Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો મહાચતુષ્પાદમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
View original
अथातो महाचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
10. mahācatuṣpādō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ચતુષ્પાદં ષોડશકલં ભેષજમિતિ ભિષજો ભાષન્તે, યદુક્તં પૂર્વાધ્યાયે ષોડશગુણમિતિ, તદ્ભેષજં યુક્તિયુક્તમલમારોગ્યાયેતિ ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેયઃ||૩||
View original
चतुष्पादं षोडशकलं भेषजमिति भिषजो भाषन्ते, यदुक्तं पूर्वाध्याये षोडशगुणमिति, तद्भेषजं युक्तियुक्तमलमारोग्यायेति भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
નેતિ મૈત્રેયઃ, કિં કારણં? દૃશ્યન્તે હ્યાતુરાઃ કેચિદુપકરણવન્તશ્ચ પરિચારકસમ્પન્નાશ્ચાત્મવન્તશ્ચ કુશલૈશ્ચ ભિષગ્ભિરનુષ્ઠિતાઃ સમુત્તિષ્ઠમાનાઃ, તથાયુક્તાશ્ચાપરે મ્રિયમાણાઃ; તસ્માદ્ભેષજમકિઞ્ચિત્કરં ભવતિ, તદ્યથા- શ્વભ્રે સરસિ ચ પ્રસિક્તમલ્પમુદકં, નદ્યાં વા સ્યન્દમાનાયાં પાંસુધાને વા પાંસુમુષ્ટિઃ પ્રકીર્ણ ઇતિ; તથાઽપરે દૃશ્યન્તેઽનુપકરણાશ્ચાપરિચારકાશ્ચાનાત્મવન્તશ્ચાકુશલૈશ્ચ ભિષગ્ભિરનુષ્ઠિતાઃ સમુત્તિષ્ઠમાનાઃ, તથાયુક્તા મ્રિયમાણાશ્ચાપરે| યતશ્ચ પ્રતિકુર્વન્ સિધ્યતિ, પ્રતિકુર્વન્ મ્રિયતે; અપ્રતિકુર્વન્ સિધ્યતિ, અપ્રતિકુર્વન્ મ્રિયતે; તતશ્ચિન્ત્યતે ભેષજમભેષજેનાવિશિષ્ટમિતિ ||૪||
View original
नेति मैत्रेयः, किं कारणं? दृश्यन्ते ह्यातुराः केचिदुपकरणवन्तश्च परिचारकसम्पन्नाश्चात्मवन्तश्च कुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ताश्चापरे म्रियमाणाः; तस्माद्भेषजमकिञ्चित्करं भवति, तद्यथा- श्वभ्रे सरसि च प्रसिक्तमल्पमुदकं, नद्यां वा स्यन्दमानायां पांसुधाने वा पांसुमुष्टिः प्रकीर्ण इति; तथाऽपरे दृश्यन्तेऽनुपकरणाश्चापरिचारकाश्चानात्मवन्तश्चाकुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ता म्रियमाणाश्चापरे| यतश्च प्रतिकुर्वन् सिध्यति, प्रतिकुर्वन् म्रियते; अप्रतिकुर्वन् सिध्यति, अप्रतिकुर्वन् म्रियते; ततश्चिन्त्यते भेषजमभेषजेनाविशिष्टमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
મૈત્રેય ! મિથ્યા ચિન્ત્યત ઇત્યાત્રેયઃ; કિં કારણં, યે હ્યાતુરાઃ ષોડશગુણસમુદિતેનાનેન ભેષજેનોપપદ્યમાના મ્રિયન્ત ઇત્યુક્તં તદનુપપન્નં, ન હિ ભેષજસાધ્યાનાં વ્યાધીનાં ભેષજમકારણં ભવતિ; યે પુનરાતુરાઃ કેવલાદ્ભેષજાદૃતે સમુત્તિષ્ઠન્તે, ન તેષાં સમ્પૂર્ણભેષજોપપાદનાય સમુત્થાનવિશેષો નાસ્તિ; યથા હિ પતિતં પુરુષં સમર્થમુત્થાનાયોત્થાપયન્ પુરુષો બલમસ્યોપાદધ્યાત્, સ ક્ષિપ્રતરમપરિક્લિષ્ટ એવોત્તિષ્ઠેત્, તદ્વત્ સમ્પૂર્ણભેષજોપલમ્ભાદાતુરાઃ; યે ચાતુરાઃ કેવલાદ્ભેષજાદપિ મ્રિયન્તે, ન ચ સર્વ એવ તે ભેષજોપપન્નાઃ સમુત્તિષ્ઠેરન્, નહિ સર્વે વ્યાધયો ભવન્ત્યુપાયસાધ્યાઃ, ન ચોપાયસાધ્યાનાં વ્યાધીનામનુપાયેન સિદ્ધિરસ્તિ, ન ચાસાધ્યાનાં વ્યાધીનાં ભેષજસમુદાયોઽયમસ્તિ , ન હ્યલં જ્ઞાનવાન્ ભિષઙ્મુમૂર્ષુમાતુરમુત્થાપયિતું; પરીક્ષ્યકારિણો હિ કુશલા ભવન્તિ, યથા હિ યોગજ્ઞોઽભ્યાસનિત્ય ઇષ્વાસો ધનુરાદાયેષુમસ્યન્નાતિવિપ્રકૃષ્ટે મહતિ કાયે નાપરાધવાન્ ભવતિ, સમ્પાદયતિ ચેષ્ટકાર્યં, તથા ભિષક્ સ્વગુણસમ્પન્ન ઉપકરણવાન્ વીક્ષ્ય કર્મારભમાણઃ સાધ્યરોગમનપરાધઃ સમ્પાદયત્યેવાતુરમારોગ્યેણ; તસ્માન્ન ભેષજમભેષજેનાવિશિષ્ટં ભવતિ||૫||
View original
मैत्रेय ! मिथ्या चिन्त्यत इत्यात्रेयः; किं कारणं, ये ह्यातुराः षोडशगुणसमुदितेनानेन भेषजेनोपपद्यमाना म्रियन्त इत्युक्तं तदनुपपन्नं, न हि भेषजसाध्यानां व्याधीनां भेषजमकारणं भवति; ये पुनरातुराः केवलाद्भेषजादृते समुत्तिष्ठन्ते, न तेषां सम्पूर्णभेषजोपपादनाय समुत्थानविशेषो नास्ति; यथा हि पतितं पुरुषं समर्थमुत्थानायोत्थापयन् पुरुषो बलमस्योपादध्यात्, स क्षिप्रतरमपरिक्लिष्ट एवोत्तिष्ठेत्, तद्वत् सम्पूर्णभेषजोपलम्भादातुराः; ये चातुराः केवलाद्भेषजादपि म्रियन्ते, न च सर्व एव ते भेषजोपपन्नाः समुत्तिष्ठेरन्, नहि सर्वे व्याधयो भवन्त्युपायसाध्याः, न चोपायसाध्यानां व्याधीनामनुपायेन सिद्धिरस्ति, न चासाध्यानां व्याधीनां भेषजसमुदायोऽयमस्ति , न ह्यलं ज्ञानवान् भिषङ्मुमूर्षुमातुरमुत्थापयितुं; परीक्ष्यकारिणो हि कुशला भवन्ति, यथा हि योगज्ञोऽभ्यासनित्य इष्वासो धनुरादायेषुमस्यन्नातिविप्रकृष्टे महति काये नापराधवान् भवति, सम्पादयति चेष्टकार्यं, तथा भिषक् स्वगुणसम्पन्न उपकरणवान् वीक्ष्य कर्मारभमाणः साध्यरोगमनपराधः सम्पादयत्येवातुरमारोग्येण; तस्मान्न भेषजमभेषजेनाविशिष्टं भवति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ઇદં ચ નઃ પ્રત્યક્ષં- યદનાતુરેણ ભેષજેનાતુરં ચિકિત્સામઃ , ક્ષામમક્ષામેણ, કૃશં ચ દુર્બલમાપ્યાયયામઃ, સ્થૂલં મેદસ્વિનમપતર્પયામઃ, શીતેનોષ્ણાભિભૂતમુપચરામઃ, શીતાભિભૂતમુષ્ણેન, ન્યૂનાન્ ધાતૂન્ પૂરયામઃ, વ્યતિરિક્તાન્ હ્રાસયામઃ, વ્યાધીન્ મૂલવિપર્યયેણોપચરન્તઃ સમ્યક્ પ્રકૃતૌ સ્થાપયામઃ; તેષાં નસ્તથા કુર્વતામયં ભેષજસમુદાયઃ કાન્તતમો ભવતિ||૬||
View original
इदं च नः प्रत्यक्षं- यदनातुरेण भेषजेनातुरं चिकित्सामः , क्षाममक्षामेण, कृशं च दुर्बलमाप्याययामः, स्थूलं मेदस्विनमपतर्पयामः, शीतेनोष्णाभिभूतमुपचरामः, शीताभिभूतमुष्णेन, न्यूनान् धातून् पूरयामः, व्यतिरिक्तान् ह्रासयामः, व्याधीन् मूलविपर्ययेणोपचरन्तः सम्यक् प्रकृतौ स्थापयामः; तेषां नस्तथा कुर्वतामयं भेषजसमुदायः कान्ततमो भवति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
ભવન્તિ ચાત્ર- સાધ્યાસાધ્યવિભાગજ્ઞો જ્ઞાનપૂર્વં ચિકિત્સકઃ| કાલે ચારભતે કર્મ યત્તત્ સાધયતિ ધ્રુવમ્||૭|| અર્થવિદ્યાયશોહાનિમુપક્રોશમસઙ્ગ્રહમ્ | પ્રાપ્નુયાન્નિયતં વૈદ્યો યોઽસાધ્યં સમુપાચરેત્||૮||
View original
भवन्ति चात्र- साध्यासाध्यविभागज्ञो ज्ञानपूर्वं चिकित्सकः| काले चारभते कर्म यत्तत् साधयति ध्रुवम्||७|| अर्थविद्यायशोहानिमुपक्रोशमसङ्ग्रहम् | प्राप्नुयान्नियतं वैद्यो योऽसाध्यं समुपाचरेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
સુખસાધ્યં મતં સાધ્યં કૃચ્છ્રસાધ્યમથાપિ ચ| દ્વિવિધં ચાપ્યસાધ્યં સ્યાદ્યાપ્યં યચ્ચાનુપક્રમમ્ ||૯|| સાધ્યાનાં ત્રિવિધશ્ચાલ્પમધ્યમોત્કૃષ્ટતાં પ્રતિ| વિકલ્પો, ન ત્વસાધ્યાનાં નિયતાનાં વિકલ્પના||૧૦||
View original
सुखसाध्यं मतं साध्यं कृच्छ्रसाध्यमथापि च| द्विविधं चाप्यसाध्यं स्याद्याप्यं यच्चानुपक्रमम् ||९|| साध्यानां त्रिविधश्चाल्पमध्यमोत्कृष्टतां प्रति| विकल्पो, न त्वसाध्यानां नियतानां विकल्पना||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11-13) · Śloka 13
હેતવઃ પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યલ્પાનિ યસ્ય ચ| ન ચ તુલ્યગુણો દૂષ્યો ન દોષઃ પ્રકૃતિર્ભવેત્||૧૧|| ન ચ કાલગુણસ્તુલ્યો ન દેશો દુરુપક્રમઃ| ગતિરેકા નવત્વં ચ રોગસ્યોપદ્રવો ન ચ||૧૨|| દોષશ્ચૈકઃ સમુત્પત્તૌ દેહઃ સર્વૌષધક્ષમઃ| ચતુષ્પાદોપપત્તિશ્ચ સુખસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્||૧૩||
View original
हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्यल्पानि यस्य च| न च तुल्यगुणो दूष्यो न दोषः प्रकृतिर्भवेत्||११|| न च कालगुणस्तुल्यो न देशो दुरुपक्रमः| गतिरेका नवत्वं च रोगस्योपद्रवो न च||१२|| दोषश्चैकः समुत्पत्तौ देहः सर्वौषधक्षमः| चतुष्पादोपपत्तिश्च सुखसाध्यस्य लक्षणम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14-16) · Śloka 16
નિમિત્તપૂર્વરૂપાણાં રૂપાણાં મધ્યમે બલે| કાલપ્રકૃતિદૂષ્યાણાં સામાન્યેઽન્યતમસ્ય ચ||૧૪|| ગર્ભિણીવૃદ્ધબાલાનાં નાત્યુપદ્રવપીડિતમ્| શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકૃત્યાનામનવં કૃચ્છ્રદેશજમ્||૧૫|| વિદ્યાદેકપથં રોગં નાતિપૂર્ણચતુષ્પદમ્| દ્વિપથં નાતિકાલં વા કૃચ્છ્રસાધ્યં દ્વિદોષજમ્||૧૬||
View original
निमित्तपूर्वरूपाणां रूपाणां मध्यमे बले| कालप्रकृतिदूष्याणां सामान्येऽन्यतमस्य च||१४|| गर्भिणीवृद्धबालानां नात्युपद्रवपीडितम्| शस्त्रक्षाराग्निकृत्यानामनवं कृच्छ्रदेशजम्||१५|| विद्यादेकपथं रोगं नातिपूर्णचतुष्पदम्| द्विपथं नातिकालं वा कृच्छ्रसाध्यं द्विदोषजम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 19
શેષત્વાદાયુષો યાપ્યમસાધ્યં પથ્યસેવયા| લબ્ધાલ્પસુખમલ્પેન હેતુનાઽઽશુપ્રવર્તકમ્||૧૭|| ગમ્ભીરં બહુધાતુસ્થં મર્મસન્ધિસમાશ્રિતમ્| નિત્યાનુશાયિનં રોગં દીર્ઘકાલમવસ્થિતમ્||૧૮|| વિદ્યાદ્દ્વિદોષજં,...|૧૯|
View original
शेषत्वादायुषो याप्यमसाध्यं पथ्यसेवया| लब्धाल्पसुखमल्पेन हेतुनाऽऽशुप्रवर्तकम्||१७|| गम्भीरं बहुधातुस्थं मर्मसन्धिसमाश्रितम्| नित्यानुशायिनं रोगं दीर्घकालमवस्थितम्||१८|| विद्याद्द्विदोषजं,...|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
...તદ્વત્ પ્રત્યાખ્યેયં ત્રિદોષજમ્| ક્રિયાપથમતિક્રાન્તં સર્વમાર્ગાનુસારિણમ્||૧૯|| ઔત્સુક્યારતિસમ્મોહકરમિન્દ્રિયનાશનમ્| દુર્બલસ્ય સુસંવૃદ્ધં વ્યાધિં સારિષ્ટમેવ ચ||૨૦||
View original
...तद्वत् प्रत्याख्येयं त्रिदोषजम्| क्रियापथमतिक्रान्तं सर्वमार्गानुसारिणम्||१९|| औत्सुक्यारतिसम्मोहकरमिन्द्रियनाशनम्| दुर्बलस्य सुसंवृद्धं व्याधिं सारिष्टमेव च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22
ભિષજા પ્રાક્ પરીક્ષ્યૈવં વિકારાણાં સ્વલક્ષણમ્| પશ્ચાત્કર્મસમારમ્ભઃ કાર્યઃ સાધ્યેષુ ધીમતા||૨૧|| સાધ્યાસાધ્યવિભાગજ્ઞો યઃ સમ્યક્પ્રતિપત્તિમાન્| ન સ મૈત્રેયતુલ્યાનાં મિથ્યાબુદ્ધિં પ્રકલ્પયેત્||૨૨||
View original
भिषजा प्राक् परीक्ष्यैवं विकाराणां स्वलक्षणम्| पश्चात्कर्मसमारम्भः कार्यः साध्येषु धीमता||२१|| साध्यासाध्यविभागज्ञो यः सम्यक्प्रतिपत्तिमान्| न स मैत्रेयतुल्यानां मिथ्याबुद्धिं प्रकल्पयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
તત્ર શ્લોકૌ- ઇહૌષધં પાદગુણાઃ પ્રભવો ભેષજાશ્રયઃ| આત્રેયમૈત્રેયમતી મતિદ્વૈવિધ્યનિશ્ચયઃ||૨૩|| ચતુર્વિધવિકલ્પાશ્ચ વ્યાધયઃ સ્વસ્વલક્ષણાઃ| ઉક્તા મહાચતુષ્પાદે યેષ્વાયત્તં ભિષગ્જિતમ્||૨૪||
View original
तत्र श्लोकौ- इहौषधं पादगुणाः प्रभवो भेषजाश्रयः| आत्रेयमैत्रेयमती मतिद्वैविध्यनिश्चयः||२३|| चतुर्विधविकल्पाश्च व्याधयः स्वस्वलक्षणाः| उक्ता महाचतुष्पादे येष्वायत्तं भिषग्जितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને મહાચતુષ્પાદો નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने महाचतुष्पादो नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon