Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో మహాచతుష్పాదమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो महाचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాధ్యాయే వైద్యాదయో వ్యాధిప్రశమకారణమిత్యుక్తం, తదిహాక్షిప్య వ్యవస్థాప్యత ఇత్యనంతరం మహాచతుష్పాదోఽభిధీయతే| మహత్త్వం చాస్య పూర్వాధ్యాయాపేక్షయా, బహుగ్రంథత్వేన పూర్వపక్షసిద్ధాంతరూపబహుప్రమేయాభిధాయకత్వేన చ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
చతుష్పాదం షోడశకలం భేషజమితి భిషజో భాషంతే, యదుక్తం పూర్వాధ్యాయే షోడశగుణమితి, తద్భేషజం యుక్తియుక్తమలమారోగ్యాయేతి భగవాన్ పునర్వసురాత్రేయః||3||
चतुष्पादं षोडशकलं भेषजमिति भिषजो भाषन्ते, यदुक्तं पूर्वाध्याये षोडशगुणमिति, तद्भेषजं युक्तियुक्तमलमारोग्यायेति भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः||३||
🔊 Audio coming soon
షోడశకలం షోడశగుణం, కలాశబ్దో గుణవచనః| భిషజో భాషంత ఇతి బ్రువతే| ప్రకృతేఽర్థే శాస్త్రాంతరసమ్మతిం దర్శయతి- యుక్తియుక్తమితి| యునక్తీతి యుక్తిః ప్రవృత్తిరుచ్యతే; యుక్తియుక్తం ప్రవృత్తిమదిత్యర్థః; ప్రవృత్తిశ్చ వైద్యాదీనాం చికిత్సారూపా పూర్వాధ్యాయే వ్యాకృతా| అలం సమర్థం| ఇతి భగవానాత్రేయో ‘బ్రూతే’ ఇతి శేషః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
నేతి మైత్రేయః, కిం కారణం? దృశ్యంతే హ్యాతురాః కేచిదుపకరణవంతశ్చ పరిచారకసంపన్నాశ్చాత్మవంతశ్చ కుశలైశ్చ భిషగ్భిరనుష్ఠితాః సముత్తిష్ఠమానాః, తథాయుక్తాశ్చాపరే మ్రియమాణాః; తస్మాద్భేషజమకించిత్కరం భవతి, తద్యథా- శ్వభ్రే సరసి చ ప్రసిక్తమల్పముదకం, నద్యాం వా స్యందమానాయాం పాంసుధానే వా పాంసుముష్టిః ప్రకీర్ణ ఇతి; తథాఽపరే దృశ్యంతేఽనుపకరణాశ్చాపరిచారకాశ్చానాత్మవంతశ్చాకుశలైశ్చ భిషగ్భిరనుష్ఠితాః సముత్తిష్ఠమానాః, తథాయుక్తా మ్రియమాణాశ్చాపరే| యతశ్చ ప్రతికుర్వన్ సిధ్యతి, ప్రతికుర్వన్ మ్రియతే; అప్రతికుర్వన్ సిధ్యతి, అప్రతికుర్వన్ మ్రియతే; తతశ్చింత్యతే భేషజమభేషజేనావిశిష్టమితి ||4||
नेति मैत्रेयः, किं कारणं? दृश्यन्ते ह्यातुराः केचिदुपकरणवन्तश्च परिचारकसम्पन्नाश्चात्मवन्तश्च कुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ताश्चापरे म्रियमाणाः; तस्माद्भेषजमकिञ्चित्करं भवति, तद्यथा- श्वभ्रे सरसि च प्रसिक्तमल्पमुदकं, नद्यां वा स्यन्दमानायां पांसुधाने वा पांसुमुष्टिः प्रकीर्ण इति; तथाऽपरे दृश्यन्तेऽनुपकरणाश्चापरिचारकाश्चानात्मवन्तश्चाकुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ता म्रियमाणाश्चापरे| यतश्च प्रतिकुर्वन् सिध्यति, प्रतिकुर्वन् म्रियते; अप्रतिकुर्वन् सिध्यति, अप्रतिकुर्वन् म्रियते; ततश्चिन्त्यते भेषजमभेषजेनाविशिष्टमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తమాక్షిపతి- నేతీత్యాది| ఉపకరణం భేషజం| అనుష్ఠితాః చికిత్సితుముపక్రాంతాః| తథాయుక్తాః పూర్వవచ్చికిత్సితుముపక్రాంతా ఇత్యర్థః| అకించిత్కరమితి భేషజే సత్యపి యదాఽఽరోగ్యం న భవతి; తేన, యత్రాపి సతి భేషజే ఆరోగ్యం భవతి, తత్రాపి భేషజవ్యతిరిక్తం కర్మైవ దైవసంజ్ఞకం కారణం, భేషజం తు తత్ర దైవాగతసన్నిధానమకారణమేవేత్యర్థః| అత్రైవార్థే దృష్టాంతద్వయం దర్శయతి- తద్యథేత్యాది| శ్వభ్రే గర్తే యథాఽల్పం జలమకించిత్కరమేవం మ్రియమాణేఽపి భేషజం, యథా చ సరసి అన్యత ఏవ పూర్ణేఽల్పముదకమకించిత్కరం భవత్యేవమన్యత ఏవారోగ్యహేతోః కర్మణో రోగప్రశమనే జాయమానే భేషజమకించిత్కరం భవతీతి సరోదృష్టాంతేన దర్శయతి; ఏవం నద్యాం స్యందమానాయాం వహమానాయాం పాంసుముష్టిరితి నిదర్శనం శ్వభ్రవత్, పాంసుధానే పాంశురాశౌ పాంశుముష్టిరితి సరోదృష్టాంతవద్వ్యాఖ్యేయం| అత్ర చ తోయదృష్టాంతః సంశోధనభేషజాభిప్రాయేణ, పాంశుదృష్టాంతస్తు సంశమనభేషజాభిప్రాయేణ; యది వా జలం సంతర్పణభేషజాభిప్రాయేణ, పాంశుముష్టిస్త్వపతర్పణాభిప్రాయేణ బోద్ధవ్యా| భేషజాన్వయవ్యభిచారం దర్శయిత్వా తద్వ్యతిరేకవ్యభిచారం దర్శయతి- తథాఽపరే ఇత్యాది| ప్రతికుర్వన్నిత్యంతర్భావితణ్యర్థత్వాత్ ప్రతికారయన్నిత్యర్థః; యది వాఽఽతుర ఏవ వైద్యాదీనుత్పాద్యాత్మానం ప్రతికుర్వన్నితి మంతవ్యం; ఏతేన దైవాఖ్యకర్మవశాదేవాయం జీవతి మ్రియతే వా, రోగీ భవత్యరోగో వా, న దృష్టభేషజమత్ర కించిత్కరమితి పూర్వపక్షార్థః||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
మైత్రేయ ! మిథ్యా చింత్యత ఇత్యాత్రేయః; కిం కారణం, యే హ్యాతురాః షోడశగుణసముదితేనానేన భేషజేనోపపద్యమానా మ్రియంత ఇత్యుక్తం తదనుపపన్నం, న హి భేషజసాధ్యానాం వ్యాధీనాం భేషజమకారణం భవతి; యే పునరాతురాః కేవలాద్భేషజాదృతే సముత్తిష్ఠంతే, న తేషాం సంపూర్ణభేషజోపపాదనాయ సముత్థానవిశేషో నాస్తి; యథా హి పతితం పురుషం సమర్థముత్థానాయోత్థాపయన్ పురుషో బలమస్యోపాదధ్యాత్, స క్షిప్రతరమపరిక్లిష్ట ఏవోత్తిష్ఠేత్, తద్వత్ సంపూర్ణభేషజోపలంభాదాతురాః; యే చాతురాః కేవలాద్భేషజాదపి మ్రియంతే, న చ సర్వ ఏవ తే భేషజోపపన్నాః సముత్తిష్ఠేరన్, నహి సర్వే వ్యాధయో భవంత్యుపాయసాధ్యాః, న చోపాయసాధ్యానాం వ్యాధీనామనుపాయేన సిద్ధిరస్తి, న చాసాధ్యానాం వ్యాధీనాం భేషజసముదాయోఽయమస్తి , న హ్యలం జ్ఞానవాన్ భిషఙ్ముమూర్షుమాతురముత్థాపయితుం; పరీక్ష్యకారిణో హి కుశలా భవంతి, యథా హి యోగజ్ఞోఽభ్యాసనిత్య ఇష్వాసో ధనురాదాయేషుమస్యన్నాతివిప్రకృష్టే మహతి కాయే నాపరాధవాన్ భవతి, సంపాదయతి చేష్టకార్యం, తథా భిషక్ స్వగుణసంపన్న ఉపకరణవాన్ వీక్ష్య కర్మారభమాణః సాధ్యరోగమనపరాధః సంపాదయత్యేవాతురమారోగ్యేణ; తస్మాన్న భేషజమభేషజేనావిశిష్టం భవతి||5||
मैत्रेय ! मिथ्या चिन्त्यत इत्यात्रेयः; किं कारणं, ये ह्यातुराः षोडशगुणसमुदितेनानेन भेषजेनोपपद्यमाना म्रियन्त इत्युक्तं तदनुपपन्नं, न हि भेषजसाध्यानां व्याधीनां भेषजमकारणं भवति; ये पुनरातुराः केवलाद्भेषजादृते समुत्तिष्ठन्ते, न तेषां सम्पूर्णभेषजोपपादनाय समुत्थानविशेषो नास्ति; यथा हि पतितं पुरुषं समर्थमुत्थानायोत्थापयन् पुरुषो बलमस्योपादध्यात्, स क्षिप्रतरमपरिक्लिष्ट एवोत्तिष्ठेत्, तद्वत् सम्पूर्णभेषजोपलम्भादातुराः; ये चातुराः केवलाद्भेषजादपि म्रियन्ते, न च सर्व एव ते भेषजोपपन्नाः समुत्तिष्ठेरन्, नहि सर्वे व्याधयो भवन्त्युपायसाध्याः, न चोपायसाध्यानां व्याधीनामनुपायेन सिद्धिरस्ति, न चासाध्यानां व्याधीनां भेषजसमुदायोऽयमस्ति , न ह्यलं ज्ञानवान् भिषङ्मुमूर्षुमातुरमुत्थापयितुं; परीक्ष्यकारिणो हि कुशला भवन्ति, यथा हि योगज्ञोऽभ्यासनित्य इष्वासो धनुरादायेषुमस्यन्नातिविप्रकृष्टे महति काये नापराधवान् भवति, सम्पादयति चेष्टकार्यं, तथा भिषक् स्वगुणसम्पन्न उपकरणवान् वीक्ष्य कर्मारभमाणः साध्यरोगमनपराधः सम्पादयत्येवातुरमारोग्येण; तस्मान्न भेषजमभेषजेनाविशिष्टं भवति||५||
🔊 Audio coming soon
సిద్ధాంతయతి- మిథ్యేత్యాది| కేవలాత్ సంపూర్ణాత్| న నాస్తీత్యుభయనకారకరణాదస్తి సముత్థానవిశేష ఇత్యర్థః| తద్వదితి క్షిప్రతరమక్లిష్టా ఏవోత్తిష్ఠంత ఇత్యర్థః| ఏవం మన్యతే- యద్యప్యదృష్టమేవోత్థానే కారణం, తథాఽపి యది దృష్టమపి తత్రానుబలం భవతి, తదా దృష్టాదృష్టోభయబలాచ్ఛీఘ్రమేవారోగ్యం భవతి| సర్వ ఏవేతి సాధ్యవ్యాధయోఽసాధ్యవ్యాధయశ్చ; సంపూర్ణభేషజోపపత్తావపి సత్యామసాధ్యవ్యాధయో నోత్తిష్ఠంతే, సాధ్యవ్యాధయ ఉత్తిష్ఠంత ఇతి భావః| యద్యప్యసాధ్యవ్యాధిం ప్రతి సంపూర్ణభేషజోపపత్తిరేవ నాస్తి, యదుక్తం- “న చాసాధ్యానాం వ్యాధీనాం భేషజసముదాయోఽయమస్తి, నహ్యలం జ్ఞానవాన్ భిషఙ్ముమూర్షుమాతురముత్థాపయితుం” ఇతి, తథాఽపీహ కించిదసంపూర్ణభేషజత్వేఽపి సంపూర్ణభేషజోపపన్న ఇత్యుక్తం| యే తు సాధ్యవ్యాధయస్తే సత్యామేవ భేషజసంపత్తౌ జీవంతి, అసత్యాం తు భేషజసంపత్తౌ బలవజ్జీవనకర్మాభావే మ్రియంత ఏవేతి దర్శయన్నాహ- న చోపాయేత్యాది| ఉపాయేనైవ దృష్టార్థేన సాధ్యా ఉపాయసాధ్యాః| ఇదమత్రాకూతం- యత్- ద్వివిధం కర్మ బలవదబలవచ్చ; తత్ర బలవన్నియతవిపాకకాలం, యథేదం కర్మాస్మిన్నేవ కాలే మారయతి; అబలవచ్చ మారకం కర్మ మారయత్వేవ పరం కాలానియమేన, తద్యదా దృష్టసామగ్రీమనుగుణామపథ్యసేవారూపామౌషధాభావరూపాం చ ప్రాప్నోతి తదా మారయతి, యదా తు న ప్రాప్నోతి తదా న మారయతి| యదుక్తం జనపదోద్ధ్వంసనీయే- “కర్మ కించిత్ క్వచిత్ కాలే విపాకే నియతం మహత్| కించిన్న కాలనియతం ప్రత్యయైః ప్రతిబోధ్యతే” (వి.అ.3) ఇతి| అస్య త్వర్థం ప్రపంచేన తత్రైవ దర్శయిష్యామః| న చ వాచ్యం- అదృష్టమేవ సర్వత్ర కారణం, తచ్చ నియతకాలవిపాకమేవ, యదుచ్యతే- “నాకాలే జాయతే కశ్చిన్నాకాలే మ్రియతే తథా| జగత్ కాలవశం సర్వం కాలః సర్వత్ర కారణం” ఇతి; యతః, యదేవాదృష్టం తదేవ దృష్టయాగాదిబ్రహ్మవధాదిజన్యం కించిత్| యద్దృష్టేనానుపపన్నం, తత్రాదృష్టకల్పనా ప్రామాణికీ, యత్తు దాహాది దృష్టేనైవాగ్నిసంబంధేనోపపద్యతే తత్ర కా కథాఽదృష్టస్య దృష్టకార్యాన్యథానుపపత్తిపరికల్పనీయస్య; తేన య ఇమే దుర్బలేన కర్మణా దృష్టబలవదపథ్యసేవాజనితదోషబలాదారబ్ధా వ్యాధయస్తే బలవతా చతుష్పాదసంపన్నేన భేషజేన దోషక్షయకేనోపాయేన పరం సాధ్యాః, తదభావే తు దుర్బలేనాపి కర్మణా దృష్టదోషబలాదారబ్ధా వ్యాధయో న నివర్తంత ఇతి| యదుక్తం- “దైవం పురుషకారేణ దుర్బలం హ్యుపహన్యతే| దైవేన చేతరత్ కర్మ విశిష్టేనోపహన్యతే” (వి.అ.3) ఇతి| అనుపాయేన అభేషజేన| అయం భేషజసముదాయః సర్వగుణసంపన్న ఇత్యర్థః; అసాధ్యే వ్యాధౌ చికిత్సాం కుర్వన్ వైద్య ఏవ యథోక్తగుణో న భవతీత్యర్థః| నహ్యలం న సమర్థః; యద్యసాధ్యతాం జానాతి తదా న ప్రవర్తత ఏవ, అథ న జానాతి తదా జ్ఞానవానేవ న భవతీతి భావః| చతుష్పాదసంపదాఽవశ్యం వ్యాధిప్రశమో భవతీతి దృష్టాంతేనాహ- యథా హీత్యాది| ఇష్వాసో ధానుష్కః| అస్యన్ క్షిపన్| నాతివిప్రకృష్టే సన్నిహితే| అనపరాధ ఇతి లక్ష్యభ్రంశరహితః| ఇష్టం కార్యం లక్ష్యవేధలక్షణం||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ఇదం చ నః ప్రత్యక్షం- యదనాతురేణ భేషజేనాతురం చికిత్సామః , క్షామమక్షామేణ, కృశం చ దుర్బలమాప్యాయయామః, స్థూలం మేదస్వినమపతర్పయామః, శీతేనోష్ణాభిభూతముపచరామః, శీతాభిభూతముష్ణేన, న్యూనాన్ ధాతూన్ పూరయామః, వ్యతిరిక్తాన్ హ్రాసయామః, వ్యాధీన్ మూలవిపర్యయేణోపచరంతః సమ్యక్ ప్రకృతౌ స్థాపయామః; తేషాం నస్తథా కుర్వతామయం భేషజసముదాయః కాంతతమో భవతి||6||
इदं च नः प्रत्यक्षं- यदनातुरेण भेषजेनातुरं चिकित्सामः , क्षाममक्षामेण, कृशं च दुर्बलमाप्याययामः, स्थूलं मेदस्विनमपतर्पयामः, शीतेनोष्णाभिभूतमुपचरामः, शीताभिभूतमुष्णेन, न्यूनान् धातून् पूरयामः, व्यतिरिक्तान् ह्रासयामः, व्याधीन् मूलविपर्ययेणोपचरन्तः सम्यक् प्रकृतौ स्थापयामः; तेषां नस्तथा कुर्वतामयं भेषजसमुदायः कान्ततमो भवति||६||
🔊 Audio coming soon
భేషజస్య రోగప్రశమకర్తృత్వే ఉపపత్త్యంతరమాహ- ఇదం చేత్యాది| అనాతురేణేతి ఆతురగుణవిపరీతేన| ఆతురమనాతురేణ చికిత్సామ ఇతి యదుక్తం, తస్యైవ వివరణం- క్షామమక్షామేణేత్యాది| క్షామో నిర్ద్రవః| కృశం చ దుర్బలమాప్యాయయామ ఇతి సంతర్పయామః| వ్యతిరిక్తానితి అతిరిక్తానిత్యర్థః | మూలవిపర్యయేణేతి కారణవిపర్యయేణ, తచ్చ ప్రభావాదితి బోద్ధవ్యం; తేన విషవికారస్య విషేణోపచరణమేతత్ ప్రత్యక్షం చాన్యదుపగృహీతం భవతి| కాంతతమో వికారప్రశమకత్వేనాభీష్టతమః; అన్యేఽర్థధర్మోపాయాః కాంతాః కాంతతరాశ్చ, అయం తు భేషజసముదాయః సర్వోచ్ఛేదకరోగహరత్వేన కాంతతమః||6||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
భవంతి చాత్ర- సాధ్యాసాధ్యవిభాగజ్ఞో జ్ఞానపూర్వం చికిత్సకః| కాలే చారభతే కర్మ యత్తత్ సాధయతి ధ్రువం||7|| అర్థవిద్యాయశోహానిముపక్రోశమసంగ్రహం | ప్రాప్నుయాన్నియతం వైద్యో యోఽసాధ్యం సముపాచరేత్||8||
भवन्ति चात्र- साध्यासाध्यविभागज्ञो ज्ञानपूर्वं चिकित्सकः| काले चारभते कर्म यत्तत् साधयति ध्रुवम्||७|| अर्थविद्यायशोहानिमुपक्रोशमसङ्ग्रहम् | प्राप्नुयान्नियतं वैद्यो योऽसाध्यं समुपाचरेत्||८||
🔊 Audio coming soon
జ్ఞానపూర్వమితి భేషజాదిజ్ఞానపూర్వం, యత్ కర్మారభతే తత్ కర్మ చికిత్సితరూపం, సాధయతి ‘సాధ్యం’ ఇతి శేషః| అసాధ్యవ్యాధౌ న ప్రవర్తితవ్యమితి శిక్షయతి- అర్థేత్యాది| అర్థః అర్థలాభః, హానిః క్షతిః| ఉపక్రోశో జనాపవాదః| అసంగ్రహః చికిత్సార్థమనుపాదానం; యది ‘వా అసద్గ్రహ’ ఇతి పాఠః, తదా చాసద్గ్రహో రాజదండేనాసత్పురుషైశ్చాండాలాదిభిర్గ్రహణం||7-8||
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
సుఖసాధ్యం మతం సాధ్యం కృచ్ఛ్రసాధ్యమథాపి చ| ద్వివిధం చాప్యసాధ్యం స్యాద్యాప్యం యచ్చానుపక్రమం ||9|| సాధ్యానాం త్రివిధశ్చాల్పమధ్యమోత్కృష్టతాం ప్రతి| వికల్పో, న త్వసాధ్యానాం నియతానాం వికల్పనా||10||
सुखसाध्यं मतं साध्यं कृच्छ्रसाध्यमथापि च| द्विविधं चाप्यसाध्यं स्याद्याप्यं यच्चानुपक्रमम् ||९|| साध्यानां त्रिविधश्चाल्पमध्यमोत्कृष्टतां प्रति| विकल्पो, न त्वसाध्यानां नियतानां विकल्पना||१०||
🔊 Audio coming soon
సాధ్యే ప్రవృత్తిరుక్తా, అసాధ్యే నివృత్తిశ్చ, తేన సాధ్యాసాధ్యయోర్భేదకథనపూర్వకం లక్షణం వక్తుమాహ- సుఖసాధ్యమిత్యాది| అకించిత్కరత్వేనావిద్యమాన ఉపక్రమో యస్య తదనుపక్రమం; యాప్యం త్వనుపక్రమం న భవతి, యాపనాకర్తృత్వేన కించిత్కరత్వాత్| తత్రోపక్రమస్యాల్పమధ్యమోత్కృష్టతాం ప్రతీతి అల్పమధ్యమోత్కృష్టయోగాదిత్యర్థః; తేనాల్పసాధ్యమల్పోపాయసాధ్యం, మధ్యసాధ్యం మధ్యోపాయసాధ్యం, ఉత్కృష్టసాధ్యముత్కృష్టోపాయసాధ్యమితి భేదత్రయం సాధ్యానాం భవతి| అసాధ్యానాం తు నియతానామితి యాప్యవ్యతిరిక్తానామనుపక్రమాణాం, వికల్పనా వికల్పః, నాస్తీతి ఏవంభూతాఽల్పాసాధ్యాదిరూపా నాస్తి; ప్రాణహర-వైకల్యకర-సద్యఃప్రాణహర-కాలాంతరప్రాణహరత్వాదికల్పనా త్వసాధ్యానామస్త్యేవ; యదసాధ్యం తదల్పేన మధ్యేన చోత్కృష్టేన చోపాయేనాసాధ్యమేవ; యాప్యరూపాసాధ్యానాం త్వల్పోపాయయాప్యత్వాదిభేదోఽస్త్యేవ||9-10||
Adhikarana 8 (11-13) · Śloka 13
హేతవః పూర్వరూపాణి రూపాణ్యల్పాని యస్య చ| న చ తుల్యగుణో దూష్యో న దోషః ప్రకృతిర్భవేత్||11|| న చ కాలగుణస్తుల్యో న దేశో దురుపక్రమః| గతిరేకా నవత్వం చ రోగస్యోపద్రవో న చ||12|| దోషశ్చైకః సముత్పత్తౌ దేహః సర్వౌషధక్షమః| చతుష్పాదోపపత్తిశ్చ సుఖసాధ్యస్య లక్షణం||13||
हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्यल्पानि यस्य च| न च तुल्यगुणो दूष्यो न दोषः प्रकृतिर्भवेत्||११|| न च कालगुणस्तुल्यो न देशो दुरुपक्रमः| गतिरेका नवत्वं च रोगस्योपद्रवो न च||१२|| दोषश्चैकः समुत्पत्तौ देहः सर्वौषधक्षमः| चतुष्पादोपपत्तिश्च सुखसाध्यस्य लक्षणम्||१३||
🔊 Audio coming soon
న దోషః ప్రకృతిర్భవేదితి వ్యాధ్యారంభకో యో దోషః స తత్ప్రకృతావుత్కటో న భవేదిత్యర్థః| దేశో భూమిరాతురశ్చ| దేశో దురుపక్రమో యథా- వాతవ్యాధౌ తుల్యగుణో మరుః, తథా శ్లేష్మవ్యాధావనూపః| దేహశ్చ దురుపక్రమో యథా- సర్వవ్యాధీనామేవ మర్మలక్షణో దేశః, తథా వాతవ్యాధేః పక్వాశయ ఇత్యాది| గతిరేకా ఏకో మార్గ ఇత్యర్థః, మార్గాస్త్రయస్తిస్రైషణీయే వక్తవ్యాః- “శాఖా మర్మాస్థిసంధయః కోష్ఠశ్చ” (సూ.అ.11) ఇతి| ఏతచ్చోత్సర్గన్యాయేనోక్తం, తేన క్వచిద్వ్యాధిప్రభావాదన్యథాఽపి సుఖసాధ్యత్వాదిలక్షణాభిధానేన విరోధో న వక్తవ్యః| యదుక్తం- “జ్వరే తుల్యర్తుదోషత్వం ప్రమేహే తుల్యదూష్యతా| రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యస్య లక్షణం” ఇతి||11-13||
Adhikarana 9 (14-16) · Śloka 16
నిమిత్తపూర్వరూపాణాం రూపాణాం మధ్యమే బలే| కాలప్రకృతిదూష్యాణాం సామాన్యేఽన్యతమస్య చ||14|| గర్భిణీవృద్ధబాలానాం నాత్యుపద్రవపీడితం| శస్త్రక్షారాగ్నికృత్యానామనవం కృచ్ఛ్రదేశజం||15|| విద్యాదేకపథం రోగం నాతిపూర్ణచతుష్పదం| ద్విపథం నాతికాలం వా కృచ్ఛ్రసాధ్యం ద్విదోషజం||16||
निमित्तपूर्वरूपाणां रूपाणां मध्यमे बले| कालप्रकृतिदूष्याणां सामान्येऽन्यतमस्य च||१४|| गर्भिणीवृद्धबालानां नात्युपद्रवपीडितम्| शस्त्रक्षाराग्निकृत्यानामनवं कृच्छ्रदेशजम्||१५|| विद्यादेकपथं रोगं नातिपूर्णचतुष्पदम्| द्विपथं नातिकालं वा कृच्छ्रसाध्यं द्विदोषजम्||१६||
🔊 Audio coming soon
కాలప్రకృతిదూష్యాణామితి నిర్ధారణే షష్ఠీ| సామాన్య ఇతి దోషేణ సమం| గర్భిణీవృద్ధబాలానాం సర్వ ఏవ వ్యాధిః కృచ్ఛ్రసాధ్యో బోద్ధవ్యః| నాత్యుపద్రవపీడితమితి పూర్వేణ న యోజనీయం, కింతు స్వతంత్రమేవ| శస్త్రక్షారాగ్నికృత్యాః శస్త్రక్షారాగ్నిసాధ్యాః; ఏషాం యో వ్యాధిస్తం కృచ్ఛ్రసాధ్యం విద్యాదితి సంబంధః| కృచ్ఛ్రదేశజం మర్మసంధ్యాదిజం| ఏకపథస్య విశేషణం- నాతిపూర్ణచతుష్పదమితి| ద్విపథమిత్యస్య విశేషణం- నాతికాలమితి||14-16||
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 19
శేషత్వాదాయుషో యాప్యమసాధ్యం పథ్యసేవయా| లబ్ధాల్పసుఖమల్పేన హేతునాఽఽశుప్రవర్తకం||17|| గంభీరం బహుధాతుస్థం మర్మసంధిసమాశ్రితం| నిత్యానుశాయినం రోగం దీర్ఘకాలమవస్థితం||18|| విద్యాద్ద్విదోషజం,...|19|
शेषत्वादायुषो याप्यमसाध्यं पथ्यसेवया| लब्धाल्पसुखमल्पेन हेतुनाऽऽशुप्रवर्तकम्||१७|| गम्भीरं बहुधातुस्थं मर्मसन्धिसमाश्रितम्| नित्यानुशायिनं रोगं दीर्घकालमवस्थितम्||१८|| विद्याद्द्विदोषजं,...|१९|
🔊 Audio coming soon
యాప్యత్వేనైవాసాధ్యత్వే లబ్ధే యదసాధ్యమితి పదం తద్యాప్యయాపనార్థం క్రియమాణభేషజతయా సాధ్యత్వశంకానిరాసార్థం| శేషత్వాదాయుష ఇతి వచనమాయుఃశేషే విద్యమాన ఏవ యాప్యవ్యాధిప్రాదుర్భావో భవతీతి దర్శనార్థం| పథ్యసేవయా భేషజసేవయా, లబ్ధమల్పం సుఖం యస్మిన్ తల్లబ్ధాల్పసుఖం| ప్రవర్తనం ప్రవర్తః, అల్పేన హేతునాఽఽశు శీఘ్రం ప్రవర్తనం యస్య తదాశుప్రవర్తకం; స్వార్థే అణ్| గంభీరం మేదఃప్రభృతిధాతుగతం| నిత్యానుశాయీ నిత్యానుబంధః| విద్యాద్ద్విదోషజమిత్యంతేన యాప్యలక్షణం||17-18||-
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
...తద్వత్ ప్రత్యాఖ్యేయం త్రిదోషజం| క్రియాపథమతిక్రాంతం సర్వమార్గానుసారిణం||19|| ఔత్సుక్యారతిసమ్మోహకరమింద్రియనాశనం| దుర్బలస్య సుసంవృద్ధం వ్యాధిం సారిష్టమేవ చ||20||
...तद्वत् प्रत्याख्येयं त्रिदोषजम्| क्रियापथमतिक्रान्तं सर्वमार्गानुसारिणम्||१९|| औत्सुक्यारतिसम्मोहकरमिन्द्रियनाशनम्| दुर्बलस्य सुसंवृद्धं व्याधिं सारिष्टमेव च||२०||
🔊 Audio coming soon
తద్వదిత్యాది తు ప్రత్యాఖ్యేయలక్షణం| తద్వదిత్యనేన గంభీరాదియాప్యలక్షణయుక్తం సత్త్రిదోషజం ప్రత్యాఖ్యేయమిత్యర్థః| ఔత్సుక్యం హర్షోద్రేకః, అరతిరనవస్థానలక్షణా, సమ్మోహో మనసో మోహః||19-20||
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22
భిషజా ప్రాక్ పరీక్ష్యైవం వికారాణాం స్వలక్షణం| పశ్చాత్కర్మసమారంభః కార్యః సాధ్యేషు ధీమతా||21|| సాధ్యాసాధ్యవిభాగజ్ఞో యః సమ్యక్ప్రతిపత్తిమాన్| న స మైత్రేయతుల్యానాం మిథ్యాబుద్ధిం ప్రకల్పయేత్||22||
भिषजा प्राक् परीक्ष्यैवं विकाराणां स्वलक्षणम्| पश्चात्कर्मसमारम्भः कार्यः साध्येषु धीमता||२१|| साध्यासाध्यविभागज्ञो यः सम्यक्प्रतिपत्तिमान्| न स मैत्रेयतुल्यानां मिथ्याबुद्धिं प्रकल्पयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
న స మైత్రేయతుల్యానాం మిథ్యాబుద్ధిం ప్రకల్పయేదితి ఏవంగుణో వైద్యః ప్రతినియమేన యం వ్యాధిముపక్రమేత్తం సాధయత్యేవ పరం, తతో భేషజస్య వ్యాధిప్రశమనం ప్రతి కరణత్వావధారణే సతి భేషజమభేషజేన సమానమితి మైత్రేయసదృశానాం కర్మవాదినాం మిథ్యాబుద్ధేరనుత్పాద ఇతి భావః||21-22||
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
తత్ర శ్లోకౌ- ఇహౌషధం పాదగుణాః ప్రభవో భేషజాశ్రయః| ఆత్రేయమైత్రేయమతీ మతిద్వైవిధ్యనిశ్చయః||23|| చతుర్విధవికల్పాశ్చ వ్యాధయః స్వస్వలక్షణాః| ఉక్తా మహాచతుష్పాదే యేష్వాయత్తం భిషగ్జితం||24||
तत्र श्लोकौ- इहौषधं पादगुणाः प्रभवो भेषजाश्रयः| आत्रेयमैत्रेयमती मतिद्वैविध्यनिश्चयः||२३|| चतुर्विधविकल्पाश्च व्याधयः स्वस्वलक्षणाः| उक्ता महाचतुष्पादे येष्वायत्तं भिषग्जितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే ఇహేతి ఇహాధ్యాయే| ఔషధమితి చతుష్పాదం| పాదగుణా ఇతి యదుక్తం పూర్వాధ్యాయే షోడశగుణమితి| ప్రభావో భేషజాశ్రయ ఇతి తద్భేషజం యుక్తియుక్తమలమారోగ్యాయేతి||23-24||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే మహాచతుష్పాదో నామ దశమోఽధ్యాయః||10||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने महाचतुष्पादो नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే తృతీయే నిర్దేశచతుష్కే మహాచతుష్పాదో నామ దశమోఽధ్యాయః||10||