजोधूमहिमातपात्| गुर्वम्लहरितादानादति शीताम्बुसेवनात्||९|| शिरोऽभिघाताद्दुष्टामाद्रोदनाद्बाष्पनिग्रहात् | मेघागमान्मनस्तापाद्देशकालविपर्ययात्||१०|| वातादयः प्रकुप्यन्ति शिरस्यस्रं च दुष्यति| ततः शिरसि जायन्ते रोगा विविधलक्षणाः||११||
🔊 Audio coming soon
સન્ધારણાદિતિ વેગસન્ધારણાત્| હરિતમ્ આર્દ્રકાદિ| અતીતિ પૂર્વેણ પરેણ ચ શીતામ્બુસેવનાદિત્યનેન સમ્બધ્યતે| દુષ્ટાદામાત્ દુષ્ટામાત્; કિંવા ‘ઉષ્ણામાત્’ ઇતિ પાઠઃ, તત્રોષ્ણાચ્ચામાચ્ચેત્યર્થઃ| દેશકાલવિપર્યયાદિત્યત્ર દેશવિપર્યય ઉપસર્ગગૃહીતત્વં દેશસ્ય| અસ્રં ચ પ્રદુષ્યતીત્યભિદધાનઃ સર્વશિરોરોગેષુ રક્તદુષ્ટિં દર્શયતિ||૮-૧૧||
Adhikarana 4 (12) · Śloka 12
પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતાં યત્ર શ્રિતાઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ| યદુત્તમાઙ્ગમાઙ્ગાનાં શિરસ્તદભિધીયતે||૧૨||
प्राणाः प्राणभृतां यत्र श्रिताः सर्वेन्द्रियाणि च| यदुत्तमाङ्गमाङ्गानां शिरस्तदभिधीयते||१२||
🔊 Audio coming soon
પ્રાણા ઇત્યાદિનાઽઙ્ગેષુ શિરઃપ્રાધાન્યં દર્શયન્ પ્રકૃતશિરોરોગાણામેવાત્યહિતત્વં દર્શયતિ; તેન નોત્સૂત્રં શિરઃપ્રાધાન્યાભિધાનમ્| શ્રિતા ઇવ શ્રિતાઃ, શિર-ઉપઘાતે ઉપઘાતાત્| ઉપરિષ્ટાદઙ્ગમુત્તમાઙ્ગમ્||૧૨||
Adhikarana 5 (13-14) · Śloka 14
અર્ધાવભેદકો વા સ્યાત્ સર્વં વા રુજ્યતે શિરઃ| પ્રતિશ્યામુખનાસાક્ષિકર્ણરોગશિરોભ્રમાઃ||૧૩|| અર્દિતં શિરસઃ કમ્પો ગલમન્યાહનુગ્રહઃ| વિવિધાશ્ચાપરે રોગા વાતાદિક્રિમિસમ્ભવાઃ||૧૪||
अर्धावभेदको वा स्यात् सर्वं वा रुज्यते शिरः| प्रतिश्यामुखनासाक्षिकर्णरोगशिरोभ्रमाः||१३|| अर्दितं शिरसः कम्पो गलमन्याहनुग्रहः| विविधाश्चापरे रोगा वातादिक्रिमिसम्भवाः||१४||
🔊 Audio coming soon
પ્રકૃતાઞ્છિરોરોગાનાહ- અર્ધેત્યાદિના ક્રિમિસમ્ભવા ઇત્યન્તેન| એતચ્ચ ‘જાયન્તે રોગા વિવિધલક્ષણાઃ’ ઇત્યસ્ય વિવરણમ્||૧૩-૧૪||
Adhikarana 6 (15-21) · Śloka 21
પૃથગ્દિષ્ટાસ્તુ યે પઞ્ચ સઙ્ગ્રહે પરમર્ષિભિઃ| શિરોગદાંસ્તાઞ્છૃણુ મે યથાસ્વૈર્હેતુલક્ષણૈઃ||૧૫|| ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાતિભાષ્યાભ્યાં તીક્ષ્ણપાનાત્ પ્રજાગરાત્| શીતમારુતસંસ્પર્શાદ્વ્યવાયાદ્વેગનિગ્રહાત્||૧૬|| ઉપવાસાદભીઘાતાદ્વિરેકાદ્વમનાદતિ| બાષ્પશોકભયત્રાસાદ્ભારમાર્ગાતિકર્શનાત્||૧૭|| શિરોગતાઃ સિરા વૃદ્ધો વાયુરાવિશ્ય કુપ્યતિ| તતઃ શૂલં મહત્તસ્ય વાતાત્ સમુપજાયતે||૧૮|| નિસ્તુદ્યેતે ભૃશં શઙ્કૌ ઘાટા સમ્ભિદ્યતે તથા| સભ્રૂમધ્યં લલાટં ચ તપતીવાતિવેદનમ્||૧૯|| વધ્યેતે સ્વનતઃ શ્રોત્રે નિષ્કૃષ્યેતે ઇવાક્ષિણી| ઘૂર્ણતીવ શિરઃ સર્વં સન્ધિભ્ય ઇવ મુચ્યતે||૨૦|| સ્ફુરત્યતિ સિરાજાલં સ્તભ્યતે ચ શિરોધરા| સ્નિગ્ધોષ્ણમુપશેતે ચ શિરોરોગેઽનિલાત્મકે||૨૧||
पृथग्दिष्टास्तु ये पञ्च सङ्ग्रहे परमर्षिभिः| शिरोगदांस्ताञ्छृणु मे यथास्वैर्हेतुलक्षणैः||१५|| उच्चैर्भाष्यातिभाष्याभ्यां तीक्ष्णपानात् प्रजागरात्| शीतमारुतसंस्पर्शाद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात्||१६|| उपवासादभीघाताद्विरेकाद्वमनादति| बाष्पशोकभयत्रासाद्भारमार्गातिकर्शनात्||१७|| शिरोगताः सिरा वृद्धो वायुराविश्य कुप्यति| ततः शूलं महत्तस्य वातात् समुपजायते||१८|| निस्तुद्येते भृशं शङ्कौ घाटा सम्भिद्यते तथा| सभ्रूमध्यं ललाटं च तपतीवातिवेदनम्||१९|| वध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते||२०|| स्फुरत्यति सिराजालं स्तभ्यते च शिरोधरा| स्निग्धोष्णमुपशेते च शिरोरोगेऽनिलात्मके||२१||
🔊 Audio coming soon
શિરોગતત્વેન નાસાદિરોગેષ્વપિ પ્રાપ્તેષુ તાન્ વિહાયૈવાષ્ટોદરીયે પ્રોક્તાંસ્તાનેવ શિરઃશૂલલક્ષણાન્ રોગાન્ પ્રપઞ્ચેન વક્તુમાહ- પૃથગિત્યાદિ| સઙ્ગ્રહે અષ્ટોદરીયે; તેન નારૂંષિકાદયોઽત્રપ્રકરણે શિરોરોગશબ્દેનોચ્યન્તે; શિરોરોગશબ્દસ્ય શૂલ એવ રુજાકરે વૃત્તત્વાત્ | તીક્ષ્ણપાનં તીક્ષ્ણમદ્યપાનં; કિંવા, તીક્ષ્ણં મરિચાદિ| વધ્યેતે ઇવ વધ્યેતે, અત્યર્થપીડાયુક્તત્વેન||૧૫-૨૧||
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
કટ્વમ્લલવણક્ષારમદ્યક્રોધાતપાનલૈઃ| પિત્તં શિરસિ સન્દુષ્ટં શિરોરોગાય કલ્પતે||૨૨|| દહ્યતે રુજ્યતે તેન શિરઃ શીતં સુષૂયતે | દહ્યેતે ચક્ષુષી તૃષ્ણા ભ્રમઃ સ્વેદશ્ચ જાયતે||૨૩||
कट्वम्ललवणक्षारमद्यक्रोधातपानलैः| पित्तं शिरसि सन्दुष्टं शिरोरोगाय कल्पते||२२|| दह्यते रुज्यते तेन शिरः शीतं सुषूयते | दह्येते चक्षुषी तृष्णा भ्रमः स्वेदश्च जायते||२३||
🔊 Audio coming soon
શીતં સુષૂયતે શીતમિચ્છતિ||૨૨-૨૩||
Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26
આસ્યાસુખૈઃ સ્વપ્નસુખૈર્ગુરુસ્નિગ્ધાતિભોજનૈઃ| શ્લેષ્મા શિરસિ સન્દુષ્ટઃ શિરોરોગાય કલ્પતે||૨૪|| શિરો મન્દરુજં તેન સુપ્તં સ્તિમિતભારિકમ્| ભવત્યુત્પદ્યતે તન્દ્રા તથાઽઽલસ્યમરોચકઃ||૨૫|| વાતાચ્છૂલં ભ્રમઃ કમ્પઃ પિતાદ્દાહો મદસ્તૃષા| કફાદ્ગુરુત્વં તન્દ્રા ચ શિરોરોગે ત્રિદોષજે||૨૬||
आस्यासुखैः स्वप्नसुखैर्गुरुस्निग्धातिभोजनैः| श्लेष्मा शिरसि सन्दुष्टः शिरोरोगाय कल्पते||२४|| शिरो मन्दरुजं तेन सुप्तं स्तिमितभारिकम्| भवत्युत्पद्यते तन्द्रा तथाऽऽलस्यमरोचकः||२५|| वाताच्छूलं भ्रमः कम्पः पिताद्दाहो मदस्तृषा| कफाद्गुरुत्वं तन्द्रा च शिरोरोगे त्रिदोषजे||२६||
🔊 Audio coming soon
સ્વપ્નસુખમનુચિતદિવાસ્વપ્નેન જ્ઞેયમ્| સુપ્તમિવ સુપ્તં, પ્રબોધરહિતત્વેન| ભારાક્રાન્તમિવ ભારિકમ્||૨૪-૨૬||
Adhikarana 9 (27-29) · Śloka 29
તિલક્ષીરગુડાજીર્ણપૂતિસઙ્કીર્ણભોજનાત્| ક્લેદોઽસૃક્કફમાંસાનાં દોષલસ્યોપજાયતે||૨૭|| તતઃ શિરસિ સઙ્ક્લેદાત્ ક્રિમયઃ પાપકર્મણઃ| જનયન્તિ શિરોરોગં જાતા બીભત્સલક્ષણમ્||૨૮|| વ્યધચ્છેદરુજાકણ્ડૂશોફદૌર્ગત્યદુઃખિતમ્ | ક્રિમિરોગાતુરં વિદ્યાત્ ક્રિમીણાં દર્શનેન ચ||૨૯||
तिलक्षीरगुडाजीर्णपूतिसङ्कीर्णभोजनात्| क्लेदोऽसृक्कफमांसानां दोषलस्योपजायते||२७|| ततः शिरसि सङ्क्लेदात् क्रिमयः पापकर्मणः| जनयन्ति शिरोरोगं जाता बीभत्सलक्षणम्||२८|| व्यधच्छेदरुजाकण्डूशोफदौर्गत्यदुःखितम् | क्रिमिरोगातुरं विद्यात् क्रिमीणां दर्शनेन च||२९||
🔊 Audio coming soon
સઙ્કીર્ણભોજનં વિરુદ્ધાહરઃ| દોષલસ્ય બહુદોષસ્ય| પાપકર્મણ ઇત્યનેનાધર્મવત એવાયમતિદુઃખક્રિમિરોગો ભવતીતિ દર્શયતિ| બીભત્સલક્ષણમિતિ ઘ્રાણાદિભ્યઃ પૂયાદિપ્રવૃત્તેઃ||૨૭-૨૯||
Adhikarana 10 (30-40) · Śloka 40
શોકોપવાસવ્યાયામરૂક્ષશુષ્કાલ્પભોજનૈઃ | વાયુરાવિશ્ય હૃદયં જનયત્યુત્તમાં રુજમ્||૩૦|| વેપથુર્વેષ્ટનં સ્તમ્ભઃ પ્રમોહઃ શૂન્યતા દરઃ | હૃદિ વાતાતુરે રૂપં જીર્ણે ચાત્યર્થવેદના||૩૧|| ઉષ્ણામ્લલવણક્ષારકટુકાજીર્ણભોજનૈઃ| મદ્યક્રોધાતપૈશ્ચાશુ હૃદિ પિત્તં પ્રકુપ્યતિ||૩૨|| હૃદ્દાહસ્તિક્તતા વક્રે તિક્તામ્લોદ્ગિરણં ક્લમઃ| તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા ભ્રમઃ સ્વેદઃ પિત્તહૃદ્રોગલક્ષણમ્||૩૩|| અત્યાદાનં ગુરુસ્નિગ્ધમચિન્તનમચેષ્ટનમ્| નિદ્રાસુખં ચાભ્યધિકં કફહૃદ્રોગકારણમ્||૩૪|| હૃદયં કફહૃદ્રોગે સુપ્તં સ્તિમિતભારિકમ્| તન્દ્રારુચિપરીતસ્ય ભવત્યશ્માવૃતં યથા||૩૫|| હેતુલક્ષણસંસર્ગાદુચ્યતે સાન્નિપાતિકઃ| (હૃદ્રોગઃ કષ્ટદઃ કષ્ટસાધ્ય ઉક્તો મહર્ષિભિઃ) ત્રિદોષજે તુ હૃદ્રોગે યો દુરાત્મા નિષેવતે||૩૬|| તિલક્ષીરગુડાદીનિ ગ્રન્થિસ્તસ્યોપજાયતે| મર્મૈકદેશે સઙ્ક્લેદં રસશ્ચાસ્યોપગચ્છતિ||૩૭|| સઙ્ક્લેદાત્ ક્રિમયશ્ચાસ્ય ભવન્ત્યુપહતાત્મનઃ| મર્મૈકદેશે તે જાતાઃ સર્પન્તો ભક્ષયન્તિ ચ||૩૮|| તુદ્યમાનં સ હૃદયં સૂચીભિરિવ મન્યતે| છિદ્યમાનં યથા શસ્ત્રૈર્જાતકણ્ડૂં મહારુજમ્||૩૯|| હૃદ્રોગં ક્રિમિજં ત્વેતૈર્લિઙ્ગૈર્બુદ્ધ્વા સુદારુણમ્| ત્વરેત જેતું તં વિદ્વાન્ વિકારં શીઘ્રકારિણમ્||૪૦||
शोकोपवासव्यायामरूक्षशुष्काल्पभोजनैः | वायुराविश्य हृदयं जनयत्युत्तमां रुजम्||३०|| वेपथुर्वेष्टनं स्तम्भः प्रमोहः शून्यता दरः | हृदि वातातुरे रूपं जीर्णे चात्यर्थवेदना||३१|| उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनैः| मद्यक्रोधातपैश्चाशु हृदि पित्तं प्रकुप्यति||३२|| हृद्दाहस्तिक्तता वक्रे तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः| तृष्णा मूर्च्छा भ्रमः स्वेदः पित्तहृद्रोगलक्षणम्||३३|| अत्यादानं गुरुस्निग्धमचिन्तनमचेष्टनम्| निद्रासुखं चाभ्यधिकं कफहृद्रोगकारणम्||३४|| हृदयं कफहृद्रोगे सुप्तं स्तिमितभारिकम्| तन्द्रारुचिपरीतस्य भवत्यश्मावृतं यथा||३५|| हेतुलक्षणसंसर्गादुच्यते सान्निपातिकः| (हृद्रोगः कष्टदः कष्टसाध्य उक्तो महर्षिभिः) त्रिदोषजे तु हृद्रोगे यो दुरात्मा निषेवते||३६|| तिलक्षीरगुडादीनि ग्रन्थिस्तस्योपजायते| मर्मैकदेशे सङ्क्लेदं रसश्चास्योपगच्छति||३७|| सङ्क्लेदात् क्रिमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः| मर्मैकदेशे ते जाताः सर्पन्तो भक्षयन्ति च||३८|| तुद्यमानं स हृदयं सूचीभिरिव मन्यते| छिद्यमानं यथा शस्त्रैर्जातकण्डूं महारुजम्||३९|| हृद्रोगं क्रिमिजं त्वेतैर्लिङ्गैर्बुद्ध्वा सुदारुणम्| त्वरेत जेतुं तं विद्वान् विकारं शीघ्रकारिणम्||४०||
🔊 Audio coming soon
શોકોપવાસેત્યાદિ હૃદ્રોગલક્ષણમ્| વેષ્ટનમ્ ઉદ્વેષ્ટનમિવ| દરઃ દરદરિકા| અચિન્તનમ્ અલ્પચિન્તનમ્| અશ્માવૃતમ્ અશ્માક્રાન્તમ્| ગ્રન્થિરિવ ગ્રન્થિઃ, સ ચ રસદોષકૃતઃ| મર્મૈકદેશે હૃદયૈકદેશે| દ્વિતીયં મર્મેતિપદં કર્મતાપન્નમ્||૩૦-૪૦||
Adhikarana 11 (41-44) · Śloka 44
દ્વ્યુલ્બણૈકોલ્બણૈઃ ષટ્ સ્યુર્હીનમધ્યાધિકૈશ્ચ ષટ્| સમૈશ્ચૈકો વિકારાસ્તે સન્નિપાતાસ્ત્રયોદશ||૪૧|| સંસર્ગે નવ ષટ્ તેભ્ય એકવૃદ્ધ્યા સમૈસ્ત્રયઃ| પૃથક્ ત્રયશ્ચ તૈર્વૃદ્ધૈર્વ્યાધયઃ પઞ્ચવિંશતિઃ||૪૨|| યથા વૃદ્ધૈસ્તથા ક્ષીણૈર્દોષેઃ સ્યુઃ પઞ્ચવિંશતિઃ| વૃદ્ધિક્ષયકૃતશ્ચાન્યો વિકલ્પ ઉપદેક્ષ્યતે||૪૩|| વૃદ્ધિરેકસ્ય સમતા ચૈકસ્યૈકસ્ય સઙ્ક્ષયઃ| દ્વન્દ્વવૃદ્ધિઃ ક્ષયશ્ચૈકસ્યૈકવૃદ્ધિર્દ્વયોઃ ક્ષયઃ ||૪૪||
द्व्युल्बणैकोल्बणैः षट् स्युर्हीनमध्याधिकैश्च षट्| समैश्चैको विकारास्ते सन्निपातास्त्रयोदश||४१|| संसर्गे नव षट् तेभ्य एकवृद्ध्या समैस्त्रयः| पृथक् त्रयश्च तैर्वृद्धैर्व्याधयः पञ्चविंशतिः||४२|| यथा वृद्धैस्तथा क्षीणैर्दोषेः स्युः पञ्चविंशतिः| वृद्धिक्षयकृतश्चान्यो विकल्प उपदेक्ष्यते||४३|| वृद्धिरेकस्य समता चैकस्यैकस्य सङ्क्षयः| द्वन्द्ववृद्धिः क्षयश्चैकस्यैकवृद्धिर्द्वयोः क्षयः ||४४||
🔊 Audio coming soon
‘કતિ ચાપ્યનિલાદીનામ્’ ઇત્યાદ્યુક્તસ્યોત્તરં- દ્વ્યુલ્બણૈરિત્યાદિ| હીનમધ્યાધિકૈરિતિ વૃદ્ધવૃદ્ધતરવૃદ્ધતમૈઃ| સંસર્ગે નવેતિ ચ્છેદઃ| અસ્યૈવ વિવરણં- ષટ્ તેભ્ય ઇત્યાદિ| સમૈસ્રય ઇતિ વૃદ્ધૈઃ સમૈઃ| વૃદ્ધિક્ષયકૃત ઇત્યસ્ય વિવરણં- વૃદ્ધિરેકસ્યેત્યાદિ| અત્ર ચ યદ્યપિ સમતાઽપિ વૃદ્ધિક્ષયવિકલ્પે પઠ્યતે, તથાઽપિ સમતાયાઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ વિકારાકર્તૃત્વાત્ ‘વૃદ્ધિક્ષયકૃત’ ઇત્યુક્તમ્| વૃદ્ધિરેકસ્ય સમતા ચૈકસ્યૈકસ્ય સઙ્ક્ષય ઇત્યનેન ષડ્વિકારાઃ| દ્વન્દ્વવૃદ્ધિઃ ક્ષયશ્ચૈકસ્યેત્યનેન ત્રયઃ| એકવૃદ્ધિર્દ્વયોઃ ક્ષયઃ , તેન ત્રયઃ| એવં દ્વિષષ્ટિપ્રકારા ભવન્તિ||૪૧-૪૪||
Adhikarana 12 (45-61) · Śloka 61
પ્રકૃતિસ્થં યદા પિત્તં મારુતઃ શ્લેષ્મણઃ ક્ષયે| સ્થાનાદાદાય ગાત્રેષુ યત્ર યત્ર વિસર્પતિ||૪૫|| તદા ભેદશ્ચ દાહશ્ચ તત્ર તત્રાનવસ્થિતઃ| ગાત્રદેશે ભવત્યસ્ય શ્રમો દૌર્બલ્યમેવ ચ||૪૬|| પ્રકૃતિસ્થં કફં વાયુઃ ક્ષીણે પિત્તે યદા બલી| કર્ષેત્ કુર્યાત્તદા શૂલં સશૈત્યસ્તમ્ભગૌરવમ્||૪૭|| યદાઽનિલં પ્રકૃતિગં પિત્તં કફપરિક્ષયે| સંરુણદ્ધિ તદા દાહઃ શૂલં ચાસ્યોપજાયતે||૪૮|| શ્લેષ્માણં હિ સમં પિત્તં યદા વાતપરિક્ષયે| સન્નિરુન્ધ્યાત્તદા કુર્યાત્ સતન્દ્રાગૌરવં જ્વરમ્||૪૯|| પ્રવૃદ્ધો હિ યદા શ્લેષ્મા પિત્તે ક્ષીણે સમીરણમ્| રુન્ધ્યાત્તદા પ્રકુર્વીત શીતકં ગૌરવં રુજમ્ ||૫૦|| સમીરણે પરિક્ષીણે કફઃ પિત્તં સમત્વગમ્| કુર્વીત સન્નિરુન્ધાનો મૃદ્વગ્નિત્વં શિરોગ્રહમ્ ||૫૧|| નિદ્રાં તન્દ્રાં પ્રલાપં ચ હૃદ્રોગં ગાત્રગૌરવમ્| નખાદીનાં ચ પીતત્વં ષ્ઠીવનં કફપિત્તયોઃ||૫૨|| હીનવાતસ્ય તુ શ્લેષ્મા પિત્તેન સહિતશ્ચરન્| કરોત્યરોચકાપાકૌ સદનં ગૌરવં તથા||૫૩|| હૃલ્લાસમાસ્યસ્રવણં પાણ્ડુતાં દૂયનં મદમ્| વિરેકસ્ય ચ વૈષમ્યં વૈષમ્યમનલસ્ય ચ||૫૪|| હીનપિત્તસ્ય તુ શ્લેષ્મા મારુતેનોપસંહિતઃ| સ્તમ્ભં શૈત્યં ચ તોદં ચ જનયત્યનવસ્થિતમ્||૫૫|| ગૌરવં મૃદુતામગ્નેર્ભક્તાશ્રદ્ધાં પ્રવેપનમ્| નખાદીનાં ચ શુક્લત્વં ગાત્રપારુષ્યમેવ ચ||૫૬|| મારુતસ્તુ કફે હીને પિત્તં ચ કુપિતં દ્વયમ્| કરોતિ યાનિ લિઙ્ગાનિ શૃણુ તાનિ સમાસતઃ||૫૭|| ભ્રમમુદ્વેષ્ટનં તોદં દાહં સ્ફુટનવેપને| અઙ્ગમર્દં પરીશોષં દૂયનં ધૂપનં તથા||૫૮|| વાતપિત્તક્ષયે શ્લેષ્મા સ્રોતાંસ્યપિદધદ્ભૃશમ્| ચેષ્ટાપ્રણાશં મૂર્ચ્છાં ચ વાક્સઙ્ગં ચ કરોતિ હિ||૫૯|| વાતશ્લેષ્મક્ષયે પિત્તં દેહૌજઃ સ્રંસયચ્ચરેત્| ગ્લાનિમિન્દ્રિયદૌર્બલ્યં તૃષ્ણાં મૂર્ચ્છાં ક્રિયાક્ષયમ્||૬૦|| પિત્તશ્લેષ્મક્ષયે વાયુર્મર્માણ્યતિનિપીડયન્| પ્રણાશયતિ સઞ્જ્ઞાં ચ વેપયત્યથવા નરમ્||૬૧||
प्रकृतिस्थं यदा पित्तं मारुतः श्लेष्मणः क्षये| स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति||४५|| तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितः| गात्रदेशे भवत्यस्य श्रमो दौर्बल्यमेव च||४६|| प्रकृतिस्थं कफं वायुः क्षीणे पित्ते यदा बली| कर्षेत् कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्||४७|| यदाऽनिलं प्रकृतिगं पित्तं कफपरिक्षये| संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते||४८|| श्लेष्माणं हि समं पित्तं यदा वातपरिक्षये| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात् सतन्द्रागौरवं ज्वरम्||४९|| प्रवृद्धो हि यदा श्लेष्मा पित्ते क्षीणे समीरणम्| रुन्ध्यात्तदा प्रकुर्वीत शीतकं गौरवं रुजम् ||५०|| समीरणे परिक्षीणे कफः पित्तं समत्वगम्| कुर्वीत सन्निरुन्धानो मृद्वग्नित्वं शिरोग्रहम् ||५१|| निद्रां तन्द्रां प्रलापं च हृद्रोगं गात्रगौरवम्| नखादीनां च पीतत्वं ष्ठीवनं कफपित्तयोः||५२|| हीनवातस्य तु श्लेष्मा पित्तेन सहितश्चरन्| करोत्यरोचकापाकौ सदनं गौरवं तथा||५३|| हृल्लासमास्यस्रवणं पाण्डुतां दूयनं मदम्| विरेकस्य च वैषम्यं वैषम्यमनलस्य च||५४|| हीनपित्तस्य तु श्लेष्मा मारुतेनोपसंहितः| स्तम्भं शैत्यं च तोदं च जनयत्यनवस्थितम्||५५|| गौरवं मृदुतामग्नेर्भक्ताश्रद्धां प्रवेपनम्| नखादीनां च शुक्लत्वं गात्रपारुष्यमेव च||५६|| मारुतस्तु कफे हीने पित्तं च कुपितं द्वयम्| करोति यानि लिङ्गानि शृणु तानि समासतः||५७|| भ्रममुद्वेष्टनं तोदं दाहं स्फुटनवेपने| अङ्गमर्दं परीशोषं दूयनं धूपनं तथा||५८|| वातपित्तक्षये श्लेष्मा स्रोतांस्यपिदधद्भृशम्| चेष्टाप्रणाशं मूर्च्छां च वाक्सङ्गं च करोति हि||५९|| वातश्लेष्मक्षये पित्तं देहौजः स्रंसयच्चरेत्| ग्लानिमिन्द्रियदौर्बल्यं तृष्णां मूर्च्छां क्रियाक्षयम्||६०|| पित्तश्लेष्मक्षये वायुर्मर्माण्यतिनिपीडयन्| प्रणाशयति सञ्ज्ञां च वेपयत्यथवा नरम्||६१||
🔊 Audio coming soon
વૃદ્ધિરેકસ્યેત્યાદેરુદાહરણમ્- પ્રકૃતિસ્થં યદા પિત્તમિત્યાદિ| અત્ર કેચિદેતદેવ પરમુદાહરણં દૃષ્ટાન્તાર્થં પઠન્તિ, શેષોદાહરણં તુ કૃત્સ્ને તન્ત્રે બોદ્ધવ્યં; કેચિત્તુ વૃદ્ધિક્ષયવિકલ્પસ્ય દુર્બોધત્વેન સર્વેષામેવ દ્વાદશાનામપિ વિકલ્પાનામાચાર્યેણ લક્ષણં કૃતમિતિ કૃત્વા સર્વમેવ પઠન્તિ| નનુ પ્રકૃતિસ્થે પિત્તે કથં તદા દાહશ્ચેતિ સઙ્ગતં ભવતિ, ન હિ પ્રકૃતિસ્થો દોષો વિકારકારી, ન ચ વાયોર્દાહઃ સમ્ભવતિ| ઉચ્યતે- યત્ર યત્રેતિ વચનાદ્ યત્ર કુપિતેન વાયુના પિત્તં નીતં, તત્ર શરીરાવયવે પ્રકૃતિમાનસ્થિતમપિ પિત્તં વૃદ્ધમેવ, યતસ્તસ્મિન્ પ્રદેશે તાવાન્ પિત્તસમ્બન્ધ ઉચિતો ન ભવત્યેવેત્યધિકેન તત્ર પિત્તેન દાહ ઉપપન્ન એવ, એવમન્યત્રાપિ પ્રકૃતિસ્થસ્યાપિ દોષસ્ય વિકારે વ્યાખ્યેયમ્| અન્યે તુ બ્રુવતે- પ્રકૃતિસ્થાનામપિ દોષાણાં દુષ્ટદોષસમ્બન્ધાદ્વિકારકારિત્વં ભવતિ; યથા- રક્તાદીનામ્| હીનવાતસ્યેત્યાદિ ‘દ્વન્દ્વવૃદ્ધિઃ ક્ષયશ્ચૈકસ્ય’ ઇત્યસ્યોદાહરણમ્| દેહૌજો દેહસારઃ; કિંવા દેહશ્ચ ઓજશ્ચ દેહૌજઃ||૪૫-૬૧||
Adhikarana 13 (62) · Śloka 62
દોષાઃ પ્રવૃદ્ધાઃ સ્વં લિઙ્ગં દર્શયન્તિ યથાબલમ્| ક્ષીણા જહતિ લિઙ્ગં સ્વં, સમાઃ સ્વં કર્મ કુવેતે||૬૨||
दोषाः प्रवृद्धाः स्वं लिङ्गं दर्शयन्ति यथाबलम्| क्षीणा जहति लिङ्गं स्वं, समाः स्वं कर्म कुवेते||६२||
🔊 Audio coming soon
દોષાણાં વૃદ્ધિસામ્યક્ષયલક્ષણાનિ પૃથગાહ- દોષા ઇત્યાદિ| સ્વં લિઙ્ગમિતિ વૈકારિકમ્| યથાબલમિતિ અતિવૃદ્ધૈરતિવૃદ્ધં, મધ્યવૃદ્ધૈર્મધ્યવૃદ્ધમિત્યાદિ| લિઙ્ગં સ્વં જહતીત્યનેન ક્ષીણાનાં પ્રકૃતિલિઙ્ગક્ષયવ્યતિરિક્તં વિકારકર્તૃત્વં નાસ્તીતિ દર્શયતિ; યતો વૃદ્ધા ઉન્માર્ગગામિનો દોષા દૂષ્યં દૂષયન્તો જ્વરાદીન્ કુર્વન્તિ ન ક્ષીણાઃ, સ્વયમેવ દુઃસ્થિતત્વાત્| સ્વં કર્મેતિ પ્રાકૃતં કર્મ| એતે ચ દ્વિષષ્ટિર્ભેદા આવિષ્કૃતતમત્વેનોક્તાઃ; તેનૈકદોષક્ષયે દ્વિદોષવૃદ્ધૌ ચ વૃદ્ધવૃદ્ધતરભેદાદિભ્યોઽધિકત્વમુદ્ભાવનીયમ્ | નનુ ભવત્વેવં સઙ્ખ્યા યદિ સન્નિપાતો દોષાણાં સ્યાત્, સ તુ ન ભવિતુમર્હતિ, યતો વાતાદીનાં પરસ્પરં વિરુદ્ધાઃ સન્તિ ગુણાઃ, વિરુદ્ધગુણાનાં તુ પરસ્પરોપઘાતો ભવતિ, યથા- વહ્નિતોયયોઃ| નૈવં, વિરોધો હિ ભાવાનાં કાર્યોન્નેયઃ, નાન્યતો દૃષ્ટમાત્રેણ કલ્પયિતું પાર્યતે; યતોઽન્યત્ર તોયદહનયોર્ભેદ ઉપલબ્ધઃ, તત્ કિં પાઞ્ચભૌતિકદ્રવ્યારમ્ભેઽપિ તયોર્વિરોધાત્ પાઞ્ચભૌતિકં દ્રવ્યં ન સ્યાત્, તોયાગ્નિગુણાતિરેકાદ્વાઽમ્લરસો ન સ્યાત્ , તસ્માદનુપલબ્ધત્વાદ્દોષસંસર્ગે વિરોધસ્ય સ્વભાવપર્યનુયોગો ન યુજ્યતે| અથ મન્યસે- એવં વિરુદ્ધગુણાનામપિ દોષાણામવિરોધે “વિરુદ્ધગુણસન્નિપાતે ભૂયસાઽલ્પમવજીયતે” (વિ. ૧) ઇતિ, તથા “હ્રાસહેતુર્વિશેષસ્તુ” (સૂ. ૧) ઇતિ વચને તર્હિ નિરર્થકે| ન, અનયોઃ પ્રભાવાત્ પ્રતિપાદિતવિષયવ્યતિરેકે ચરિતાર્થત્વાત્| પ્રભાવસ્તુ તયોર્વિરોધકો ભવત્યેવ; યથા- ત્રિદોષકરનિકુચગતા ગુણાઃ સમાન્ દોષાન્ કુર્વન્તિ પરં, ન તુ વિરુદ્ધત્વેન દોષહરણં કુર્વતે ત્રિદોષકર્તૃત્વપ્રભાવાત્; તથા આમલકેઽમ્લત્વં વાતં હન્તિ, માધુર્યશૈત્યે તુ પિત્તં, શ્લેષ્માણં ચ કટુત્વતિક્તત્વે; નિકુચે ત્વમ્લત્વં કષાયશૈત્યાભિભૂતં વાતં ન નિહન્તિ, માધુર્યશૈત્યે ચામ્લત્વાભિભૂતે પિત્તં ન જયત એવમાદિ| તસ્માદ્દોષાણાં પ્રભાવોઽયં દૃષ્ટત્વાદવધાર્યતે- યત્- ન તે પરસ્પરમુપઘ્નન્તિ| એવમ્ભૂતપ્રભાવત્વે તુ તેષામદૃષ્ટમેવ કારણં, પ્રાણિનાં દુઃખજનકેન હ્યદૃષ્ટેન તેઽવિરોધેન નિવેશ્યન્તે, અત એવ વક્ષ્યતિ- “વિરુદ્ધૈરપિ ન ત્વેતે ગુણૈર્ઘ્નન્તિ પરસ્પરમ્| દોષાઃ સહજસાત્મ્યત્વાદ્ધોરં વિષમહીનિવ” (ચિ. ૨૬) ઇતિ| સહજં દૈવવશાત્ સ્વાભાવિકં સાત્મ્યત્વં સહજસાત્મ્યત્વમ્| અનેન ચ વ્યાખ્યાનેન ‘યથા દોષા અન્યોન્યં નોપઘ્નન્તિ, તથા રસરક્તાદીનપિ નોપહન્યુઃ’ ઇત્યાદિ યદુચ્યતે કૈશ્ચિત્, તત્ સર્વં નિરસ્તમ્| નનુ, “કાલદૂષ્યપ્રકૃતિભિર્દોષસ્તુલ્યો હિ સન્તતમ્| નિષ્પ્રત્યનીકઃ કુરુતે” (ચિ. ૩) ઇતિ ચિકિત્સિતે વક્ષ્યતિ, તેન પ્રકૃતિર્દોષસ્ય પ્રતિપક્ષા ભવતીત્યુક્તં, પ્રકૃતિશ્ચ જન્મપ્રભૃતિવૃદ્ધો વાતાદિરુચ્યતે, “દોષાનુશયિતા હ્યેષાં દેહપ્રકૃતિરુચ્યતે” (સૂ. ૭) ઇત્યાદિવચનાત્; તદયં પ્રાકૃતેન દોષેણ દોષસ્ય વિરોધઃ કથં તર્હ્યુપપન્નઃ? ઉચ્યતે- તત્ર પ્રકૃતેઃ પ્રત્યનીકતા અનનુગુણત્વેન મન્તવ્યા, સમાનાં હિ પ્રકૃતિં પ્રાપ્ય દોષઃ પ્રવૃદ્ધબલો ભવતિ, અસમાનાં તુ પ્રાપ્ય તથા બલવાન્ન ભવતિ, નાસમાનયા પ્રકૃત્યા હન્યતે; એવમન્યત્રાપ્યુન્નેયમ્| અતિવૃદ્ધેન વાયુનાશ્લેષ્મણો દુર્બલસ્ય દુષ્ટત્વાદ્વિરોધો ભવત્યેવ ક્વચિત્, નૈતાવતા સંસર્ગસન્નિપાતાસમ્ભવઃ||૬૨||
Adhikarana 14 (63-72) · Śloka 72
વાતાદીનાં રસાદીનાં મલાનામોજસસ્તથા| ક્ષયાસ્તત્રાનિલાદીનામુક્તં સઙ્ક્ષીણલક્ષણમ્ ||૬૩|| ઘટ્ટતે સહતે શબ્દં નોચ્ચૈર્દ્રવતિ શૂલ્યતે| હૃદયં તામ્યતિ સ્વલ્પચેષ્ટસ્યાપિ રસક્ષયે||૬૪|| પરુષા સ્ફુટિતા મ્લાના ત્વગ્રૂક્ષા રક્તસઙ્ક્ષયે| માંસક્ષયે વિશેષેણ સ્ફિગ્ગ્રીવોદરશુષ્કતા||૬૫|| સન્ધીનાં સ્ફુટનં ગ્લાનિરક્ષ્ણોરાયાસ એવ ચ| લક્ષણં મેદસિ ક્ષીણે તનુત્વં ચોદરસ્ય ચ||૬૬|| કેશલોમનખશ્મશ્રુદ્વિજપ્રપતનં શ્રમઃ| જ્ઞેયમસ્થિક્ષયે લિઙ્ગં સન્ધિશૈથિલ્યમેવ ચ||૬૭|| શીર્યન્ત ઇવ ચાસ્થીનિ દુર્બલાનિ લઘૂનિ ચ| પ્રતતં વાતરોગીણિ ક્ષીણે મજ્જનિ દેહિનામ્||૬૮|| દૌર્બલ્યં મુખશોષશ્ચ પાણ્ડુત્વં સદનં શ્રમઃ| ક્લૈબ્યં શુક્રાવિસર્ગશ્ચ ક્ષીણશુક્રસ્ય લક્ષણમ્||૬૯|| ક્ષીણે શકૃતિ ચાન્ત્રાણિ પીડયન્નિવ મારુતઃ| રૂક્ષસ્યોન્નમયન્ કુક્ષિં તિર્યગૂર્ધ્વં ચ ગચ્છતિ||૭૦|| મૂત્રક્ષયે મૂત્રકૃચ્છ્રં મૂત્રવૈવર્ણ્યમેવ ચ| પિપાસા બાધતે ચાસ્ય મુખં ચ પરિશુષ્યતિ||૭૧|| મલાયનાનિ ચાન્યાનિ શૂન્યાનિ ચ લઘૂનિ ચ| વિશુષ્કાણિ ચ લક્ષ્યન્તે યથાસ્વં મલસઙ્ક્ષયે||૭૨||
वातादीनां रसादीनां मलानामोजसस्तथा| क्षयास्तत्रानिलादीनामुक्तं सङ्क्षीणलक्षणम् ||६३|| घट्टते सहते शब्दं नोच्चैर्द्रवति शूल्यते| हृदयं ताम्यति स्वल्पचेष्टस्यापि रसक्षये||६४|| परुषा स्फुटिता म्लाना त्वग्रूक्षा रक्तसङ्क्षये| मांसक्षये विशेषेण स्फिग्ग्रीवोदरशुष्कता||६५|| सन्धीनां स्फुटनं ग्लानिरक्ष्णोरायास एव च| लक्षणं मेदसि क्षीणे तनुत्वं चोदरस्य च||६६|| केशलोमनखश्मश्रुद्विजप्रपतनं श्रमः| ज्ञेयमस्थिक्षये लिङ्गं सन्धिशैथिल्यमेव च||६७|| शीर्यन्त इव चास्थीनि दुर्बलानि लघूनि च| प्रततं वातरोगीणि क्षीणे मज्जनि देहिनाम्||६८|| दौर्बल्यं मुखशोषश्च पाण्डुत्वं सदनं श्रमः| क्लैब्यं शुक्राविसर्गश्च क्षीणशुक्रस्य लक्षणम्||६९|| क्षीणे शकृति चान्त्राणि पीडयन्निव मारुतः| रूक्षस्योन्नमयन् कुक्षिं तिर्यगूर्ध्वं च गच्छति||७०|| मूत्रक्षये मूत्रकृच्छ्रं मूत्रवैवर्ण्यमेव च| पिपासा बाधते चास्य मुखं च परिशुष्यति||७१|| मलायनानि चान्यानि शून्यानि च लघूनि च| विशुष्काणि च लक्ष्यन्ते यथास्वं मलसङ्क्षये||७२||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રત્યષ્ટાદશક્ષયાનાહ- વાતાદીનામિત્યાદિ| અત્ર મલાનામિત્યનેન મૂત્રપુરીષયોઃ પઞ્ચેન્દ્રિયમલાનાં ચ ગ્રહણમ્| વિશેષેણેતિવચનાદન્યગાત્રાણામપિ શુષ્કતા લભ્યતે| સન્ધીનામિત્યાદિ ભેદઃ- ક્ષયલક્ષણમ્, કેશેત્યાદિ અસ્થિક્ષયસ્ય| બાધતે ચાસ્યેતિ કર્મણિ શેષલક્ષણા ષષ્ઠી| મલાયનાનીત્યનેન પઞ્ચેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનાં મુખનાસિકાચક્ષુઃકર્ણાનાં ત્વગિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનભૂતાનાં ચ લોમકૂપપ્રજનનાનાં યથાસ્વં મલાયનાનિ ગૃહ્યન્તે| યદુક્તં જતૂકર્ણે- “દોષાણાં ધાતૂનામોજોમૂત્રશકૃદિન્દ્રિયમલાનામ્| અષ્ટાદશક્ષયાસ્તે લક્ષ્યાઃ સ્વગુણક્રિયાનાશાત્” ઇતિ||૬૩-૭૨||
Adhikarana 15 (73-75) · Śloka 1
બિભેતિ દુર્બલોઽભીક્ષ્ણં ધ્યાયતિ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ| દુશ્છાયો દુર્મના રૂક્ષઃ ક્ષામશ્ચૈવૌજસઃ ક્ષયે||૭૩|| હૃદિ તિષ્ઠતિ યચ્છુદ્ધં રક્તમીષત્સપીતકમ્| ઓજઃ શરીરે સઙ્ખ્યાતં તન્નાશાન્ના વિનશ્યતિ||૭૪|| પ્રથમં જાયતે હ્યોજઃ શરીરેઽસ્મિઞ્છરીરિણામ્| સર્પિર્વર્ણં મધુરસં લાજગન્ધિ પ્રજાયતે||૭૫|| (ભ્રમરૈઃ ફલપુષ્પેભ્યો યથા સમ્ભ્રિયતે મધુ| તદ્વદોજઃ સ્વકર્મભ્યો ગુણૈઃ સમ્ભ્રિયતે નૃણામ્||૧||)|
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः| दुश्छायो दुर्मना रूक्षः क्षामश्चैवौजसः क्षये||७३|| हृदि तिष्ठति यच्छुद्धं रक्तमीषत्सपीतकम्| ओजः शरीरे सङ्ख्यातं तन्नाशान्ना विनश्यति||७४|| प्रथमं जायते ह्योजः शरीरेऽस्मिञ्छरीरिणाम्| सर्पिर्वर्णं मधुरसं लाजगन्धि प्रजायते||७५|| (भ्रमरैः फलपुष्पेभ्यो यथा सम्भ्रियते मधु| तद्वदोजः स्वकर्मभ्यो गुणैः सम्भ्रियते नृणाम्||१||)|
🔊 Audio coming soon
ઓજઃક્ષયલક્ષણમાહ- બિભેતીત્યાદિ| દુર્મના મનોબલવિહીનઃ| ઓજસો દુર્જ્ઞેયત્વેન લક્ષણમાહ- હૃદીત્યાદિ| શુદ્ધમિતિ શુક્લં, રક્તમીષદિતિ કિઞ્ચિદ્રક્તં, સપીતકમિતિ ઈષત્પીતકં; તેન શુક્લવર્ણમોજઃ, રક્તપીતૌ તુ વર્ણાવત્રાનુગતૌ; કિંવા, ઈષદિત્યલ્પપ્રમાણં, તેનાષ્ટબિન્દુકમોજ ઇતિ દર્શયતિ| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે- “પ્રાણાશ્રયસ્યૌજસોઽષ્ટૌ બિન્દવો હૃદયાશ્રયાઃ” ઇતિ| એતચ્ચાષ્ટબિન્દુકં પરમોજો જ્ઞેયમ્, અર્ધાઞ્જલિપરિમાણં તુ યદોજસ્તદપ્રધાનં; યચ્છારીરે વક્ષ્યતિ- “તાવચ્ચૈવ શ્લૈષ્મિકસ્યૌજસઃ પ્રમાણમ્” (શા. ૭) ઇત્યનેન; તસ્માદ્દ્વિવિધમિહૌજઃ| અત એવાર્થે દશમહામૂલીયે વક્ષ્યતિ- “તત્ પરસ્યૌજસઃ સ્થાનં” (સૂ. ૩૦) ઇતિ; પરસ્ય શ્રેષ્ઠસ્યાષ્ટબિન્દુકસ્યેત્યર્થઃ| ઇહ ચ ક્ષયલક્ષણમર્ધાઞ્જલિમાનસ્યૈવ જ્ઞૈયમ્, અષ્ટબિન્દુકસ્ય ત્વવયવનાશેઽપિ મૃત્યુર્ભવતીતિ હૃદીત્યાદિના ગ્રન્થેન દર્શયતિ| એતચ્ચૌજઃ સર્વધાતુસમુદાયરૂપં, તેન સપ્તધાતુષ્વેવાવરુદ્ધમિતિ નાષ્ટમધાતુત્વાતિપ્રસક્તિઃ ; અત એવ સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “રસાદીનાં શુક્રાન્તાનાં ધાતૂનાં યત્ પરં તેજસ્તત્ ખલ્વોજઃ” (સુ. સૂ. ૧૫) ઇતિ| અન્યત્રાપ્યુક્તં- “ભ્રમરૈઃ ફલપુષ્પેભ્યો યથા સંહ્રિયતે મધુ| તદ્વદોજઃ શરીરેભ્યો ગુણૈઃ સંહ્રિયતે નૃણામ્” ઇતિ| ‘પ્રથમં જાયતે’ ઇત્યાદિપાઠસ્તુ નાતિપ્રસિદ્ધઃ| એતે ચાષ્ટાદશ ક્ષયા આવિષ્કૃતતમત્વેનોક્તાઃ; તેન ઉદકક્ષયસ્વરક્ષયાદ્યનભિધાનં નોદ્ભાવનીયમ્; ઉક્તં હિ- “સ્વરક્ષયમુરોરોગં” ઇતિ; તથોદકક્ષયલક્ષણં યથા- “જિહ્વાતાલ્વોષ્ઠકણ્ઠક્લોમસંશોષં પિપાસાં ચાતિવૃદ્ધાં દૃષ્ટ્વા ઉદકવહાન્યસ્ય સ્રોતાંસિ પ્રદુષ્ટાનીતિ જાનીયાત્” (વિ. ૫) ઇતિ||૭૩-૭૫||
Adhikarana 16 (76-77) · Śloka 77
વ્યાયામોઽનશનં ચિન્તા રૂક્ષાલ્પપ્રમિતાશનમ્| વાતાતપૌ ભયં શોકો રૂક્ષપાનં પ્રજાગરઃ||૭૬|| કફશોણિતશુક્રાણાં મલાનાં ચાતિવર્તનમ્| કાલો ભૂતોપઘાતશ્ચ જ્ઞાતવ્યાઃ ક્ષયહેતવઃ||૭૭||
व्यायामोऽनशनं चिन्ता रूक्षाल्पप्रमिताशनम्| वातातपौ भयं शोको रूक्षपानं प्रजागरः||७६|| कफशोणितशुक्राणां मलानां चातिवर्तनम्| कालो भूतोपघातश्च ज्ञातव्याः क्षयहेतवः||७७||
🔊 Audio coming soon
સામાન્યેન ક્ષયાણાં હેતુમાહ- વ્યાયામ ઇત્યાદિ| પ્રમિતાશનમ્ એકરસાભ્યાસઃ| અતિવર્તનમ્ અતિપ્રવૃત્તિઃ, બહિર્ગમનમિતિ યાવત્| કાલો વાર્ધક્યમાદાનં ચ| ભૂતોપઘાતઃ પિશાચાદ્યુપઘાતઃ| અત્ર વાતક્ષયહેતુર્નોક્તો વિલક્ષણત્વાત્, સ ચાચિન્તનદિવાસ્વપનાદિર્જ્ઞેયઃ; કિંવા, અનશનાત્ કિટ્ટાભાવઃ, તતશ્ચ કિટ્ટરૂપસ્ય વાતસ્યાપ્યનુત્પાદાત્ ક્ષયો જ્ઞેયઃ||૭૬-૭૭||
Adhikarana 17 (78-89) · Śloka 89
ગુરુસ્નિગ્ધામ્લલવણાન્યતિમાત્રં સમશ્નતામ્| નવમન્નં ચ પાનં ચ નિદ્રામાસ્યાસુખાનિ ચ||૭૮|| ત્યક્તવ્યાયામચિન્તાનાં સંશોધનમકુર્વતામ્| શ્લેષ્મા પિત્તં ચ મેદશ્ચ માંસં ચાતિપ્રવર્ધતે||૭૯|| તૈરાવૃતગતિર્વાયુરોજ આદાય ગચ્છતિ| યદા બસ્તિં તદા કૃચ્છ્રો મધુમેહઃ પ્રવર્તતે||૮૦|| સ મારુતસ્ય પિત્તસ્ય કફસ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ| દર્શયત્યાકૃતિં ગત્વા ક્ષયમાપ્યાયતે પુનઃ||૮૧|| ઉપેક્ષયાઽસ્ય જાયન્તે પિડકાઃ સપ્ત દારુણાઃ| માંસલેષ્વવકાશેષુ મર્મસ્વપિ ચ સન્ધિષુ||૮૨|| શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની સર્ષપી તથા| અલજી વિનતાખ્યા ચ વિદ્રધી ચેતિ સપ્તમી||૮૩|| અન્તોન્નતા મધ્યનિમ્ના શ્યાવા ક્લેદરુગન્વિતા| શરાવિકા સ્યાત્ પિડકા શરાવાકૃતિસંસ્થિતા||૮૪|| અવગાઢાર્તિનિસ્તોદા મહાવાસ્તુપરિગ્રહા| શ્લક્ષ્ણા કચ્છપપૃષ્ઠાભા પિડકા કચ્છપી મતા||૮૫|| સ્તબ્ધા સિરાજાલવતી સ્નિગ્ધાસ્રાવા મહાશયા| રુજાનિસ્તોદબહુલા સૂક્ષ્મચ્છિદ્રા ચ જાલિની||૮૬|| પિડકા નાતિમહતી ક્ષિપ્રપાકા મહારુજા| સર્ષપી સર્ષપાભાભિઃ પિડકાભિશ્ચિતા ભવેત્||૮૭|| દહતિ ત્વચમુત્થાને તૃષ્ણામોહજ્વરપ્રદા| વિસર્પત્યનિશં દુઃખાદ્દહત્યગ્નિરિવાલજી||૮૮|| અવગાઢરુજાક્લેદા પૃષ્ઠે વાઽપ્યુદરેઽપિ વા| મહતી વિનતા નીલા પિડકા વિનતા મતા||૮૯||
गुरुस्निग्धाम्ललवणान्यतिमात्रं समश्नताम्| नवमन्नं च पानं च निद्रामास्यासुखानि च||७८|| त्यक्तव्यायामचिन्तानां संशोधनमकुर्वताम्| श्लेष्मा पित्तं च मेदश्च मांसं चातिप्रवर्धते||७९|| तैरावृतगतिर्वायुरोज आदाय गच्छति| यदा बस्तिं तदा कृच्छ्रो मधुमेहः प्रवर्तते||८०|| स मारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर्मुहुः| दर्शयत्याकृतिं गत्वा क्षयमाप्यायते पुनः||८१|| उपेक्षयाऽस्य जायन्ते पिडकाः सप्त दारुणाः| मांसलेष्ववकाशेषु मर्मस्वपि च सन्धिषु||८२|| शराविका कच्छपिका जालिनी सर्षपी तथा| अलजी विनताख्या च विद्रधी चेति सप्तमी||८३|| अन्तोन्नता मध्यनिम्ना श्यावा क्लेदरुगन्विता| शराविका स्यात् पिडका शरावाकृतिसंस्थिता||८४|| अवगाढार्तिनिस्तोदा महावास्तुपरिग्रहा| श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठाभा पिडका कच्छपी मता||८५|| स्तब्धा सिराजालवती स्निग्धास्रावा महाशया| रुजानिस्तोदबहुला सूक्ष्मच्छिद्रा च जालिनी||८६|| पिडका नातिमहती क्षिप्रपाका महारुजा| सर्षपी सर्षपाभाभिः पिडकाभिश्चिता भवेत्||८७|| दहति त्वचमुत्थाने तृष्णामोहज्वरप्रदा| विसर्पत्यनिशं दुःखाद्दहत्यग्निरिवालजी||८८|| अवगाढरुजाक्लेदा पृष्ठे वाऽप्युदरेऽपि वा| महती विनता नीला पिडका विनता मता||८९||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ સપ્તપિડકા વક્તવ્યાઃ, અતસ્તાસાં પ્રધાનહેતુત્વેન પ્રમેહાનેવ તાવન્નિદાનાદિક્રમેણાહ- ગુર્વિત્યાદિ| નવં પાનમિતિ નવં મદ્યમ્| નિદ્રામાસ્યાસુખાનિ ચેત્યત્રાન્તે ‘ભજતાં’ ઇતિ શેષઃ| ઓજઃ પ્રસાદો ધાતૂનામિતિ યાવત્| કૃચ્છ્ર્ ઇતિ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ| ઉપેક્ષયા અચિકિત્સયા| શરાવિકાદિસઞ્જ્ઞાન્વયો વિવરણે સ્ફુટઃ| અલજીસઞ્જ્ઞા રૂઢા| એતાશ્ચ પ્રાધાન્યાદુક્તાઃ| તેન સુશ્રુતેઽપિ પિડકાધિક્યમુક્તં યત્, તન્ન વિરોધિ| સિરાજાલં સિરાસમૂહઃ| ચિતા અધિષ્ઠિતા||૭૮-૮૯||
Adhikarana 18 (90-100) · Śloka 100
વિદ્રધિં દ્વિવિધામાહુર્બાહ્યામાભ્યન્તરીં તથા| બાહ્યા ત્વક્સ્નાયુમાંસોત્થા કણ્ડરાભા મહારુજા||૯૦|| શીતકાન્નવિદાહ્યુષ્ણરૂક્ષશુષ્કાતિભોજનાત્| વિરુદ્ધાજીર્ણસઙ્ક્લિષ્ટવિષમાસાત્મ્યભોજનાત્||૯૧|| વ્યાપન્નબહુમદ્યત્વાદ્વેગસન્ધારણાચ્છ્રમાત્| જિહ્મવ્યાયામશયનાદતિભારાધ્વમૈથુનાત્||૯૨|| અન્તઃશરીરે માંસાસૃગાવિશન્તિ યદા મલાઃ| તદા સઞ્જાયતે ગ્રન્થિર્ગમ્ભીરસ્થઃ સુદારુણઃ||૯૩|| હૃદયે ક્લોમ્નિ યકૃતિ પ્લીહ્નિ કુક્ષૌ ચ વૃક્કયોઃ| નાભ્યાં વઙ્ક્ષણયોર્વાઽપિ બસ્તૌ વા તીવ્રવેદનઃ||૯૪|| દુષ્ટરક્તાતિમાત્રત્વાત્ સ વૈ શીઘ્રં વિદહ્યતે| તતઃ શીઘ્રવિદાહિત્વાદ્વિદ્રધીત્યભિધીયતે||૯૫|| વ્યધચ્છેદભ્રમાનાહશબ્દસ્ફુરણસર્પણૈઃ| વાતિકીં, પૈત્તિકીં તૃષ્ણાદાહમોહમદજ્વરૈઃ||૯૬|| જૃમ્ભોત્ક્લેશારુચિસ્તમ્ભશીતકૈઃ શ્લૈષ્મિકીં વિદુઃ| સર્વાસુ ચ મહચ્છૂલં વિદ્રધીષૂપજાયતે||૯૭|| શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્ભિદ્યત ઇવ ચોલ્મુકૈરિવ દહ્યતે| વિદ્રધી વ્યમ્લતા યાતા વૃશ્ચિકૈરિવ દશ્યતે||૯૮|| તનુ રૂક્ષારુણં શ્યાવં ફેનિલં વાતવિદ્રધી| તિલમાષકુલત્થોદસન્નિભં પિત્તવિદ્રધી||૯૯|| શ્લૈષ્મિકી સ્રવતિ શ્વેતં પિચ્છિલં બહલં બહુ| લક્ષણં સર્વમેવૈતદ્ભજતે સાન્નિપાતિકી||૧૦૦||
विद्रधिं द्विविधामाहुर्बाह्यामाभ्यन्तरीं तथा| बाह्या त्वक्स्नायुमांसोत्था कण्डराभा महारुजा||९०|| शीतकान्नविदाह्युष्णरूक्षशुष्कातिभोजनात्| विरुद्धाजीर्णसङ्क्लिष्टविषमासात्म्यभोजनात्||९१|| व्यापन्नबहुमद्यत्वाद्वेगसन्धारणाच्छ्रमात्| जिह्मव्यायामशयनादतिभाराध्वमैथुनात्||९२|| अन्तःशरीरे मांसासृगाविशन्ति यदा मलाः| तदा सञ्जायते ग्रन्थिर्गम्भीरस्थः सुदारुणः||९३|| हृदये क्लोम्नि यकृति प्लीह्नि कुक्षौ च वृक्कयोः| नाभ्यां वङ्क्षणयोर्वाऽपि बस्तौ वा तीव्रवेदनः||९४|| दुष्टरक्तातिमात्रत्वात् स वै शीघ्रं विदह्यते| ततः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधीत्यभिधीयते||९५|| व्यधच्छेदभ्रमानाहशब्दस्फुरणसर्पणैः| वातिकीं, पैत्तिकीं तृष्णादाहमोहमदज्वरैः||९६|| जृम्भोत्क्लेशारुचिस्तम्भशीतकैः श्लैष्मिकीं विदुः| सर्वासु च महच्छूलं विद्रधीषूपजायते||९७|| शस्त्रास्त्रैर्भिद्यत इव चोल्मुकैरिव दह्यते| विद्रधी व्यम्लता याता वृश्चिकैरिव दश्यते||९८|| तनु रूक्षारुणं श्यावं फेनिलं वातविद्रधी| तिलमाषकुलत्थोदसन्निभं पित्तविद्रधी||९९|| श्लैष्मिकी स्रवति श्वेतं पिच्छिलं बहलं बहु| लक्षणं सर्वमेवैतद्भजते सान्निपातिकी||१००||
🔊 Audio coming soon
વિદ્રધિં દ્વિવિધામિત્યનેનાભ્યન્તરવિદ્રધેરપિ વિદ્રધિત્વેન પિડકાનાં સપ્તત્વેઽવિરોધ ઇતિ દર્શયતિ| કણ્ડરાભા સ્થૂલસ્નાય્વાકારા| અન્તર્વિદ્રધેર્ગરીયસ્ત્વેન નિદાનાન્યાહ- શીતકેત્યાદિ| સઙ્ક્લિષ્ટં દોષલમ્| વ્યાપન્નં ચ બહુ ચ મદ્યમુપયુઙ્ક્તે યઃ સ વ્યાપન્નબહુમદ્યઃ| અન્તઃશરીર ઇતિ કોષ્ઠે| મલા દોષાઃ| ગ્રન્થિરિવ ગ્રન્થિઃ| સ ઇતિ ગ્રન્થિઃ| વ્યધાદયો વ્યથાપ્રકારાઃ | શીતમેવ શીતકમ્| વ્યમ્લતાં યાતા વિદાહં પ્રાપ્તા| તમકઃ શ્વાસભેદઃ||૯૦-૧૦૦||
Adhikarana 19 (101-103) · Śloka 103
અથાસાં વિદ્રધીનાં સાધ્યાસાધ્યત્વવિશેષજ્ઞાનાર્થં સ્થાનકૃતં લિઙ્ગવિશેષમુપદેક્ષ્યામઃ- તત્ર પ્રધાનમર્મજાયાં વિદ્રધ્યાં હૃદ્ધટ્ટનતમકપ્રમોહકાસશ્વાસાઃ, ક્લોમજાયાં પિપાસામુખશોષગલગ્રહાઃ, યકૃજ્જાયાં શ્વાસઃ, પ્લીહજાયામુચ્છ્વાસોપરોધઃ, કુક્ષિજાયાં કુક્ષિપાર્શ્વાન્તરાંસશૂલં, વૃક્કજાયાં પૃષ્ઠકટિગ્રહઃ, નાભિજાયાં હિક્કા, વઙ્ક્ષણજાયાં સક્થિસાદઃ, બસ્તિજાયાં કૃચ્છ્રપૂતિમૂત્રવર્ચસત્વં ચેતિ||૧૦૧|| પક્વપ્રભિન્નાસૂર્ધ્વજાસુ મુખાત્ સ્રાવઃ સ્રવતિ, અધોજાસુ ગુદાત્, ઉભયતસ્તુ નાભિજાસુ||૧૦૨|| આસાં હૃન્નાભિબસ્તિજાઃ પરિપક્વાઃ સાન્નિપાતિકી ચ મરણાય; શેષાઃ પુનઃ કુશલમાશુપ્રતિકારિણં ચિકિત્સકમાસાદ્યોપશામ્યન્તિ| તસ્માદચિરોત્થિતાં વિદ્રધીં શસ્ત્રસર્પવિદ્યુદગ્નિતુલ્યાં સ્નેહવિરેચનૈરાશ્વેવોપક્રમેત્ સર્વશો ગુલ્મવચ્ચેતિ||૧૦૩||
अथासां विद्रधीनां साध्यासाध्यत्वविशेषज्ञानार्थं स्थानकृतं लिङ्गविशेषमुपदेक्ष्यामः- तत्र प्रधानमर्मजायां विद्रध्यां हृद्धट्टनतमकप्रमोहकासश्वासाः, क्लोमजायां पिपासामुखशोषगलग्रहाः, यकृज्जायां श्वासः, प्लीहजायामुच्छ्वासोपरोधः, कुक्षिजायां कुक्षिपार्श्वान्तरांसशूलं, वृक्कजायां पृष्ठकटिग्रहः, नाभिजायां हिक्का, वङ्क्षणजायां सक्थिसादः, बस्तिजायां कृच्छ्रपूतिमूत्रवर्चसत्वं चेति||१०१|| पक्वप्रभिन्नासूर्ध्वजासु मुखात् स्रावः स्रवति, अधोजासु गुदात्, उभयतस्तु नाभिजासु||१०२|| आसां हृन्नाभिबस्तिजाः परिपक्वाः सान्निपातिकी च मरणाय; शेषाः पुनः कुशलमाशुप्रतिकारिणं चिकित्सकमासाद्योपशाम्यन्ति| तस्मादचिरोत्थितां विद्रधीं शस्त्रसर्पविद्युदग्नितुल्यां स्नेहविरेचनैराश्वेवोपक्रमेत् सर्वशो गुल्मवच्चेति||१०३||
🔊 Audio coming soon
કુક્ષિપાર્શ્વાન્તરાંસશૂલમિતિ કુક્ષિપાર્શ્વાન્તરાંસેષુ શૂલમ્ | હૃન્નાભિબસ્તિજાસુ સાન્નિપાતિકીં પૃથક્ પઠન્ સાન્નિપાતિકીં પક્વામપક્વાં ચાસાધ્યાં દર્શયતિ| શસ્ત્રાદિદૃષ્ટાન્તત્રયાચ્છસ્ત્રવન્મર્મચ્છેદકત્વં, સર્પવદાશુસઞ્જ્ઞાહારિત્વં, વિદ્યુદગ્નિવદાશુમારકત્વં જ્ઞેયમ્||૧૦૧-૧૦૩||
Adhikarana 20 (104-107) · Śloka 107
ભવન્તિ ચાત્ર- વિના પ્રમેહમપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ| તાવચ્ચૈતા ન લક્ષ્યન્તે યાવદ્વાસ્તુપરિગ્રહઃ||૧૦૪|| શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની ચેતિ દુઃસહાઃ| જાયન્તે તા હ્યતિબલાઃ પ્રભૂતશ્લેષ્મમેદસઃ||૧૦૫|| સર્ષપી ચાલજી ચૈવ વિનતા વિદ્રધી ચ યાઃ| સાધ્યઃ પિત્તોલ્બણાસ્તાસ્તુ સમ્ભવન્ત્યલ્પમેદસઃ||૧૦૬|| મર્મસ્વંસે ગુદે પાણ્યોઃ સ્તને સન્ધિષુ પાદયોઃ| જાયન્તે યસ્ય પિડિકાઃ સ પ્રમેહી ન જીવતિ||૧૦૭||
भवन्ति चात्र- विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः| तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहः||१०४|| शराविका कच्छपिका जालिनी चेति दुःसहाः| जायन्ते ता ह्यतिबलाः प्रभूतश्लेष्ममेदसः||१०५|| सर्षपी चालजी चैव विनता विद्रधी च याः| साध्यः पित्तोल्बणास्तास्तु सम्भवन्त्यल्पमेदसः||१०६|| मर्मस्वंसे गुदे पाण्योः स्तने सन्धिषु पादयोः| जायन्ते यस्य पिडिकाः स प्रमेही न जीवति||१०७||
🔊 Audio coming soon
પ્રમેહં વિનાઽપ્યુક્તપિડકાસમ્ભવં દર્શયતિ- વિનેત્યાદિ| એતેન ચ પિડકાનાં માધુમેહિકત્વં યત્ પૂર્વમુક્તં તત્ પ્રાયિકત્વેન જ્ઞેયમ્| વાસ્તુ સ્થાનમ્| વિદ્રધી ચેતિ બાહ્યવિદ્રધી||૧૦૪-૧૦૭||
Adhikarana 21 (108-111) · Śloka 111
તથાઽન્યાઃ પિડકાઃ સન્તિ રક્તપીતાસિતારુણાઃ| પાણ્ડુરાઃ પાણ્ડુવર્ણાશ્ચ ભસ્માભા મેચકપ્રભાઃ||૧૦૮|| મૃદ્વ્યશ્ચ કઠિનાશ્ચાન્યાઃ સ્થૂલાઃ સૂક્ષ્માસ્તથાઽપરાઃ| મન્દવેગા મહાવેગાઃ સ્વલ્પશૂલા મહારુજઃ||૧૦૯|| તા બુદ્ધ્વા મારુતાદીનાં યથાસ્વૈર્હેતુલક્ષણૈઃ| બ્રૂયાદુપચરેચ્ચાશુ પ્રાગુપદ્રવદર્શનાત્||૧૧૦|| તૃટ્શ્વાસમાંસસઙ્કોથમોહહિક્કામદજ્વરાઃ| વીસર્પમર્મસંરોધાઃ પિડકાનામુપદ્રવાઃ||૧૧૧||
तथाऽन्याः पिडकाः सन्ति रक्तपीतासितारुणाः| पाण्डुराः पाण्डुवर्णाश्च भस्माभा मेचकप्रभाः||१०८|| मृद्व्यश्च कठिनाश्चान्याः स्थूलाः सूक्ष्मास्तथाऽपराः| मन्दवेगा महावेगाः स्वल्पशूला महारुजः||१०९|| ता बुद्ध्वा मारुतादीनां यथास्वैर्हेतुलक्षणैः| ब्रूयादुपचरेच्चाशु प्रागुपद्रवदर्शनात्||११०|| तृट्श्वासमांससङ्कोथमोहहिक्कामदज्वराः| वीसर्पमर्मसंरोधाः पिडकानामुपद्रवाः||१११||
🔊 Audio coming soon
પ્રમેહપિડકાપ્રસઙ્ગેનાન્યાસામપિ પિડકાનામાવિષ્કૃતાનાં લક્ષણં બ્રૂતે- તથાઽન્યા ઇત્યાદિ| પાણ્ડુરા ધૂસરાઃ, પાણ્ડુવર્ણાસ્તુ રૂક્ષપાણ્ડુવર્ણા જ્ઞેયાઃ| મેચકપ્રભાઃ સ્નિગ્ધકૃષ્ણવર્ણાઃ| ઉપચરેચ્ચેતિ મારુતાદીનાં ભેષજૈરિત્યર્થાદ્ભવતિ| પ્રાગુપદ્રવદર્શનાદિત્યનેન ઉપદ્રવયુક્તા પિડકા અસાધ્યેતિ દર્શયતિ| સઙ્કોથઃ પૂતિભાવઃ||૧૦૮-૧૧૧||
Adhikarana 22 (112-113) · Śloka 113
ક્ષયઃ સ્થાનં ચ વૃદ્ધિશ્ચ દોષાણાં ત્રિવિધા ગતિઃ| ઊર્ધ્વં ચાધશ્ચ તિર્યક્ચ વિજ્ઞેયા ત્રિવિધાઽપરા||૧૧૨|| ત્રિવિધા ચાપરા કોષ્ઠશાખામર્માસ્થિસન્ધિષુ| ઇત્યુક્તા વિધિભેદેન દોષાણાં ત્રિવિધા ગતિઃ||૧૧૩||
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च दोषाणां त्रिविधा गतिः| ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च विज्ञेया त्रिविधाऽपरा||११२|| त्रिविधा चापरा कोष्ठशाखामर्मास्थिसन्धिषु| इत्युक्ता विधिभेदेन दोषाणां त्रिविधा गतिः||११३||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ દોષાણાં ગતિં વિવૃણોતિ- ક્ષય ઇત્યાદિ| સ્થાનં સ્વમાનવસ્થાનમ્| ગતિઃ પ્રકારોઽવસ્થા વા| ચય ઇત્યત્ર પ્રશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ, તેન પ્રકૃષ્ટચયઃ; એવં પ્રકૃષ્ટઃ કોપઃ પ્રકોપઃ; એવં પ્રશમોઽપિ| એતેન વર્ષાદિષુ પિત્તાદીનાં પ્રકૃષ્ટશ્ચયો ભવતીતિ દર્શ્યતે, ઇતરદોષસ્યાપિ ચ સ્તોકમાત્રેણ ચયો યથાસમ્ભવં સૂચ્યતે; તેન શરદ્યનુબલત્વેન કફપ્રકોપો ભવતીત્યાદિ ગૃહીતં ભવતિ||૧૧૨-૧૧૩||
Adhikarana 23 (114) · Śloka 115
ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ પિત્તાદીનાં યથાક્રમમ્| ભવન્ત્યેકૈકશઃ ષટ્સુ કાલેષ્વભ્રાગમાદિષુ||૧૧૪|| ગતિઃ કાલકૃતા ચૈષા ચયાદ્યા પુનરુચ્યતે|૧૧૫|
चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथाक्रमम्| भवन्त्येकैकशः षट्सु कालेष्वभ्रागमादिषु||११४|| गतिः कालकृता चैषा चयाद्या पुनरुच्यते|११५|
🔊 Audio coming soon
યથાક્રમમિતિ વર્ષાશરદ્ધેમન્તવસન્તગ્રીષ્મપ્રાવૃટ્ક્રમેણ; કિંવા યથાક્રમમિતિ યથાયોગ્યતયા| પિત્તાદીનામિતિ પિત્તશ્લેષ્મવાતાનામ્| એકૈકશ ઇતિ અયૌગપદ્યેન| એતચ્ચ પ્રાધાન્યેનૈવ જ્ઞેયં, તેન પ્રાવૃષિ શ્લેષ્મપિત્તકોપેનાપ્રધાનેન ન વ્યભિચારઃ| યદુક્તં- “વર્ષાસ્વગ્નિબલે હીને કુપ્યન્તિ પવનાદયઃ” (સૂ.અ.૬) ઇતિ| અત્ર હિ પવનાદય ઇતિ પવનપ્રધાનાઃ; એવં વસન્તે વાતપિત્તપ્રકોપે વ્યાખ્યેયમ્| અત્ર ચ ષટ્સુ ઋતુષુ પિત્તશ્લેષ્મવાતાનાં પ્રબલચયાદયો વિભજ્યમાનત્વેન; તેન પિત્તચયકાલે વાતસ્ય કોપઃ, શરદિ પિત્તસ્ય પ્રકોપકાલે વાતપ્રશમઃ, હેમન્તે પિત્તપ્રશમઃ કફસ્ય ચયઃ, વસન્તે તુ કફપ્રકોપ એવ પરં, તથા કફપ્રશમકે ગ્રીષ્મે વાતચય ઇતિ ચ સ્યાત્| વાતં પરિત્યજ્ય પિત્તાદીનામિત્યભિધાનાં વિસર્ગસ્યાભિપ્રેતત્વેનાગ્રે વક્તવ્યત્વાત્ કૃતં, વિસર્ગે ચ પિત્તચય એવ ભવતીતિ કૃત્વા||૧૧૪||-
Adhikarana 24 (115-118) · Śloka 118
ગતિશ્ચ દ્વિવિધા દૃષ્ટા પ્રાકૃતી વૈકૃતી ચ યા||૧૧૫|| પિત્તાદેવોષ્મણઃ પક્તિર્નરાણામુપજાયતે| તચ્ચ પિત્તં પ્રકુપિતં વિકારાન્ કુરુતે બહૂન્||૧૧૬|| પ્રાકૃતસ્તુ બલં શ્લેષ્મા વિકૃતો મલ ઉચ્યતે| સ ચૈવૌજઃ સ્મૃતઃ કાયે સ ચ પાપ્મોપદિશ્યતે||૧૧૭|| સર્વા હિ ચેષ્ટા વાતેન સ પ્રાણઃ પ્રાણીનાં સ્મૃતઃ| તેનૈવ રોગા જાયન્તે તેન ચૈવોપરુધ્યતે||૧૧૮||
गतिश्च द्विविधा दृष्टा प्राकृती वैकृती च या||११५|| पित्तादेवोष्मणः पक्तिर्नराणामुपजायते| तच्च पित्तं प्रकुपितं विकारान् कुरुते बहून्||११६|| प्राकृतस्तु बलं श्लेष्मा विकृतो मल उच्यते| स चैवौजः स्मृतः काये स च पाप्मोपदिश्यते||११७|| सर्वा हि चेष्टा वातेन स प्राणः प्राणीनां स्मृतः| तेनैव रोगा जायन्ते तेन चैवोपरुध्यते||११८||
🔊 Audio coming soon
ગતિભેદાન્તરમાહ- ગતિશ્ચેત્યાદિ| અત્ર પિત્તમાદૌ કૃતં શરીરસ્થિતિહેત્વગ્નિકર્તૃત્વેન| પક્તિઃ પાકઃ| બલમિતિ બલહેતુત્વેન| મલ ઇતિ શરીરમલિનીકરણાત્| ઓજ ઇતિ સારભૂતં; યદિ વા દ્વિતીયશ્લૈષ્મિકૌજોહેતુત્વેનૌજઃ| વક્ષ્યતિ હિ શારીરે- “તાવચ્ચૈવ શ્લૈષ્મિકસ્યૌજસશ્ચ પ્રમાણમ્” (શા.અ.૭) ઇતિ| દુઃખહેતુત્વાત્ પાપ્મા| સર્વા હિ ચેષ્ટા ઇતિ અવિકૃતગમનાદ્યાઃ| ઉપરુધ્યતે મ્રિયતે||૧૧૫-૧૧૮||
Adhikarana 25 (119) · Śloka 119
નિત્યં સન્નિહિતામિત્રં સમીક્ષ્યાત્માનમાત્મવાન્| નિત્યં યુક્તઃ પરિચરેદિચ્છન્નાયુરનિત્વરમ્||૧૧૯||
नित्यं सन्निहितामित्रं समीक्ष्यात्मानमात्मवान्| नित्यं युक्तः परिचरेदिच्छन्नायुरनित्वरम्||११९||
🔊 Audio coming soon
આત્મવાનિતિ પ્રશંસાયાં મતુપ્પ્રત્યયઃ| યુક્ત ઇત્યુદ્યુક્તઃ| અનિત્વરમ્ અગત્વરમ્||૧૧૯||
Adhikarana 26 (120-121) · Śloka 121
તત્ર શ્લોકૌ- શિરોરોગાઃ સહૃદ્રોગા રોગા માનવિકલ્પજાઃ| ક્ષયાઃ સપિડકાશ્ચોક્તા દોષાણાં ગતિરેવ ચ||૧૨૦|| કિયન્તઃશિરસીયેઽસ્મિન્નધ્યાયે તત્ત્વદર્શિના| જ્ઞાનાર્થં ભિષજાં ચૈવ પ્રજાનાં ચ હિતૈષિણા||૧૨૧||
तत्र श्लोकौ- शिरोरोगाः सहृद्रोगा रोगा मानविकल्पजाः| क्षयाः सपिडकाश्चोक्ता दोषाणां गतिरेव च||१२०|| कियन्तःशिरसीयेऽस्मिन्नध्याये तत्त्वदर्शिना| ज्ञानार्थं भिषजां चैव प्रजानां च हितैषिणा||१२१||
🔊 Audio coming soon
તત્ર શ્લોકાવિત્યાદિ||૧૨૦-૧૨૧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને કિયન્તઃશિરસીયો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने कियन्तःशिरसीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને રોગચતુષ્કે કિયન્તઃશિરસીયો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||