17. kiyantaḥśirasīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કિયન્તઃશિરસીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7

કિયન્તઃ શિરસિ પ્રોક્તા રોગા હૃદિ ચ દેહિનામ્| કતિ ચાપ્યનિલાદીનાં રોગા માનવિકલ્પજાઃ||૩|| ક્ષયાઃ કતિ સમાખ્યાતાઃ પિડકાઃ કતિ ચાનઘ!| ગતિઃ કતિવિધા ચોક્તા દોષાણાં દોષસૂદન!||૪|| હુતાશવેશસ્ય વચસ્તચ્છ્રુત્વા ગુરુરબ્રવીત્| પૃષ્ટવાનસિ યત્ સૌમ્ય! તન્મે શૃણુ સવિસ્તરમ્||૫|| દૃષ્ટાઃ પઞ્ચ શિરોરોગાઃ પઞ્ચૈવ હૃદયામયાઃ| વ્યાધીનાં હ્યધિકા ષષ્ટિર્દોષમાનવિકલ્પજા||૬|| દશાષ્ટૌ ચ ક્ષયાઃ સપ્ત પિડકા માધુમેહિકાઃ| દોષાણાં ત્રિવિધા ચોક્તા ગતિર્વિસ્તરતઃ શૃણુ||૭||

Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 11

સન્ધારણાદ્દિવાસ્વપ્નાદ્રાત્રૌ જાગરણાન્મદાત્| ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાદવશ્યાયાત્ પ્રાગ્વાતાદતિમૈથુનાત્||૮|| ગન્ધાદસાત્મ્યાદાઘ્રાતાદ્રજોધૂમહિમાતપાત્| ગુર્વમ્લહરિતાદાનાદતિ શીતામ્બુસેવનાત્||૯|| શિરોઽભિઘાતાદ્દુષ્ટામાદ્રોદનાદ્બાષ્પનિગ્રહાત્ | મેઘાગમાન્મનસ્તાપાદ્દેશકાલવિપર્યયાત્||૧૦|| વાતાદયઃ પ્રકુપ્યન્તિ શિરસ્યસ્રં ચ દુષ્યતિ| તતઃ શિરસિ જાયન્તે રોગા વિવિધલક્ષણાઃ||૧૧||

Adhikarana 4 (12) · Śloka 12

પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતાં યત્ર શ્રિતાઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ| યદુત્તમાઙ્ગમાઙ્ગાનાં શિરસ્તદભિધીયતે||૧૨||

Adhikarana 5 (13-14) · Śloka 14

અર્ધાવભેદકો વા સ્યાત્ સર્વં વા રુજ્યતે શિરઃ| પ્રતિશ્યામુખનાસાક્ષિકર્ણરોગશિરોભ્રમાઃ||૧૩|| અર્દિતં શિરસઃ કમ્પો ગલમન્યાહનુગ્રહઃ| વિવિધાશ્ચાપરે રોગા વાતાદિક્રિમિસમ્ભવાઃ||૧૪||

Adhikarana 6 (15-21) · Śloka 21

પૃથગ્દિષ્ટાસ્તુ યે પઞ્ચ સઙ્ગ્રહે પરમર્ષિભિઃ| શિરોગદાંસ્તાઞ્છૃણુ મે યથાસ્વૈર્હેતુલક્ષણૈઃ||૧૫|| ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાતિભાષ્યાભ્યાં તીક્ષ્ણપાનાત્ પ્રજાગરાત્| શીતમારુતસંસ્પર્શાદ્વ્યવાયાદ્વેગનિગ્રહાત્||૧૬|| ઉપવાસાદભીઘાતાદ્વિરેકાદ્વમનાદતિ| બાષ્પશોકભયત્રાસાદ્ભારમાર્ગાતિકર્શનાત્||૧૭|| શિરોગતાઃ સિરા વૃદ્ધો વાયુરાવિશ્ય કુપ્યતિ| તતઃ શૂલં મહત્તસ્ય વાતાત્ સમુપજાયતે||૧૮|| નિસ્તુદ્યેતે ભૃશં શઙ્કૌ ઘાટા સમ્ભિદ્યતે તથા| સભ્રૂમધ્યં લલાટં ચ તપતીવાતિવેદનમ્||૧૯|| વધ્યેતે સ્વનતઃ શ્રોત્રે નિષ્કૃષ્યેતે ઇવાક્ષિણી| ઘૂર્ણતીવ શિરઃ સર્વં સન્ધિભ્ય ઇવ મુચ્યતે||૨૦|| સ્ફુરત્યતિ સિરાજાલં સ્તભ્યતે ચ શિરોધરા| સ્નિગ્ધોષ્ણમુપશેતે ચ શિરોરોગેઽનિલાત્મકે||૨૧||

Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23

કટ્વમ્લલવણક્ષારમદ્યક્રોધાતપાનલૈઃ| પિત્તં શિરસિ સન્દુષ્ટં શિરોરોગાય કલ્પતે||૨૨|| દહ્યતે રુજ્યતે તેન શિરઃ શીતં સુષૂયતે | દહ્યેતે ચક્ષુષી તૃષ્ણા ભ્રમઃ સ્વેદશ્ચ જાયતે||૨૩||

Adhikarana 8 (24-26) · Śloka 26

આસ્યાસુખૈઃ સ્વપ્નસુખૈર્ગુરુસ્નિગ્ધાતિભોજનૈઃ| શ્લેષ્મા શિરસિ સન્દુષ્ટઃ શિરોરોગાય કલ્પતે||૨૪|| શિરો મન્દરુજં તેન સુપ્તં સ્તિમિતભારિકમ્| ભવત્યુત્પદ્યતે તન્દ્રા તથાઽઽલસ્યમરોચકઃ||૨૫|| વાતાચ્છૂલં ભ્રમઃ કમ્પઃ પિતાદ્દાહો મદસ્તૃષા| કફાદ્ગુરુત્વં તન્દ્રા ચ શિરોરોગે ત્રિદોષજે||૨૬||

Adhikarana 9 (27-29) · Śloka 29

તિલક્ષીરગુડાજીર્ણપૂતિસઙ્કીર્ણભોજનાત્| ક્લેદોઽસૃક્કફમાંસાનાં દોષલસ્યોપજાયતે||૨૭|| તતઃ શિરસિ સઙ્ક્લેદાત્ ક્રિમયઃ પાપકર્મણઃ| જનયન્તિ શિરોરોગં જાતા બીભત્સલક્ષણમ્||૨૮|| વ્યધચ્છેદરુજાકણ્ડૂશોફદૌર્ગત્યદુઃખિતમ્ | ક્રિમિરોગાતુરં વિદ્યાત્ ક્રિમીણાં દર્શનેન ચ||૨૯||

Adhikarana 10 (30-40) · Śloka 40

શોકોપવાસવ્યાયામરૂક્ષશુષ્કાલ્પભોજનૈઃ | વાયુરાવિશ્ય હૃદયં જનયત્યુત્તમાં રુજમ્||૩૦|| વેપથુર્વેષ્ટનં સ્તમ્ભઃ પ્રમોહઃ શૂન્યતા દરઃ | હૃદિ વાતાતુરે રૂપં જીર્ણે ચાત્યર્થવેદના||૩૧|| ઉષ્ણામ્લલવણક્ષારકટુકાજીર્ણભોજનૈઃ| મદ્યક્રોધાતપૈશ્ચાશુ હૃદિ પિત્તં પ્રકુપ્યતિ||૩૨|| હૃદ્દાહસ્તિક્તતા વક્રે તિક્તામ્લોદ્ગિરણં ક્લમઃ| તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા ભ્રમઃ સ્વેદઃ પિત્તહૃદ્રોગલક્ષણમ્||૩૩|| અત્યાદાનં ગુરુસ્નિગ્ધમચિન્તનમચેષ્ટનમ્| નિદ્રાસુખં ચાભ્યધિકં કફહૃદ્રોગકારણમ્||૩૪|| હૃદયં કફહૃદ્રોગે સુપ્તં સ્તિમિતભારિકમ્| તન્દ્રારુચિપરીતસ્ય ભવત્યશ્માવૃતં યથા||૩૫|| હેતુલક્ષણસંસર્ગાદુચ્યતે સાન્નિપાતિકઃ| (હૃદ્રોગઃ કષ્ટદઃ કષ્ટસાધ્ય ઉક્તો મહર્ષિભિઃ) ત્રિદોષજે તુ હૃદ્રોગે યો દુરાત્મા નિષેવતે||૩૬|| તિલક્ષીરગુડાદીનિ ગ્રન્થિસ્તસ્યોપજાયતે| મર્મૈકદેશે સઙ્ક્લેદં રસશ્ચાસ્યોપગચ્છતિ||૩૭|| સઙ્ક્લેદાત્ ક્રિમયશ્ચાસ્ય ભવન્ત્યુપહતાત્મનઃ| મર્મૈકદેશે તે જાતાઃ સર્પન્તો ભક્ષયન્તિ ચ||૩૮|| તુદ્યમાનં સ હૃદયં સૂચીભિરિવ મન્યતે| છિદ્યમાનં યથા શસ્ત્રૈર્જાતકણ્ડૂં મહારુજમ્||૩૯|| હૃદ્રોગં ક્રિમિજં ત્વેતૈર્લિઙ્ગૈર્બુદ્ધ્વા સુદારુણમ્| ત્વરેત જેતું તં વિદ્વાન્ વિકારં શીઘ્રકારિણમ્||૪૦||

Adhikarana 11 (41-44) · Śloka 44

દ્વ્યુલ્બણૈકોલ્બણૈઃ ષટ્ સ્યુર્હીનમધ્યાધિકૈશ્ચ ષટ્| સમૈશ્ચૈકો વિકારાસ્તે સન્નિપાતાસ્ત્રયોદશ||૪૧|| સંસર્ગે નવ ષટ્ તેભ્ય એકવૃદ્ધ્યા સમૈસ્ત્રયઃ| પૃથક્ ત્રયશ્ચ તૈર્વૃદ્ધૈર્વ્યાધયઃ પઞ્ચવિંશતિઃ||૪૨|| યથા વૃદ્ધૈસ્તથા ક્ષીણૈર્દોષેઃ સ્યુઃ પઞ્ચવિંશતિઃ| વૃદ્ધિક્ષયકૃતશ્ચાન્યો વિકલ્પ ઉપદેક્ષ્યતે||૪૩|| વૃદ્ધિરેકસ્ય સમતા ચૈકસ્યૈકસ્ય સઙ્ક્ષયઃ| દ્વન્દ્વવૃદ્ધિઃ ક્ષયશ્ચૈકસ્યૈકવૃદ્ધિર્દ્વયોઃ ક્ષયઃ ||૪૪||

Adhikarana 12 (45-61) · Śloka 61

પ્રકૃતિસ્થં યદા પિત્તં મારુતઃ શ્લેષ્મણઃ ક્ષયે| સ્થાનાદાદાય ગાત્રેષુ યત્ર યત્ર વિસર્પતિ||૪૫|| તદા ભેદશ્ચ દાહશ્ચ તત્ર તત્રાનવસ્થિતઃ| ગાત્રદેશે ભવત્યસ્ય શ્રમો દૌર્બલ્યમેવ ચ||૪૬|| પ્રકૃતિસ્થં કફં વાયુઃ ક્ષીણે પિત્તે યદા બલી| કર્ષેત્ કુર્યાત્તદા શૂલં સશૈત્યસ્તમ્ભગૌરવમ્||૪૭|| યદાઽનિલં પ્રકૃતિગં પિત્તં કફપરિક્ષયે| સંરુણદ્ધિ તદા દાહઃ શૂલં ચાસ્યોપજાયતે||૪૮|| શ્લેષ્માણં હિ સમં પિત્તં યદા વાતપરિક્ષયે| સન્નિરુન્ધ્યાત્તદા કુર્યાત્ સતન્દ્રાગૌરવં જ્વરમ્||૪૯|| પ્રવૃદ્ધો હિ યદા શ્લેષ્મા પિત્તે ક્ષીણે સમીરણમ્| રુન્ધ્યાત્તદા પ્રકુર્વીત શીતકં ગૌરવં રુજમ્ ||૫૦|| સમીરણે પરિક્ષીણે કફઃ પિત્તં સમત્વગમ્| કુર્વીત સન્નિરુન્ધાનો મૃદ્વગ્નિત્વં શિરોગ્રહમ્ ||૫૧|| નિદ્રાં તન્દ્રાં પ્રલાપં ચ હૃદ્રોગં ગાત્રગૌરવમ્| નખાદીનાં ચ પીતત્વં ષ્ઠીવનં કફપિત્તયોઃ||૫૨|| હીનવાતસ્ય તુ શ્લેષ્મા પિત્તેન સહિતશ્ચરન્| કરોત્યરોચકાપાકૌ સદનં ગૌરવં તથા||૫૩|| હૃલ્લાસમાસ્યસ્રવણં પાણ્ડુતાં દૂયનં મદમ્| વિરેકસ્ય ચ વૈષમ્યં વૈષમ્યમનલસ્ય ચ||૫૪|| હીનપિત્તસ્ય તુ શ્લેષ્મા મારુતેનોપસંહિતઃ| સ્તમ્ભં શૈત્યં ચ તોદં ચ જનયત્યનવસ્થિતમ્||૫૫|| ગૌરવં મૃદુતામગ્નેર્ભક્તાશ્રદ્ધાં પ્રવેપનમ્| નખાદીનાં ચ શુક્લત્વં ગાત્રપારુષ્યમેવ ચ||૫૬|| મારુતસ્તુ કફે હીને પિત્તં ચ કુપિતં દ્વયમ્| કરોતિ યાનિ લિઙ્ગાનિ શૃણુ તાનિ સમાસતઃ||૫૭|| ભ્રમમુદ્વેષ્ટનં તોદં દાહં સ્ફુટનવેપને| અઙ્ગમર્દં પરીશોષં દૂયનં ધૂપનં તથા||૫૮|| વાતપિત્તક્ષયે શ્લેષ્મા સ્રોતાંસ્યપિદધદ્ભૃશમ્| ચેષ્ટાપ્રણાશં મૂર્ચ્છાં ચ વાક્સઙ્ગં ચ કરોતિ હિ||૫૯|| વાતશ્લેષ્મક્ષયે પિત્તં દેહૌજઃ સ્રંસયચ્ચરેત્| ગ્લાનિમિન્દ્રિયદૌર્બલ્યં તૃષ્ણાં મૂર્ચ્છાં ક્રિયાક્ષયમ્||૬૦|| પિત્તશ્લેષ્મક્ષયે વાયુર્મર્માણ્યતિનિપીડયન્| પ્રણાશયતિ સઞ્જ્ઞાં ચ વેપયત્યથવા નરમ્||૬૧||

Adhikarana 13 (62) · Śloka 62

દોષાઃ પ્રવૃદ્ધાઃ સ્વં લિઙ્ગં દર્શયન્તિ યથાબલમ્| ક્ષીણા જહતિ લિઙ્ગં સ્વં, સમાઃ સ્વં કર્મ કુવેતે||૬૨||

Adhikarana 14 (63-72) · Śloka 72

વાતાદીનાં રસાદીનાં મલાનામોજસસ્તથા| ક્ષયાસ્તત્રાનિલાદીનામુક્તં સઙ્ક્ષીણલક્ષણમ્ ||૬૩|| ઘટ્ટતે સહતે શબ્દં નોચ્ચૈર્દ્રવતિ શૂલ્યતે| હૃદયં તામ્યતિ સ્વલ્પચેષ્ટસ્યાપિ રસક્ષયે||૬૪|| પરુષા સ્ફુટિતા મ્લાના ત્વગ્રૂક્ષા રક્તસઙ્ક્ષયે| માંસક્ષયે વિશેષેણ સ્ફિગ્ગ્રીવોદરશુષ્કતા||૬૫|| સન્ધીનાં સ્ફુટનં ગ્લાનિરક્ષ્ણોરાયાસ એવ ચ| લક્ષણં મેદસિ ક્ષીણે તનુત્વં ચોદરસ્ય ચ||૬૬|| કેશલોમનખશ્મશ્રુદ્વિજપ્રપતનં શ્રમઃ| જ્ઞેયમસ્થિક્ષયે લિઙ્ગં સન્ધિશૈથિલ્યમેવ ચ||૬૭|| શીર્યન્ત ઇવ ચાસ્થીનિ દુર્બલાનિ લઘૂનિ ચ| પ્રતતં વાતરોગીણિ ક્ષીણે મજ્જનિ દેહિનામ્||૬૮|| દૌર્બલ્યં મુખશોષશ્ચ પાણ્ડુત્વં સદનં શ્રમઃ| ક્લૈબ્યં શુક્રાવિસર્ગશ્ચ ક્ષીણશુક્રસ્ય લક્ષણમ્||૬૯|| ક્ષીણે શકૃતિ ચાન્ત્રાણિ પીડયન્નિવ મારુતઃ| રૂક્ષસ્યોન્નમયન્ કુક્ષિં તિર્યગૂર્ધ્વં ચ ગચ્છતિ||૭૦|| મૂત્રક્ષયે મૂત્રકૃચ્છ્રં મૂત્રવૈવર્ણ્યમેવ ચ| પિપાસા બાધતે ચાસ્ય મુખં ચ પરિશુષ્યતિ||૭૧|| મલાયનાનિ ચાન્યાનિ શૂન્યાનિ ચ લઘૂનિ ચ| વિશુષ્કાણિ ચ લક્ષ્યન્તે યથાસ્વં મલસઙ્ક્ષયે||૭૨||

Adhikarana 15 (73-75) · Śloka 1

બિભેતિ દુર્બલોઽભીક્ષ્ણં ધ્યાયતિ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ| દુશ્છાયો દુર્મના રૂક્ષઃ ક્ષામશ્ચૈવૌજસઃ ક્ષયે||૭૩|| હૃદિ તિષ્ઠતિ યચ્છુદ્ધં રક્તમીષત્સપીતકમ્| ઓજઃ શરીરે સઙ્ખ્યાતં તન્નાશાન્ના વિનશ્યતિ||૭૪|| પ્રથમં જાયતે હ્યોજઃ શરીરેઽસ્મિઞ્છરીરિણામ્| સર્પિર્વર્ણં મધુરસં લાજગન્ધિ પ્રજાયતે||૭૫|| (ભ્રમરૈઃ ફલપુષ્પેભ્યો યથા સમ્ભ્રિયતે મધુ| તદ્વદોજઃ સ્વકર્મભ્યો ગુણૈઃ સમ્ભ્રિયતે નૃણામ્||૧||)|

Adhikarana 16 (76-77) · Śloka 77

વ્યાયામોઽનશનં ચિન્તા રૂક્ષાલ્પપ્રમિતાશનમ્| વાતાતપૌ ભયં શોકો રૂક્ષપાનં પ્રજાગરઃ||૭૬|| કફશોણિતશુક્રાણાં મલાનાં ચાતિવર્તનમ્| કાલો ભૂતોપઘાતશ્ચ જ્ઞાતવ્યાઃ ક્ષયહેતવઃ||૭૭||

Adhikarana 17 (78-89) · Śloka 89

ગુરુસ્નિગ્ધામ્લલવણાન્યતિમાત્રં સમશ્નતામ્| નવમન્નં ચ પાનં ચ નિદ્રામાસ્યાસુખાનિ ચ||૭૮|| ત્યક્તવ્યાયામચિન્તાનાં સંશોધનમકુર્વતામ્| શ્લેષ્મા પિત્તં ચ મેદશ્ચ માંસં ચાતિપ્રવર્ધતે||૭૯|| તૈરાવૃતગતિર્વાયુરોજ આદાય ગચ્છતિ| યદા બસ્તિં તદા કૃચ્છ્રો મધુમેહઃ પ્રવર્તતે||૮૦|| સ મારુતસ્ય પિત્તસ્ય કફસ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ| દર્શયત્યાકૃતિં ગત્વા ક્ષયમાપ્યાયતે પુનઃ||૮૧|| ઉપેક્ષયાઽસ્ય જાયન્તે પિડકાઃ સપ્ત દારુણાઃ| માંસલેષ્વવકાશેષુ મર્મસ્વપિ ચ સન્ધિષુ||૮૨|| શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની સર્ષપી તથા| અલજી વિનતાખ્યા ચ વિદ્રધી ચેતિ સપ્તમી||૮૩|| અન્તોન્નતા મધ્યનિમ્ના શ્યાવા ક્લેદરુગન્વિતા| શરાવિકા સ્યાત્ પિડકા શરાવાકૃતિસંસ્થિતા||૮૪|| અવગાઢાર્તિનિસ્તોદા મહાવાસ્તુપરિગ્રહા| શ્લક્ષ્ણા કચ્છપપૃષ્ઠાભા પિડકા કચ્છપી મતા||૮૫|| સ્તબ્ધા સિરાજાલવતી સ્નિગ્ધાસ્રાવા મહાશયા| રુજાનિસ્તોદબહુલા સૂક્ષ્મચ્છિદ્રા ચ જાલિની||૮૬|| પિડકા નાતિમહતી ક્ષિપ્રપાકા મહારુજા| સર્ષપી સર્ષપાભાભિઃ પિડકાભિશ્ચિતા ભવેત્||૮૭|| દહતિ ત્વચમુત્થાને તૃષ્ણામોહજ્વરપ્રદા| વિસર્પત્યનિશં દુઃખાદ્દહત્યગ્નિરિવાલજી||૮૮|| અવગાઢરુજાક્લેદા પૃષ્ઠે વાઽપ્યુદરેઽપિ વા| મહતી વિનતા નીલા પિડકા વિનતા મતા||૮૯||

Adhikarana 18 (90-100) · Śloka 100

વિદ્રધિં દ્વિવિધામાહુર્બાહ્યામાભ્યન્તરીં તથા| બાહ્યા ત્વક્સ્નાયુમાંસોત્થા કણ્ડરાભા મહારુજા||૯૦|| શીતકાન્નવિદાહ્યુષ્ણરૂક્ષશુષ્કાતિભોજનાત્| વિરુદ્ધાજીર્ણસઙ્ક્લિષ્ટવિષમાસાત્મ્યભોજનાત્||૯૧|| વ્યાપન્નબહુમદ્યત્વાદ્વેગસન્ધારણાચ્છ્રમાત્| જિહ્મવ્યાયામશયનાદતિભારાધ્વમૈથુનાત્||૯૨|| અન્તઃશરીરે માંસાસૃગાવિશન્તિ યદા મલાઃ| તદા સઞ્જાયતે ગ્રન્થિર્ગમ્ભીરસ્થઃ સુદારુણઃ||૯૩|| હૃદયે ક્લોમ્નિ યકૃતિ પ્લીહ્નિ કુક્ષૌ ચ વૃક્કયોઃ| નાભ્યાં વઙ્ક્ષણયોર્વાઽપિ બસ્તૌ વા તીવ્રવેદનઃ||૯૪|| દુષ્ટરક્તાતિમાત્રત્વાત્ સ વૈ શીઘ્રં વિદહ્યતે| તતઃ શીઘ્રવિદાહિત્વાદ્વિદ્રધીત્યભિધીયતે||૯૫|| વ્યધચ્છેદભ્રમાનાહશબ્દસ્ફુરણસર્પણૈઃ| વાતિકીં, પૈત્તિકીં તૃષ્ણાદાહમોહમદજ્વરૈઃ||૯૬|| જૃમ્ભોત્ક્લેશારુચિસ્તમ્ભશીતકૈઃ શ્લૈષ્મિકીં વિદુઃ| સર્વાસુ ચ મહચ્છૂલં વિદ્રધીષૂપજાયતે||૯૭|| શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્ભિદ્યત ઇવ ચોલ્મુકૈરિવ દહ્યતે| વિદ્રધી વ્યમ્લતા યાતા વૃશ્ચિકૈરિવ દશ્યતે||૯૮|| તનુ રૂક્ષારુણં શ્યાવં ફેનિલં વાતવિદ્રધી| તિલમાષકુલત્થોદસન્નિભં પિત્તવિદ્રધી||૯૯|| શ્લૈષ્મિકી સ્રવતિ શ્વેતં પિચ્છિલં બહલં બહુ| લક્ષણં સર્વમેવૈતદ્ભજતે સાન્નિપાતિકી||૧૦૦||

Adhikarana 19 (101-103) · Śloka 103

અથાસાં વિદ્રધીનાં સાધ્યાસાધ્યત્વવિશેષજ્ઞાનાર્થં સ્થાનકૃતં લિઙ્ગવિશેષમુપદેક્ષ્યામઃ- તત્ર પ્રધાનમર્મજાયાં વિદ્રધ્યાં હૃદ્ધટ્ટનતમકપ્રમોહકાસશ્વાસાઃ, ક્લોમજાયાં પિપાસામુખશોષગલગ્રહાઃ, યકૃજ્જાયાં શ્વાસઃ, પ્લીહજાયામુચ્છ્વાસોપરોધઃ, કુક્ષિજાયાં કુક્ષિપાર્શ્વાન્તરાંસશૂલં, વૃક્કજાયાં પૃષ્ઠકટિગ્રહઃ, નાભિજાયાં હિક્કા, વઙ્ક્ષણજાયાં સક્થિસાદઃ, બસ્તિજાયાં કૃચ્છ્રપૂતિમૂત્રવર્ચસત્વં ચેતિ||૧૦૧|| પક્વપ્રભિન્નાસૂર્ધ્વજાસુ મુખાત્ સ્રાવઃ સ્રવતિ, અધોજાસુ ગુદાત્, ઉભયતસ્તુ નાભિજાસુ||૧૦૨|| આસાં હૃન્નાભિબસ્તિજાઃ પરિપક્વાઃ સાન્નિપાતિકી ચ મરણાય; શેષાઃ પુનઃ કુશલમાશુપ્રતિકારિણં ચિકિત્સકમાસાદ્યોપશામ્યન્તિ| તસ્માદચિરોત્થિતાં વિદ્રધીં શસ્ત્રસર્પવિદ્યુદગ્નિતુલ્યાં સ્નેહવિરેચનૈરાશ્વેવોપક્રમેત્ સર્વશો ગુલ્મવચ્ચેતિ||૧૦૩||

Adhikarana 20 (104-107) · Śloka 107

ભવન્તિ ચાત્ર- વિના પ્રમેહમપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ| તાવચ્ચૈતા ન લક્ષ્યન્તે યાવદ્વાસ્તુપરિગ્રહઃ||૧૦૪|| શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની ચેતિ દુઃસહાઃ| જાયન્તે તા હ્યતિબલાઃ પ્રભૂતશ્લેષ્મમેદસઃ||૧૦૫|| સર્ષપી ચાલજી ચૈવ વિનતા વિદ્રધી ચ યાઃ| સાધ્યઃ પિત્તોલ્બણાસ્તાસ્તુ સમ્ભવન્ત્યલ્પમેદસઃ||૧૦૬|| મર્મસ્વંસે ગુદે પાણ્યોઃ સ્તને સન્ધિષુ પાદયોઃ| જાયન્તે યસ્ય પિડિકાઃ સ પ્રમેહી ન જીવતિ||૧૦૭||

Adhikarana 21 (108-111) · Śloka 111

તથાઽન્યાઃ પિડકાઃ સન્તિ રક્તપીતાસિતારુણાઃ| પાણ્ડુરાઃ પાણ્ડુવર્ણાશ્ચ ભસ્માભા મેચકપ્રભાઃ||૧૦૮|| મૃદ્વ્યશ્ચ કઠિનાશ્ચાન્યાઃ સ્થૂલાઃ સૂક્ષ્માસ્તથાઽપરાઃ| મન્દવેગા મહાવેગાઃ સ્વલ્પશૂલા મહારુજઃ||૧૦૯|| તા બુદ્ધ્વા મારુતાદીનાં યથાસ્વૈર્હેતુલક્ષણૈઃ| બ્રૂયાદુપચરેચ્ચાશુ પ્રાગુપદ્રવદર્શનાત્||૧૧૦|| તૃટ્શ્વાસમાંસસઙ્કોથમોહહિક્કામદજ્વરાઃ| વીસર્પમર્મસંરોધાઃ પિડકાનામુપદ્રવાઃ||૧૧૧||

Adhikarana 22 (112-113) · Śloka 113

ક્ષયઃ સ્થાનં ચ વૃદ્ધિશ્ચ દોષાણાં ત્રિવિધા ગતિઃ| ઊર્ધ્વં ચાધશ્ચ તિર્યક્ચ વિજ્ઞેયા ત્રિવિધાઽપરા||૧૧૨|| ત્રિવિધા ચાપરા કોષ્ઠશાખામર્માસ્થિસન્ધિષુ| ઇત્યુક્તા વિધિભેદેન દોષાણાં ત્રિવિધા ગતિઃ||૧૧૩||

Adhikarana 23 (114) · Śloka 115

ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ પિત્તાદીનાં યથાક્રમમ્| ભવન્ત્યેકૈકશઃ ષટ્સુ કાલેષ્વભ્રાગમાદિષુ||૧૧૪|| ગતિઃ કાલકૃતા ચૈષા ચયાદ્યા પુનરુચ્યતે|૧૧૫|

Adhikarana 24 (115-118) · Śloka 118

ગતિશ્ચ દ્વિવિધા દૃષ્ટા પ્રાકૃતી વૈકૃતી ચ યા||૧૧૫|| પિત્તાદેવોષ્મણઃ પક્તિર્નરાણામુપજાયતે| તચ્ચ પિત્તં પ્રકુપિતં વિકારાન્ કુરુતે બહૂન્||૧૧૬|| પ્રાકૃતસ્તુ બલં શ્લેષ્મા વિકૃતો મલ ઉચ્યતે| સ ચૈવૌજઃ સ્મૃતઃ કાયે સ ચ પાપ્મોપદિશ્યતે||૧૧૭|| સર્વા હિ ચેષ્ટા વાતેન સ પ્રાણઃ પ્રાણીનાં સ્મૃતઃ| તેનૈવ રોગા જાયન્તે તેન ચૈવોપરુધ્યતે||૧૧૮||

Adhikarana 25 (119) · Śloka 119

નિત્યં સન્નિહિતામિત્રં સમીક્ષ્યાત્માનમાત્મવાન્| નિત્યં યુક્તઃ પરિચરેદિચ્છન્નાયુરનિત્વરમ્||૧૧૯||

Adhikarana 26 (120-121) · Śloka 121

તત્ર શ્લોકૌ- શિરોરોગાઃ સહૃદ્રોગા રોગા માનવિકલ્પજાઃ| ક્ષયાઃ સપિડકાશ્ચોક્તા દોષાણાં ગતિરેવ ચ||૧૨૦|| કિયન્તઃશિરસીયેઽસ્મિન્નધ્યાયે તત્ત્વદર્શિના| જ્ઞાનાર્થં ભિષજાં ચૈવ પ્રજાનાં ચ હિતૈષિણા||૧૨૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 17

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને કિયન્તઃશિરસીયો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||