Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਮਹਾਚਤੁਸ੍ਪਾਦਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातो महाचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵੈਦ੍ਯਾਦਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਦਿਹਾਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਮਹਾਚਤੁਸ੍ਪਾਦੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ, ਬਹੁਗ੍ਰਨ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਰੂਪਬਹੁਪ੍ਰਮੇਯਾਭਿਧਾਯਕਤ੍ਵੇਨ ਚ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਂ ਸੋਡਸ਼ਕਲਂ ਭੇਸਜਮਿਤਿ ਭਿਸਜੋ ਭਾਸਨ੍ਤੇ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਮਿਤਿ, ਤਦ੍ਭੇਸਜਂ ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਮਲਮਾਰੋਗ੍ਯਾਯੇਤਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਰਾਤ੍ਰੇਯਃ||੩||
चतुष्पादं षोडशकलं भेषजमिति भिषजो भाषन्ते, यदुक्तं पूर्वाध्याये षोडशगुणमिति, तद्भेषजं युक्तियुक्तमलमारोग्यायेति भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः||३||
🔊 Audio coming soon
ਸੋਡਸ਼ਕਲਂ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਂ, ਕਲਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਗੁਣਵਚਨਃ| ਭਿਸਜੋ ਭਾਸਨ੍ਤ ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਥੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਸਮ੍ਮਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਯੁਨਕ੍ਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ; ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਮਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਵੈਦ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰੂਪਾ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵ੍ਯਾਕਤਾ| ਅਲਂ ਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਇਤਿ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯੋ ‘ਬ੍ਰੂਤੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਨੇਤਿ ਮੈਤ੍ਰੇਯਃ, ਕਿਂ ਕਾਰਣਂ? ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਹ੍ਯਾਤੁਰਾਃ ਕੇਚਿਦੁਪਕਰਣਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪਰਿਚਾਰਕਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕੁਸ਼ਲੈਸ਼੍ਚ ਭਿਸਗ੍ਭਿਰਨੁਸ੍ਠਿਤਾਃ ਸਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਮਾਨਾਃ, ਤਥਾਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਪਰੇ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਾਃ; ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੇਸਜਮਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਂ ਭਵਤਿ, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਸਰਸਿ ਚ ਪ੍ਰਸਿਕ੍ਤਮਲ੍ਪਮੁਦਕਂ, ਨਦ੍ਯਾਂ ਵਾ ਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਨਾਯਾਂ ਪਾਂਸੁਧਾਨੇ ਵਾ ਪਾਂਸੁਮੁਸ੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣ ਇਤਿ; ਤਥਾਪਰੇ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇਨੁਪਕਰਣਾਸ਼੍ਚਾਪਰਿਚਾਰਕਾਸ਼੍ਚਾਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚਾਕੁਸ਼ਲੈਸ਼੍ਚ ਭਿਸਗ੍ਭਿਰਨੁਸ੍ਠਿਤਾਃ ਸਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਮਾਨਾਃ, ਤਥਾਯੁਕ੍ਤਾ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਾਸ਼੍ਚਾਪਰੇ| ਯਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਸਿਧ੍ਯਤਿ, ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਮ੍ਰਿਯਤੇ; ਅਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਸਿਧ੍ਯਤਿ, ਅਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਮ੍ਰਿਯਤੇ; ਤਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤੇ ਭੇਸਜਮਭੇਸਜੇਨਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ||੪||
नेति मैत्रेयः, किं कारणं? दृश्यन्ते ह्यातुराः केचिदुपकरणवन्तश्च परिचारकसम्पन्नाश्चात्मवन्तश्च कुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ताश्चापरे म्रियमाणाः; तस्माद्भेषजमकिञ्चित्करं भवति, तद्यथा- श्वभ्रे सरसि च प्रसिक्तमल्पमुदकं, नद्यां वा स्यन्दमानायां पांसुधाने वा पांसुमुष्टिः प्रकीर्ण इति; तथाऽपरे दृश्यन्तेऽनुपकरणाश्चापरिचारकाश्चानात्मवन्तश्चाकुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ता म्रियमाणाश्चापरे| यतश्च प्रतिकुर्वन् सिध्यति, प्रतिकुर्वन् म्रियते; अप्रतिकुर्वन् सिध्यति, अप्रतिकुर्वन् म्रियते; ततश्चिन्त्यते भेषजमभेषजेनाविशिष्टमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
ਉਕ੍ਤਮਾਕ੍ਸਿਪਤਿ- ਨੇਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਕਰਣਂ ਭੇਸਜਮ੍| ਅਨੁਸ੍ਠਿਤਾਃ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੁਮੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃ| ਤਥਾਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵਵਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੁਮੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਮਿਤਿ ਭੇਸਜੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਯਦਾਰੋਗ੍ਯਂ ਨ ਭਵਤਿ; ਤੇਨ, ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਤਿ ਭੇਸਜੇ ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਭੇਸਜਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਕਰ੍ਮੈਵ ਦੈਵਸਞ੍ਜ੍ਞਕਂ ਕਾਰਣਂ, ਭੇਸਜਂ ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਦੈਵਾਗਤਸਨ੍ਨਿਧਾਨਮਕਾਰਣਮੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰੈਵਾਰ੍ਥੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਦ੍ਵਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਗਰ੍ਤੇ ਯਥਾਲ੍ਪਂ ਜਲਮਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਮੇਵਂ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣੇਪਿ ਭੇਸਜਂ, ਯਥਾ ਚ ਸਰਸਿ ਅਨ੍ਯਤ ਏਵ ਪੂਰ੍ਣੇਲ੍ਪਮੁਦਕਮਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵਮਨ੍ਯਤ ਏਵਾਰੋਗ੍ਯਹੇਤੋਃ ਕਰ੍ਮਣੋ ਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇ ਜਾਯਮਾਨੇ ਭੇਸਜਮਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਂ ਭਵਤੀਤਿ ਸਰੋਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਏਵਂ ਨਦ੍ਯਾਂ ਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਨਾਯਾਂ ਵਹਮਾਨਾਯਾਂ ਪਾਂਸੁਮੁਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ਼੍ਵਭ੍ਰਵਤ੍, ਪਾਂਸੁਧਾਨੇ ਪਾਂਸ਼ੁਰਾਸ਼ੌ ਪਾਂਸ਼ੁਮੁਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਸਰੋਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਤੋਯਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਭੇਸਜਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਪਾਂਸ਼ੁਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸਂਸ਼ਮਨਭੇਸਜਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ; ਯਦਿ ਵਾ ਜਲਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਭੇਸਜਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਪਾਂਸ਼ੁਮੁਸ੍ਟਿਸ੍ਤ੍ਵਪਤਰ੍ਪਣਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਭੇਸਜਾਨ੍ਵਯਵ੍ਯਭਿਚਾਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਤਦ੍ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਵ੍ਯਭਿਚਾਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਤਥਾਪਰੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਤਣ੍ਯਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰਯਨ੍ਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਦਿ ਵਾਤੁਰ ਏਵ ਵੈਦ੍ਯਾਦੀਨੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਿਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍; ਏਤੇਨ ਦੈਵਾਖ੍ਯਕਰ੍ਮਵਸ਼ਾਦੇਵਾਯਂ ਜੀਵਤਿ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਵਾ, ਰੋਗੀ ਭਵਤ੍ਯਰੋਗੋ ਵਾ, ਨ ਦਸ੍ਟਭੇਸਜਮਤ੍ਰ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਾਰ੍ਥਃ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ! ਮਿਥ੍ਯਾ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯਃ; ਕਿਂ ਕਾਰਣਂ, ਯੇ ਹ੍ਯਾਤੁਰਾਃ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਸਮੁਦਿਤੇਨਾਨੇਨ ਭੇਸਜੇਨੋਪਪਦ੍ਯਮਾਨਾ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਦਨੁਪਪਨ੍ਨਂ, ਨ ਹਿ ਭੇਸਜਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਭੇਸਜਮਕਾਰਣਂ ਭਵਤਿ; ਯੇ ਪੁਨਰਾਤੁਰਾਃ ਕੇਵਲਾਦ੍ਭੇਸਜਾਦਤੇ ਸਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ, ਨ ਤੇਸਾਂ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਭੇਸਜੋਪਪਾਦਨਾਯ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸੋ ਨਾਸ੍ਤਿ; ਯਥਾ ਹਿ ਪਤਿਤਂ ਪੁਰੁਸਂ ਸਮਰ੍ਥਮੁਤ੍ਥਾਨਾਯੋਤ੍ਥਾਪਯਨ੍ ਪੁਰੁਸੋ ਬਲਮਸ੍ਯੋਪਾਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਸ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਤਰਮਪਰਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟ ਏਵੋਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍, ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਭੇਸਜੋਪਲਮ੍ਭਾਦਾਤੁਰਾਃ; ਯੇ ਚਾਤੁਰਾਃ ਕੇਵਲਾਦ੍ਭੇਸਜਾਦਪਿ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਚ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਤੇ ਭੇਸਜੋਪਪਨ੍ਨਾਃ ਸਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਰਨ੍, ਨਹਿ ਸਰ੍ਵੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਾਯਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਨ ਚੋਪਾਯਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਨੁਪਾਯੇਨ ਸਿਦ੍ਧਿਰਸ੍ਤਿ, ਨ ਚਾਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਭੇਸਜਸਮੁਦਾਯੋਯਮਸ੍ਤਿ , ਨ ਹ੍ਯਲਂ ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਭਿਸਙ੍ਮੁਮੂਰ੍ਸੁਮਾਤੁਰਮੁਤ੍ਥਾਪਯਿਤੁਂ; ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਕਾਰਿਣੋ ਹਿ ਕੁਸ਼ਲਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ ਹਿ ਯੋਗਜ੍ਞੋਭ੍ਯਾਸਨਿਤ੍ਯ ਇਸ੍ਵਾਸੋ ਧਨੁਰਾਦਾਯੇਸੁਮਸ੍ਯਨ੍ਨਾਤਿਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟੇ ਮਹਤਿ ਕਾਯੇ ਨਾਪਰਾਧਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ, ਸਮ੍ਪਾਦਯਤਿ ਚੇਸ੍ਟਕਾਰ੍ਯਂ, ਤਥਾ ਭਿਸਕ੍ ਸ੍ਵਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨ ਉਪਕਰਣਵਾਨ੍ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਰਭਮਾਣਃ ਸਾਧ੍ਯਰੋਗਮਨਪਰਾਧਃ ਸਮ੍ਪਾਦਯਤ੍ਯੇਵਾਤੁਰਮਾਰੋਗ੍ਯੇਣ; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਭੇਸਜਮਭੇਸਜੇਨਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਭਵਤਿ||੫||
मैत्रेय ! मिथ्या चिन्त्यत इत्यात्रेयः; किं कारणं, ये ह्यातुराः षोडशगुणसमुदितेनानेन भेषजेनोपपद्यमाना म्रियन्त इत्युक्तं तदनुपपन्नं, न हि भेषजसाध्यानां व्याधीनां भेषजमकारणं भवति; ये पुनरातुराः केवलाद्भेषजादृते समुत्तिष्ठन्ते, न तेषां सम्पूर्णभेषजोपपादनाय समुत्थानविशेषो नास्ति; यथा हि पतितं पुरुषं समर्थमुत्थानायोत्थापयन् पुरुषो बलमस्योपादध्यात्, स क्षिप्रतरमपरिक्लिष्ट एवोत्तिष्ठेत्, तद्वत् सम्पूर्णभेषजोपलम्भादातुराः; ये चातुराः केवलाद्भेषजादपि म्रियन्ते, न च सर्व एव ते भेषजोपपन्नाः समुत्तिष्ठेरन्, नहि सर्वे व्याधयो भवन्त्युपायसाध्याः, न चोपायसाध्यानां व्याधीनामनुपायेन सिद्धिरस्ति, न चासाध्यानां व्याधीनां भेषजसमुदायोऽयमस्ति , न ह्यलं ज्ञानवान् भिषङ्मुमूर्षुमातुरमुत्थापयितुं; परीक्ष्यकारिणो हि कुशला भवन्ति, यथा हि योगज्ञोऽभ्यासनित्य इष्वासो धनुरादायेषुमस्यन्नातिविप्रकृष्टे महति काये नापराधवान् भवति, सम्पादयति चेष्टकार्यं, तथा भिषक् स्वगुणसम्पन्न उपकरणवान् वीक्ष्य कर्मारभमाणः साध्यरोगमनपराधः सम्पादयत्येवातुरमारोग्येण; तस्मान्न भेषजमभेषजेनाविशिष्टं भवति||५||
🔊 Audio coming soon
ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਯਤਿ- ਮਿਥ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਵਲਾਤ੍ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍| ਨ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯੁਭਯਨਕਾਰਕਰਣਾਦਸ੍ਤਿ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਤਰਮਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾ ਏਵੋਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਦਸ੍ਟਮੇਵੋਤ੍ਥਾਨੇ ਕਾਰਣਂ, ਤਥਾਪਿ ਯਦਿ ਦਸ੍ਟਮਪਿ ਤਤ੍ਰਾਨੁਬਲਂ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਦਸ੍ਟਾਦਸ੍ਟੋਭਯਬਲਾਚ੍ਛੀਘ੍ਰਮੇਵਾਰੋਗ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਸਰ੍ਵ ਏਵੇਤਿ ਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧਯੋਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧਯਸ਼੍ਚ; ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਭੇਸਜੋਪਪਤ੍ਤਾਵਪਿ ਸਤ੍ਯਾਮਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧਯੋ ਨੋਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ, ਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧਯ ਉਤ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤ ਇਤਿ ਭਾਵਃ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਭੇਸਜੋਪਪਤ੍ਤਿਰੇਵ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਨ ਚਾਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਭੇਸਜਸਮੁਦਾਯੋਯਮਸ੍ਤਿ, ਨਹ੍ਯਲਂ ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਭਿਸਙ੍ਮੁਮੂਰ੍ਸੁਮਾਤੁਰਮੁਤ੍ਥਾਪਯਿਤੁਮ੍” ਇਤਿ, ਤਥਾਪੀਹ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਭੇਸਜਤ੍ਵੇਪਿ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਭੇਸਜੋਪਪਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯੇ ਤੁ ਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤੇ ਸਤ੍ਯਾਮੇਵ ਭੇਸਜਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਜੀਵਨ੍ਤਿ, ਅਸਤ੍ਯਾਂ ਤੁ ਭੇਸਜਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਬਲਵਜ੍ਜੀਵਨਕਰ੍ਮਾਭਾਵੇ ਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤ ਏਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨ ਚੋਪਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਾਯੇਨੈਵ ਦਸ੍ਟਾਰ੍ਥੇਨ ਸਾਧ੍ਯਾ ਉਪਾਯਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਇਦਮਤ੍ਰਾਕੂਤਂ- ਯਤ੍- ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਕਰ੍ਮ ਬਲਵਦਬਲਵਚ੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਬਲਵਨ੍ਨਿਯਤਵਿਪਾਕਕਾਲਂ, ਯਥੇਦਂ ਕਰ੍ਮਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਾਲੇ ਮਾਰਯਤਿ; ਅਬਲਵਚ੍ਚ ਮਾਰਕਂ ਕਰ੍ਮ ਮਾਰਯਤ੍ਵੇਵ ਪਰਂ ਕਾਲਾਨਿਯਮੇਨ, ਤਦ੍ਯਦਾ ਦਸ੍ਟਸਾਮਗ੍ਰੀਮਨੁਗੁਣਾਮਪਥ੍ਯਸੇਵਾਰੂਪਾਮੌਸਧਾਭਾਵਰੂਪਾਂ ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦਾ ਮਾਰਯਤਿ, ਯਦਾ ਤੁ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦਾ ਨ ਮਾਰਯਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨੀਯੇ- “ਕਰ੍ਮ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਾਲੇ ਵਿਪਾਕੇ ਨਿਯਤਂ ਮਹਤ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ ਕਾਲਨਿਯਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੈਃ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧ੍ਯਤੇ” (ਵਿ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯ ਤ੍ਵਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਤਤ੍ਰੈਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਮ੍- ਅਦਸ੍ਟਮੇਵ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਾਰਣਂ, ਤਚ੍ਚ ਨਿਯਤਕਾਲਵਿਪਾਕਮੇਵ, ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- “ਨਾਕਾਲੇ ਜਾਯਤੇ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਾਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਤਥਾ| ਜਗਤ੍ ਕਾਲਵਸ਼ਂ ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਲਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਾਰਣਮ੍” ਇਤਿ; ਯਤਃ, ਯਦੇਵਾਦਸ੍ਟਂ ਤਦੇਵ ਦਸ੍ਟਯਾਗਾਦਿਬ੍ਰਹ੍ਮਵਧਾਦਿਜਨ੍ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍| ਯਦ੍ਦਸ੍ਟੇਨਾਨੁਪਪਨ੍ਨਂ, ਤਤ੍ਰਾਦਸ੍ਟਕਲ੍ਪਨਾ ਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕੀ, ਯਤ੍ਤੁ ਦਾਹਾਦਿ ਦਸ੍ਟੇਨੈਵਾਗ੍ਨਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਕਾ ਕਥਾਦਸ੍ਟਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਯਥਾਨੁਪਪਤ੍ਤਿਪਰਿਕਲ੍ਪਨੀਯਸ੍ਯ; ਤੇਨ ਯ ਇਮੇ ਦੁਰ੍ਬਲੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਦਸ੍ਟਬਲਵਦਪਥ੍ਯਸੇਵਾਜਨਿਤਦੋਸਬਲਾਦਾਰਬ੍ਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤੇ ਬਲਵਤਾ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇਨ ਭੇਸਜੇਨ ਦੋਸਕ੍ਸਯਕੇਨੋਪਾਯੇਨ ਪਰਂ ਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਤਦਭਾਵੇ ਤੁ ਦੁਰ੍ਬਲੇਨਾਪਿ ਕਰ੍ਮਣਾ ਦਸ੍ਟਦੋਸਬਲਾਦਾਰਬ੍ਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਦੈਵਂ ਪੁਰੁਸਕਾਰੇਣ ਦੁਰ੍ਬਲਂ ਹ੍ਯੁਪਹਨ੍ਯਤੇ| ਦੈਵੇਨ ਚੇਤਰਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਨੋਪਹਨ੍ਯਤੇ” (ਵਿ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਅਨੁਪਾਯੇਨ ਅਭੇਸਜੇਨ| ਅਯਂ ਭੇਸਜਸਮੁਦਾਯਃ ਸਰ੍ਵਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਸਾਧ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਵੈਦ੍ਯ ਏਵ ਯਥੋਕ੍ਤਗੁਣੋ ਨ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਹ੍ਯਲਂ ਨ ਸਮਰ੍ਥਃ; ਯਦ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਜਾਨਾਤਿ ਤਦਾ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤ ਏਵ, ਅਥ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਤਦਾ ਜ੍ਞਾਨਵਾਨੇਵ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸਮ੍ਪਦਾਵਸ਼੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨਾਹ- ਯਥਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਸ੍ਵਾਸੋ ਧਾਨੁਸ੍ਕਃ| ਅਸ੍ਯਨ੍ ਕ੍ਸਿਪਨ੍| ਨਾਤਿਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟੇ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤੇ| ਅਨਪਰਾਧ ਇਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਭ੍ਰਂਸ਼ਰਹਿਤਃ| ਇਸ੍ਟਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯਵੇਧਲਕ੍ਸਣਮ੍||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਇਦਂ ਚ ਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ- ਯਦਨਾਤੁਰੇਣ ਭੇਸਜੇਨਾਤੁਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਃ , ਕ੍ਸਾਮਮਕ੍ਸਾਮੇਣ, ਕਸ਼ਂ ਚ ਦੁਰ੍ਬਲਮਾਪ੍ਯਾਯਯਾਮਃ, ਸ੍ਥੂਲਂ ਮੇਦਸ੍ਵਿਨਮਪਤਰ੍ਪਯਾਮਃ, ਸ਼ੀਤੇਨੋਸ੍ਣਾਭਿਭੂਤਮੁਪਚਰਾਮਃ, ਸ਼ੀਤਾਭਿਭੂਤਮੁਸ੍ਣੇਨ, ਨ੍ਯੂਨਾਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਪੂਰਯਾਮਃ, ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਨ੍ ਹ੍ਰਾਸਯਾਮਃ, ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਮੂਲਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣੋਪਚਰਨ੍ਤਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਕਤੌ ਸ੍ਥਾਪਯਾਮਃ; ਤੇਸਾਂ ਨਸ੍ਤਥਾ ਕੁਰ੍ਵਤਾਮਯਂ ਭੇਸਜਸਮੁਦਾਯਃ ਕਾਨ੍ਤਤਮੋ ਭਵਤਿ||੬||
इदं च नः प्रत्यक्षं- यदनातुरेण भेषजेनातुरं चिकित्सामः , क्षाममक्षामेण, कृशं च दुर्बलमाप्याययामः, स्थूलं मेदस्विनमपतर्पयामः, शीतेनोष्णाभिभूतमुपचरामः, शीताभिभूतमुष्णेन, न्यूनान् धातून् पूरयामः, व्यतिरिक्तान् ह्रासयामः, व्याधीन् मूलविपर्ययेणोपचरन्तः सम्यक् प्रकृतौ स्थापयामः; तेषां नस्तथा कुर्वतामयं भेषजसमुदायः कान्ततमो भवति||६||
🔊 Audio coming soon
ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਉਪਪਤ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਇਦਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਾਤੁਰੇਣੇਤਿ ਆਤੁਰਗੁਣਵਿਪਰੀਤੇਨ| ਆਤੁਰਮਨਾਤੁਰੇਣ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮ ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਿਵਰਣਂ- ਕ੍ਸਾਮਮਕ੍ਸਾਮੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਾਮੋ ਨਿਰ੍ਦ੍ਰਵਃ| ਕਸ਼ਂ ਚ ਦੁਰ੍ਬਲਮਾਪ੍ਯਾਯਯਾਮ ਇਤਿ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਯਾਮਃ| ਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਨਿਤਿ ਅਤਿਰਿਕ੍ਤਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਮੂਲਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣੇਤਿ ਕਾਰਣਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ, ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਤੇਨ ਵਿਸਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਵਿਸੇਣੋਪਚਰਣਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਚਾਨ੍ਯਦੁਪਗਹੀਤਂ ਭਵਤਿ| ਕਾਨ੍ਤਤਮੋ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਸ਼ਮਕਤ੍ਵੇਨਾਭੀਸ੍ਟਤਮਃ; ਅਨ੍ਯੇਰ੍ਥਧਰ੍ਮੋਪਾਯਾਃ ਕਾਨ੍ਤਾਃ ਕਾਨ੍ਤਤਰਾਸ਼੍ਚ, ਅਯਂ ਤੁ ਭੇਸਜਸਮੁਦਾਯਃ ਸਰ੍ਵੋਚ੍ਛੇਦਕਰੋਗਹਰਤ੍ਵੇਨ ਕਾਨ੍ਤਤਮਃ||੬||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਭਾਗਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਃ| ਕਾਲੇ ਚਾਰਭਤੇ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ਤਤ੍ ਸਾਧਯਤਿ ਧ੍ਰੁਵਮ੍||੭|| ਅਰ੍ਥਵਿਦ੍ਯਾਯਸ਼ੋਹਾਨਿਮੁਪਕ੍ਰੋਸ਼ਮਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮ੍ | ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਨ੍ਨਿਯਤਂ ਵੈਦ੍ਯੋ ਯੋਸਾਧ੍ਯਂ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍||੮||
भवन्ति चात्र- साध्यासाध्यविभागज्ञो ज्ञानपूर्वं चिकित्सकः| काले चारभते कर्म यत्तत् साधयति ध्रुवम्||७|| अर्थविद्यायशोहानिमुपक्रोशमसङ्ग्रहम् | प्राप्नुयान्नियतं वैद्यो योऽसाध्यं समुपाचरेत्||८||
🔊 Audio coming soon
ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਭੇਸਜਾਦਿਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਂ, ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮਾਰਭਤੇ ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਰੂਪਂ, ਸਾਧਯਤਿ ‘ਸਾਧ੍ਯਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧੌ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼ਿਕ੍ਸਯਤਿ- ਅਰ੍ਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਥਃ ਅਰ੍ਥਲਾਭਃ, ਹਾਨਿਃ ਕ੍ਸਤਿਃ| ਉਪਕ੍ਰੋਸ਼ੋ ਜਨਾਪਵਾਦਃ| ਅਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਮਨੁਪਾਦਾਨਂ; ਯਦਿ ‘ਵਾ ਅਸਦ੍ਗ੍ਰਹ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ, ਤਦਾ ਚਾਸਦ੍ਗ੍ਰਹੋ ਰਾਜਦਣ੍ਡੇਨਾਸਤ੍ਪੁਰੁਸੈਸ਼੍ਚਾਣ੍ਡਾਲਾਦਿਭਿਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੭-੮||
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਂ ਮਤਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਮਥਾਪਿ ਚ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਚਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚਾਨੁਪਕ੍ਰਮਮ੍ ||੯|| ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਕਸ੍ਟਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿ| ਵਿਕਲ੍ਪੋ, ਨ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਨਿਯਤਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਨਾ||੧੦||
सुखसाध्यं मतं साध्यं कृच्छ्रसाध्यमथापि च| द्विविधं चाप्यसाध्यं स्याद्याप्यं यच्चानुपक्रमम् ||९|| साध्यानां त्रिविधश्चाल्पमध्यमोत्कृष्टतां प्रति| विकल्पो, न त्वसाध्यानां नियतानां विकल्पना||१०||
🔊 Audio coming soon
ਸਾਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾ, ਅਸਾਧ੍ਯੇ ਨਿਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, ਤੇਨ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਯੋਰ੍ਭੇਦਕਥਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਤ੍ਵੇਨਾਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਉਪਕ੍ਰਮੋ ਯਸ੍ਯ ਤਦਨੁਪਕ੍ਰਮਂ; ਯਾਪ੍ਯਂ ਤ੍ਵਨੁਪਕ੍ਰਮਂ ਨ ਭਵਤਿ, ਯਾਪਨਾਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰੋਪਕ੍ਰਮਸ੍ਯਾਲ੍ਪਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਕਸ੍ਟਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਅਲ੍ਪਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਕਸ੍ਟਯੋਗਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤੇਨਾਲ੍ਪਸਾਧ੍ਯਮਲ੍ਪੋਪਾਯਸਾਧ੍ਯਂ, ਮਧ੍ਯਸਾਧ੍ਯਂ ਮਧ੍ਯੋਪਾਯਸਾਧ੍ਯਮ੍, ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟੋਪਾਯਸਾਧ੍ਯਮਿਤਿ ਭੇਦਤ੍ਰਯਂ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਭਵਤਿ| ਅਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਤੁ ਨਿਯਤਾਨਾਮਿਤਿ ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਨਾਮਨੁਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ, ਵਿਕਲ੍ਪਨਾ ਵਿਕਲ੍ਪਃ, ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਏਵਮ੍ਭੂਤਾਲ੍ਪਾਸਾਧ੍ਯਾਦਿਰੂਪਾ ਨਾਸ੍ਤਿ; ਪ੍ਰਾਣਹਰ-ਵੈਕਲ੍ਯਕਰ-ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰ-ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਣਹਰਤ੍ਵਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾਨਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਵ; ਯਦਸਾਧ੍ਯਂ ਤਦਲ੍ਪੇਨ ਮਧ੍ਯੇਨ ਚੋਤ੍ਕਸ੍ਟੇਨ ਚੋਪਾਯੇਨਾਸਾਧ੍ਯਮੇਵ; ਯਾਪ੍ਯਰੂਪਾਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਤ੍ਵਲ੍ਪੋਪਾਯਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਭੇਦੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ||੯-੧੦||
Adhikarana 8 (11-13) · Śloka 13
ਹੇਤਵਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਰੂਪਾਣ੍ਯਲ੍ਪਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਚ| ਨ ਚ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣੋ ਦੂਸ੍ਯੋ ਨ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍||੧੧|| ਨ ਚ ਕਾਲਗੁਣਸ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਨ ਦੇਸ਼ੋ ਦੁਰੁਪਕ੍ਰਮਃ| ਗਤਿਰੇਕਾ ਨਵਤ੍ਵਂ ਚ ਰੋਗਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵੋ ਨ ਚ||੧੨|| ਦੋਸਸ਼੍ਚੈਕਃ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਦੇਹਃ ਸਰ੍ਵੌਸਧਕ੍ਸਮਃ| ਚਤੁਸ੍ਪਾਦੋਪਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੩||
हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्यल्पानि यस्य च| न च तुल्यगुणो दूष्यो न दोषः प्रकृतिर्भवेत्||११|| न च कालगुणस्तुल्यो न देशो दुरुपक्रमः| गतिरेका नवत्वं च रोगस्योपद्रवो न च||१२|| दोषश्चैकः समुत्पत्तौ देहः सर्वौषधक्षमः| चतुष्पादोपपत्तिश्च सुखसाध्यस्य लक्षणम्||१३||
🔊 Audio coming soon
ਨ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਭਵੇਦਿਤਿ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕੋ ਯੋ ਦੋਸਃ ਸ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤਾਵੁਤ੍ਕਟੋ ਨ ਭਵੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੇਸ਼ੋ ਭੂਮਿਰਾਤੁਰਸ਼੍ਚ| ਦੇਸ਼ੋ ਦੁਰੁਪਕ੍ਰਮੋ ਯਥਾ- ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣੋ ਮਰੁਃ, ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵ੍ਯਾਧਾਵਨੂਪਃ| ਦੇਹਸ਼੍ਚ ਦੁਰੁਪਕ੍ਰਮੋ ਯਥਾ- ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੇਵ ਮਰ੍ਮਲਕ੍ਸਣੋ ਦੇਸ਼ਃ, ਤਥਾ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਤਿਰੇਕਾ ਏਕੋ ਮਾਰ੍ਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਮਾਰ੍ਗਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ- “ਸ਼ਾਖਾ ਮਰ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਯਃ ਕੋਸ੍ਠਸ਼੍ਚ” (ਸੂ.ਅ.੧੧) ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚੋਤ੍ਸਰ੍ਗਨ੍ਯਾਯੇਨੋਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਦਨ੍ਯਥਾਪਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾਭਿਧਾਨੇਨ ਵਿਰੋਧੋ ਨ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਜ੍ਵਰੇ ਤੁਲ੍ਯਰ੍ਤੁਦੋਸਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਤਾ| ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ ਪੁਰਾਣਤ੍ਵਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍” ਇਤਿ||੧੧-੧੩||
Adhikarana 9 (14-16) · Śloka 16
ਨਿਮਿਤ੍ਤਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਾਂ ਰੂਪਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯਮੇ ਬਲੇ| ਕਾਲਪ੍ਰਕਤਿਦੂਸ੍ਯਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ ਚ||੧੪|| ਗਰ੍ਭਿਣੀਵਦ੍ਧਬਾਲਾਨਾਂ ਨਾਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਪੀਡਿਤਮ੍| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਤ੍ਯਾਨਾਮਨਵਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਦੇਸ਼ਜਮ੍||੧੫|| ਵਿਦ੍ਯਾਦੇਕਪਥਂ ਰੋਗਂ ਨਾਤਿਪੂਰ੍ਣਚਤੁਸ੍ਪਦਮ੍| ਦ੍ਵਿਪਥਂ ਨਾਤਿਕਾਲਂ ਵਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਮ੍||੧੬||
निमित्तपूर्वरूपाणां रूपाणां मध्यमे बले| कालप्रकृतिदूष्याणां सामान्येऽन्यतमस्य च||१४|| गर्भिणीवृद्धबालानां नात्युपद्रवपीडितम्| शस्त्रक्षाराग्निकृत्यानामनवं कृच्छ्रदेशजम्||१५|| विद्यादेकपथं रोगं नातिपूर्णचतुष्पदम्| द्विपथं नातिकालं वा कृच्छ्रसाध्यं द्विदोषजम्||१६||
🔊 Audio coming soon
ਕਾਲਪ੍ਰਕਤਿਦੂਸ੍ਯਾਣਾਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ ਸਸ੍ਠੀ| ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਇਤਿ ਦੋਸੇਣ ਸਮਮ੍| ਗਰ੍ਭਿਣੀਵਦ੍ਧਬਾਲਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਨਾਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਪੀਡਿਤਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਨ ਯੋਜਨੀਯਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਮੇਵ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਤ੍ਯਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਸਾਧ੍ਯਾਃ; ਏਸਾਂ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਦੇਸ਼ਜਂ ਮਰ੍ਮਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਜਮ੍| ਏਕਪਥਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ- ਨਾਤਿਪੂਰ੍ਣਚਤੁਸ੍ਪਦਮਿਤਿ| ਦ੍ਵਿਪਥਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ- ਨਾਤਿਕਾਲਮਿਤਿ||੧੪-੧੬||
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 19
ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦਾਯੁਸੋ ਯਾਪ੍ਯਮਸਾਧ੍ਯਂ ਪਥ੍ਯਸੇਵਯਾ| ਲਬ੍ਧਾਲ੍ਪਸੁਖਮਲ੍ਪੇਨ ਹੇਤੁਨਾਸ਼ੁਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਮ੍||੧੭|| ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਬਹੁਧਾਤੁਸ੍ਥਂ ਮਰ੍ਮਸਨ੍ਧਿਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਨਿਤ੍ਯਾਨੁਸ਼ਾਯਿਨਂ ਰੋਗਂ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਮਵਸ੍ਥਿਤਮ੍||੧੮|| ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਂ,...|੧੯|
शेषत्वादायुषो याप्यमसाध्यं पथ्यसेवया| लब्धाल्पसुखमल्पेन हेतुनाऽऽशुप्रवर्तकम्||१७|| गम्भीरं बहुधातुस्थं मर्मसन्धिसमाश्रितम्| नित्यानुशायिनं रोगं दीर्घकालमवस्थितम्||१८|| विद्याद्द्विदोषजं,...|१९|
🔊 Audio coming soon
ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਯਦਸਾਧ੍ਯਮਿਤਿ ਪਦਂ ਤਦ੍ਯਾਪ੍ਯਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਭੇਸਜਤਯਾ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦਾਯੁਸ ਇਤਿ ਵਚਨਮਾਯੁਃਸ਼ੇਸੇ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨ ਏਵ ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਪਥ੍ਯਸੇਵਯਾ ਭੇਸਜਸੇਵਯਾ, ਲਬ੍ਧਮਲ੍ਪਂ ਸੁਖਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਤਲ੍ਲਬ੍ਧਾਲ੍ਪਸੁਖਮ੍| ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਃ, ਅਲ੍ਪੇਨ ਹੇਤੁਨਾਸ਼ੁ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਯਸ੍ਯ ਤਦਾਸ਼ੁਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਂ; ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇ ਅਣ੍| ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤਿਧਾਤੁਗਤਮ੍| ਨਿਤ੍ਯਾਨੁਸ਼ਾਯੀ ਨਿਤ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਯਾਪ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੭-੧੮||-
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
...ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮ੍| ਕ੍ਰਿਯਾਪਥਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਣਮ੍||੧੯|| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਾਰਤਿਸਮ੍ਮੋਹਕਰਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਾਸ਼ਨਮ੍| ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਸੁਸਂਵਦ੍ਧਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਸਾਰਿਸ੍ਟਮੇਵ ਚ||੨੦||
...तद्वत् प्रत्याख्येयं त्रिदोषजम्| क्रियापथमतिक्रान्तं सर्वमार्गानुसारिणम्||१९|| औत्सुक्यारतिसम्मोहकरमिन्द्रियनाशनम्| दुर्बलस्य सुसंवृद्धं व्याधिं सारिष्टमेव च||२०||
🔊 Audio coming soon
ਤਦ੍ਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਦ੍ਵਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਗਮ੍ਭੀਰਾਦਿਯਾਪ੍ਯਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਂ ਹਰ੍ਸੋਦ੍ਰੇਕਃ, ਅਰਤਿਰਨਵਸ੍ਥਾਨਲਕ੍ਸਣਾ, ਸਮ੍ਮੋਹੋ ਮਨਸੋ ਮੋਹਃ||੧੯-੨੦||
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22
ਭਿਸਜਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯੈਵਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਰ੍ਮਸਮਾਰਮ੍ਭਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਧੀਮਤਾ||੨੧|| ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਭਾਗਜ੍ਞੋ ਯਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਮਾਨ੍| ਨ ਸ ਮੈਤ੍ਰੇਯਤੁਲ੍ਯਾਨਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਬੁਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍||੨੨||
भिषजा प्राक् परीक्ष्यैवं विकाराणां स्वलक्षणम्| पश्चात्कर्मसमारम्भः कार्यः साध्येषु धीमता||२१|| साध्यासाध्यविभागज्ञो यः सम्यक्प्रतिपत्तिमान्| न स मैत्रेयतुल्यानां मिथ्याबुद्धिं प्रकल्पयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
ਨ ਸ ਮੈਤ੍ਰੇਯਤੁਲ੍ਯਾਨਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਬੁਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਦਿਤਿ ਏਵਙ੍ਗੁਣੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਮੇਨ ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ਤਂ ਸਾਧਯਤ੍ਯੇਵ ਪਰਂ, ਤਤੋ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਰਣਤ੍ਵਾਵਧਾਰਣੇ ਸਤਿ ਭੇਸਜਮਭੇਸਜੇਨ ਸਮਾਨਮਿਤਿ ਮੈਤ੍ਰੇਯਸਦਸ਼ਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਵਾਦਿਨਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਬੁਦ੍ਧੇਰਨੁਤ੍ਪਾਦ ਇਤਿ ਭਾਵਃ||੨੧-੨੨||
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਇਹੌਸਧਂ ਪਾਦਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਭਵੋ ਭੇਸਜਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਆਤ੍ਰੇਯਮੈਤ੍ਰੇਯਮਤੀ ਮਤਿਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਨਿਸ਼੍ਚਯਃ||੨੩|| ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਵਿਕਲ੍ਪਾਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸ੍ਵਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਃ| ਉਕ੍ਤਾ ਮਹਾਚਤੁਸ੍ਪਾਦੇ ਯੇਸ੍ਵਾਯਤ੍ਤਂ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍||੨੪||
तत्र श्लोकौ- इहौषधं पादगुणाः प्रभवो भेषजाश्रयः| आत्रेयमैत्रेयमती मतिद्वैविध्यनिश्चयः||२३|| चतुर्विधविकल्पाश्च व्याधयः स्वस्वलक्षणाः| उक्ता महाचतुष्पादे येष्वायत्तं भिषग्जितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਇਹੇਤਿ ਇਹਾਧ੍ਯਾਯੇ| ਔਸਧਮਿਤਿ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਮ੍| ਪਾਦਗੁਣਾ ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਭੇਸਜਾਸ਼੍ਰਯ ਇਤਿ ਤਦ੍ਭੇਸਜਂ ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਮਲਮਾਰੋਗ੍ਯਾਯੇਤਿ||੨੩-੨੪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਮਹਾਚਤੁਸ੍ਪਾਦੋ ਨਾਮ ਦਸ਼ਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੦||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने महाचतुष्पादो नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਤਤੀਯੇ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਚਤੁਸ੍ਕੇ ਮਹਾਚਤੁਸ੍ਪਾਦੋ ਨਾਮ ਦਸ਼ਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੦||