Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో మహాచతుష్పాదమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातो महाचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
10. mahācatuṣpādō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
చతుష్పాదం షోడశకలం భేషజమితి భిషజో భాషంతే, యదుక్తం పూర్వాధ్యాయే షోడశగుణమితి, తద్భేషజం యుక్తియుక్తమలమారోగ్యాయేతి భగవాన్ పునర్వసురాత్రేయః||3||
View original
चतुष्पादं षोडशकलं भेषजमिति भिषजो भाषन्ते, यदुक्तं पूर्वाध्याये षोडशगुणमिति, तद्भेषजं युक्तियुक्तमलमारोग्यायेति भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
నేతి మైత్రేయః, కిం కారణం? దృశ్యంతే హ్యాతురాః కేచిదుపకరణవంతశ్చ పరిచారకసంపన్నాశ్చాత్మవంతశ్చ కుశలైశ్చ భిషగ్భిరనుష్ఠితాః సముత్తిష్ఠమానాః, తథాయుక్తాశ్చాపరే మ్రియమాణాః; తస్మాద్భేషజమకించిత్కరం భవతి, తద్యథా- శ్వభ్రే సరసి చ ప్రసిక్తమల్పముదకం, నద్యాం వా స్యందమానాయాం పాంసుధానే వా పాంసుముష్టిః ప్రకీర్ణ ఇతి; తథాఽపరే దృశ్యంతేఽనుపకరణాశ్చాపరిచారకాశ్చానాత్మవంతశ్చాకుశలైశ్చ భిషగ్భిరనుష్ఠితాః సముత్తిష్ఠమానాః, తథాయుక్తా మ్రియమాణాశ్చాపరే| యతశ్చ ప్రతికుర్వన్ సిధ్యతి, ప్రతికుర్వన్ మ్రియతే; అప్రతికుర్వన్ సిధ్యతి, అప్రతికుర్వన్ మ్రియతే; తతశ్చింత్యతే భేషజమభేషజేనావిశిష్టమితి ||4||
View original
नेति मैत्रेयः, किं कारणं? दृश्यन्ते ह्यातुराः केचिदुपकरणवन्तश्च परिचारकसम्पन्नाश्चात्मवन्तश्च कुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ताश्चापरे म्रियमाणाः; तस्माद्भेषजमकिञ्चित्करं भवति, तद्यथा- श्वभ्रे सरसि च प्रसिक्तमल्पमुदकं, नद्यां वा स्यन्दमानायां पांसुधाने वा पांसुमुष्टिः प्रकीर्ण इति; तथाऽपरे दृश्यन्तेऽनुपकरणाश्चापरिचारकाश्चानात्मवन्तश्चाकुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ता म्रियमाणाश्चापरे| यतश्च प्रतिकुर्वन् सिध्यति, प्रतिकुर्वन् म्रियते; अप्रतिकुर्वन् सिध्यति, अप्रतिकुर्वन् म्रियते; ततश्चिन्त्यते भेषजमभेषजेनाविशिष्टमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
మైత్రేయ ! మిథ్యా చింత్యత ఇత్యాత్రేయః; కిం కారణం, యే హ్యాతురాః షోడశగుణసముదితేనానేన భేషజేనోపపద్యమానా మ్రియంత ఇత్యుక్తం తదనుపపన్నం, న హి భేషజసాధ్యానాం వ్యాధీనాం భేషజమకారణం భవతి; యే పునరాతురాః కేవలాద్భేషజాదృతే సముత్తిష్ఠంతే, న తేషాం సంపూర్ణభేషజోపపాదనాయ సముత్థానవిశేషో నాస్తి; యథా హి పతితం పురుషం సమర్థముత్థానాయోత్థాపయన్ పురుషో బలమస్యోపాదధ్యాత్, స క్షిప్రతరమపరిక్లిష్ట ఏవోత్తిష్ఠేత్, తద్వత్ సంపూర్ణభేషజోపలంభాదాతురాః; యే చాతురాః కేవలాద్భేషజాదపి మ్రియంతే, న చ సర్వ ఏవ తే భేషజోపపన్నాః సముత్తిష్ఠేరన్, నహి సర్వే వ్యాధయో భవంత్యుపాయసాధ్యాః, న చోపాయసాధ్యానాం వ్యాధీనామనుపాయేన సిద్ధిరస్తి, న చాసాధ్యానాం వ్యాధీనాం భేషజసముదాయోఽయమస్తి , న హ్యలం జ్ఞానవాన్ భిషఙ్ముమూర్షుమాతురముత్థాపయితుం; పరీక్ష్యకారిణో హి కుశలా భవంతి, యథా హి యోగజ్ఞోఽభ్యాసనిత్య ఇష్వాసో ధనురాదాయేషుమస్యన్నాతివిప్రకృష్టే మహతి కాయే నాపరాధవాన్ భవతి, సంపాదయతి చేష్టకార్యం, తథా భిషక్ స్వగుణసంపన్న ఉపకరణవాన్ వీక్ష్య కర్మారభమాణః సాధ్యరోగమనపరాధః సంపాదయత్యేవాతురమారోగ్యేణ; తస్మాన్న భేషజమభేషజేనావిశిష్టం భవతి||5||
View original
मैत्रेय ! मिथ्या चिन्त्यत इत्यात्रेयः; किं कारणं, ये ह्यातुराः षोडशगुणसमुदितेनानेन भेषजेनोपपद्यमाना म्रियन्त इत्युक्तं तदनुपपन्नं, न हि भेषजसाध्यानां व्याधीनां भेषजमकारणं भवति; ये पुनरातुराः केवलाद्भेषजादृते समुत्तिष्ठन्ते, न तेषां सम्पूर्णभेषजोपपादनाय समुत्थानविशेषो नास्ति; यथा हि पतितं पुरुषं समर्थमुत्थानायोत्थापयन् पुरुषो बलमस्योपादध्यात्, स क्षिप्रतरमपरिक्लिष्ट एवोत्तिष्ठेत्, तद्वत् सम्पूर्णभेषजोपलम्भादातुराः; ये चातुराः केवलाद्भेषजादपि म्रियन्ते, न च सर्व एव ते भेषजोपपन्नाः समुत्तिष्ठेरन्, नहि सर्वे व्याधयो भवन्त्युपायसाध्याः, न चोपायसाध्यानां व्याधीनामनुपायेन सिद्धिरस्ति, न चासाध्यानां व्याधीनां भेषजसमुदायोऽयमस्ति , न ह्यलं ज्ञानवान् भिषङ्मुमूर्षुमातुरमुत्थापयितुं; परीक्ष्यकारिणो हि कुशला भवन्ति, यथा हि योगज्ञोऽभ्यासनित्य इष्वासो धनुरादायेषुमस्यन्नातिविप्रकृष्टे महति काये नापराधवान् भवति, सम्पादयति चेष्टकार्यं, तथा भिषक् स्वगुणसम्पन्न उपकरणवान् वीक्ष्य कर्मारभमाणः साध्यरोगमनपराधः सम्पादयत्येवातुरमारोग्येण; तस्मान्न भेषजमभेषजेनाविशिष्टं भवति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ఇదం చ నః ప్రత్యక్షం- యదనాతురేణ భేషజేనాతురం చికిత్సామః , క్షామమక్షామేణ, కృశం చ దుర్బలమాప్యాయయామః, స్థూలం మేదస్వినమపతర్పయామః, శీతేనోష్ణాభిభూతముపచరామః, శీతాభిభూతముష్ణేన, న్యూనాన్ ధాతూన్ పూరయామః, వ్యతిరిక్తాన్ హ్రాసయామః, వ్యాధీన్ మూలవిపర్యయేణోపచరంతః సమ్యక్ ప్రకృతౌ స్థాపయామః; తేషాం నస్తథా కుర్వతామయం భేషజసముదాయః కాంతతమో భవతి||6||
View original
इदं च नः प्रत्यक्षं- यदनातुरेण भेषजेनातुरं चिकित्सामः , क्षाममक्षामेण, कृशं च दुर्बलमाप्याययामः, स्थूलं मेदस्विनमपतर्पयामः, शीतेनोष्णाभिभूतमुपचरामः, शीताभिभूतमुष्णेन, न्यूनान् धातून् पूरयामः, व्यतिरिक्तान् ह्रासयामः, व्याधीन् मूलविपर्ययेणोपचरन्तः सम्यक् प्रकृतौ स्थापयामः; तेषां नस्तथा कुर्वतामयं भेषजसमुदायः कान्ततमो भवति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
భవంతి చాత్ర- సాధ్యాసాధ్యవిభాగజ్ఞో జ్ఞానపూర్వం చికిత్సకః| కాలే చారభతే కర్మ యత్తత్ సాధయతి ధ్రువం||7|| అర్థవిద్యాయశోహానిముపక్రోశమసంగ్రహం | ప్రాప్నుయాన్నియతం వైద్యో యోఽసాధ్యం సముపాచరేత్||8||
View original
भवन्ति चात्र- साध्यासाध्यविभागज्ञो ज्ञानपूर्वं चिकित्सकः| काले चारभते कर्म यत्तत् साधयति ध्रुवम्||७|| अर्थविद्यायशोहानिमुपक्रोशमसङ्ग्रहम् | प्राप्नुयान्नियतं वैद्यो योऽसाध्यं समुपाचरेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
సుఖసాధ్యం మతం సాధ్యం కృచ్ఛ్రసాధ్యమథాపి చ| ద్వివిధం చాప్యసాధ్యం స్యాద్యాప్యం యచ్చానుపక్రమం ||9|| సాధ్యానాం త్రివిధశ్చాల్పమధ్యమోత్కృష్టతాం ప్రతి| వికల్పో, న త్వసాధ్యానాం నియతానాం వికల్పనా||10||
View original
सुखसाध्यं मतं साध्यं कृच्छ्रसाध्यमथापि च| द्विविधं चाप्यसाध्यं स्याद्याप्यं यच्चानुपक्रमम् ||९|| साध्यानां त्रिविधश्चाल्पमध्यमोत्कृष्टतां प्रति| विकल्पो, न त्वसाध्यानां नियतानां विकल्पना||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11-13) · Śloka 13
హేతవః పూర్వరూపాణి రూపాణ్యల్పాని యస్య చ| న చ తుల్యగుణో దూష్యో న దోషః ప్రకృతిర్భవేత్||11|| న చ కాలగుణస్తుల్యో న దేశో దురుపక్రమః| గతిరేకా నవత్వం చ రోగస్యోపద్రవో న చ||12|| దోషశ్చైకః సముత్పత్తౌ దేహః సర్వౌషధక్షమః| చతుష్పాదోపపత్తిశ్చ సుఖసాధ్యస్య లక్షణం||13||
View original
हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्यल्पानि यस्य च| न च तुल्यगुणो दूष्यो न दोषः प्रकृतिर्भवेत्||११|| न च कालगुणस्तुल्यो न देशो दुरुपक्रमः| गतिरेका नवत्वं च रोगस्योपद्रवो न च||१२|| दोषश्चैकः समुत्पत्तौ देहः सर्वौषधक्षमः| चतुष्पादोपपत्तिश्च सुखसाध्यस्य लक्षणम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14-16) · Śloka 16
నిమిత్తపూర్వరూపాణాం రూపాణాం మధ్యమే బలే| కాలప్రకృతిదూష్యాణాం సామాన్యేఽన్యతమస్య చ||14|| గర్భిణీవృద్ధబాలానాం నాత్యుపద్రవపీడితం| శస్త్రక్షారాగ్నికృత్యానామనవం కృచ్ఛ్రదేశజం||15|| విద్యాదేకపథం రోగం నాతిపూర్ణచతుష్పదం| ద్విపథం నాతికాలం వా కృచ్ఛ్రసాధ్యం ద్విదోషజం||16||
View original
निमित्तपूर्वरूपाणां रूपाणां मध्यमे बले| कालप्रकृतिदूष्याणां सामान्येऽन्यतमस्य च||१४|| गर्भिणीवृद्धबालानां नात्युपद्रवपीडितम्| शस्त्रक्षाराग्निकृत्यानामनवं कृच्छ्रदेशजम्||१५|| विद्यादेकपथं रोगं नातिपूर्णचतुष्पदम्| द्विपथं नातिकालं वा कृच्छ्रसाध्यं द्विदोषजम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 19
శేషత్వాదాయుషో యాప్యమసాధ్యం పథ్యసేవయా| లబ్ధాల్పసుఖమల్పేన హేతునాఽఽశుప్రవర్తకం||17|| గంభీరం బహుధాతుస్థం మర్మసంధిసమాశ్రితం| నిత్యానుశాయినం రోగం దీర్ఘకాలమవస్థితం||18|| విద్యాద్ద్విదోషజం,...|19|
View original
शेषत्वादायुषो याप्यमसाध्यं पथ्यसेवया| लब्धाल्पसुखमल्पेन हेतुनाऽऽशुप्रवर्तकम्||१७|| गम्भीरं बहुधातुस्थं मर्मसन्धिसमाश्रितम्| नित्यानुशायिनं रोगं दीर्घकालमवस्थितम्||१८|| विद्याद्द्विदोषजं,...|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
...తద్వత్ ప్రత్యాఖ్యేయం త్రిదోషజం| క్రియాపథమతిక్రాంతం సర్వమార్గానుసారిణం||19|| ఔత్సుక్యారతిసమ్మోహకరమింద్రియనాశనం| దుర్బలస్య సుసంవృద్ధం వ్యాధిం సారిష్టమేవ చ||20||
View original
...तद्वत् प्रत्याख्येयं त्रिदोषजम्| क्रियापथमतिक्रान्तं सर्वमार्गानुसारिणम्||१९|| औत्सुक्यारतिसम्मोहकरमिन्द्रियनाशनम्| दुर्बलस्य सुसंवृद्धं व्याधिं सारिष्टमेव च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22
భిషజా ప్రాక్ పరీక్ష్యైవం వికారాణాం స్వలక్షణం| పశ్చాత్కర్మసమారంభః కార్యః సాధ్యేషు ధీమతా||21|| సాధ్యాసాధ్యవిభాగజ్ఞో యః సమ్యక్ప్రతిపత్తిమాన్| న స మైత్రేయతుల్యానాం మిథ్యాబుద్ధిం ప్రకల్పయేత్||22||
View original
भिषजा प्राक् परीक्ष्यैवं विकाराणां स्वलक्षणम्| पश्चात्कर्मसमारम्भः कार्यः साध्येषु धीमता||२१|| साध्यासाध्यविभागज्ञो यः सम्यक्प्रतिपत्तिमान्| न स मैत्रेयतुल्यानां मिथ्याबुद्धिं प्रकल्पयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
తత్ర శ్లోకౌ- ఇహౌషధం పాదగుణాః ప్రభవో భేషజాశ్రయః| ఆత్రేయమైత్రేయమతీ మతిద్వైవిధ్యనిశ్చయః||23|| చతుర్విధవికల్పాశ్చ వ్యాధయః స్వస్వలక్షణాః| ఉక్తా మహాచతుష్పాదే యేష్వాయత్తం భిషగ్జితం||24||
View original
तत्र श्लोकौ- इहौषधं पादगुणाः प्रभवो भेषजाश्रयः| आत्रेयमैत्रेयमती मतिद्वैविध्यनिश्चयः||२३|| चतुर्विधविकल्पाश्च व्याधयः स्वस्वलक्षणाः| उक्ता महाचतुष्पादे येष्वायत्तं भिषग्जितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే మహాచతుష్పాదో నామ దశమోఽధ్యాయః||10||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने महाचतुष्पादो नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon