Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ മഹാചതുഷ്പാദമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो महाचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വാധ്യായേ വൈദ്യാദയോ വ്യാധിപ്രശമകാരണമിത്യുക്തം, തദിഹാക്ഷിപ്യ വ്യവസ്ഥാപ്യത ഇത്യനന്തരം മഹാചതുഷ്പാദോऽഭിധീയതേ| മഹത്ത്വം ചാസ്യ പൂര്വാധ്യായാപേക്ഷയാ, ബഹുഗ്രന്ഥത്വേന പൂര്വപക്ഷസിദ്ധാന്തരൂപബഹുപ്രമേയാഭിധായകത്വേന ച||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ചതുഷ്പാദം ഷോഡശകലം ഭേഷജമിതി ഭിഷജോ ഭാഷന്തേ, യദുക്തം പൂര്വാധ്യായേ ഷോഡശഗുണമിതി, തദ്ഭേഷജം യുക്തിയുക്തമലമാരോഗ്യായേതി ഭഗവാന് പുനര്വസുരാത്രേയഃ||൩||
चतुष्पादं षोडशकलं भेषजमिति भिषजो भाषन्ते, यदुक्तं पूर्वाध्याये षोडशगुणमिति, तद्भेषजं युक्तियुक्तमलमारोग्यायेति भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः||३||
🔊 Audio coming soon
ഷോഡശകലം ഷോഡശഗുണം, കലാശബ്ദോ ഗുണവചനഃ| ഭിഷജോ ഭാഷന്ത ഇതി ബ്രുവതേ| പ്രകൃതേऽര്ഥേ ശാസ്ത്രാന്തരസമ്മതിം ദര്ശയതി- യുക്തിയുക്തമിതി| യുനക്തീതി യുക്തിഃ പ്രവൃത്തിരുച്യതേ; യുക്തിയുക്തം പ്രവൃത്തിമദിത്യര്ഥഃ; പ്രവൃത്തിശ്ച വൈദ്യാദീനാം ചികിത്സാരൂപാ പൂര്വാധ്യായേ വ്യാകൃതാ| അലം സമര്ഥമ്| ഇതി ഭഗവാനാത്രേയോ ‘ബ്രൂതേ’ ഇതി ശേഷഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
നേതി മൈത്രേയഃ, കിം കാരണം? ദൃശ്യന്തേ ഹ്യാതുരാഃ കേചിദുപകരണവന്തശ്ച പരിചാരകസമ്പന്നാശ്ചാത്മവന്തശ്ച കുശലൈശ്ച ഭിഷഗ്ഭിരനുഷ്ഠിതാഃ സമുത്തിഷ്ഠമാനാഃ, തഥായുക്താശ്ചാപരേ മ്രിയമാണാഃ; തസ്മാദ്ഭേഷജമകിഞ്ചിത്കരം ഭവതി, തദ്യഥാ- ശ്വഭ്രേ സരസി ച പ്രസിക്തമല്പമുദകം, നദ്യാം വാ സ്യന്ദമാനായാം പാംസുധാനേ വാ പാംസുമുഷ്ടിഃ പ്രകീര്ണ ഇതി; തഥാऽപരേ ദൃശ്യന്തേऽനുപകരണാശ്ചാപരിചാരകാശ്ചാനാത്മവന്തശ്ചാകുശലൈശ്ച ഭിഷഗ്ഭിരനുഷ്ഠിതാഃ സമുത്തിഷ്ഠമാനാഃ, തഥായുക്താ മ്രിയമാണാശ്ചാപരേ| യതശ്ച പ്രതികുര്വന് സിധ്യതി, പ്രതികുര്വന് മ്രിയതേ; അപ്രതികുര്വന് സിധ്യതി, അപ്രതികുര്വന് മ്രിയതേ; തതശ്ചിന്ത്യതേ ഭേഷജമഭേഷജേനാവിശിഷ്ടമിതി ||൪||
नेति मैत्रेयः, किं कारणं? दृश्यन्ते ह्यातुराः केचिदुपकरणवन्तश्च परिचारकसम्पन्नाश्चात्मवन्तश्च कुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ताश्चापरे म्रियमाणाः; तस्माद्भेषजमकिञ्चित्करं भवति, तद्यथा- श्वभ्रे सरसि च प्रसिक्तमल्पमुदकं, नद्यां वा स्यन्दमानायां पांसुधाने वा पांसुमुष्टिः प्रकीर्ण इति; तथाऽपरे दृश्यन्तेऽनुपकरणाश्चापरिचारकाश्चानात्मवन्तश्चाकुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ता म्रियमाणाश्चापरे| यतश्च प्रतिकुर्वन् सिध्यति, प्रतिकुर्वन् म्रियते; अप्रतिकुर्वन् सिध्यति, अप्रतिकुर्वन् म्रियते; ततश्चिन्त्यते भेषजमभेषजेनाविशिष्टमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
ഉക്തമാക്ഷിപതി- നേതീത്യാദി| ഉപകരണം ഭേഷജമ്| അനുഷ്ഠിതാഃ ചികിത്സിതുമുപക്രാന്താഃ| തഥായുക്താഃ പൂര്വവച്ചികിത്സിതുമുപക്രാന്താ ഇത്യര്ഥഃ| അകിഞ്ചിത്കരമിതി ഭേഷജേ സത്യപി യദാऽऽരോഗ്യം ന ഭവതി; തേന, യത്രാപി സതി ഭേഷജേ ആരോഗ്യം ഭവതി, തത്രാപി ഭേഷജവ്യതിരിക്തം കര്മൈവ ദൈവസഞ്ജ്ഞകം കാരണം, ഭേഷജം തു തത്ര ദൈവാഗതസന്നിധാനമകാരണമേവേത്യര്ഥഃ| അത്രൈവാര്ഥേ ദൃഷ്ടാന്തദ്വയം ദര്ശയതി- തദ്യഥേത്യാദി| ശ്വഭ്രേ ഗര്തേ യഥാऽല്പം ജലമകിഞ്ചിത്കരമേവം മ്രിയമാണേऽപി ഭേഷജം, യഥാ ച സരസി അന്യത ഏവ പൂര്ണേऽല്പമുദകമകിഞ്ചിത്കരം ഭവത്യേവമന്യത ഏവാരോഗ്യഹേതോഃ കര്മണോ രോഗപ്രശമനേ ജായമാനേ ഭേഷജമകിഞ്ചിത്കരം ഭവതീതി സരോദൃഷ്ടാന്തേന ദര്ശയതി; ഏവം നദ്യാം സ്യന്ദമാനായാം വഹമാനായാം പാംസുമുഷ്ടിരിതി നിദര്ശനം ശ്വഭ്രവത്, പാംസുധാനേ പാംശുരാശൌ പാംശുമുഷ്ടിരിതി സരോദൃഷ്ടാന്തവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| അത്ര ച തോയദൃഷ്ടാന്തഃ സംശോധനഭേഷജാഭിപ്രായേണ, പാംശുദൃഷ്ടാന്തസ്തു സംശമനഭേഷജാഭിപ്രായേണ; യദി വാ ജലം സന്തര്പണഭേഷജാഭിപ്രായേണ, പാംശുമുഷ്ടിസ്ത്വപതര്പണാഭിപ്രായേണ ബോദ്ധവ്യാ| ഭേഷജാന്വയവ്യഭിചാരം ദര്ശയിത്വാ തദ്വ്യതിരേകവ്യഭിചാരം ദര്ശയതി- തഥാऽപരേ ഇത്യാദി| പ്രതികുര്വന്നിത്യന്തര്ഭാവിതണ്യര്ഥത്വാത് പ്രതികാരയന്നിത്യര്ഥഃ; യദി വാऽऽതുര ഏവ വൈദ്യാദീനുത്പാദ്യാത്മാനം പ്രതികുര്വന്നിതി മന്തവ്യമ്; ഏതേന ദൈവാഖ്യകര്മവശാദേവായം ജീവതി മ്രിയതേ വാ, രോഗീ ഭവത്യരോഗോ വാ, ന ദൃഷ്ടഭേഷജമത്ര കിഞ്ചിത്കരമിതി പൂര്വപക്ഷാര്ഥഃ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
മൈത്രേയ ! മിഥ്യാ ചിന്ത്യത ഇത്യാത്രേയഃ; കിം കാരണം, യേ ഹ്യാതുരാഃ ഷോഡശഗുണസമുദിതേനാനേന ഭേഷജേനോപപദ്യമാനാ മ്രിയന്ത ഇത്യുക്തം തദനുപപന്നം, ന ഹി ഭേഷജസാധ്യാനാം വ്യാധീനാം ഭേഷജമകാരണം ഭവതി; യേ പുനരാതുരാഃ കേവലാദ്ഭേഷജാദൃതേ സമുത്തിഷ്ഠന്തേ, ന തേഷാം സമ്പൂര്ണഭേഷജോപപാദനായ സമുത്ഥാനവിശേഷോ നാസ്തി; യഥാ ഹി പതിതം പുരുഷം സമര്ഥമുത്ഥാനായോത്ഥാപയന് പുരുഷോ ബലമസ്യോപാദധ്യാത്, സ ക്ഷിപ്രതരമപരിക്ലിഷ്ട ഏവോത്തിഷ്ഠേത്, തദ്വത് സമ്പൂര്ണഭേഷജോപലമ്ഭാദാതുരാഃ; യേ ചാതുരാഃ കേവലാദ്ഭേഷജാദപി മ്രിയന്തേ, ന ച സര്വ ഏവ തേ ഭേഷജോപപന്നാഃ സമുത്തിഷ്ഠേരന്, നഹി സര്വേ വ്യാധയോ ഭവന്ത്യുപായസാധ്യാഃ, ന ചോപായസാധ്യാനാം വ്യാധീനാമനുപായേന സിദ്ധിരസ്തി, ന ചാസാധ്യാനാം വ്യാധീനാം ഭേഷജസമുദായോऽയമസ്തി , ന ഹ്യലം ജ്ഞാനവാന് ഭിഷങ്മുമൂര്ഷുമാതുരമുത്ഥാപയിതും; പരീക്ഷ്യകാരിണോ ഹി കുശലാ ഭവന്തി, യഥാ ഹി യോഗജ്ഞോऽഭ്യാസനിത്യ ഇഷ്വാസോ ധനുരാദായേഷുമസ്യന്നാതിവിപ്രകൃഷ്ടേ മഹതി കായേ നാപരാധവാന് ഭവതി, സമ്പാദയതി ചേഷ്ടകാര്യം, തഥാ ഭിഷക് സ്വഗുണസമ്പന്ന ഉപകരണവാന് വീക്ഷ്യ കര്മാരഭമാണഃ സാധ്യരോഗമനപരാധഃ സമ്പാദയത്യേവാതുരമാരോഗ്യേണ; തസ്മാന്ന ഭേഷജമഭേഷജേനാവിശിഷ്ടം ഭവതി||൫||
मैत्रेय ! मिथ्या चिन्त्यत इत्यात्रेयः; किं कारणं, ये ह्यातुराः षोडशगुणसमुदितेनानेन भेषजेनोपपद्यमाना म्रियन्त इत्युक्तं तदनुपपन्नं, न हि भेषजसाध्यानां व्याधीनां भेषजमकारणं भवति; ये पुनरातुराः केवलाद्भेषजादृते समुत्तिष्ठन्ते, न तेषां सम्पूर्णभेषजोपपादनाय समुत्थानविशेषो नास्ति; यथा हि पतितं पुरुषं समर्थमुत्थानायोत्थापयन् पुरुषो बलमस्योपादध्यात्, स क्षिप्रतरमपरिक्लिष्ट एवोत्तिष्ठेत्, तद्वत् सम्पूर्णभेषजोपलम्भादातुराः; ये चातुराः केवलाद्भेषजादपि म्रियन्ते, न च सर्व एव ते भेषजोपपन्नाः समुत्तिष्ठेरन्, नहि सर्वे व्याधयो भवन्त्युपायसाध्याः, न चोपायसाध्यानां व्याधीनामनुपायेन सिद्धिरस्ति, न चासाध्यानां व्याधीनां भेषजसमुदायोऽयमस्ति , न ह्यलं ज्ञानवान् भिषङ्मुमूर्षुमातुरमुत्थापयितुं; परीक्ष्यकारिणो हि कुशला भवन्ति, यथा हि योगज्ञोऽभ्यासनित्य इष्वासो धनुरादायेषुमस्यन्नातिविप्रकृष्टे महति काये नापराधवान् भवति, सम्पादयति चेष्टकार्यं, तथा भिषक् स्वगुणसम्पन्न उपकरणवान् वीक्ष्य कर्मारभमाणः साध्यरोगमनपराधः सम्पादयत्येवातुरमारोग्येण; तस्मान्न भेषजमभेषजेनाविशिष्टं भवति||५||
🔊 Audio coming soon
സിദ്ധാന്തയതി- മിഥ്യേത്യാദി| കേവലാത് സമ്പൂര്ണാത്| ന നാസ്തീത്യുഭയനകാരകരണാദസ്തി സമുത്ഥാനവിശേഷ ഇത്യര്ഥഃ| തദ്വദിതി ക്ഷിപ്രതരമക്ലിഷ്ടാ ഏവോത്തിഷ്ഠന്ത ഇത്യര്ഥഃ| ഏവം മന്യതേ- യദ്യപ്യദൃഷ്ടമേവോത്ഥാനേ കാരണം, തഥാऽപി യദി ദൃഷ്ടമപി തത്രാനുബലം ഭവതി, തദാ ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടോഭയബലാച്ഛീഘ്രമേവാരോഗ്യം ഭവതി| സര്വ ഏവേതി സാധ്യവ്യാധയോऽസാധ്യവ്യാധയശ്ച; സമ്പൂര്ണഭേഷജോപപത്താവപി സത്യാമസാധ്യവ്യാധയോ നോത്തിഷ്ഠന്തേ, സാധ്യവ്യാധയ ഉത്തിഷ്ഠന്ത ഇതി ഭാവഃ| യദ്യപ്യസാധ്യവ്യാധിം പ്രതി സമ്പൂര്ണഭേഷജോപപത്തിരേവ നാസ്തി, യദുക്തം- “ന ചാസാധ്യാനാം വ്യാധീനാം ഭേഷജസമുദായോऽയമസ്തി, നഹ്യലം ജ്ഞാനവാന് ഭിഷങ്മുമൂര്ഷുമാതുരമുത്ഥാപയിതുമ്” ഇതി, തഥാऽപീഹ കിഞ്ചിദസമ്പൂര്ണഭേഷജത്വേऽപി സമ്പൂര്ണഭേഷജോപപന്ന ഇത്യുക്തമ്| യേ തു സാധ്യവ്യാധയസ്തേ സത്യാമേവ ഭേഷജസമ്പത്തൌ ജീവന്തി, അസത്യാം തു ഭേഷജസമ്പത്തൌ ബലവജ്ജീവനകര്മാഭാവേ മ്രിയന്ത ഏവേതി ദര്ശയന്നാഹ- ന ചോപായേത്യാദി| ഉപായേനൈവ ദൃഷ്ടാര്ഥേന സാധ്യാ ഉപായസാധ്യാഃ| ഇദമത്രാകൂതം- യത്- ദ്വിവിധം കര്മ ബലവദബലവച്ച; തത്ര ബലവന്നിയതവിപാകകാലം, യഥേദം കര്മാസ്മിന്നേവ കാലേ മാരയതി; അബലവച്ച മാരകം കര്മ മാരയത്വേവ പരം കാലാനിയമേന, തദ്യദാ ദൃഷ്ടസാമഗ്രീമനുഗുണാമപഥ്യസേവാരൂപാമൌഷധാഭാവരൂപാം ച പ്രാപ്നോതി തദാ മാരയതി, യദാ തു ന പ്രാപ്നോതി തദാ ന മാരയതി| യദുക്തം ജനപദോദ്ധ്വംസനീയേ- “കര്മ കിഞ്ചിത് ക്വചിത് കാലേ വിപാകേ നിയതം മഹത്| കിഞ്ചിന്ന കാലനിയതം പ്രത്യയൈഃ പ്രതിബോധ്യതേ” (വി.അ.൩) ഇതി| അസ്യ ത്വര്ഥം പ്രപഞ്ചേന തത്രൈവ ദര്ശയിഷ്യാമഃ| ന ച വാച്യമ്- അദൃഷ്ടമേവ സര്വത്ര കാരണം, തച്ച നിയതകാലവിപാകമേവ, യദുച്യതേ- “നാകാലേ ജായതേ കശ്ചിന്നാകാലേ മ്രിയതേ തഥാ| ജഗത് കാലവശം സര്വം കാലഃ സര്വത്ര കാരണമ്” ഇതി; യതഃ, യദേവാദൃഷ്ടം തദേവ ദൃഷ്ടയാഗാദിബ്രഹ്മവധാദിജന്യം കിഞ്ചിത്| യദ്ദൃഷ്ടേനാനുപപന്നം, തത്രാദൃഷ്ടകല്പനാ പ്രാമാണികീ, യത്തു ദാഹാദി ദൃഷ്ടേനൈവാഗ്നിസമ്ബന്ധേനോപപദ്യതേ തത്ര കാ കഥാऽദൃഷ്ടസ്യ ദൃഷ്ടകാര്യാന്യഥാനുപപത്തിപരികല്പനീയസ്യ; തേന യ ഇമേ ദുര്ബലേന കര്മണാ ദൃഷ്ടബലവദപഥ്യസേവാജനിതദോഷബലാദാരബ്ധാ വ്യാധയസ്തേ ബലവതാ ചതുഷ്പാദസമ്പന്നേന ഭേഷജേന ദോഷക്ഷയകേനോപായേന പരം സാധ്യാഃ, തദഭാവേ തു ദുര്ബലേനാപി കര്മണാ ദൃഷ്ടദോഷബലാദാരബ്ധാ വ്യാധയോ ന നിവര്തന്ത ഇതി| യദുക്തം- “ദൈവം പുരുഷകാരേണ ദുര്ബലം ഹ്യുപഹന്യതേ| ദൈവേന ചേതരത് കര്മ വിശിഷ്ടേനോപഹന്യതേ” (വി.അ.൩) ഇതി| അനുപായേന അഭേഷജേന| അയം ഭേഷജസമുദായഃ സര്വഗുണസമ്പന്ന ഇത്യര്ഥഃ; അസാധ്യേ വ്യാധൌ ചികിത്സാം കുര്വന് വൈദ്യ ഏവ യഥോക്തഗുണോ ന ഭവതീത്യര്ഥഃ| നഹ്യലം ന സമര്ഥഃ; യദ്യസാധ്യതാം ജാനാതി തദാ ന പ്രവര്തത ഏവ, അഥ ന ജാനാതി തദാ ജ്ഞാനവാനേവ ന ഭവതീതി ഭാവഃ| ചതുഷ്പാദസമ്പദാऽവശ്യം വ്യാധിപ്രശമോ ഭവതീതി ദൃഷ്ടാന്തേനാഹ- യഥാ ഹീത്യാദി| ഇഷ്വാസോ ധാനുഷ്കഃ| അസ്യന് ക്ഷിപന്| നാതിവിപ്രകൃഷ്ടേ സന്നിഹിതേ| അനപരാധ ഇതി ലക്ഷ്യഭ്രംശരഹിതഃ| ഇഷ്ടം കാര്യം ലക്ഷ്യവേധലക്ഷണമ്||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ഇദം ച നഃ പ്രത്യക്ഷം- യദനാതുരേണ ഭേഷജേനാതുരം ചികിത്സാമഃ , ക്ഷാമമക്ഷാമേണ, കൃശം ച ദുര്ബലമാപ്യായയാമഃ, സ്ഥൂലം മേദസ്വിനമപതര്പയാമഃ, ശീതേനോഷ്ണാഭിഭൂതമുപചരാമഃ, ശീതാഭിഭൂതമുഷ്ണേന, ന്യൂനാന് ധാതൂന് പൂരയാമഃ, വ്യതിരിക്താന് ഹ്രാസയാമഃ, വ്യാധീന് മൂലവിപര്യയേണോപചരന്തഃ സമ്യക് പ്രകൃതൌ സ്ഥാപയാമഃ; തേഷാം നസ്തഥാ കുര്വതാമയം ഭേഷജസമുദായഃ കാന്തതമോ ഭവതി||൬||
इदं च नः प्रत्यक्षं- यदनातुरेण भेषजेनातुरं चिकित्सामः , क्षाममक्षामेण, कृशं च दुर्बलमाप्याययामः, स्थूलं मेदस्विनमपतर्पयामः, शीतेनोष्णाभिभूतमुपचरामः, शीताभिभूतमुष्णेन, न्यूनान् धातून् पूरयामः, व्यतिरिक्तान् ह्रासयामः, व्याधीन् मूलविपर्ययेणोपचरन्तः सम्यक् प्रकृतौ स्थापयामः; तेषां नस्तथा कुर्वतामयं भेषजसमुदायः कान्ततमो भवति||६||
🔊 Audio coming soon
ഭേഷജസ്യ രോഗപ്രശമകര്തൃത്വേ ഉപപത്ത്യന്തരമാഹ- ഇദം ചേത്യാദി| അനാതുരേണേതി ആതുരഗുണവിപരീതേന| ആതുരമനാതുരേണ ചികിത്സാമ ഇതി യദുക്തം, തസ്യൈവ വിവരണം- ക്ഷാമമക്ഷാമേണേത്യാദി| ക്ഷാമോ നിര്ദ്രവഃ| കൃശം ച ദുര്ബലമാപ്യായയാമ ഇതി സന്തര്പയാമഃ| വ്യതിരിക്താനിതി അതിരിക്താനിത്യര്ഥഃ | മൂലവിപര്യയേണേതി കാരണവിപര്യയേണ, തച്ച പ്രഭാവാദിതി ബോദ്ധവ്യം; തേന വിഷവികാരസ്യ വിഷേണോപചരണമേതത് പ്രത്യക്ഷം ചാന്യദുപഗൃഹീതം ഭവതി| കാന്തതമോ വികാരപ്രശമകത്വേനാഭീഷ്ടതമഃ; അന്യേऽര്ഥധര്മോപായാഃ കാന്താഃ കാന്തതരാശ്ച, അയം തു ഭേഷജസമുദായഃ സര്വോച്ഛേദകരോഗഹരത്വേന കാന്തതമഃ||൬||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
ഭവന്തി ചാത്ര- സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗജ്ഞോ ജ്ഞാനപൂര്വം ചികിത്സകഃ| കാലേ ചാരഭതേ കര്മ യത്തത് സാധയതി ധ്രുവമ്||൭|| അര്ഥവിദ്യായശോഹാനിമുപക്രോശമസങ്ഗ്രഹമ് | പ്രാപ്നുയാന്നിയതം വൈദ്യോ യോऽസാധ്യം സമുപാചരേത്||൮||
भवन्ति चात्र- साध्यासाध्यविभागज्ञो ज्ञानपूर्वं चिकित्सकः| काले चारभते कर्म यत्तत् साधयति ध्रुवम्||७|| अर्थविद्यायशोहानिमुपक्रोशमसङ्ग्रहम् | प्राप्नुयान्नियतं वैद्यो योऽसाध्यं समुपाचरेत्||८||
🔊 Audio coming soon
ജ്ഞാനപൂര്വമിതി ഭേഷജാദിജ്ഞാനപൂര്വം, യത് കര്മാരഭതേ തത് കര്മ ചികിത്സിതരൂപം, സാധയതി ‘സാധ്യം’ ഇതി ശേഷഃ| അസാധ്യവ്യാധൌ ന പ്രവര്തിതവ്യമിതി ശിക്ഷയതി- അര്ഥേത്യാദി| അര്ഥഃ അര്ഥലാഭഃ, ഹാനിഃ ക്ഷതിഃ| ഉപക്രോശോ ജനാപവാദഃ| അസങ്ഗ്രഹഃ ചികിത്സാര്ഥമനുപാദാനം; യദി ‘വാ അസദ്ഗ്രഹ’ ഇതി പാഠഃ, തദാ ചാസദ്ഗ്രഹോ രാജദണ്ഡേനാസത്പുരുഷൈശ്ചാണ്ഡാലാദിഭിര്ഗ്രഹണമ്||൭-൮||
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
സുഖസാധ്യം മതം സാധ്യം കൃച്ഛ്രസാധ്യമഥാപി ച| ദ്വിവിധം ചാപ്യസാധ്യം സ്യാദ്യാപ്യം യച്ചാനുപക്രമമ് ||൯|| സാധ്യാനാം ത്രിവിധശ്ചാല്പമധ്യമോത്കൃഷ്ടതാം പ്രതി| വികല്പോ, ന ത്വസാധ്യാനാം നിയതാനാം വികല്പനാ||൧൦||
सुखसाध्यं मतं साध्यं कृच्छ्रसाध्यमथापि च| द्विविधं चाप्यसाध्यं स्याद्याप्यं यच्चानुपक्रमम् ||९|| साध्यानां त्रिविधश्चाल्पमध्यमोत्कृष्टतां प्रति| विकल्पो, न त्वसाध्यानां नियतानां विकल्पना||१०||
🔊 Audio coming soon
സാധ്യേ പ്രവൃത്തിരുക്താ, അസാധ്യേ നിവൃത്തിശ്ച, തേന സാധ്യാസാധ്യയോര്ഭേദകഥനപൂര്വകം ലക്ഷണം വക്തുമാഹ- സുഖസാധ്യമിത്യാദി| അകിഞ്ചിത്കരത്വേനാവിദ്യമാന ഉപക്രമോ യസ്യ തദനുപക്രമം; യാപ്യം ത്വനുപക്രമം ന ഭവതി, യാപനാകര്തൃത്വേന കിഞ്ചിത്കരത്വാത്| തത്രോപക്രമസ്യാല്പമധ്യമോത്കൃഷ്ടതാം പ്രതീതി അല്പമധ്യമോത്കൃഷ്ടയോഗാദിത്യര്ഥഃ; തേനാല്പസാധ്യമല്പോപായസാധ്യം, മധ്യസാധ്യം മധ്യോപായസാധ്യമ്, ഉത്കൃഷ്ടസാധ്യമുത്കൃഷ്ടോപായസാധ്യമിതി ഭേദത്രയം സാധ്യാനാം ഭവതി| അസാധ്യാനാം തു നിയതാനാമിതി യാപ്യവ്യതിരിക്താനാമനുപക്രമാണാം, വികല്പനാ വികല്പഃ, നാസ്തീതി ഏവമ്ഭൂതാऽല്പാസാധ്യാദിരൂപാ നാസ്തി; പ്രാണഹര-വൈകല്യകര-സദ്യഃപ്രാണഹര-കാലാന്തരപ്രാണഹരത്വാദികല്പനാ ത്വസാധ്യാനാമസ്ത്യേവ; യദസാധ്യം തദല്പേന മധ്യേന ചോത്കൃഷ്ടേന ചോപായേനാസാധ്യമേവ; യാപ്യരൂപാസാധ്യാനാം ത്വല്പോപായയാപ്യത്വാദിഭേദോऽസ്ത്യേവ||൯-൧൦||
Adhikarana 8 (11-13) · Śloka 13
ഹേതവഃ പൂര്വരൂപാണി രൂപാണ്യല്പാനി യസ്യ ച| ന ച തുല്യഗുണോ ദൂഷ്യോ ന ദോഷഃ പ്രകൃതിര്ഭവേത്||൧൧|| ന ച കാലഗുണസ്തുല്യോ ന ദേശോ ദുരുപക്രമഃ| ഗതിരേകാ നവത്വം ച രോഗസ്യോപദ്രവോ ന ച||൧൨|| ദോഷശ്ചൈകഃ സമുത്പത്തൌ ദേഹഃ സര്വൌഷധക്ഷമഃ| ചതുഷ്പാദോപപത്തിശ്ച സുഖസാധ്യസ്യ ലക്ഷണമ്||൧൩||
हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्यल्पानि यस्य च| न च तुल्यगुणो दूष्यो न दोषः प्रकृतिर्भवेत्||११|| न च कालगुणस्तुल्यो न देशो दुरुपक्रमः| गतिरेका नवत्वं च रोगस्योपद्रवो न च||१२|| दोषश्चैकः समुत्पत्तौ देहः सर्वौषधक्षमः| चतुष्पादोपपत्तिश्च सुखसाध्यस्य लक्षणम्||१३||
🔊 Audio coming soon
ന ദോഷഃ പ്രകൃതിര്ഭവേദിതി വ്യാധ്യാരമ്ഭകോ യോ ദോഷഃ സ തത്പ്രകൃതാവുത്കടോ ന ഭവേദിത്യര്ഥഃ| ദേശോ ഭൂമിരാതുരശ്ച| ദേശോ ദുരുപക്രമോ യഥാ- വാതവ്യാധൌ തുല്യഗുണോ മരുഃ, തഥാ ശ്ലേഷ്മവ്യാധാവനൂപഃ| ദേഹശ്ച ദുരുപക്രമോ യഥാ- സര്വവ്യാധീനാമേവ മര്മലക്ഷണോ ദേശഃ, തഥാ വാതവ്യാധേഃ പക്വാശയ ഇത്യാദി| ഗതിരേകാ ഏകോ മാര്ഗ ഇത്യര്ഥഃ, മാര്ഗാസ്ത്രയസ്തിസ്രൈഷണീയേ വക്തവ്യാഃ- “ശാഖാ മര്മാസ്ഥിസന്ധയഃ കോഷ്ഠശ്ച” (സൂ.അ.൧൧) ഇതി| ഏതച്ചോത്സര്ഗന്യായേനോക്തം, തേന ക്വചിദ്വ്യാധിപ്രഭാവാദന്യഥാऽപി സുഖസാധ്യത്വാദിലക്ഷണാഭിധാനേന വിരോധോ ന വക്തവ്യഃ| യദുക്തം- “ജ്വരേ തുല്യര്തുദോഷത്വം പ്രമേഹേ തുല്യദൂഷ്യതാ| രക്തഗുല്മേ പുരാണത്വം സുഖസാധ്യസ്യ ലക്ഷണമ്” ഇതി||൧൧-൧൩||
Adhikarana 9 (14-16) · Śloka 16
നിമിത്തപൂര്വരൂപാണാം രൂപാണാം മധ്യമേ ബലേ| കാലപ്രകൃതിദൂഷ്യാണാം സാമാന്യേऽന്യതമസ്യ ച||൧൪|| ഗര്ഭിണീവൃദ്ധബാലാനാം നാത്യുപദ്രവപീഡിതമ്| ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികൃത്യാനാമനവം കൃച്ഛ്രദേശജമ്||൧൫|| വിദ്യാദേകപഥം രോഗം നാതിപൂര്ണചതുഷ്പദമ്| ദ്വിപഥം നാതികാലം വാ കൃച്ഛ്രസാധ്യം ദ്വിദോഷജമ്||൧൬||
निमित्तपूर्वरूपाणां रूपाणां मध्यमे बले| कालप्रकृतिदूष्याणां सामान्येऽन्यतमस्य च||१४|| गर्भिणीवृद्धबालानां नात्युपद्रवपीडितम्| शस्त्रक्षाराग्निकृत्यानामनवं कृच्छ्रदेशजम्||१५|| विद्यादेकपथं रोगं नातिपूर्णचतुष्पदम्| द्विपथं नातिकालं वा कृच्छ्रसाध्यं द्विदोषजम्||१६||
🔊 Audio coming soon
കാലപ്രകൃതിദൂഷ്യാണാമിതി നിര്ധാരണേ ഷഷ്ഠീ| സാമാന്യ ഇതി ദോഷേണ സമമ്| ഗര്ഭിണീവൃദ്ധബാലാനാം സര്വ ഏവ വ്യാധിഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യോ ബോദ്ധവ്യഃ| നാത്യുപദ്രവപീഡിതമിതി പൂര്വേണ ന യോജനീയം, കിന്തു സ്വതന്ത്രമേവ| ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികൃത്യാഃ ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിസാധ്യാഃ; ഏഷാം യോ വ്യാധിസ്തം കൃച്ഛ്രസാധ്യം വിദ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| കൃച്ഛ്രദേശജം മര്മസന്ധ്യാദിജമ്| ഏകപഥസ്യ വിശേഷണം- നാതിപൂര്ണചതുഷ്പദമിതി| ദ്വിപഥമിത്യസ്യ വിശേഷണം- നാതികാലമിതി||൧൪-൧൬||
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 19
ശേഷത്വാദായുഷോ യാപ്യമസാധ്യം പഥ്യസേവയാ| ലബ്ധാല്പസുഖമല്പേന ഹേതുനാऽऽശുപ്രവര്തകമ്||൧൭|| ഗമ്ഭീരം ബഹുധാതുസ്ഥം മര്മസന്ധിസമാശ്രിതമ്| നിത്യാനുശായിനം രോഗം ദീര്ഘകാലമവസ്ഥിതമ്||൧൮|| വിദ്യാദ്ദ്വിദോഷജം,...|൧൯|
शेषत्वादायुषो याप्यमसाध्यं पथ्यसेवया| लब्धाल्पसुखमल्पेन हेतुनाऽऽशुप्रवर्तकम्||१७|| गम्भीरं बहुधातुस्थं मर्मसन्धिसमाश्रितम्| नित्यानुशायिनं रोगं दीर्घकालमवस्थितम्||१८|| विद्याद्द्विदोषजं,...|१९|
🔊 Audio coming soon
യാപ്യത്വേനൈവാസാധ്യത്വേ ലബ്ധേ യദസാധ്യമിതി പദം തദ്യാപ്യയാപനാര്ഥം ക്രിയമാണഭേഷജതയാ സാധ്യത്വശങ്കാനിരാസാര്ഥമ്| ശേഷത്വാദായുഷ ഇതി വചനമായുഃശേഷേ വിദ്യമാന ഏവ യാപ്യവ്യാധിപ്രാദുര്ഭാവോ ഭവതീതി ദര്ശനാര്ഥമ്| പഥ്യസേവയാ ഭേഷജസേവയാ, ലബ്ധമല്പം സുഖം യസ്മിന് തല്ലബ്ധാല്പസുഖമ്| പ്രവര്തനം പ്രവര്തഃ, അല്പേന ഹേതുനാऽऽശു ശീഘ്രം പ്രവര്തനം യസ്യ തദാശുപ്രവര്തകം; സ്വാര്ഥേ അണ്| ഗമ്ഭീരം മേദഃപ്രഭൃതിധാതുഗതമ്| നിത്യാനുശായീ നിത്യാനുബന്ധഃ| വിദ്യാദ്ദ്വിദോഷജമിത്യന്തേന യാപ്യലക്ഷണമ്||൧൭-൧൮||-
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
...തദ്വത് പ്രത്യാഖ്യേയം ത്രിദോഷജമ്| ക്രിയാപഥമതിക്രാന്തം സര്വമാര്ഗാനുസാരിണമ്||൧൯|| ഔത്സുക്യാരതിസമ്മോഹകരമിന്ദ്രിയനാശനമ്| ദുര്ബലസ്യ സുസംവൃദ്ധം വ്യാധിം സാരിഷ്ടമേവ ച||൨൦||
...तद्वत् प्रत्याख्येयं त्रिदोषजम्| क्रियापथमतिक्रान्तं सर्वमार्गानुसारिणम्||१९|| औत्सुक्यारतिसम्मोहकरमिन्द्रियनाशनम्| दुर्बलस्य सुसंवृद्धं व्याधिं सारिष्टमेव च||२०||
🔊 Audio coming soon
തദ്വദിത്യാദി തു പ്രത്യാഖ്യേയലക്ഷണമ്| തദ്വദിത്യനേന ഗമ്ഭീരാദിയാപ്യലക്ഷണയുക്തം സത്ത്രിദോഷജം പ്രത്യാഖ്യേയമിത്യര്ഥഃ| ഔത്സുക്യം ഹര്ഷോദ്രേകഃ, അരതിരനവസ്ഥാനലക്ഷണാ, സമ്മോഹോ മനസോ മോഹഃ||൧൯-൨൦||
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22
ഭിഷജാ പ്രാക് പരീക്ഷ്യൈവം വികാരാണാം സ്വലക്ഷണമ്| പശ്ചാത്കര്മസമാരമ്ഭഃ കാര്യഃ സാധ്യേഷു ധീമതാ||൨൧|| സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗജ്ഞോ യഃ സമ്യക്പ്രതിപത്തിമാന്| ന സ മൈത്രേയതുല്യാനാം മിഥ്യാബുദ്ധിം പ്രകല്പയേത്||൨൨||
भिषजा प्राक् परीक्ष्यैवं विकाराणां स्वलक्षणम्| पश्चात्कर्मसमारम्भः कार्यः साध्येषु धीमता||२१|| साध्यासाध्यविभागज्ञो यः सम्यक्प्रतिपत्तिमान्| न स मैत्रेयतुल्यानां मिथ्याबुद्धिं प्रकल्पयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
ന സ മൈത്രേയതുല്യാനാം മിഥ്യാബുദ്ധിം പ്രകല്പയേദിതി ഏവങ്ഗുണോ വൈദ്യഃ പ്രതിനിയമേന യം വ്യാധിമുപക്രമേത്തം സാധയത്യേവ പരം, തതോ ഭേഷജസ്യ വ്യാധിപ്രശമനം പ്രതി കരണത്വാവധാരണേ സതി ഭേഷജമഭേഷജേന സമാനമിതി മൈത്രേയസദൃശാനാം കര്മവാദിനാം മിഥ്യാബുദ്ധേരനുത്പാദ ഇതി ഭാവഃ||൨൧-൨൨||
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
തത്ര ശ്ലോകൌ- ഇഹൌഷധം പാദഗുണാഃ പ്രഭവോ ഭേഷജാശ്രയഃ| ആത്രേയമൈത്രേയമതീ മതിദ്വൈവിധ്യനിശ്ചയഃ||൨൩|| ചതുര്വിധവികല്പാശ്ച വ്യാധയഃ സ്വസ്വലക്ഷണാഃ| ഉക്താ മഹാചതുഷ്പാദേ യേഷ്വായത്തം ഭിഷഗ്ജിതമ്||൨൪||
तत्र श्लोकौ- इहौषधं पादगुणाः प्रभवो भेषजाश्रयः| आत्रेयमैत्रेयमती मतिद्वैविध्यनिश्चयः||२३|| चतुर्विधविकल्पाश्च व्याधयः स्वस्वलक्षणाः| उक्ता महाचतुष्पादे येष्वायत्तं भिषग्जितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ ഇഹേതി ഇഹാധ്യായേ| ഔഷധമിതി ചതുഷ്പാദമ്| പാദഗുണാ ഇതി യദുക്തം പൂര്വാധ്യായേ ഷോഡശഗുണമിതി| പ്രഭാവോ ഭേഷജാശ്രയ ഇതി തദ്ഭേഷജം യുക്തിയുക്തമലമാരോഗ്യായേതി||൨൩-൨൪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ മഹാചതുഷ്പാദോ നാമ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने महाचतुष्पादो नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ തൃതീയേ നിര്ദേശചതുഷ്കേ മഹാചതുഷ്പാദോ നാമ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||