Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
View original
अथातो महारोगाध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
20. mahārōgādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಚತ್ವಾರೋ ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ- ಆಗನ್ತುವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಮಿತ್ತಾಃ; ತೇಷಾಂ ಚತುರ್ಣಾಮಪಿ ರೋಗಾಣಾಂ ರೋಗತ್ವಮೇಕವಿಧಂ ಭವತಿ, ರುಕ್ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್; ದ್ವಿವಿಧಾ ಪುನಃ ಪ್ರಕೃತಿರೇಷಾಮ್, ಆಗನ್ತುನಿಜವಿಭಾಗಾತ್; ದ್ವಿವಿಧಂ ಚೈಷಾಮಧಿಷ್ಠಾನಂ, ಮನಃಶರೀರವಿಶೇಷಾತ್ ; ವಿಕಾರಾಃ ಪುನರಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಃ, ಪ್ರಕೃತ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಲಿಙ್ಗಾಯತನವಿಕಲ್ಪವಿಶೇಷಾಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾತ್ ||೩||
View original
चत्वारो रोगा भवन्ति- आगन्तुवातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः; तेषां चतुर्णामपि रोगाणां रोगत्वमेकविधं भवति, रुक्सामान्यात्; द्विविधा पुनः प्रकृतिरेषाम्, आगन्तुनिजविभागात्; द्विविधं चैषामधिष्ठानं, मनःशरीरविशेषात् ; विकाराः पुनरपरिसङ्ख्येयाः, प्रकृत्यधिष्ठानलिङ्गायतनविकल्पविशेषापरिसङ्ख्येयत्वात् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ಮುಖಾನಿ ತು ಖಲ್ವಾಗನ್ತೋರ್ನಖದಶನಪತನಾಭಿಚಾರಾಭಿಶಾಪಾಭಿಷಙ್ಗಾಭಿಘಾತವ್ಯಧ- ಬನ್ಧನವೇಷ್ಟನಪೀಡನರಜ್ಜುದಹನಶಸ್ತ್ರಾಶನಿಭೂತೋಪಸರ್ಗಾದೀನಿ, ನಿಜಸ್ಯ ತು ಮುಖಂ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ವೈಷಮ್ಯಮ್||೪||
View original
मुखानि तु खल्वागन्तोर्नखदशनपतनाभिचाराभिशापाभिषङ्गाभिघातव्यध- बन्धनवेष्टनपीडनरज्जुदहनशस्त्राशनिभूतोपसर्गादीनि, निजस्य तु मुखं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ದ್ವಯೋಸ್ತು ಖಲ್ವಾಗನ್ತುನಿಜಯೋಃ ಪ್ರೇರಣಮಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಃ, ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ, ಪರಿಣಾಮಶ್ಚೇತಿ||೫||
View original
द्वयोस्तु खल्वागन्तुनिजयोः प्रेरणमसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ಸರ್ವೇಽಪಿ ತು ಖಲ್ವೇತೇಽಭಿಪ್ರವೃದ್ಧಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ರೋಗಾಃ ಪರಸ್ಪರಮನುಬಧ್ನನ್ತಿ, ನ ಚಾನ್ಯೋನ್ಯೇನ ಸಹ ಸನ್ದೇಹಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ||೬||
View original
सर्वेऽपि तु खल्वेतेऽभिप्रवृद्धाश्चत्वारो रोगाः परस्परमनुबध्नन्ति, न चान्योन्येन सह सन्देहमापद्यन्ते ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ಆಗನ್ತುರ್ಹಿ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಸಮುತ್ಪನ್ನೋ ಜಘನ್ಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಂ ವೈಷಮ್ಯಮಾಪಾದಯತಿ; ನಿಜೇ ತು ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಪೂರ್ವಂ ವೈಷಮ್ಯಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ಜಘನ್ಯಂ ವ್ಯಥಾಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ||೭||
View original
आगन्तुर्हि व्यथापूर्वं समुत्पन्नो जघन्यं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यमापादयति; निजे तु वातपित्तश्लेष्माणः पूर्वं वैषम्यमापद्यन्ते जघन्यं व्यथामभिनिर्वर्तयन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ತೇಷಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಶರೀರೇ ಸ್ಥಾನವಿಭಾಗ ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ; ತದ್ಯಥಾ- ಬಸ್ತಿಃ ಪುರೀಷಾಧಾನಂ ಕಟಿಃ ಸಕ್ಥಿನೀ ಪಾದಾವಸ್ಥೀನಿ ಪಕ್ವಾಶಯಶ್ಚ ವಾತಸ್ಥಾನಾನಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಪಕ್ವಾಶಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ವಾತಸ್ಥಾನಂ; ಸ್ವೇದೋ ರಸೋ ಲಸೀಕಾ ರುಧಿರಮಾಮಾಶಯಶ್ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಾನಿ, ತತ್ರಾಪ್ಯಾಮಾಶಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಮ್; ಉರಃ ಶಿರೋ ಗ್ರೀವಾ ಪರ್ವಾಣ್ಯಾಮಾಶಯೋ ಮೇದಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಾನಿ, ತತ್ರಾಪ್ಯುರೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಮ್||೮||
View original
तेषां त्रयाणामपि दोषाणां शरीरे स्थानविभाग उपदेक्ष्यते; तद्यथा- बस्तिः पुरीषाधानं कटिः सक्थिनी पादावस्थीनि पक्वाशयश्च वातस्थानानि, तत्रापि पक्वाशयो विशेषेण वातस्थानं; स्वेदो रसो लसीका रुधिरमामाशयश्च पित्तस्थानानि, तत्राप्यामाशयो विशेषेण पित्तस्थानम्; उरः शिरो ग्रीवा पर्वाण्यामाशयो मेदश्च श्लेष्मस्थानानि, तत्राप्युरो विशेषेण श्लेष्मस्थानम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9-11) · Śloka 11
ಸರ್ವಶರೀರಚರಾಸ್ತು ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಸರ್ವಸ್ಮಿಞ್ಛರೀರೇ ಕುಪಿತಾಕುಪಿತಾಃ ಶುಭಾಶುಭಾನಿ ಕುರ್ವನ್ತಿ- ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಾಃ ಶುಭಾನ್ಯುಪಚಯಬಲವರ್ಣಪ್ರಸಾದಾದೀನಿ, ಅಶುಭಾನಿ ಪುನರ್ವಿಕೃತಿಮಾಪನ್ನಾ ವಿಕಾರಸಞ್ಜ್ಞಕಾನಿ||೯|| ತತ್ರ ವಿಕಾರಾಃ ಸಾಮಾನ್ಯಜಾ, ನಾನಾತ್ಮಜಾಶ್ಚ| ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯಜಾಃ ಪೂರ್ವಮಷ್ಟೋದರೀಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ, ನಾನಾತ್ಮಜಾಂಸ್ತ್ವಿಹಾಧ್ಯಾಯೇಽನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ತದ್ಯಥಾ- ಅಶೀತಿರ್ವಾತವಿಕಾರಾಃ, ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಃ, ವಿಂಶತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಃ||೧೦|| ತತ್ರಾದೌ ವಾತವಿಕಾರಾನನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ತದ್ಯಥಾ- ನಖಭೇದಶ್ಚ, ವಿಪಾದಿಕಾ ಚ, ಪಾದಶೂಲಂ ಚ, ಪಾದಭ್ರಂಶಶ್ಚ, ಪಾದಸುಪ್ತತಾ ಚ, ವಾತಖುಡ್ಡತಾ ಚ, ಗುಲ್ಫಗ್ರಹಶ್ಚ, ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಚ, ಗೃಧ್ರಸೀ ಚ, ಜಾನುಭೇದಶ್ಚ, ಜಾನುವಿಶ್ಲೇಷಶ್ಚ, ಊರುಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ, ಊರುಸಾದಶ್ಚ, ಪಾಙ್ಗುಲ್ಯಂ ಚ, ಗುದಭ್ರಂಶಶ್ಚ, ಗುದಾರ್ತಿಶ್ಚ, ವೃಷಣಾಕ್ಷೇಪಶ್ಚ , ಶೇಫಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ, ವಙ್ಕ್ಷಣಾನಾಹಶ್ಚ, ಶ್ರೋಣಿಭೇದಶ್ಚ, ವಿಡ್ಭೇದಶ್ಚ, ಉದಾವರ್ತಶ್ಚ, ಖಞ್ಜತ್ವಂ ಚ, ಕುಬ್ಜತ್ವಂ ಚ, ವಾಮನತ್ವಂ ಚ, ತ್ರಿಕಗ್ರಹಶ್ಚ, ಪೃಷ್ಠಗ್ರಹಶ್ಚ, ಪಾರ್ಶ್ವಾವಮರ್ದಶ್ಚ, ಉದರಾವೇಷ್ಟಶ್ಚ, ಹೃನ್ಮೋಹಶ್ಚ , ಹೃದ್ದ್ರವಶ್ಚ, ವಕ್ಷೌದ್ಘರ್ಷಶ್ಚ , ವಕ್ಷೌಪರೋಧಶ್ಚ, ವಕ್ಷಸ್ತೋದಶ್ಚ, ಬಾಹುಶೋಷಶ್ಚ, ಗ್ರೀವಾಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ, ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ, ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸಶ್ಚ, ಹನುಭೇದಶ್ಚ , ಓಷ್ಠಭೇದಶ್ಚ, ಅಕ್ಷಿಭೇದಶ್ಚ , ದನ್ತಭೇದಶ್ಚ, ದನ್ತಶೈಥಿಲ್ಯಂ ಚ, ಮೂಕತ್ವಂ ಚ , ವಾಕ್ಸಙ್ಗಶ್ಚ, ಕಷಾಯಾಸ್ಯತಾ ಚ, ಮುಖಶೋಷಶ್ಚ, ಅರಸಜ್ಞತಾ ಚ, ಘ್ರಾಣನಾಶಶ್ಚ, ಕರ್ಣಶೂಲಂ ಚ, ಅಶಬ್ದಶ್ರವಣಂ ಚ, ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರುತಿಶ್ಚ , ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಚ, ವರ್ತ್ಮಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ, ವರ್ತ್ಮಸಙ್ಕೋಚಶ್ಚ, ತಿಮಿರಂ ಚ, ಅಕ್ಷಿಶೂಲಂ ಚ, ಅಕ್ಷಿವ್ಯುದಾಸಶ್ಚ, ಭ್ರೂವ್ಯುದಾಸಶ್ಚ, ಶಙ್ಖಭೇದಶ್ಚ, ಲಲಾಟಭೇದಶ್ಚ, ಶಿರೋರುಕ್ ಚ, ಕೇಶಭೂಮಿಸ್ಫುಟನಂ ಚ, ಅರ್ದಿತಂ ಚ, ಏಕಾಙ್ಗರೋಗಶ್ಚ, ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗಶ್ಚ, ಪಕ್ಷವಧಶ್ಚ , ಆಕ್ಷೇಪಕಶ್ಚ, ದಣ್ಡಕಶ್ಚ, ತಮಶ್ಚ , ಭ್ರಮಶ್ಚ, ವೇಪಥುಶ್ಚ, ಜೃಮ್ಭಾ ಚ, ಹಿಕ್ಕಾ ಚ, ವಿಷಾದಶ್ಚ, ಅತಿಪ್ರಲಾಪಶ್ಚ, ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಚ, ಪಾರುಷ್ಯಂ ಚ, ಶ್ಯಾವಾರುಣಾವಭಾಸತಾ ಚ, ಅಸ್ವಪ್ನಶ್ಚ, ಅನವಸ್ಥಿತಚಿತ್ತತ್ವಂ ಚ; ಇತ್ಯಶೀತಿರ್ವಾತವಿಕಾರಾ ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಮಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾನಾಮಾವಿಷ್ಕೃತತಮಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ||೧೧||
View original
सर्वशरीरचरास्तु वातपित्तश्लेष्माणः सर्वस्मिञ्छरीरे कुपिताकुपिताः शुभाशुभानि कुर्वन्ति- प्रकृतिभूताः शुभान्युपचयबलवर्णप्रसादादीनि, अशुभानि पुनर्विकृतिमापन्ना विकारसञ्ज्ञकानि||९|| तत्र विकाराः सामान्यजा, नानात्मजाश्च| तत्र सामान्यजाः पूर्वमष्टोदरीये व्याख्याताः, नानात्मजांस्त्विहाध्यायेऽनुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- अशीतिर्वातविकाराः, चत्वारिंशत् पित्तविकाराः, विंशतिः श्लेष्मविकाराः||१०|| तत्रादौ वातविकाराननुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- नखभेदश्च, विपादिका च, पादशूलं च, पादभ्रंशश्च, पादसुप्तता च, वातखुड्डता च, गुल्फग्रहश्च, पिण्डिकोद्वेष्टनं च, गृध्रसी च, जानुभेदश्च, जानुविश्लेषश्च, ऊरुस्तम्भश्च, ऊरुसादश्च, पाङ्गुल्यं च, गुदभ्रंशश्च, गुदार्तिश्च, वृषणाक्षेपश्च , शेफस्तम्भश्च, वङ्क्षणानाहश्च, श्रोणिभेदश्च, विड्भेदश्च, उदावर्तश्च, खञ्जत्वं च, कुब्जत्वं च, वामनत्वं च, त्रिकग्रहश्च, पृष्ठग्रहश्च, पार्श्वावमर्दश्च, उदरावेष्टश्च, हृन्मोहश्च , हृद्द्रवश्च, वक्षौद्घर्षश्च , वक्षौपरोधश्च, वक्षस्तोदश्च, बाहुशोषश्च, ग्रीवास्तम्भश्च, मन्यास्तम्भश्च, कण्ठोद्ध्वंसश्च, हनुभेदश्च , ओष्ठभेदश्च, अक्षिभेदश्च , दन्तभेदश्च, दन्तशैथिल्यं च, मूकत्वं च , वाक्सङ्गश्च, कषायास्यता च, मुखशोषश्च, अरसज्ञता च, घ्राणनाशश्च, कर्णशूलं च, अशब्दश्रवणं च, उच्चैःश्रुतिश्च , बाधिर्यं च, वर्त्मस्तम्भश्च, वर्त्मसङ्कोचश्च, तिमिरं च, अक्षिशूलं च, अक्षिव्युदासश्च, भ्रूव्युदासश्च, शङ्खभेदश्च, ललाटभेदश्च, शिरोरुक् च, केशभूमिस्फुटनं च, अर्दितं च, एकाङ्गरोगश्च, सर्वाङ्गरोगश्च, पक्षवधश्च , आक्षेपकश्च, दण्डकश्च, तमश्च , भ्रमश्च, वेपथुश्च, जृम्भा च, हिक्का च, विषादश्च, अतिप्रलापश्च, रौक्ष्यं च, पारुष्यं च, श्यावारुणावभासता च, अस्वप्नश्च, अनवस्थितचित्तत्वं च; इत्यशीतिर्वातविकारा वातविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याताः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ಖಲ್ವೇತೇಷು ವಾತವಿಕಾರೇಷೂಕ್ತೇಷ್ವನ್ಯೇಷು ಚಾನುಕ್ತೇಷು ವಾಯೋರಿದಮಾತ್ಮರೂಪಮಪರಿಣಾಮಿ ಕರ್ಮಣಶ್ಚ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ, ಯದುಪಲಭ್ಯ ತದವಯವಂ ವಾ ವಿಮುಕ್ತಸನ್ದೇಹಾ ವಾತವಿಕಾರಮೇವಾಧ್ಯವಸ್ಯನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ; ತದ್ಯಥಾ- ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಶೈತ್ಯಂ ಲಾಘವಂ ವೈಶದ್ಯಂ ಗತಿರಮೂರ್ತತ್ವಮನವಸ್ಥಿತತ್ವಂ ಚೇತಿ ವಾಯೋರಾತ್ಮರೂಪಾಣಿ; ಏವಂವಿಧತ್ವಾಚ್ಚ ವಾಯೋಃ ಕರ್ಮಣಃ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಮಿದಮಸ್ಯ ಭವತಿ ತಂ ತಂ ಶರೀರಾವಯವಮಾವಿಶತಃ ; ತದ್ಯಥಾ- ಸ್ರಂಸಭ್ರಂಸವ್ಯಾಸಸಙ್ಗಭೇದಸಾದಹರ್ಷತರ್ಷಕಮ್ಪವರ್ತಚಾಲತೋದವ್ಯಥಾಚೇಷ್ಟಾದೀನಿ , ತಥಾ ಖರಪರುಷವಿಶದಸುಷಿರಾರುಣವರ್ಣಕಷಾಯವಿರಸಮುಖತ್ವಶೋಷಶೂಲಸುಪ್ತಿಸಙ್ಕೋಚನಸ್ತಮ್ಭನಖಞ್ಜತಾದೀನಿ ಚ ವಾಯೋಃ ಕರ್ಮಾಣಿ; ತೈರನ್ವಿತಂ ವಾತವಿಕಾರಮೇವಾಧ್ಯವಸ್ಯೇತ್||೧೨||
View original
सर्वेष्वपि खल्वेतेषु वातविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु वायोरिदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं, यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहा वातविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- रौक्ष्यं शैत्यं लाघवं वैशद्यं गतिरमूर्तत्वमनवस्थितत्वं चेति वायोरात्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च वायोः कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः ; तद्यथा- स्रंसभ्रंसव्याससङ्गभेदसादहर्षतर्षकम्पवर्तचालतोदव्यथाचेष्टादीनि , तथा खरपरुषविशदसुषिरारुणवर्णकषायविरसमुखत्वशोषशूलसुप्तिसङ्कोचनस्तम्भनखञ्जतादीनि च वायोः कर्माणि; तैरन्वितं वातविकारमेवाध्यवस्येत्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ತಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೈರುಪಕ್ರಮೈರುಪಕ್ರಮೇತ, ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನನಸ್ತಃಕರ್ಮಭೋಜನಾಭ್ಯಙ್ಗೋತ್ಸಾದನಪರಿಷೇಕಾದಿಭಿರ್ವಾತಹರೈರ್ಮಾತ್ರಾಂ ಕಾಲಂ ಚ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ್ಯ; ತತ್ರಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನಂ ತು ಖಲು ಸರ್ವತ್ರೋಪಕ್ರಮೇಭ್ಯೋ ವಾತೇ ಪ್ರಧಾನತಮಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಭಿಷಜಃ, ತದ್ಧ್ಯಾದಿತ ಏವ ಪಕ್ವಾಶಯಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಕೇವಲಂ ವೈಕಾರಿಕಂ ವಾತಮೂಲಂ ಛಿನತ್ತಿ; ತತ್ರಾವಜಿತೇಽಪಿ ವಾತೇ ಶರೀರಾನ್ತರ್ಗತಾ ವಾತವಿಕಾರಾಃ ಪ್ರಶಾನ್ತಿಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ, ಯಥಾ ವನಸ್ಪತೇರ್ಮೂಲೇ ಛಿನ್ನೇ ಸ್ಕನ್ಧಶಾಖಾಪ್ರರೋಹಕುಸುಮಫಲಪಲಾಶಾದೀನಾಂ ನಿಯತೋ ವಿನಾಶಸ್ತದ್ವತ್||೧೩||
View original
तं मधुराम्ललवणस्निग्धोष्णैरुपक्रमैरुपक्रमेत, स्नेहस्वेदास्थापनानुवासननस्तःकर्मभोजनाभ्यङ्गोत्सादनपरिषेकादिभिर्वातहरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; तत्रास्थापनानुवासनं तु खलु सर्वत्रोपक्रमेभ्यो वाते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः, तद्ध्यादित एव पक्वाशयमनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं वातमूलं छिनत्ति; तत्रावजितेऽपि वाते शरीरान्तर्गता वातविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथा वनस्पतेर्मूले छिन्ने स्कन्धशाखाप्ररोहकुसुमफलपलाशादीनां नियतो विनाशस्तद्वत्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (14-16) · Śloka 16
ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಂಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತಮತ ಊರ್ಧ್ವಮನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ- ಓಷಶ್ಚ, ಪ್ಲೋಷಶ್ಚ, ದಾಹಶ್ಚ, ದವಥುಶ್ಚ, ಧೂಮಕಶ್ಚ, ಅಮ್ಲಕಶ್ಚ, ವಿದಾಹಶ್ಚ, ಅನ್ತರ್ದಾಹಶ್ಚ, ಅಂಸದಾಹಶ್ಚ , ಊಷ್ಮಾಧಿಕ್ಯಂ ಚ, ಅತಿಸ್ವೇದಶ್ಚ (ಅಙ್ಗಸ್ವೇದಶ್ಚ), ಅಙ್ಗಗನ್ಧಶ್ಚ, ಅಙ್ಗಾವದರಣಂ ಚ, ಶೋಣಿತಕ್ಲೇದಶ್ಚ, ಮಾಂಸಕ್ಲೇದಶ್ಚ, ತ್ವಗ್ದಾಹಶ್ಚ, (ಮಾಂಸದಾಹಶ್ಚ ), ತ್ವಗವದರಣಂ ಚ, ಚರ್ಮದಲನಂ ಚ, ರಕ್ತಕೋಠಶ್ಚ, ರಕ್ತವಿಸ್ಫೋಟಶ್ಚ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚ, ರಕ್ತಮಣ್ಡಲಾನಿ ಚ, ಹರಿತತ್ವಂ ಚ, ಹಾರಿದ್ರತ್ವಂ ಚ, ನೀಲಿಕಾ ಚ, ಕಕ್ಷಾ(ಕ್ಷ್ಯಾ)ಚ, ಕಾಮಲಾ ಚ, ತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ ಚ, ಲೋಹಿತಗನ್ಧಾಸ್ಯತಾ ಚ, ಪೂತಿಮುಖತಾ ಚ, ತೃಷ್ಣಾಧಿಕ್ಯಂ ಚ, ಅತೃಪ್ತಿಶ್ಚ, ಆಸ್ಯವಿಪಾಕಶ್ಚ, ಗಲಪಾಕಶ್ಚ, ಅಕ್ಷಿಪಾಕಶ್ಚ, ಗುದಪಾಕಶ್ಚ, ಮೇಢ್ರಪಾಕಶ್ಚ, ಜೀವಾದಾನಂ ಚ , ತಮಃಪ್ರವೇಶಶ್ಚ, ಹರಿತಹಾರಿದ್ರನೇತ್ರಮೂತ್ರವರ್ಚಸ್ತ್ವಂ ಚ; ಇತಿ ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಃ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಣಾಮಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾನಾಮಾವಿಷ್ಕೃತತಮಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ||೧೪|| ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ಖಲ್ವೇತೇಷು ಪಿತ್ತವಿಕಾರೇಷೂಕ್ತೇಷ್ವನ್ಯೇಷು ಚಾನುಕ್ತೇಷು ಪಿತ್ತಸ್ಯೇದಮಾತ್ಮರೂಪಮಪರಿಣಾಮಿ ಕರ್ಮಣಶ್ಚ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ, ಯದುಪಲಭ್ಯ ತದವಯವಂ ವಾ ವಿಮುಕ್ತಸನ್ದೇಹಾಃ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಮೇವಾಧ್ಯವಸ್ಯನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಔಷ್ಣ್ಯಂ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ ದ್ರವತ್ವಮನತಿಸ್ನೇಹೋ ವರ್ಣಶ್ಚ ಶುಕ್ಲಾರುಣವರ್ಜೋ ಗನ್ಧಶ್ಚ ವಿಸ್ರೋ ರಸೌ ಚ ಕಟುಕಾಮ್ಲೌ ಸರತ್ವಂ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾತ್ಮರೂಪಾಣಿ; ಏವಂವಿಧತ್ವಾಚ್ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಮಿದಮಸ್ಯ ಭವತಿ ತಂ ತಂ ಶರೀರಾವಯವಮಾವಿಶತಃ; ತದ್ಯಥಾ- ದಾಹೌಷ್ಣ್ಯಪಾಕಸ್ವೇದಕ್ಲೇದಕೋಥಕಣ್ಡೂಸ್ರಾವರಾಗಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಾಭಿನಿರ್ವರ್ತನಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಾಣಿ; ತೈರನ್ವಿತಂ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಮೇವಾಧ್ಯವಸ್ಯೇತ್||೧೫|| ತಂ ಮಧುರತಿಕ್ತಕಷಾಯಶೀತೈರುಪಕ್ರಮೈರುಪಕ್ರಮೇತ ಸ್ನೇಹವಿರೇಕಪ್ರದೇಹಪರಿಷೇಕಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಭಿಃ ಪಿತ್ತಹರೈರ್ಮಾತ್ರಾಂ ಕಾಲಂ ಚ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ್ಯ; ವಿರೇಚನಂ ತು ಸರ್ವೋಪಕ್ರಮೇಭ್ಯಃ ಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಧಾನತಮಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಭಿಷಜಃ; ತದ್ಧ್ಯಾದಿತ ಏವಾಮಾಶಯಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಕೇವಲಂ ವೈಕಾರಿಕಂ ಪಿತ್ತಮೂಲಮಪಕರ್ಷತಿ, ತತ್ರಾವಜಿತೇ ಪಿತ್ತೇಽಪಿ ಶರೀರಾನ್ತರ್ಗತಾಃ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಃ ಪ್ರಶಾನ್ತಿಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ, ಯಥಾಽಗ್ನೌ ವ್ಯಪೋಢೇ ಕೇವಲಮಗ್ನಿಗೃಹಂ ಶೀತೀಭವತಿ ತದ್ವತ್||೧೬||
View original
पित्तविकारांश्चत्वारिंशतमत ऊर्ध्वमनुव्याख्यास्यामः- ओषश्च, प्लोषश्च, दाहश्च, दवथुश्च, धूमकश्च, अम्लकश्च, विदाहश्च, अन्तर्दाहश्च, अंसदाहश्च , ऊष्माधिक्यं च, अतिस्वेदश्च (अङ्गस्वेदश्च), अङ्गगन्धश्च, अङ्गावदरणं च, शोणितक्लेदश्च, मांसक्लेदश्च, त्वग्दाहश्च, (मांसदाहश्च ), त्वगवदरणं च, चर्मदलनं च, रक्तकोठश्च, रक्तविस्फोटश्च, रक्तपित्तं च, रक्तमण्डलानि च, हरितत्वं च, हारिद्रत्वं च, नीलिका च, कक्षा(क्ष्या)च, कामला च, तिक्तास्यता च, लोहितगन्धास्यता च, पूतिमुखता च, तृष्णाधिक्यं च, अतृप्तिश्च, आस्यविपाकश्च, गलपाकश्च, अक्षिपाकश्च, गुदपाकश्च, मेढ्रपाकश्च, जीवादानं च , तमःप्रवेशश्च, हरितहारिद्रनेत्रमूत्रवर्चस्त्वं च; इति चत्वारिंशत्पित्तविकाराः पित्तविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याताः||१४|| सर्वेष्वपि खल्वेतेषु पित्तविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु पित्तस्येदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं, यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहाः पित्तविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- औष्ण्यं तैक्ष्ण्यं द्रवत्वमनतिस्नेहो वर्णश्च शुक्लारुणवर्जो गन्धश्च विस्रो रसौ च कटुकाम्लौ सरत्वं च पित्तस्यात्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च पित्तस्य कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः; तद्यथा- दाहौष्ण्यपाकस्वेदक्लेदकोथकण्डूस्रावरागा यथास्वं च गन्धवर्णरसाभिनिर्वर्तनं पित्तस्य कर्माणि; तैरन्वितं पित्तविकारमेवाध्यवस्येत्||१५|| तं मधुरतिक्तकषायशीतैरुपक्रमैरुपक्रमेत स्नेहविरेकप्रदेहपरिषेकाभ्यङ्गादिभिः पित्तहरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; विरेचनं तु सर्वोपक्रमेभ्यः पित्ते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः; तद्ध्यादित एवामाशयमनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं पित्तमूलमपकर्षति, तत्रावजिते पित्तेऽपि शरीरान्तर्गताः पित्तविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथाऽग्नौ व्यपोढे केवलमग्निगृहं शीतीभवति तद्वत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (17-19) · Śloka 19
ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ವಿಂಶತಿಮತ ಊರ್ಧ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; ತದ್ಯಥಾ- ತೃಪ್ತಿಶ್ಚ, ತನ್ದ್ರಾ ಚ, ನಿದ್ರಾಧಿಕ್ಯಂ ಚ, ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಚ, ಗುರುಗಾತ್ರತಾ ಚ, ಆಲಸ್ಯಂ ಚ, ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಂ ಚ, ಮುಖಸ್ರಾವಶ್ಚ, ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಗಿರಣಂ ಚ, ಮಲಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಂ ಚ, ಬಲಾಸಕಶ್ಚ , ಅಪಕ್ತಿಶ್ಚ, ಹೃದಯೋಪಲೇಪಶ್ಚ, ಕಣ್ಠೋಪಲೇಪಶ್ಚ, ಧಮನೀಪ್ರತಿ(ವಿ)ಚಯಶ್ಚ, ಗಲಗಣ್ಡಶ್ಚ, ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಂ ಚ, ಶೀತಾಗ್ನಿತಾ ಚ, ಉದರ್ದಶ್ಚ, ಶ್ವೇತಾವಭಾಸತಾ ಚ, ಶ್ವೇತಮೂತ್ರನೇತ್ರವರ್ಚಸ್ತ್ವಂ ಚ; ಇತಿ ವಿಂಶತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಣಾಮಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾನಾಮಾವಿಷ್ಕೃತತಮಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೧೭|| ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ಖಲ್ವೇತೇಷು ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರೇಷೂಕ್ತೇಷ್ವನ್ಯೇಷು ಚಾನುಕ್ತೇಷು ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಇದಮಾತ್ಮರೂಪಮಪರಿಣಾಮಿ ಕರ್ಮಣಶ್ಚ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಯದುಪಲಭ್ಯ ತದವಯವಂ ವಾ ವಿಮುಕ್ತಸನ್ದೇಹಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಮೇವಾಧ್ಯವಸ್ಯನ್ತಿ ಕುಶಲಾಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಸ್ನೇಹಶೈತ್ಯಶೌಕ್ಲ್ಯಗೌರವಮಾಧುರ್ಯಸ್ಥೈರ್ಯಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಮಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯಾನಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಆತ್ಮರೂಪಾಣಿ; ಏವಂವಿಧತ್ವಾಚ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕರ್ಮಣಃ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಮಿದಮಸ್ಯ ಭವತಿ ತಂ ತಂ ಶರೀರಾವಯವಮಾವಿಶತಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಶ್ವೈತ್ಯಶೈತ್ಯಕಣ್ಡೂಸ್ಥೈರ್ಯಗೌರವಸ್ನೇಹಸುಪ್ತಿಕ್ಲೇದೋಪದೇಹಬನ್ಧಮಾಧುರ್ಯಚಿರಕಾರಿತ್ವಾನಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕರ್ಮಾಣಿ; ತೈರನ್ವಿತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಮೇವಾಧ್ಯವಸ್ಯೇತ್||೧೮|| ತಂ ಕಟುಕತಿಕ್ತಕಷಾಯತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷೈರುಪಕ್ರಮೈರುಪಕ್ರಮೇತ ಸ್ವೇದವಮನಶಿರೋವಿರೇಚನವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಭಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರೈರ್ಮಾತ್ರಾಂ ಕಾಲಂ ಚ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ್ಯ; ವಮನಂ ತು ಸರ್ವೋಪಕ್ರಮೇಭ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಪ್ರಧಾನತಮಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಭಿಷಜಃ, ತದ್ಧ್ಯಾದಿತ ಏವಾಮಾಶಯಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯೋರೋಗತಂ ಕೇವಲಂ ವೈಕಾರಿಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೂಲಮೂರ್ಧ್ವಮುತ್ಕ್ಷಿಪತಿ, ತತ್ರಾವಜಿತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ್ಯಪಿ ಶರೀರಾನ್ತರ್ಗತಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಃ ಪ್ರಶಾನ್ತಿಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ, ಯಥಾ ಭಿನ್ನೇ ಕೇದಾರಸೇತೌ ಶಾಲಿಯವಷಷ್ಟಿಕಾದೀನ್ಯನಭಿಷ್ಯನ್ದ್ಯಮಾನಾನ್ಯಮ್ಭಸಾ ಪ್ರಶೋಷಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ತದ್ವದಿತಿ||೧೯||
View original
श्लेष्मविकारांश्च विंशतिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः; तद्यथा- तृप्तिश्च, तन्द्रा च, निद्राधिक्यं च, स्तैमित्यं च, गुरुगात्रता च, आलस्यं च, मुखमाधुर्यं च, मुखस्रावश्च, श्लेष्मोद्गिरणं च, मलस्याधिक्यं च, बलासकश्च , अपक्तिश्च, हृदयोपलेपश्च, कण्ठोपलेपश्च, धमनीप्रति(वि)चयश्च, गलगण्डश्च, अतिस्थौल्यं च, शीताग्निता च, उदर्दश्च, श्वेतावभासता च, श्वेतमूत्रनेत्रवर्चस्त्वं च; इति विंशतिः श्लेष्मविकाराः श्लेष्मविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याता भवन्ति||१७|| सर्वेष्वपि खल्वेतेषु श्लेष्मविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु श्लेष्मण इदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहाः श्लेष्मविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- स्नेहशैत्यशौक्ल्यगौरवमाधुर्यस्थैर्यपैच्छिल्यमार्त्स्न्यानि श्लेष्मण आत्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च श्लेष्मणः कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः; तद्यथा- श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवस्नेहसुप्तिक्लेदोपदेहबन्धमाधुर्यचिरकारित्वानि श्लेष्मणः कर्माणि; तैरन्वितं श्लेष्मविकारमेवाध्यवस्येत्||१८|| तं कटुकतिक्तकषायतीक्ष्णोष्णरूक्षैरुपक्रमैरुपक्रमेत स्वेदवमनशिरोविरेचनव्यायामादिभिः श्लेष्महरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; वमनं तु सर्वोपक्रमेभ्यः श्लेष्मणि प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः, तद्ध्यादित एवामाशयमनुप्रविश्योरोगतं केवलं वैकारिकं श्लेष्ममूलमूर्ध्वमुत्क्षिपति, तत्रावजिते श्लेष्मण्यपि शरीरान्तर्गताः श्लेष्मविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथा भिन्ने केदारसेतौ शालियवषष्टिकादीन्यनभिष्यन्द्यमानान्यम्भसा प्रशोषमापद्यन्ते तद्वदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ರೋಗಮಾದೌ ಪರೀಕ್ಷೇತ ತತೋಽನನ್ತರಮೌಷಧಮ್| ತತಃ ಕರ್ಮ ಭಿಷಕ್ ಪಶ್ಚಾಜ್ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಂ ಸಮಾಚರೇತ್||೨೦|| ಯಸ್ತು ರೋಗಮವಿಜ್ಞಾಯ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಾರಭತೇ ಭಿಷಕ್| ಅಪ್ಯೌಷಧವಿಧಾನಜ್ಞಸ್ತಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಿರ್ಯದೃಚ್ಛಯಾ||೨೧|| ಯಸ್ತು ರೋಗವಿಶೇಷಜ್ಞಃ ಸರ್ವಭೈಷಜ್ಯಕೋವಿದಃ| ದೇಶಕಾಲಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಸ್ತಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಿರಸಂಶಯಮ್||೨೨||
View original
भवन्ति चात्र- रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम्| ततः कर्म भिषक् पश्चाज्ज्ञानपूर्वं समाचरेत्||२०|| यस्तु रोगमविज्ञाय कर्माण्यारभते भिषक्| अप्यौषधविधानज्ञस्तस्य सिद्धिर्यदृच्छया||२१|| यस्तु रोगविशेषज्ञः सर्वभैषज्यकोविदः| देशकालप्रमाणज्ञस्तस्य सिद्धिरसंशयम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (23-25) · Śloka 25
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಪ್ರಕೃತಿರ್ದೇಶೋ ವಿಕಾರಮುಖಮೀರಣಮ್ | ಅಸನ್ದೇಹೋಽನುಬನ್ಧಶ್ಚ ರೋಗಾಣಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಕಾಶಿತಃ||೨೩|| ದೋಷಸ್ಥಾನಾನಿ ರೋಗಾಣಾಂ ಗಣಾ ನಾನಾತ್ಮಜಾಶ್ಚ ಯೇ| ರೂಪಂ ಪೃಥಕ್ ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ಕರ್ಮ ಚಾಪರಿಣಾಮಿ ಯತ್||೨೪|| ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಸಮುಪಕ್ರಮಾಃ| ಸಮ್ಯಙ್ಮಹತಿ ರೋಗಾಣಾಮಧ್ಯಾಯೇ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಾ||೨೫||
View original
तत्र श्लोकाः- सङ्ग्रहः प्रकृतिर्देशो विकारमुखमीरणम् | असन्देहोऽनुबन्धश्च रोगाणां सम्प्रकाशितः||२३|| दोषस्थानानि रोगाणां गणा नानात्मजाश्च ये| रूपं पृथक् च दोषाणां कर्म चापरिणामि यत्||२४|| पृथक्त्वेन च दोषाणां निर्दिष्टाः समुपक्रमाः| सम्यङ्महति रोगाणामध्याये तत्त्वदर्शिना||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೋ ನಾಮ ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೦|| ಸಮಾಪ್ತೋ ರೋಗಚತುಷ್ಕಃ||೫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने महारोगाध्यायो नाम विंशोऽध्यायः||२०|| समाप्तो रोगचतुष्कः||५||
🔊 Audio coming soon