10. mahācatuṣpādō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મહાચતુષ્પાદમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પૂર્વાધ્યાયે વૈદ્યાદયો વ્યાધિપ્રશમકારણમિત્યુક્તં, તદિહાક્ષિપ્ય વ્યવસ્થાપ્યત ઇત્યનન્તરં મહાચતુષ્પાદોઽભિધીયતે| મહત્ત્વં ચાસ્ય પૂર્વાધ્યાયાપેક્ષયા, બહુગ્રન્થત્વેન પૂર્વપક્ષસિદ્ધાન્તરૂપબહુપ્રમેયાભિધાયકત્વેન ચ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ચતુષ્પાદં ષોડશકલં ભેષજમિતિ ભિષજો ભાષન્તે, યદુક્તં પૂર્વાધ્યાયે ષોડશગુણમિતિ, તદ્ભેષજં યુક્તિયુક્તમલમારોગ્યાયેતિ ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેયઃ||૩||

ષોડશકલં ષોડશગુણં, કલાશબ્દો ગુણવચનઃ| ભિષજો ભાષન્ત ઇતિ બ્રુવતે| પ્રકૃતેઽર્થે શાસ્ત્રાન્તરસમ્મતિં દર્શયતિ- યુક્તિયુક્તમિતિ| યુનક્તીતિ યુક્તિઃ પ્રવૃત્તિરુચ્યતે; યુક્તિયુક્તં પ્રવૃત્તિમદિત્યર્થઃ; પ્રવૃત્તિશ્ચ વૈદ્યાદીનાં ચિકિત્સારૂપા પૂર્વાધ્યાયે વ્યાકૃતા| અલં સમર્થમ્| ઇતિ ભગવાનાત્રેયો ‘બ્રૂતે’ ઇતિ શેષઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

નેતિ મૈત્રેયઃ, કિં કારણં? દૃશ્યન્તે હ્યાતુરાઃ કેચિદુપકરણવન્તશ્ચ પરિચારકસમ્પન્નાશ્ચાત્મવન્તશ્ચ કુશલૈશ્ચ ભિષગ્ભિરનુષ્ઠિતાઃ સમુત્તિષ્ઠમાનાઃ, તથાયુક્તાશ્ચાપરે મ્રિયમાણાઃ; તસ્માદ્ભેષજમકિઞ્ચિત્કરં ભવતિ, તદ્યથા- શ્વભ્રે સરસિ ચ પ્રસિક્તમલ્પમુદકં, નદ્યાં વા સ્યન્દમાનાયાં પાંસુધાને વા પાંસુમુષ્ટિઃ પ્રકીર્ણ ઇતિ; તથાઽપરે દૃશ્યન્તેઽનુપકરણાશ્ચાપરિચારકાશ્ચાનાત્મવન્તશ્ચાકુશલૈશ્ચ ભિષગ્ભિરનુષ્ઠિતાઃ સમુત્તિષ્ઠમાનાઃ, તથાયુક્તા મ્રિયમાણાશ્ચાપરે| યતશ્ચ પ્રતિકુર્વન્ સિધ્યતિ, પ્રતિકુર્વન્ મ્રિયતે; અપ્રતિકુર્વન્ સિધ્યતિ, અપ્રતિકુર્વન્ મ્રિયતે; તતશ્ચિન્ત્યતે ભેષજમભેષજેનાવિશિષ્ટમિતિ ||૪||

ઉક્તમાક્ષિપતિ- નેતીત્યાદિ| ઉપકરણં ભેષજમ્| અનુષ્ઠિતાઃ ચિકિત્સિતુમુપક્રાન્તાઃ| તથાયુક્તાઃ પૂર્વવચ્ચિકિત્સિતુમુપક્રાન્તા ઇત્યર્થઃ| અકિઞ્ચિત્કરમિતિ ભેષજે સત્યપિ યદાઽઽરોગ્યં ન ભવતિ; તેન, યત્રાપિ સતિ ભેષજે આરોગ્યં ભવતિ, તત્રાપિ ભેષજવ્યતિરિક્તં કર્મૈવ દૈવસઞ્જ્ઞકં કારણં, ભેષજં તુ તત્ર દૈવાગતસન્નિધાનમકારણમેવેત્યર્થઃ| અત્રૈવાર્થે દૃષ્ટાન્તદ્વયં દર્શયતિ- તદ્યથેત્યાદિ| શ્વભ્રે ગર્તે યથાઽલ્પં જલમકિઞ્ચિત્કરમેવં મ્રિયમાણેઽપિ ભેષજં, યથા ચ સરસિ અન્યત એવ પૂર્ણેઽલ્પમુદકમકિઞ્ચિત્કરં ભવત્યેવમન્યત એવારોગ્યહેતોઃ કર્મણો રોગપ્રશમને જાયમાને ભેષજમકિઞ્ચિત્કરં ભવતીતિ સરોદૃષ્ટાન્તેન દર્શયતિ; એવં નદ્યાં સ્યન્દમાનાયાં વહમાનાયાં પાંસુમુષ્ટિરિતિ નિદર્શનં શ્વભ્રવત્, પાંસુધાને પાંશુરાશૌ પાંશુમુષ્ટિરિતિ સરોદૃષ્ટાન્તવદ્વ્યાખ્યેયમ્| અત્ર ચ તોયદૃષ્ટાન્તઃ સંશોધનભેષજાભિપ્રાયેણ, પાંશુદૃષ્ટાન્તસ્તુ સંશમનભેષજાભિપ્રાયેણ; યદિ વા જલં સન્તર્પણભેષજાભિપ્રાયેણ, પાંશુમુષ્ટિસ્ત્વપતર્પણાભિપ્રાયેણ બોદ્ધવ્યા| ભેષજાન્વયવ્યભિચારં દર્શયિત્વા તદ્વ્યતિરેકવ્યભિચારં દર્શયતિ- તથાઽપરે ઇત્યાદિ| પ્રતિકુર્વન્નિત્યન્તર્ભાવિતણ્યર્થત્વાત્ પ્રતિકારયન્નિત્યર્થઃ; યદિ વાઽઽતુર એવ વૈદ્યાદીનુત્પાદ્યાત્માનં પ્રતિકુર્વન્નિતિ મન્તવ્યમ્; એતેન દૈવાખ્યકર્મવશાદેવાયં જીવતિ મ્રિયતે વા, રોગી ભવત્યરોગો વા, ન દૃષ્ટભેષજમત્ર કિઞ્ચિત્કરમિતિ પૂર્વપક્ષાર્થઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

મૈત્રેય ! મિથ્યા ચિન્ત્યત ઇત્યાત્રેયઃ; કિં કારણં, યે હ્યાતુરાઃ ષોડશગુણસમુદિતેનાનેન ભેષજેનોપપદ્યમાના મ્રિયન્ત ઇત્યુક્તં તદનુપપન્નં, ન હિ ભેષજસાધ્યાનાં વ્યાધીનાં ભેષજમકારણં ભવતિ; યે પુનરાતુરાઃ કેવલાદ્ભેષજાદૃતે સમુત્તિષ્ઠન્તે, ન તેષાં સમ્પૂર્ણભેષજોપપાદનાય સમુત્થાનવિશેષો નાસ્તિ; યથા હિ પતિતં પુરુષં સમર્થમુત્થાનાયોત્થાપયન્ પુરુષો બલમસ્યોપાદધ્યાત્, સ ક્ષિપ્રતરમપરિક્લિષ્ટ એવોત્તિષ્ઠેત્, તદ્વત્ સમ્પૂર્ણભેષજોપલમ્ભાદાતુરાઃ; યે ચાતુરાઃ કેવલાદ્ભેષજાદપિ મ્રિયન્તે, ન ચ સર્વ એવ તે ભેષજોપપન્નાઃ સમુત્તિષ્ઠેરન્, નહિ સર્વે વ્યાધયો ભવન્ત્યુપાયસાધ્યાઃ, ન ચોપાયસાધ્યાનાં વ્યાધીનામનુપાયેન સિદ્ધિરસ્તિ, ન ચાસાધ્યાનાં વ્યાધીનાં ભેષજસમુદાયોઽયમસ્તિ , ન હ્યલં જ્ઞાનવાન્ ભિષઙ્મુમૂર્ષુમાતુરમુત્થાપયિતું; પરીક્ષ્યકારિણો હિ કુશલા ભવન્તિ, યથા હિ યોગજ્ઞોઽભ્યાસનિત્ય ઇષ્વાસો ધનુરાદાયેષુમસ્યન્નાતિવિપ્રકૃષ્ટે મહતિ કાયે નાપરાધવાન્ ભવતિ, સમ્પાદયતિ ચેષ્ટકાર્યં, તથા ભિષક્ સ્વગુણસમ્પન્ન ઉપકરણવાન્ વીક્ષ્ય કર્મારભમાણઃ સાધ્યરોગમનપરાધઃ સમ્પાદયત્યેવાતુરમારોગ્યેણ; તસ્માન્ન ભેષજમભેષજેનાવિશિષ્ટં ભવતિ||૫||

સિદ્ધાન્તયતિ- મિથ્યેત્યાદિ| કેવલાત્ સમ્પૂર્ણાત્| ન નાસ્તીત્યુભયનકારકરણાદસ્તિ સમુત્થાનવિશેષ ઇત્યર્થઃ| તદ્વદિતિ ક્ષિપ્રતરમક્લિષ્ટા એવોત્તિષ્ઠન્ત ઇત્યર્થઃ| એવં મન્યતે- યદ્યપ્યદૃષ્ટમેવોત્થાને કારણં, તથાઽપિ યદિ દૃષ્ટમપિ તત્રાનુબલં ભવતિ, તદા દૃષ્ટાદૃષ્ટોભયબલાચ્છીઘ્રમેવારોગ્યં ભવતિ| સર્વ એવેતિ સાધ્યવ્યાધયોઽસાધ્યવ્યાધયશ્ચ; સમ્પૂર્ણભેષજોપપત્તાવપિ સત્યામસાધ્યવ્યાધયો નોત્તિષ્ઠન્તે, સાધ્યવ્યાધય ઉત્તિષ્ઠન્ત ઇતિ ભાવઃ| યદ્યપ્યસાધ્યવ્યાધિં પ્રતિ સમ્પૂર્ણભેષજોપપત્તિરેવ નાસ્તિ, યદુક્તં- “ન ચાસાધ્યાનાં વ્યાધીનાં ભેષજસમુદાયોઽયમસ્તિ, નહ્યલં જ્ઞાનવાન્ ભિષઙ્મુમૂર્ષુમાતુરમુત્થાપયિતુમ્” ઇતિ, તથાઽપીહ કિઞ્ચિદસમ્પૂર્ણભેષજત્વેઽપિ સમ્પૂર્ણભેષજોપપન્ન ઇત્યુક્તમ્| યે તુ સાધ્યવ્યાધયસ્તે સત્યામેવ ભેષજસમ્પત્તૌ જીવન્તિ, અસત્યાં તુ ભેષજસમ્પત્તૌ બલવજ્જીવનકર્માભાવે મ્રિયન્ત એવેતિ દર્શયન્નાહ- ન ચોપાયેત્યાદિ| ઉપાયેનૈવ દૃષ્ટાર્થેન સાધ્યા ઉપાયસાધ્યાઃ| ઇદમત્રાકૂતં- યત્- દ્વિવિધં કર્મ બલવદબલવચ્ચ; તત્ર બલવન્નિયતવિપાકકાલં, યથેદં કર્માસ્મિન્નેવ કાલે મારયતિ; અબલવચ્ચ મારકં કર્મ મારયત્વેવ પરં કાલાનિયમેન, તદ્યદા દૃષ્ટસામગ્રીમનુગુણામપથ્યસેવારૂપામૌષધાભાવરૂપાં ચ પ્રાપ્નોતિ તદા મારયતિ, યદા તુ ન પ્રાપ્નોતિ તદા ન મારયતિ| યદુક્તં જનપદોદ્ધ્વંસનીયે- “કર્મ કિઞ્ચિત્ ક્વચિત્ કાલે વિપાકે નિયતં મહત્| કિઞ્ચિન્ન કાલનિયતં પ્રત્યયૈઃ પ્રતિબોધ્યતે” (વિ.અ.૩) ઇતિ| અસ્ય ત્વર્થં પ્રપઞ્ચેન તત્રૈવ દર્શયિષ્યામઃ| ન ચ વાચ્યમ્- અદૃષ્ટમેવ સર્વત્ર કારણં, તચ્ચ નિયતકાલવિપાકમેવ, યદુચ્યતે- “નાકાલે જાયતે કશ્ચિન્નાકાલે મ્રિયતે તથા| જગત્ કાલવશં સર્વં કાલઃ સર્વત્ર કારણમ્” ઇતિ; યતઃ, યદેવાદૃષ્ટં તદેવ દૃષ્ટયાગાદિબ્રહ્મવધાદિજન્યં કિઞ્ચિત્| યદ્દૃષ્ટેનાનુપપન્નં, તત્રાદૃષ્ટકલ્પના પ્રામાણિકી, યત્તુ દાહાદિ દૃષ્ટેનૈવાગ્નિસમ્બન્ધેનોપપદ્યતે તત્ર કા કથાઽદૃષ્ટસ્ય દૃષ્ટકાર્યાન્યથાનુપપત્તિપરિકલ્પનીયસ્ય; તેન ય ઇમે દુર્બલેન કર્મણા દૃષ્ટબલવદપથ્યસેવાજનિતદોષબલાદારબ્ધા વ્યાધયસ્તે બલવતા ચતુષ્પાદસમ્પન્નેન ભેષજેન દોષક્ષયકેનોપાયેન પરં સાધ્યાઃ, તદભાવે તુ દુર્બલેનાપિ કર્મણા દૃષ્ટદોષબલાદારબ્ધા વ્યાધયો ન નિવર્તન્ત ઇતિ| યદુક્તં- “દૈવં પુરુષકારેણ દુર્બલં હ્યુપહન્યતે| દૈવેન ચેતરત્ કર્મ વિશિષ્ટેનોપહન્યતે” (વિ.અ.૩) ઇતિ| અનુપાયેન અભેષજેન| અયં ભેષજસમુદાયઃ સર્વગુણસમ્પન્ન ઇત્યર્થઃ; અસાધ્યે વ્યાધૌ ચિકિત્સાં કુર્વન્ વૈદ્ય એવ યથોક્તગુણો ન ભવતીત્યર્થઃ| નહ્યલં ન સમર્થઃ; યદ્યસાધ્યતાં જાનાતિ તદા ન પ્રવર્તત એવ, અથ ન જાનાતિ તદા જ્ઞાનવાનેવ ન ભવતીતિ ભાવઃ| ચતુષ્પાદસમ્પદાઽવશ્યં વ્યાધિપ્રશમો ભવતીતિ દૃષ્ટાન્તેનાહ- યથા હીત્યાદિ| ઇષ્વાસો ધાનુષ્કઃ| અસ્યન્ ક્ષિપન્| નાતિવિપ્રકૃષ્ટે સન્નિહિતે| અનપરાધ ઇતિ લક્ષ્યભ્રંશરહિતઃ| ઇષ્ટં કાર્યં લક્ષ્યવેધલક્ષણમ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ઇદં ચ નઃ પ્રત્યક્ષં- યદનાતુરેણ ભેષજેનાતુરં ચિકિત્સામઃ , ક્ષામમક્ષામેણ, કૃશં ચ દુર્બલમાપ્યાયયામઃ, સ્થૂલં મેદસ્વિનમપતર્પયામઃ, શીતેનોષ્ણાભિભૂતમુપચરામઃ, શીતાભિભૂતમુષ્ણેન, ન્યૂનાન્ ધાતૂન્ પૂરયામઃ, વ્યતિરિક્તાન્ હ્રાસયામઃ, વ્યાધીન્ મૂલવિપર્યયેણોપચરન્તઃ સમ્યક્ પ્રકૃતૌ સ્થાપયામઃ; તેષાં નસ્તથા કુર્વતામયં ભેષજસમુદાયઃ કાન્તતમો ભવતિ||૬||

ભેષજસ્ય રોગપ્રશમકર્તૃત્વે ઉપપત્ત્યન્તરમાહ- ઇદં ચેત્યાદિ| અનાતુરેણેતિ આતુરગુણવિપરીતેન| આતુરમનાતુરેણ ચિકિત્સામ ઇતિ યદુક્તં, તસ્યૈવ વિવરણં- ક્ષામમક્ષામેણેત્યાદિ| ક્ષામો નિર્દ્રવઃ| કૃશં ચ દુર્બલમાપ્યાયયામ ઇતિ સન્તર્પયામઃ| વ્યતિરિક્તાનિતિ અતિરિક્તાનિત્યર્થઃ | મૂલવિપર્યયેણેતિ કારણવિપર્યયેણ, તચ્ચ પ્રભાવાદિતિ બોદ્ધવ્યં; તેન વિષવિકારસ્ય વિષેણોપચરણમેતત્ પ્રત્યક્ષં ચાન્યદુપગૃહીતં ભવતિ| કાન્તતમો વિકારપ્રશમકત્વેનાભીષ્ટતમઃ; અન્યેઽર્થધર્મોપાયાઃ કાન્તાઃ કાન્તતરાશ્ચ, અયં તુ ભેષજસમુદાયઃ સર્વોચ્છેદકરોગહરત્વેન કાન્તતમઃ||૬||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

ભવન્તિ ચાત્ર- સાધ્યાસાધ્યવિભાગજ્ઞો જ્ઞાનપૂર્વં ચિકિત્સકઃ| કાલે ચારભતે કર્મ યત્તત્ સાધયતિ ધ્રુવમ્||૭|| અર્થવિદ્યાયશોહાનિમુપક્રોશમસઙ્ગ્રહમ્ | પ્રાપ્નુયાન્નિયતં વૈદ્યો યોઽસાધ્યં સમુપાચરેત્||૮||

જ્ઞાનપૂર્વમિતિ ભેષજાદિજ્ઞાનપૂર્વં, યત્ કર્મારભતે તત્ કર્મ ચિકિત્સિતરૂપં, સાધયતિ ‘સાધ્યં’ ઇતિ શેષઃ| અસાધ્યવ્યાધૌ ન પ્રવર્તિતવ્યમિતિ શિક્ષયતિ- અર્થેત્યાદિ| અર્થઃ અર્થલાભઃ, હાનિઃ ક્ષતિઃ| ઉપક્રોશો જનાપવાદઃ| અસઙ્ગ્રહઃ ચિકિત્સાર્થમનુપાદાનં; યદિ ‘વા અસદ્ગ્રહ’ ઇતિ પાઠઃ, તદા ચાસદ્ગ્રહો રાજદણ્ડેનાસત્પુરુષૈશ્ચાણ્ડાલાદિભિર્ગ્રહણમ્||૭-૮||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

સુખસાધ્યં મતં સાધ્યં કૃચ્છ્રસાધ્યમથાપિ ચ| દ્વિવિધં ચાપ્યસાધ્યં સ્યાદ્યાપ્યં યચ્ચાનુપક્રમમ્ ||૯|| સાધ્યાનાં ત્રિવિધશ્ચાલ્પમધ્યમોત્કૃષ્ટતાં પ્રતિ| વિકલ્પો, ન ત્વસાધ્યાનાં નિયતાનાં વિકલ્પના||૧૦||

સાધ્યે પ્રવૃત્તિરુક્તા, અસાધ્યે નિવૃત્તિશ્ચ, તેન સાધ્યાસાધ્યયોર્ભેદકથનપૂર્વકં લક્ષણં વક્તુમાહ- સુખસાધ્યમિત્યાદિ| અકિઞ્ચિત્કરત્વેનાવિદ્યમાન ઉપક્રમો યસ્ય તદનુપક્રમં; યાપ્યં ત્વનુપક્રમં ન ભવતિ, યાપનાકર્તૃત્વેન કિઞ્ચિત્કરત્વાત્| તત્રોપક્રમસ્યાલ્પમધ્યમોત્કૃષ્ટતાં પ્રતીતિ અલ્પમધ્યમોત્કૃષ્ટયોગાદિત્યર્થઃ; તેનાલ્પસાધ્યમલ્પોપાયસાધ્યં, મધ્યસાધ્યં મધ્યોપાયસાધ્યમ્, ઉત્કૃષ્ટસાધ્યમુત્કૃષ્ટોપાયસાધ્યમિતિ ભેદત્રયં સાધ્યાનાં ભવતિ| અસાધ્યાનાં તુ નિયતાનામિતિ યાપ્યવ્યતિરિક્તાનામનુપક્રમાણાં, વિકલ્પના વિકલ્પઃ, નાસ્તીતિ એવમ્ભૂતાઽલ્પાસાધ્યાદિરૂપા નાસ્તિ; પ્રાણહર-વૈકલ્યકર-સદ્યઃપ્રાણહર-કાલાન્તરપ્રાણહરત્વાદિકલ્પના ત્વસાધ્યાનામસ્ત્યેવ; યદસાધ્યં તદલ્પેન મધ્યેન ચોત્કૃષ્ટેન ચોપાયેનાસાધ્યમેવ; યાપ્યરૂપાસાધ્યાનાં ત્વલ્પોપાયયાપ્યત્વાદિભેદોઽસ્ત્યેવ||૯-૧૦||

Adhikarana 8 (11-13) · Śloka 13

હેતવઃ પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યલ્પાનિ યસ્ય ચ| ન ચ તુલ્યગુણો દૂષ્યો ન દોષઃ પ્રકૃતિર્ભવેત્||૧૧|| ન ચ કાલગુણસ્તુલ્યો ન દેશો દુરુપક્રમઃ| ગતિરેકા નવત્વં ચ રોગસ્યોપદ્રવો ન ચ||૧૨|| દોષશ્ચૈકઃ સમુત્પત્તૌ દેહઃ સર્વૌષધક્ષમઃ| ચતુષ્પાદોપપત્તિશ્ચ સુખસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્||૧૩||

ન દોષઃ પ્રકૃતિર્ભવેદિતિ વ્યાધ્યારમ્ભકો યો દોષઃ સ તત્પ્રકૃતાવુત્કટો ન ભવેદિત્યર્થઃ| દેશો ભૂમિરાતુરશ્ચ| દેશો દુરુપક્રમો યથા- વાતવ્યાધૌ તુલ્યગુણો મરુઃ, તથા શ્લેષ્મવ્યાધાવનૂપઃ| દેહશ્ચ દુરુપક્રમો યથા- સર્વવ્યાધીનામેવ મર્મલક્ષણો દેશઃ, તથા વાતવ્યાધેઃ પક્વાશય ઇત્યાદિ| ગતિરેકા એકો માર્ગ ઇત્યર્થઃ, માર્ગાસ્ત્રયસ્તિસ્રૈષણીયે વક્તવ્યાઃ- “શાખા મર્માસ્થિસન્ધયઃ કોષ્ઠશ્ચ” (સૂ.અ.૧૧) ઇતિ| એતચ્ચોત્સર્ગન્યાયેનોક્તં, તેન ક્વચિદ્વ્યાધિપ્રભાવાદન્યથાઽપિ સુખસાધ્યત્વાદિલક્ષણાભિધાનેન વિરોધો ન વક્તવ્યઃ| યદુક્તં- “જ્વરે તુલ્યર્તુદોષત્વં પ્રમેહે તુલ્યદૂષ્યતા| રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્” ઇતિ||૧૧-૧૩||

Adhikarana 9 (14-16) · Śloka 16

નિમિત્તપૂર્વરૂપાણાં રૂપાણાં મધ્યમે બલે| કાલપ્રકૃતિદૂષ્યાણાં સામાન્યેઽન્યતમસ્ય ચ||૧૪|| ગર્ભિણીવૃદ્ધબાલાનાં નાત્યુપદ્રવપીડિતમ્| શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકૃત્યાનામનવં કૃચ્છ્રદેશજમ્||૧૫|| વિદ્યાદેકપથં રોગં નાતિપૂર્ણચતુષ્પદમ્| દ્વિપથં નાતિકાલં વા કૃચ્છ્રસાધ્યં દ્વિદોષજમ્||૧૬||

કાલપ્રકૃતિદૂષ્યાણામિતિ નિર્ધારણે ષષ્ઠી| સામાન્ય ઇતિ દોષેણ સમમ્| ગર્ભિણીવૃદ્ધબાલાનાં સર્વ એવ વ્યાધિઃ કૃચ્છ્રસાધ્યો બોદ્ધવ્યઃ| નાત્યુપદ્રવપીડિતમિતિ પૂર્વેણ ન યોજનીયં, કિન્તુ સ્વતન્ત્રમેવ| શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકૃત્યાઃ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિસાધ્યાઃ; એષાં યો વ્યાધિસ્તં કૃચ્છ્રસાધ્યં વિદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| કૃચ્છ્રદેશજં મર્મસન્ધ્યાદિજમ્| એકપથસ્ય વિશેષણં- નાતિપૂર્ણચતુષ્પદમિતિ| દ્વિપથમિત્યસ્ય વિશેષણં- નાતિકાલમિતિ||૧૪-૧૬||

Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 19

શેષત્વાદાયુષો યાપ્યમસાધ્યં પથ્યસેવયા| લબ્ધાલ્પસુખમલ્પેન હેતુનાઽઽશુપ્રવર્તકમ્||૧૭|| ગમ્ભીરં બહુધાતુસ્થં મર્મસન્ધિસમાશ્રિતમ્| નિત્યાનુશાયિનં રોગં દીર્ઘકાલમવસ્થિતમ્||૧૮|| વિદ્યાદ્દ્વિદોષજં,...|૧૯|

યાપ્યત્વેનૈવાસાધ્યત્વે લબ્ધે યદસાધ્યમિતિ પદં તદ્યાપ્યયાપનાર્થં ક્રિયમાણભેષજતયા સાધ્યત્વશઙ્કાનિરાસાર્થમ્| શેષત્વાદાયુષ ઇતિ વચનમાયુઃશેષે વિદ્યમાન એવ યાપ્યવ્યાધિપ્રાદુર્ભાવો ભવતીતિ દર્શનાર્થમ્| પથ્યસેવયા ભેષજસેવયા, લબ્ધમલ્પં સુખં યસ્મિન્ તલ્લબ્ધાલ્પસુખમ્| પ્રવર્તનં પ્રવર્તઃ, અલ્પેન હેતુનાઽઽશુ શીઘ્રં પ્રવર્તનં યસ્ય તદાશુપ્રવર્તકં; સ્વાર્થે અણ્| ગમ્ભીરં મેદઃપ્રભૃતિધાતુગતમ્| નિત્યાનુશાયી નિત્યાનુબન્ધઃ| વિદ્યાદ્દ્વિદોષજમિત્યન્તેન યાપ્યલક્ષણમ્||૧૭-૧૮||-

Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20

...તદ્વત્ પ્રત્યાખ્યેયં ત્રિદોષજમ્| ક્રિયાપથમતિક્રાન્તં સર્વમાર્ગાનુસારિણમ્||૧૯|| ઔત્સુક્યારતિસમ્મોહકરમિન્દ્રિયનાશનમ્| દુર્બલસ્ય સુસંવૃદ્ધં વ્યાધિં સારિષ્ટમેવ ચ||૨૦||

તદ્વદિત્યાદિ તુ પ્રત્યાખ્યેયલક્ષણમ્| તદ્વદિત્યનેન ગમ્ભીરાદિયાપ્યલક્ષણયુક્તં સત્ત્રિદોષજં પ્રત્યાખ્યેયમિત્યર્થઃ| ઔત્સુક્યં હર્ષોદ્રેકઃ, અરતિરનવસ્થાનલક્ષણા, સમ્મોહો મનસો મોહઃ||૧૯-૨૦||

Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22

ભિષજા પ્રાક્ પરીક્ષ્યૈવં વિકારાણાં સ્વલક્ષણમ્| પશ્ચાત્કર્મસમારમ્ભઃ કાર્યઃ સાધ્યેષુ ધીમતા||૨૧|| સાધ્યાસાધ્યવિભાગજ્ઞો યઃ સમ્યક્પ્રતિપત્તિમાન્| ન સ મૈત્રેયતુલ્યાનાં મિથ્યાબુદ્ધિં પ્રકલ્પયેત્||૨૨||

ન સ મૈત્રેયતુલ્યાનાં મિથ્યાબુદ્ધિં પ્રકલ્પયેદિતિ એવઙ્ગુણો વૈદ્યઃ પ્રતિનિયમેન યં વ્યાધિમુપક્રમેત્તં સાધયત્યેવ પરં, તતો ભેષજસ્ય વ્યાધિપ્રશમનં પ્રતિ કરણત્વાવધારણે સતિ ભેષજમભેષજેન સમાનમિતિ મૈત્રેયસદૃશાનાં કર્મવાદિનાં મિથ્યાબુદ્ધેરનુત્પાદ ઇતિ ભાવઃ||૨૧-૨૨||

Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24

તત્ર શ્લોકૌ- ઇહૌષધં પાદગુણાઃ પ્રભવો ભેષજાશ્રયઃ| આત્રેયમૈત્રેયમતી મતિદ્વૈવિધ્યનિશ્ચયઃ||૨૩|| ચતુર્વિધવિકલ્પાશ્ચ વ્યાધયઃ સ્વસ્વલક્ષણાઃ| ઉક્તા મહાચતુષ્પાદે યેષ્વાયત્તં ભિષગ્જિતમ્||૨૪||

સઙ્ગ્રહે ઇહેતિ ઇહાધ્યાયે| ઔષધમિતિ ચતુષ્પાદમ્| પાદગુણા ઇતિ યદુક્તં પૂર્વાધ્યાયે ષોડશગુણમિતિ| પ્રભાવો ભેષજાશ્રય ઇતિ તદ્ભેષજં યુક્તિયુક્તમલમારોગ્યાયેતિ||૨૩-૨૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 10

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને મહાચતુષ્પાદો નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને તૃતીયે નિર્દેશચતુષ્કે મહાચતુષ્પાદો નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||