Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ മഹാചതുഷ്പാദമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातो महाचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
10. mahācatuṣpādō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ചതുഷ്പാദം ഷോഡശകലം ഭേഷജമിതി ഭിഷജോ ഭാഷന്തേ, യദുക്തം പൂര്വാധ്യായേ ഷോഡശഗുണമിതി, തദ്ഭേഷജം യുക്തിയുക്തമലമാരോഗ്യായേതി ഭഗവാന് പുനര്വസുരാത്രേയഃ||൩||
View original
चतुष्पादं षोडशकलं भेषजमिति भिषजो भाषन्ते, यदुक्तं पूर्वाध्याये षोडशगुणमिति, तद्भेषजं युक्तियुक्तमलमारोग्यायेति भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
നേതി മൈത്രേയഃ, കിം കാരണം? ദൃശ്യന്തേ ഹ്യാതുരാഃ കേചിദുപകരണവന്തശ്ച പരിചാരകസമ്പന്നാശ്ചാത്മവന്തശ്ച കുശലൈശ്ച ഭിഷഗ്ഭിരനുഷ്ഠിതാഃ സമുത്തിഷ്ഠമാനാഃ, തഥായുക്താശ്ചാപരേ മ്രിയമാണാഃ; തസ്മാദ്ഭേഷജമകിഞ്ചിത്കരം ഭവതി, തദ്യഥാ- ശ്വഭ്രേ സരസി ച പ്രസിക്തമല്പമുദകം, നദ്യാം വാ സ്യന്ദമാനായാം പാംസുധാനേ വാ പാംസുമുഷ്ടിഃ പ്രകീര്ണ ഇതി; തഥാऽപരേ ദൃശ്യന്തേऽനുപകരണാശ്ചാപരിചാരകാശ്ചാനാത്മവന്തശ്ചാകുശലൈശ്ച ഭിഷഗ്ഭിരനുഷ്ഠിതാഃ സമുത്തിഷ്ഠമാനാഃ, തഥായുക്താ മ്രിയമാണാശ്ചാപരേ| യതശ്ച പ്രതികുര്വന് സിധ്യതി, പ്രതികുര്വന് മ്രിയതേ; അപ്രതികുര്വന് സിധ്യതി, അപ്രതികുര്വന് മ്രിയതേ; തതശ്ചിന്ത്യതേ ഭേഷജമഭേഷജേനാവിശിഷ്ടമിതി ||൪||
View original
नेति मैत्रेयः, किं कारणं? दृश्यन्ते ह्यातुराः केचिदुपकरणवन्तश्च परिचारकसम्पन्नाश्चात्मवन्तश्च कुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ताश्चापरे म्रियमाणाः; तस्माद्भेषजमकिञ्चित्करं भवति, तद्यथा- श्वभ्रे सरसि च प्रसिक्तमल्पमुदकं, नद्यां वा स्यन्दमानायां पांसुधाने वा पांसुमुष्टिः प्रकीर्ण इति; तथाऽपरे दृश्यन्तेऽनुपकरणाश्चापरिचारकाश्चानात्मवन्तश्चाकुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ता म्रियमाणाश्चापरे| यतश्च प्रतिकुर्वन् सिध्यति, प्रतिकुर्वन् म्रियते; अप्रतिकुर्वन् सिध्यति, अप्रतिकुर्वन् म्रियते; ततश्चिन्त्यते भेषजमभेषजेनाविशिष्टमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
മൈത്രേയ ! മിഥ്യാ ചിന്ത്യത ഇത്യാത്രേയഃ; കിം കാരണം, യേ ഹ്യാതുരാഃ ഷോഡശഗുണസമുദിതേനാനേന ഭേഷജേനോപപദ്യമാനാ മ്രിയന്ത ഇത്യുക്തം തദനുപപന്നം, ന ഹി ഭേഷജസാധ്യാനാം വ്യാധീനാം ഭേഷജമകാരണം ഭവതി; യേ പുനരാതുരാഃ കേവലാദ്ഭേഷജാദൃതേ സമുത്തിഷ്ഠന്തേ, ന തേഷാം സമ്പൂര്ണഭേഷജോപപാദനായ സമുത്ഥാനവിശേഷോ നാസ്തി; യഥാ ഹി പതിതം പുരുഷം സമര്ഥമുത്ഥാനായോത്ഥാപയന് പുരുഷോ ബലമസ്യോപാദധ്യാത്, സ ക്ഷിപ്രതരമപരിക്ലിഷ്ട ഏവോത്തിഷ്ഠേത്, തദ്വത് സമ്പൂര്ണഭേഷജോപലമ്ഭാദാതുരാഃ; യേ ചാതുരാഃ കേവലാദ്ഭേഷജാദപി മ്രിയന്തേ, ന ച സര്വ ഏവ തേ ഭേഷജോപപന്നാഃ സമുത്തിഷ്ഠേരന്, നഹി സര്വേ വ്യാധയോ ഭവന്ത്യുപായസാധ്യാഃ, ന ചോപായസാധ്യാനാം വ്യാധീനാമനുപായേന സിദ്ധിരസ്തി, ന ചാസാധ്യാനാം വ്യാധീനാം ഭേഷജസമുദായോऽയമസ്തി , ന ഹ്യലം ജ്ഞാനവാന് ഭിഷങ്മുമൂര്ഷുമാതുരമുത്ഥാപയിതും; പരീക്ഷ്യകാരിണോ ഹി കുശലാ ഭവന്തി, യഥാ ഹി യോഗജ്ഞോऽഭ്യാസനിത്യ ഇഷ്വാസോ ധനുരാദായേഷുമസ്യന്നാതിവിപ്രകൃഷ്ടേ മഹതി കായേ നാപരാധവാന് ഭവതി, സമ്പാദയതി ചേഷ്ടകാര്യം, തഥാ ഭിഷക് സ്വഗുണസമ്പന്ന ഉപകരണവാന് വീക്ഷ്യ കര്മാരഭമാണഃ സാധ്യരോഗമനപരാധഃ സമ്പാദയത്യേവാതുരമാരോഗ്യേണ; തസ്മാന്ന ഭേഷജമഭേഷജേനാവിശിഷ്ടം ഭവതി||൫||
View original
मैत्रेय ! मिथ्या चिन्त्यत इत्यात्रेयः; किं कारणं, ये ह्यातुराः षोडशगुणसमुदितेनानेन भेषजेनोपपद्यमाना म्रियन्त इत्युक्तं तदनुपपन्नं, न हि भेषजसाध्यानां व्याधीनां भेषजमकारणं भवति; ये पुनरातुराः केवलाद्भेषजादृते समुत्तिष्ठन्ते, न तेषां सम्पूर्णभेषजोपपादनाय समुत्थानविशेषो नास्ति; यथा हि पतितं पुरुषं समर्थमुत्थानायोत्थापयन् पुरुषो बलमस्योपादध्यात्, स क्षिप्रतरमपरिक्लिष्ट एवोत्तिष्ठेत्, तद्वत् सम्पूर्णभेषजोपलम्भादातुराः; ये चातुराः केवलाद्भेषजादपि म्रियन्ते, न च सर्व एव ते भेषजोपपन्नाः समुत्तिष्ठेरन्, नहि सर्वे व्याधयो भवन्त्युपायसाध्याः, न चोपायसाध्यानां व्याधीनामनुपायेन सिद्धिरस्ति, न चासाध्यानां व्याधीनां भेषजसमुदायोऽयमस्ति , न ह्यलं ज्ञानवान् भिषङ्मुमूर्षुमातुरमुत्थापयितुं; परीक्ष्यकारिणो हि कुशला भवन्ति, यथा हि योगज्ञोऽभ्यासनित्य इष्वासो धनुरादायेषुमस्यन्नातिविप्रकृष्टे महति काये नापराधवान् भवति, सम्पादयति चेष्टकार्यं, तथा भिषक् स्वगुणसम्पन्न उपकरणवान् वीक्ष्य कर्मारभमाणः साध्यरोगमनपराधः सम्पादयत्येवातुरमारोग्येण; तस्मान्न भेषजमभेषजेनाविशिष्टं भवति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ഇദം ച നഃ പ്രത്യക്ഷം- യദനാതുരേണ ഭേഷജേനാതുരം ചികിത്സാമഃ , ക്ഷാമമക്ഷാമേണ, കൃശം ച ദുര്ബലമാപ്യായയാമഃ, സ്ഥൂലം മേദസ്വിനമപതര്പയാമഃ, ശീതേനോഷ്ണാഭിഭൂതമുപചരാമഃ, ശീതാഭിഭൂതമുഷ്ണേന, ന്യൂനാന് ധാതൂന് പൂരയാമഃ, വ്യതിരിക്താന് ഹ്രാസയാമഃ, വ്യാധീന് മൂലവിപര്യയേണോപചരന്തഃ സമ്യക് പ്രകൃതൌ സ്ഥാപയാമഃ; തേഷാം നസ്തഥാ കുര്വതാമയം ഭേഷജസമുദായഃ കാന്തതമോ ഭവതി||൬||
View original
इदं च नः प्रत्यक्षं- यदनातुरेण भेषजेनातुरं चिकित्सामः , क्षाममक्षामेण, कृशं च दुर्बलमाप्याययामः, स्थूलं मेदस्विनमपतर्पयामः, शीतेनोष्णाभिभूतमुपचरामः, शीताभिभूतमुष्णेन, न्यूनान् धातून् पूरयामः, व्यतिरिक्तान् ह्रासयामः, व्याधीन् मूलविपर्ययेणोपचरन्तः सम्यक् प्रकृतौ स्थापयामः; तेषां नस्तथा कुर्वतामयं भेषजसमुदायः कान्ततमो भवति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
ഭവന്തി ചാത്ര- സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗജ്ഞോ ജ്ഞാനപൂര്വം ചികിത്സകഃ| കാലേ ചാരഭതേ കര്മ യത്തത് സാധയതി ധ്രുവമ്||൭|| അര്ഥവിദ്യായശോഹാനിമുപക്രോശമസങ്ഗ്രഹമ് | പ്രാപ്നുയാന്നിയതം വൈദ്യോ യോऽസാധ്യം സമുപാചരേത്||൮||
View original
भवन्ति चात्र- साध्यासाध्यविभागज्ञो ज्ञानपूर्वं चिकित्सकः| काले चारभते कर्म यत्तत् साधयति ध्रुवम्||७|| अर्थविद्यायशोहानिमुपक्रोशमसङ्ग्रहम् | प्राप्नुयान्नियतं वैद्यो योऽसाध्यं समुपाचरेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
സുഖസാധ്യം മതം സാധ്യം കൃച്ഛ്രസാധ്യമഥാപി ച| ദ്വിവിധം ചാപ്യസാധ്യം സ്യാദ്യാപ്യം യച്ചാനുപക്രമമ് ||൯|| സാധ്യാനാം ത്രിവിധശ്ചാല്പമധ്യമോത്കൃഷ്ടതാം പ്രതി| വികല്പോ, ന ത്വസാധ്യാനാം നിയതാനാം വികല്പനാ||൧൦||
View original
सुखसाध्यं मतं साध्यं कृच्छ्रसाध्यमथापि च| द्विविधं चाप्यसाध्यं स्याद्याप्यं यच्चानुपक्रमम् ||९|| साध्यानां त्रिविधश्चाल्पमध्यमोत्कृष्टतां प्रति| विकल्पो, न त्वसाध्यानां नियतानां विकल्पना||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11-13) · Śloka 13
ഹേതവഃ പൂര്വരൂപാണി രൂപാണ്യല്പാനി യസ്യ ച| ന ച തുല്യഗുണോ ദൂഷ്യോ ന ദോഷഃ പ്രകൃതിര്ഭവേത്||൧൧|| ന ച കാലഗുണസ്തുല്യോ ന ദേശോ ദുരുപക്രമഃ| ഗതിരേകാ നവത്വം ച രോഗസ്യോപദ്രവോ ന ച||൧൨|| ദോഷശ്ചൈകഃ സമുത്പത്തൌ ദേഹഃ സര്വൌഷധക്ഷമഃ| ചതുഷ്പാദോപപത്തിശ്ച സുഖസാധ്യസ്യ ലക്ഷണമ്||൧൩||
View original
हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्यल्पानि यस्य च| न च तुल्यगुणो दूष्यो न दोषः प्रकृतिर्भवेत्||११|| न च कालगुणस्तुल्यो न देशो दुरुपक्रमः| गतिरेका नवत्वं च रोगस्योपद्रवो न च||१२|| दोषश्चैकः समुत्पत्तौ देहः सर्वौषधक्षमः| चतुष्पादोपपत्तिश्च सुखसाध्यस्य लक्षणम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14-16) · Śloka 16
നിമിത്തപൂര്വരൂപാണാം രൂപാണാം മധ്യമേ ബലേ| കാലപ്രകൃതിദൂഷ്യാണാം സാമാന്യേऽന്യതമസ്യ ച||൧൪|| ഗര്ഭിണീവൃദ്ധബാലാനാം നാത്യുപദ്രവപീഡിതമ്| ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികൃത്യാനാമനവം കൃച്ഛ്രദേശജമ്||൧൫|| വിദ്യാദേകപഥം രോഗം നാതിപൂര്ണചതുഷ്പദമ്| ദ്വിപഥം നാതികാലം വാ കൃച്ഛ്രസാധ്യം ദ്വിദോഷജമ്||൧൬||
View original
निमित्तपूर्वरूपाणां रूपाणां मध्यमे बले| कालप्रकृतिदूष्याणां सामान्येऽन्यतमस्य च||१४|| गर्भिणीवृद्धबालानां नात्युपद्रवपीडितम्| शस्त्रक्षाराग्निकृत्यानामनवं कृच्छ्रदेशजम्||१५|| विद्यादेकपथं रोगं नातिपूर्णचतुष्पदम्| द्विपथं नातिकालं वा कृच्छ्रसाध्यं द्विदोषजम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 19
ശേഷത്വാദായുഷോ യാപ്യമസാധ്യം പഥ്യസേവയാ| ലബ്ധാല്പസുഖമല്പേന ഹേതുനാऽऽശുപ്രവര്തകമ്||൧൭|| ഗമ്ഭീരം ബഹുധാതുസ്ഥം മര്മസന്ധിസമാശ്രിതമ്| നിത്യാനുശായിനം രോഗം ദീര്ഘകാലമവസ്ഥിതമ്||൧൮|| വിദ്യാദ്ദ്വിദോഷജം,...|൧൯|
View original
शेषत्वादायुषो याप्यमसाध्यं पथ्यसेवया| लब्धाल्पसुखमल्पेन हेतुनाऽऽशुप्रवर्तकम्||१७|| गम्भीरं बहुधातुस्थं मर्मसन्धिसमाश्रितम्| नित्यानुशायिनं रोगं दीर्घकालमवस्थितम्||१८|| विद्याद्द्विदोषजं,...|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
...തദ്വത് പ്രത്യാഖ്യേയം ത്രിദോഷജമ്| ക്രിയാപഥമതിക്രാന്തം സര്വമാര്ഗാനുസാരിണമ്||൧൯|| ഔത്സുക്യാരതിസമ്മോഹകരമിന്ദ്രിയനാശനമ്| ദുര്ബലസ്യ സുസംവൃദ്ധം വ്യാധിം സാരിഷ്ടമേവ ച||൨൦||
View original
...तद्वत् प्रत्याख्येयं त्रिदोषजम्| क्रियापथमतिक्रान्तं सर्वमार्गानुसारिणम्||१९|| औत्सुक्यारतिसम्मोहकरमिन्द्रियनाशनम्| दुर्बलस्य सुसंवृद्धं व्याधिं सारिष्टमेव च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22
ഭിഷജാ പ്രാക് പരീക്ഷ്യൈവം വികാരാണാം സ്വലക്ഷണമ്| പശ്ചാത്കര്മസമാരമ്ഭഃ കാര്യഃ സാധ്യേഷു ധീമതാ||൨൧|| സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗജ്ഞോ യഃ സമ്യക്പ്രതിപത്തിമാന്| ന സ മൈത്രേയതുല്യാനാം മിഥ്യാബുദ്ധിം പ്രകല്പയേത്||൨൨||
View original
भिषजा प्राक् परीक्ष्यैवं विकाराणां स्वलक्षणम्| पश्चात्कर्मसमारम्भः कार्यः साध्येषु धीमता||२१|| साध्यासाध्यविभागज्ञो यः सम्यक्प्रतिपत्तिमान्| न स मैत्रेयतुल्यानां मिथ्याबुद्धिं प्रकल्पयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
തത്ര ശ്ലോകൌ- ഇഹൌഷധം പാദഗുണാഃ പ്രഭവോ ഭേഷജാശ്രയഃ| ആത്രേയമൈത്രേയമതീ മതിദ്വൈവിധ്യനിശ്ചയഃ||൨൩|| ചതുര്വിധവികല്പാശ്ച വ്യാധയഃ സ്വസ്വലക്ഷണാഃ| ഉക്താ മഹാചതുഷ്പാദേ യേഷ്വായത്തം ഭിഷഗ്ജിതമ്||൨൪||
View original
तत्र श्लोकौ- इहौषधं पादगुणाः प्रभवो भेषजाश्रयः| आत्रेयमैत्रेयमती मतिद्वैविध्यनिश्चयः||२३|| चतुर्विधविकल्पाश्च व्याधयः स्वस्वलक्षणाः| उक्ता महाचतुष्पादे येष्वायत्तं भिषग्जितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ മഹാചതുഷ്പാദോ നാമ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने महाचतुष्पादो नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon