5. mātrāśitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો માત્રાશિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

દ્વિતયમિહ શાસ્ત્રપ્રયોજનં યદાતુરવ્યાધિહરણં સ્વસ્થસ્ય સ્વાસ્થ્યરક્ષણં ચ; યદાહ- સ્વસ્થાતુરપરાયણમ્ (સૂ.અ.૧) ઇતિ; તેનોત્પન્નવ્યાધિપ્રતીકારદ્વારાઽઽતુરરક્ષણં ભેષજચતુષ્કમભિધાય સ્વસ્થચતુષ્કોઽભિધાતવ્યઃ; તત્રાપિ સ્વાસ્થ્યપરિપાલનહેતુષુ માત્રાવદન્નં પ્રધાનં; યદાહ- પ્રાણિનાં પુનર્મૂલમાહારો બલવર્ણૌજસાં ચ (સુ.સૂ.અ.૧) ઇતિ; તચ્ચેહ માત્રાવદન્નં વિધીયત ઇત્યાદૌ માત્રાશિતીય એવાભિધીયતે| માત્રાશિતમધિકૃત્ય કૃત્યોઽધ્યાયો માત્રાશિતીયઃ| યદ્યપ્યધ્યાયાદૌ ‘માત્રાશી’ ઇતિ પદમનુશ્રૂયતે, તથાઽપિ ‘માત્રાશીયઃ’ ઇતિ સઞ્જ્ઞાપ્રણયને કષ્ટોચ્ચારણભયાત્તદર્થપરપર્યાયશબ્દેનેયં સઞ્જ્ઞા કૃતા; યથા “નવેગાન્ધારણીય” (સૂ.અ.૭) ઇત્યાદિકા સઞ્જ્ઞા||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

માત્રાશી સ્યાત્| આહારમાત્રા પુનરગ્નિબલાપેક્ષિણી||૩||

માત્રાં માત્રાવદન્નમશિતું ભોક્તું શીલં યસ્યાસૌ માત્રાશી, યદિ વા માત્રયાઽશિતું ભોક્તું શીલં યસ્ય સ તથા| તત્રેહ માત્રા અનપાયિપરિમાણમ્| અશિરયમિહાવિશેષેણ ખાદ્યપ્રાશ્યલેહ્યપેયાનામભ્યવહારે વર્તતે| તેન માત્રાશી સ્યાદિત્યુક્તં ખાદ્યપ્રાશ્યલેહ્યપેયાનાં માત્રયાઽભ્યવહરણં નોક્તમિતિ યચ્ચોચ્યતે, તન્નિરસ્તં ભવતિ| દૃષ્ટશ્ચાયમશિઃ ખાદ્યાદ્યભ્યવહારે; યથા- દશમૂલહરીતક્યાં- “એકાભયાં પ્રાશ્ય તતશ્ચ લેહાચ્છુક્તિં નિહન્તિ શ્વયથું પ્રવૃદ્ધમ્” (ચિ.અ.૧૨); તથા- “ક્ષીરાશી તત્ પ્રયોજયેત્” (ચિ.અ.૧) ઇતિ| ઇતશ્ચાવગન્તવ્યમશિરયં સર્વાભ્યવહારે વર્તતે, યેનૈતદ્વિવરણં સામાન્યેનૈવ કૃતમ્- આહારમાત્રા પુનરિતિ, ન પુનરશિતમાત્રા પુનરિતિ| માત્રાં વ્યાકરોતિ- આહારેત્યાદિ| અગ્નેર્બલમુત્કૃષ્ટં મધ્યમલ્પં વાઽપેક્ષ્યોત્કૃષ્ટા મધ્યાઽલ્પા વા માત્રા ભવતીત્યગ્નિબલાપેક્ષિણી| પુનઃશબ્દો ભેષજાદિમાત્રાં વ્યાયામમાત્રાં ચ વ્યાવર્તયતિ; તેન ન સર્વમાત્રાઽગ્નિબલાપેક્ષિણી; યતો ભેષજમાત્રા વ્યાધ્યાતુરબલાપેક્ષિણી વક્તવ્યા, વ્યાયામસ્ય તુ દોષક્ષયાગ્નિવૃદ્ધ્યાદ્યુત્પાદશ્રમક્લમાદ્યનુત્પાદાપેક્ષિણી, વ્યવસ્થાપયિતવ્યા| યદિ વા પુનઃશબ્દઃ પૌનઃપુન્યે, તેનાહારમાત્રા પુનઃ પુનરગ્નિબલમપેક્ષતે| એતદુક્તં ભવતિ- યદેકસ્મિન્ પુરુષે એકદા યાઽગ્નિબલેન વ્યવસ્થાપિતા માત્રા સા ન સર્વકાલં ભવતિ, યત ઋતુભેદેન વયોભેદેન ચ તસ્યૈવાગ્નિઃ કદાચિદ્વિવૃદ્ધો ભવતિ, યથા- હેમન્તે યૌવને ચ, કદાચિન્મન્દો ભવતિ, યથા- વર્ષાસુ વાર્ધક્યે ચ; તેનાગ્નિબલભેદાન્માત્રાઽપ્યેકરૂપા ન ભવતિ, કિન્તુ તત્કાલભવમગ્નિબલમપેક્ષ્ય પુનઃ પુનર્માત્રાઽપિ ભિદ્યત ઇતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

યાવદ્ધ્યસ્યાશનમશિતમનુપહત્ય પ્રકૃતિં યથાકાલં જરાં ગચ્છતિ તાવદસ્ય માત્રાપ્રમાણં વેદિતવ્યં ભવતિ||૪||

અગ્નિબલાપેક્ષિત્વમેવ વિવૃણોતિ- યાવદ્ધીત્યાદિ| યાવદિતિ યાવત્પરિમાણમ્| હિશબ્દો હેતૌ| અસ્યેતિ ભોક્તુઃ| અશનં ચતુર્વિધમપિ ભોજ્યમ્| અશિતં ભુક્તમ્| પ્રકૃતિં વાતાદીનાં રસાદીનાં ચ સામ્યાવસ્થામ્| અનુપહત્ય વિકારમકૃત્વેત્યર્થઃ| યથાકાલમિતિ નિશાશેષે| તાવદિતિ પૂર્વપ્રમાણાવચ્છિન્નમશનં પ્રત્યવમૃશતિ| દ્વિતીયમસ્યેતિ ગ્રહણમન્યત્ર પ્રતિષેધાર્થમ્| તેન યસ્યૈવ યાવતી માત્રા નિર્વિકારા, તસ્યૈવ સા મન્તવ્યા નાન્યેષાં, પ્રતિપુરુષમગ્નિબલસ્ય ભિન્નત્વાત્| યદ્યપિ ચૈકસ્મિન્નપિ પુરુષે કાલાદિભેદેનાગ્નિબલભેદો ભવતિ, તથાઽપ્યેકપુરુષ એકમાત્રામવધાર્ય કિયન્તમપિ કાલં તયૈવ માત્રયા અગ્નિબલભેદહેત્વભાવે સતિ વ્યવહારો ભવત્યેવ| માત્રાપ્રમાણં માત્રેયત્તા; માત્રાપ્રમાણશબ્દેન ચેહ માત્રાપ્રમાણવદિતિ બોદ્ધવ્યમ્; અન્યથા, તાવચ્છબ્દેનાવચ્છિન્નાશનવાચિના માત્રાપ્રમાણશબ્દસ્ય ગુણવાચિનઃ સામાનાધિકરણ્યં ન સ્યાત્| નનુ, પ્રકૃતિમનુપહત્યેતિ ન કર્તવ્યં વિશેષણં, ન હ્યાહારો યો યથાકાલં જરાં યાતિ સ માત્રાદોષાદ્વિકારં કરોતિ, કરોતિ તુ દ્રવ્યસ્વભાવસંસ્કારાદિદોષાત્; યથા મન્દકલકુચાદયો યથાકાલં જરાં ગચ્છન્તોઽપિ દોષજનકા ભવન્ત્યેવ; ન તાવતાઽપિ તત્ર માત્રા દુષ્યતિ, યથા વક્ષ્યતિ ત્રિવિધકુક્ષીયે- “ન ચ કેવલં માત્રાવત્ત્વાદેવાહારસ્ય કૃત્સ્નમાહારફલસૌષ્ઠવમવાપ્તું શક્યં, પ્રકૃત્યાદીનામષ્ટાનામાહારવિધિવિશેષાયતનાનાં ભિન્નફલત્વાત્” (વિ.અ.૨) ઇતિ| નૈવં, દ્વિવિધા હિ માત્રા રસવિમાને વક્તવ્યા- સર્વગ્રહરૂપા, પરિગ્રહરૂપા ચ; તત્ર સમુદિતસ્યાહારસ્ય પરિમાણં સર્વગ્રહઃ, મધુરામ્લાદીનામાહારાવયવાનાં પ્રત્યેકં માત્રયા ગ્રહણં પરિગ્રહઃ; તેન યત્રાહારસમુદાયપરિમાણં સમુચિતમેવ ગૃહ્યતે, આહારાવયવાનાં તુ મધુરાદીનાં સ્વભાવહિતાનામપ્યયથોક્તમાનં સ્યાત્, તત્રાહારાવયવમાત્રાવૈષમ્યાદ્ધાતુવૈષમ્યં ભવત્યેવ, અયથાકાલં જરાગમનં ચ સ્યાત્; તદુક્તં- પ્રકૃતિમનુપહત્યેતિ વિશેષણમ્| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- ‘અસ્ય’ ઇતિ, ‘અશનમ્’ ઇતિ, અશિતમ્ ઇતિ ચ પદત્રયં પ્રકરણાદેવ લભ્યતે; યત્ પુનઃ ક્રિયતે તદ્વિશેષપ્રતિપાદનાર્થમ્| તેન, અસ્યેત્યનેન પરીક્ષકો ભોક્તાઽધિક્રિયતે, અશનમિત્યનેન ચ પ્રશસ્તમશનં પ્રકૃતિકરણસંયોગદેશકાલાવિરુદ્ધમુચ્યતે, અશિતમિત્યનેન ચ યથાવિધિભોજનમુચ્યતે; તદેવં સર્વગુણસમ્પન્ન આહારો માત્રાવાનુચ્યતે||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર શાલિષષ્ટિકમુદ્ગલાવકપિઞ્જલૈણશશશરભશમ્બરાદીન્યાહારદ્રવ્યાણિ પ્રકૃતિલઘૂન્યપિ માત્રાપેક્ષીણિ ભવન્તિ| તથા પિષ્ટેક્ષુક્ષીરવિકૃતિતિલમાષાનૂપૌદકપિશિતાદીન્યાહારદ્રવ્યાણિ પ્રકૃતિગુરૂણ્યપિ માત્રામેવાપેક્ષન્તે||૫||

માત્રાલક્ષણમુપદિશ્ય વ્યવહારોપયોગિનં દ્રવ્યભેદેન માત્રાભેદં દર્શયતિ- તત્ર શાલીત્યાદિ| તત્ર લઘુવર્ગ એવ પ્રથમં પઠ્યતે, પથ્યતમત્વાત્; તત્રાપ્યાદૌ રક્તશાલિરાહારદ્રવ્યપ્રધાનત્વાત્| કપિઞ્જલો ગૌરતિત્તિરિઃ, એણઃ કૃષ્ણસારઃ, શરભો મહાશૃઙ્ગી હરિણઃ, શમ્બરસ્તદ્વિશેષઃ| અન્નપાનવિધૌ “શીતઃ સ્નિગ્ધોઽગુરુઃ સ્વાદુઃ” (સૂ.અ.૨૭) ઇતિ ષષ્ટિકગુણકથને “અગુરુઃ” ઇત્યકારપ્રશ્લેષો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેનેહ ષષ્ટિકસ્ય લઘુત્વપ્રતિપાદનં ન વિરુધ્યતે| અપિ સમુચ્ચયે, તેન પ્રકૃતિલઘૂનિ કરણલઘૂનિ ચ લાજાદીનિ માત્રાપેક્ષીણિ ભવન્તીતિ લભ્યતે| એવં પ્રકૃતિગુરૂણ્યપીત્યત્રાપિ સંસ્કારગુરુશક્તુપિણ્ડાદિગ્રહણં વાચ્યમ્| આદિશબ્દોઽત્ર પ્રકારવાચી, શાલિષષ્ટિકાદિગણાભાવાત્| વિકૃતિશબ્દઃ પિષ્ટેક્ષુક્ષીરૈઃ સમ્બધ્યતે, ક્ષીરવિકૃતિઃ ક્ષીરકૃતા ભક્ષ્યાઃ; પિશિતમાનૂપૌદકાભ્યાં સમ્બધ્યતે||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ન ચૈવમુક્તે દ્રવ્યે ગુરુલાઘવમકારણં મન્યેત, લઘૂનિ હિ દ્રવ્યાણિ વાય્વગ્નિગુણબહુલાનિ ભવન્તિ; પૃથ્વીસોમગુણબહુલાનીતરાણિ, તસ્માત્ સ્વગુણાદપિ લઘૂન્યગ્નિસન્ધુક્ષણસ્વભાવાન્યલ્પદોષાણિ ચોચ્યન્તેઽપિ સૌહિત્યોપયુક્તાનિ, ગુરૂણિ પુનર્નાગ્નિસન્ધુક્ષણસ્વભાવાન્યસામાન્યાત્, અતશ્ચાતિમાત્રં દોષવન્તિ સૌહિત્યોપયુક્તાન્યન્યત્ર વ્યાયામાગ્નિબલાત્; સૈષા ભવત્યગ્નિબલાપેક્ષિણી માત્રા||૬||

નનુ, યદિ લઘુ હિતમપિ સ્વગુણકરણે માત્રામપેક્ષતે, ગુરુ ચાહિતમપિ માત્રાપરિગૃહીતં હિતમેવ સ્યાત્, તત્ કિં ગૌરવલાઘવોપદેશેનેત્યાશઙ્ક્યાહ- ન ચૈવમિત્યાદિ| લઘૂનિ યદ્યપ્યાકાશવાય્વગ્નિગુણબહુલાનિ ભવન્તિ, તથાઽપ્યાકાશસ્યાગ્નિદીપનં પ્રતિ તથાવિધસામર્થ્યાભાવાત્ વાય્વગ્ન્યોસ્ત્વગ્નિદીપકત્વાદ્ વાય્વગ્નિગુણબહુલાનીત્યુક્તમ્| તસ્માત્ કારણાલ્લઘૂનિ માત્રયા તાવદગ્નિં દીપયન્તિ; સ્વગુણાદપિ વાય્વગ્નિગુણબાહુલ્યાદગ્નિસન્ધુક્ષણસ્વભાવાનિ સ્યુઃ| માત્રાવ્યતિક્રમે સમાનેઽપિ લઘુગુરુદ્રવ્યયોર્લઘુદ્રવ્યસ્ય વિશેષં દર્શયતિ- અલ્પદોષાણિ ચોચ્યન્તેઽપિ સૌહિત્યોપયુક્તાનિ; સૌહિત્યં માત્રાતિક્રમેણ તૃપ્તિઃ| ગુરૂણીત્યાદૌ પુનઃશબ્દો વ્યાવૃત્ત્યર્થઃ| અસામાન્યાદિતિ વિરોધાર્થે નઞ્, અસિતમિતિ યથા; તેનાસામાન્યાદિતિ અગ્નિવિરુદ્ધપૃથ્વીતોયગુણબાહુલ્યાદિત્યર્થઃ| ‘અન્યસામાન્યાત્’ ઇતિપાઠપક્ષેઽપ્યન્યશબ્દો વિરુદ્ધવચન એવ, તેન તથાઽપિ સ એવાર્થઃ| અતશ્ચેત્યાદિના માત્રાવ્યતિક્રમે ગુરૌ ગરીયાંસં દોષં દર્શયતિ| નનુ, દૃશ્યન્તે કેચન ભારિકાદયઃ પુરુષા સૌહિત્યોપયુક્તગુરુદ્રવ્યાહારેઽપિ નિર્દોષાઃ, તત્ કિમુચ્યતેઽતિમાત્રં દોષવન્તીત્યાશઙ્ક્યાહ- અન્યત્રેત્યાદિ| વ્યાયામકૃતમગ્નિબલં વ્યાયામાગ્નિબલમ્| યદ્યપિ કાલાહિતબલોઽગ્નિર્માત્રાઽધિકગુરુદ્રવ્યક્ષમો ભવતિ, યદુક્તં- “પક્તા ભવતિ હેમન્તે માત્રાદ્રવ્યગુરુક્ષમઃ” (સૂ.અ.૬) ઇતિ, તથાઽપિ વ્યાયામાહિતબલો વહ્નિર્નિતરાં બલવાન્ ભવતીત્યયમેવ પ્રધાનપરિગ્રહાદુક્તઃ| યે તુ વ્યાયામાદિતિ ચાગ્નિબલાદિતિ હેતુદ્વયં વર્ણયન્તિ, તેષામેવં સતિ વ્યાયામાપેક્ષિણ્યશનમાત્રા સ્યાદિતિ પ્રકરણવિરુદ્ધોઽર્થઃ સ્યાત્| પ્રતિજ્ઞાતમર્થં ન્યાયસમ્પાદિતમુપસંહરતિ- સૈષેત્યાદિ| સેતિ અગ્નિબલાપેક્ષિણી પ્રતિજ્ઞાતા માત્રા, એષેતિ ન્યાયેનાગ્ન્યપેક્ષિત્વેન નિર્વાહિતા||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ન ચ નાપેક્ષતે દ્રવ્યં; દ્રવ્યાપેક્ષયા ચ ત્રિભાગસૌહિત્યમર્ધસૌહિત્યં વા ગુરૂણામુપદિશ્યતે, લઘૂનામપિ ચ નાતિસૌહિત્યમગ્નેર્યુક્ત્યર્થમ્||૭||

નનુ, યદ્યપ્યગ્નિબલાપેક્ષિણી માત્રા, તત્ કસ્માદેકરૂપ એવાગ્નૌ લઘૂનાં દ્રવ્યાણાં ભૂયસી માત્રા ભવતિ, ગુરૂણાં તતસ્ત્રિભાગોચિતા અર્ધા વેત્યાહ- ન ચેત્યાદિ| દ્રવ્યમપેક્ષત ઇત્યર્થઃ| ત્રિભાગસૌહિત્યં મનાગ્ગુરુભિઃ| એવં ગૌરવપ્રકર્ષાપકર્ષાદન્યદપિ કલ્પનીયમ્| લઘૂનામપિ નાતિસૌહિત્યમિત્યત્ર સૌહિત્યશબ્દસ્તૃપ્તિમાત્રે વર્તતે, તેન લઘૂનિ તૃપ્ત્યતિક્રમેણ ન ભોક્તવ્યાનિ, એવં હિ તેષાં માત્રાતિક્રમો ન સ્યાત્ | અગ્નેર્યુક્તિઃ સ્વમાનાવસ્થિતિઃ, તદર્થમ્| નનુ, ગુરૂણાં તાવદતિમાત્રોપયોગોઽગ્નિપરિપાલનાર્થં નિષિધ્યતાં, યેન ગુરૂણ્યગ્ન્યસમાનાનિ; લઘૂનિ પુનરગ્નિસમાનાનિ, તત્તેષાં કથમતિમાત્રોપયોગો વહ્નિમાન્દ્યમાવહતીતિ? બ્રૂમઃ- લઘૂનાં દ્રવ્યાણાં સામાન્યમભિભૂયાતિમાત્રત્વમેવાગ્નિમાન્દ્યં કરોતિ, યથા- ચક્ષુસ્તૈજસં, તેજઃસહકૃતં ચ પશ્યતિ, તદેવ તેજોતિયોગાદુપહન્યતે; તથા શસ્ત્રમશ્મસમ્ભવમ્, અશ્મયોગાચ્ચ તીક્ષ્ણં સમ્પદ્યતે, અશ્મન્યેવ ચ મિથ્યાયોગાત્ પ્રતિહતં ભવતિ; તદુક્તં શાલાક્યે- યત્તેજો જ્યોતિષાં દીપ્તં શારીરં પ્રાણિનાં ચ યત્| સંયુક્તં તેજસા તેજસ્તદ્ધિ રૂપાણિ પશ્યતિ|| તદેવ ચક્ષુસ્તાન્યેવ જ્યોતીંષ્યતિ તુ પશ્યતઃ| વિકારં ભજતેઽત્યર્થમથવાઽપિ વિનશ્યતિ|| શસ્ત્રસ્યાશ્મા યથા યોનિર્નિશિતં ચ તદશ્મનિ| તીક્ષ્ણં ભવત્યતિયોગાત્તત્રૈવ પ્રતિહન્યતે ઇતિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

માત્રાવદ્ધ્યશનમશિતમનુપહત્ય પ્રકૃતિં બલવર્ણસુખાયુષા યોજયત્યુપયોક્તારમવશ્યમિતિ||૮||

એવં તાવદ્વ્યુત્પાદિતાઽગ્નિબલદ્રવ્યાપેક્ષિણી માત્રા, માત્રાન્વિતં ચ ભોજ્યં ભોક્તવ્યમિત્યુક્તં, માત્રાશિતત્વે કો ગુણ ઇત્યાહ- માત્રાવદ્ધીત્યાદિ| ઇહાવશ્યમિતિ નિયમો વિરોધિકારણાન્તરાભાવે સતિ બોદ્ધવ્યઃ; યતો યદ્યપિ પૂર્વવદશનાશિતોપયોક્તૃપદૈઃ પ્રશસ્તભોજનાદિવાચિભિઃ પ્રકૃતિકરણાદિગુણસમ્પન્નમન્નં લભ્યતે, તથાઽપિ કાલવિપર્યયપ્રજ્ઞાપરાધાસાત્મ્યશબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ સન્ત્યેવાહારજન્યબલાદિવિરોધકાઃ; યદાહ- “સન્તિ હ્યૃતેઽપ્યહિતાહારાદન્યા રોગપ્રકૃતયઃ” (સૂ.અ.૨૮) ઇતિ; તેન માત્રાપરિગૃહીતાઃ શુભા અપિ પ્રકૃત્યાદયઃ પ્રાયો બલાદિહેતવો ભવન્તીતિ માત્રાવદાહારસ્તુત્યર્થમવશ્યમિતિ કૃતમ્| સુખયુક્તમાયુઃ સુખાયુઃ, યદિ વા સુખં ચાયુશ્ચેતિ મન્તવ્યં; સ્વરૂપેણાપિ ચાયુર્મૃગ્યમિતિ પ્રાક્ પ્રતિપાદિતમેવ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ભવન્તિ ચાત્ર- ગુરુ પિષ્ટમયં તસ્માત્તણ્ડુલાન્ પૃથુકાનપિ| ન જાતુ ભુક્તવાન્ ખાદેન્માત્રાં ખાદેદ્બુભુક્ષિતઃ||૯||

ભવન્તિ ચાત્રેતિ| તન્ત્રકારસ્ય સમયોઽયં- યત્ પૂર્વવ્યાખ્યાતાર્થસઙ્ગ્રહાર્થં યદા શ્લોકેન વક્તુમારભતે તદા ‘ભવતિ ચાત્ર’ ઇતિ કરોતિ| પિષ્ટમયં પિષ્ટવિકારઃ| તસ્માદિતિ ગુરુત્વાત્| પૃથુકાઃ ‘ચિપ્પિટા’ ઇતિ લોકપ્રસિદ્ધાઃ| ન જાતુ ન કદાચિત્| માત્રાં ખાદેદિતિ અનપાયિપરિમાણવન્તં ખાદેત્||૯||

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11

વલ્લૂરં શુષ્કશાકાનિ શાલૂકાનિ બિસાનિ ચ| નાભ્યસેદ્ગૌરવાન્માંસં કૃશં નૈવોપયોજયેત્||૧૦|| કૂર્ચિકાંશ્ચ કિલાટાંશ્ચ શૌકરં ગવ્યમાહિષે| મત્સ્યાન્ દધિ ચ માષાંશ્ચ યવકાંશ્ચ ન શીલયેત્||૧૧||

વલ્લૂરં શુષ્કમાંસમ્| નાભ્યસેન્ન નિરન્તરમુપયુઞ્જ્યાત્| અનભ્યાસહેતુમાહ- ગૌરવાદિતિ| માંસં કૃશમ્ અપુષ્ટં રોગાદુપરતમૃગાદિસમ્ભવમિત્યર્થઃ | એતચ્ચાપથ્યત્વાદેવ નિષિદ્ધં, ન ગૌરવાદિતિ બ્રુવતે| કૂર્ચિકઃ ક્ષીરેણ સમં દધિ તક્રં વા પક્વં; કિલાટઃ કૂર્ચિકપિણ્ડઃ, નષ્ટક્ષીરસ્ય ઘનો ભાગ ઇત્યન્યે| શૌકરમિતિ શૂકરમાંસં, શૌકરસાહચર્યાદ્ગવ્યમાહિષે અપિ માંસે એવ બોદ્ધવ્યે| યવકઃ શૂકધાન્યવિશેષઃ| વક્ષ્યતિ હિ- “યવકઃ શૂકધાન્યાનામપથ્યતમત્વે પ્રકૃષ્ટતમો ભવતિ” (સૂ.અ.૨૫) ઇતિ||૧૦-૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ષષ્ટિકાઞ્છાલિમુદ્ગાંશ્ચ સૈન્ધવામલકે યવાન્| આન્તરીક્ષં પયઃ સર્પિર્જાઙ્ગલં મધુ ચાભ્યસેત્||૧૨||

અભ્યસ્યાન્ દર્શયતિ- ષષ્ટિકાનિત્યાદિ| ઇહ ષષ્ટિક આદૌ પઠ્યતે રક્તશાલિમનુ પ્રધાનત્વખ્યાપનાર્થમ્| આન્તરીક્ષમિતિ આન્તરીક્ષં પાનીયમ્| પયઃ ક્ષીરમ્| જાઙ્ગલમિતિ જાઙ્ગલદેશભવં મૃગાદિમાંસમ્| ઇહ સૈન્ધવાભ્યાસોઽન્નસંસ્કારત્વેન માત્રયાઽભિપ્રેતઃ; તેન, “ત્રીણિ દ્રવ્યાણિ નાત્યુપયુઞ્જીત પિપ્પલ્યો લવણં ક્ષારઃ” (વિ.અ.૧) ઇતિ યદ્વક્ષ્યતિ તેન સમં વિરોધો ન ભવતિ, તત્ર લવણાતિયોગસ્ય પ્રતિષિદ્ધત્વાત્||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

તચ્ચ નિત્યં પ્રયુઞ્જીત સ્વાસ્થ્યં યેનાનુવર્તતે| અજાતાનાં વિકારાણામનુત્પત્તિકરં ચ યત્||૧૩||

માત્રાશીત્યાદિના સ્વાસ્થ્યપરિપાલનોપાય ઉચ્યતે, અતિબહુ ચ સ્વસ્થપરિપાલનં તન્ત્રે વક્તવ્યં, તચ્ચેહાભિધીયમાનં ગ્રન્થગૌરવમાવહતિ, અનભિધીયમાનં ચ ગ્રન્થસ્ય ન્યૂનતામાપાદયતિ; અતસ્તત્સૂત્રમાત્રેણોદ્દેષ્ટુમાહ- તચ્ચેત્યાદિ| સુષ્ઠુ નિર્વિકારત્વેનાવતિષ્ઠત ઇતિ સ્વસ્થઃ, તસ્ય ભાવઃ સ્વાસ્થ્યમ્; ઉદ્વેજકધાતુવૈષમ્ય વિરહિતધાતુસામ્યમિત્યર્થઃ| તચ્ચ સ્વાસ્થ્યમુભયથા પરિપાલ્યતે વિશુદ્ધાહારાચારાભ્યાં સદા ક્ષીયમાણશરીરપોષણેન, પ્રત્યવાયહેતુપરિહારેણ ચ; યથા- દીપપરિપાલનં સ્નેહવર્તિદાનાત્ પોષણેન ક્રિયતે, તથા શલભવાતાદિનિર્વાપકહેતુપરિહારેણ ચ| શરીરપ્રત્યવાયહેતુશ્ચ દ્વિવિધઃ- બુદ્ધિદોષાદ્વિષમશરીરન્યાસાદિર્વાતાદિકારકઃ, દુષ્પરિહરશ્ચ કાલવિશેષઃ સ્વભાવાદિહ હેમન્તાદિઃ કફચયાદિકારકઃ| તત્ર શ્લોકપૂર્વાર્ધેન સ્વાસ્થ્યપોષકહેતુમાહ, ઉત્તરાર્ધેન તુ અજાતાનામિત્યાદિના સ્વાસ્થ્યવિઘાતકહેતુપરિહારમાહ| યદ્યપિ ચાજાતાનાં વિકારાણામનુત્પત્તિઃ સ્વભાવસિદ્ધા વિદ્યત એવ, વિદ્યમાને ચ કરોત્યર્થો મુખ્યો નાસ્તિ, તથાઽપીદમેવાજાતવિકારાણામનુત્પત્તિકરણં યત્તદ્વિકારહેતુપરિહરણં તથા દુષ્પરિહરકાલવિશેષજનિતદોષહરણં , યથા વક્ષ્યતિ- “માધવપ્રથમે માસિ નભસ્યપ્રથમે પુનઃ| સહસ્યપ્રથમે ચૈવ વાહયેદ્દોષસઞ્ચયમ્ ” (સૂ.અ.૭) ઇતિ; તથા હેત્વન્તરનિરપેક્ષોત્પદ્યમાનચક્ષુઃશ્લેષ્મહરણાર્થમઞ્જનમ્; એવમાદિ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

અત ઊર્ધ્વં શરીરસ્ય કાર્યમક્ષ્યઞ્જનાદિકમ્| સ્વસ્થવૃત્તિમભિપ્રેત્ય ગુણતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યતે||૧૪||

અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| અતઃ સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિકારણકથનાદૂર્ધ્વં, કાર્યમ્ અવશ્યકાર્યં, સ્વસ્થવૃત્તિમભિપ્રેત્ય સ્વસ્થવૃત્તાનુષ્ઠાને, અક્ષ્યઞ્જનાદ્યવશ્યં કાર્યમિત્યર્થઃ; અઞ્જનશબ્દોઽભ્યઞ્જનેઽપિ વર્તતે, તદર્થમક્ષ્યઞ્જનમિત્યુક્તમ્| અઞ્જનમેવાદાવુપાહિતં પ્રધાનાવયવચક્ષુઃપરિપાલકત્વાત્| ઉક્તં ચ- “ચક્ષુઃ પ્રધાનં સર્વેષામિન્દ્રિયાણાં વિદુર્બુધાઃ| ઘનનીહારયુક્તાનાં જ્યોતિષામિવ ભાસ્કરઃ” ઇતિ| યદિ વા સ્વસ્થવૃત્તમધિકૃત્ય યદઞ્જનાદિ, તદુચ્યતે; રોગેષુ તુ યદઞ્જનાદિ, તદ્રોગચિકિત્સાસુ વક્તવ્યમ્| યદ્યપિ ચૈતદઞ્જનાદિ રોગહરમપિ વક્તવ્યં, તથાઽપિ પ્રાયઃ સ્વસ્થવૃત્તમતમેતદિતિ સ્વસ્થવૃત્તમભિપ્રેત્યેત્યુક્તમ્||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

સૌવીરમઞ્જનં નિત્યં હિતમક્ષ્ણોઃ પ્રયોજયેત્| પઞ્ચરાત્રેઽષ્ટરાત્રે વા સ્રાવણાર્થે રસાઞ્જનમ્||૧૫||

સૌવીરમિત્યાદિ| સુવીરાનદીભવં સૌવીરમ્| નિત્યં પ્રત્યહમ્| અક્ષ્ણોરિતિ દ્વિવચનમક્ષિગોલકદ્વયેઽપ્યઞ્જનવિધાનાર્થમ્| પઞ્ચરાત્રાષ્ટરાત્રગ્રહણમદૂરાન્તરકાલે નિયમદર્શનાર્થમ્| તેન દોષકાલમપેક્ષ્યાર્વાઙ્મધ્યે ઊર્ધ્વં ચ કર્તવ્યં સ્રાવણમઞ્જનમિતિ ભવતિ||૧૫||

Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 18

ચક્ષુસ્તેજોમયં તસ્ય વિશેષાચ્છ્લેષ્મતો ભયમ્| તતઃ શ્લેષ્મહરં કર્મ હિતં દૃષ્ટેઃ પ્રસાદનમ્||૧૬|| દિવા તન્ન પ્રયોક્તવ્યં નેત્રયોસ્તીક્ષ્ણમઞ્જનમ્| વિરેકદુર્બલા દૃષ્ટિરાદિત્યં પ્રાપ્ય સીદતિ||૧૭|| તસ્માત્ સ્રાવ્યં નિશાયાં તુ ધ્રુવમઞ્જનમિષ્યતે|૧૮|

સ્રાવણાઞ્જનપ્રકરણોપપત્તિમાહ- ચક્ષુરિત્યાદિ| ચક્ષુરિન્દ્રિયસ્ય તૈજસસ્ય શ્લેષ્મત આપ્યાત્તૈજસવિરુદ્ધત્વેન હેતુના, વિશેષાદિતિ વાતાપિત્તભયાદધિકત્વેન ભયં ભવતિ| શ્લેષ્મજયે ચ સ્રાવણં પ્રધાનં, તસ્માત્ સ્રાવ્યમિત્યર્થઃ| સ્રાવણાઞ્જનકાલં નિયમયતિ- નિશાયામિત્યાદિ| ધ્રુવમવશ્યં નિશાયામેવ, અઞ્જનં પ્રત્યાસન્નત્વાત્ સ્રાવણાઞ્જનમ્| જતૂકર્ણેનાપિ સ્રાવણરસાઞ્જનં નિશાયામેવ વિહિતં; યદુક્તં- “સપ્તાહાદ્રસાઞ્જનં નક્તમ્” ઇતિ| શાલાક્યેઽપ્યુક્તં- “વિરેકદુર્બલા દૃષ્ટિરાદિત્યં પ્રાપ્ય સીદતિ | રાત્રૌ સ્વપ્નગુણાચ્ચાક્ષિ પુષ્યત્યઞ્જનકર્ષિ(ર્શિ)તમ્” ઇતિ| સૌવીરાઞ્જનં તુ વિરેચનં ન ભવતિ, ચક્ષુઃપ્રસાદમાત્રં કરોતિ, તેન તદ્દિવાક્રિયમાણં ન વિરોધિ| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- ધ્રુવં નિત્યકર્તવ્યં સૌવીરાઞ્જનં યત્તન્નિશિ કર્તવ્યં, સ્રાવણાઞ્જનં તુ શ્લેષ્મોદ્રેકવિષયે(યિ) વમનવત્ પૂર્વાહ્ણ એવ કર્તવ્યમ્||૧૬-૧૭||-

Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 20

યથા હિ કનકાદીનાં મલિનાં વિવિધાત્મનામ્||૧૮|| ધૌતાનાં નિર્મલા શુદ્ધિસ્તૈલચેલકચાદિભિઃ| એવં નેત્રેષુ મર્ત્યાનામઞ્જનાશ્ચ્યોતનાદિભિઃ||૧૯|| દૃષ્ટિર્નિરાકુલા ભાતિ નિર્મલે નભસીન્દુવત્|૨૦|

અઞ્જનગુણમાહ- યથા હીત્યાદિ| શુદ્ધિઃ સ્વાભાવિકી; સાઽઽગન્તુધૂલ્યાદ્યપનયનેન નિર્મલા સતિ ભાતિ| આશ્ચ્યોતનં નેત્રવિરેકાર્થં દ્રવૌષધદાનં, તચ્ચેહાનભિહિતમપિ ફલૈક્યાદભિહિતમ્, આદિશબ્દેન પુટપાકાદીનાં ગ્રહણમ્||૧૮-૧૯||-

Adhikarana 16 (20-24) · Śloka 25

હરેણુકાં પ્રિયઙ્ગું ચ પૃથ્વીકાં કેશરં નખમ્||૨૦|| હ્રીવેરં ચન્દનં પત્રં ત્વગેલોશીરપદ્મકમ્| ધ્યામકં મધુકં માંસી ગુગ્ગુલ્વગુરુશર્કરમ્||૨૧|| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષલોધ્રત્વચઃ શુભાઃ| વન્યં સર્જરસં મુસ્તં શૈલેયં કમલોત્પલે||૨૨|| શ્રીવેષ્ટકં શલ્લકીં ચ શુકબર્હમથાપિ ચ| પિષ્ટ્વા લિમ્પેચ્છરેષીકાં તાં વર્તિં યવસન્નિભામ્||૨૩|| અઙ્ગુષ્ઠસમ્મિતાં કુર્યાદષ્ટાઙ્ગુલસમાં ભિષક્| શુષ્કાં નિગર્ભાં તાં વર્તિં ધૂમનેત્રાર્પિતાં નરઃ||૨૪|| સ્નેહાક્તામગ્નિસમ્પ્લુષ્ટાં પિબેત્ પ્રાયોગિકીં સુખામ્|૨૫|

ઇહૈવાઞ્જનાન્તે ધૂમપાનં વિધાસ્યતિ- “નાવનાઞ્જનનિદ્રાન્તે” ઇત્યાદિના; અતોઽઞ્જનાનન્તરં ધૂમોઽભિધીયતે; ઉક્તં ચ શાલાક્યે- “તીક્ષ્ણાઞ્જનેનાઞ્જિતલોચનસ્ય યઃ સમ્પ્રદુષ્ટો ન નિરેતિ નેત્રાત્| શ્લેષ્મા શિરઃસ્થઃ સ તુ પીતમાત્રે ધૂમે પ્રશાન્તિં લભતે ક્ષણેન” ઇતિ| હરેણુકામિત્યાદિ| હરેણુકા રેણુકા| પૃથ્વીકા કૃષ્ણજીરકમ્| કેશરં નાગકેશરમ્| પદ્મકં પદ્મકાષ્ઠમ્| ધ્યામકં ગન્ધતૃણમ્| ન્યગ્રોધાદીનાં પ્લક્ષાન્તાનાં ત્વચઃ, તાસાં વિશેષણં શુભા ઇતિ| વન્યં કૈવર્તમુસ્તકમ્| શુકબર્હં ગ્રન્થિપર્ણકમ્| શરેષીકા શરપુષ્પસ્ય નાલી ‘શરિકા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધા| અત્ર વિધાનં- પિષ્ટૈર્ભેષજૈઃ શરિકા તથા વેષ્ટયિતવ્યા યથા અષ્ટાઙ્ગુલાયતા અઙ્ગુષ્ઠપરિણાહા ચ વર્તિઃ સ્યાત્, તસ્યાં ચ શુષ્કાયાં સત્યાં શરેષીકામાકૃષ્ય સ્નેહેનાભ્યજ્યાગ્નિનૈકસ્મિન્નગ્રેઽવદહ્ય વક્ષ્યમાણધૂમપાનનલિકાયામગ્રરન્ધ્રે નિવેશ્યાતો ધૂમઃ પેયઃ | પ્રાયોગિકી ચ નિત્યપેયધૂમવર્તિસઞ્જ્ઞા| સુખામિત્યનેનાકટુકત્વમનત્યયત્વં ચ દર્શયતિ||૨૦-૨૪||-

Adhikarana 17 (25) · Śloka 26

વસાઘૃતમધૂચ્છિષ્ટૈર્યુક્તિયુક્તૈર્વરૌષધૈઃ||૨૫|| વર્તિં મધુરકૈઃ કૃત્વા સ્નૈહિકીં ધૂમમાચરેત્|૨૬|

સ્નૈહિકધૂમવર્તિમાહ- વસેત્યાદિ| મધૂચ્છિષ્ટં સિક્થકમ્| વરૌષધૈરિતિ મધુરકવિશેષણં; મધુરકાણિ જીવનીયાનિ જીવકર્ષભકાદીનિ| યુક્તિયુક્તૈરિત્યનેન તથા વસાદિગ્રહણં કર્તવ્યં, યથા વર્તિઃ કર્તું પાર્યત ઇતિ દર્શયતિ| વર્તિકરણં ચ પૂર્વવત્| સ્નૈહિકી સ્નેહનકારિકા||૨૫||-

Adhikarana 18 (26) · Śloka 27

શ્વેતા જ્યોતિષ્મતી ચૈવ હરિતાલં મનઃશિલા||૨૬|| ગન્ધાશ્ચાગુરુપત્રાદ્યા ધૂમં મૂર્ધવિરેચને |૨૭|

વૈરેચનિકધૂમપાનવર્તિં દર્શયતિ- શ્વેતેત્યાદિ| શ્વેતા અપરાજિતા| ગન્ધાઃ સુગન્ધદ્રવ્યાણિ, તેષાં વિશેષણમગુરુપત્રાદ્યાઃ, અગુરુ ચ પત્રાદ્યાશ્ચ અગુરુપત્રાદ્યાઃ; અગુરુપત્રાદ્યાશ્ચ જ્વરે વક્ષ્યમાણઃ “અગુરુકુષ્ઠતગરપત્ર” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિગણો મન્તવ્યઃ| અગુર્વાદ્યા ઇતિ ન કૃતં, કુષ્ઠતગરયોરતિતીક્ષ્ણત્વેન મસ્તુલુઙ્ગકસ્રાવભયાત્ પરિહારાર્થમ્| વક્ષ્યતિ ચ ત્રિમર્મીયે- “ધૂમવર્તિં પિબેદ્ગન્ધૈરકુષ્ઠતગરૈસ્તથા” (સિ.અ.૯) ઇતિ, શાલાક્યેઽપ્યુક્તં- “નતકુષ્ઠે સ્રાવયતો ધૂમવર્તિપ્રયોજિતે| મસ્તુલુઙ્ગં વિશેષેણ તસ્માત્તે નૈવ યોજયેત્” ઇતિ; સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “એલાદિના તગરકુષ્ઠવર્જ્યેન” (સૂ.ચિ.અ.૪૦) ઇતિ||૨૬||-

Adhikarana 19 (27-32) · Śloka 33

ગૌરવં શિરસઃ શૂલં પીનસાર્ધાવભેદકૌ||૨૭|| કર્ણાક્ષિશૂલં કાસશ્ચ હિક્કાશ્વાસૌ ગલગ્રહઃ| દન્તદૌર્બલ્યમાસ્રાવઃ શ્રોત્રઘ્રાણાક્ષિદોષજઃ||૨૮|| પૂતિર્ઘ્રાણાસ્યગન્ધશ્ચ દન્તશૂલમરોચકઃ| હનુમન્યાગ્રહઃ કણ્ડૂઃ ક્રિમયઃ પાણ્ડુતા મુખે||૨૯|| શ્લેષ્મપ્રસેકો વૈસ્વર્યં ગલશુણ્ડ્યુપજિહ્વિકા| ખાલિત્યં પિઞ્જરત્વં ચ કેશાનાં પતનં તથા||૩૦|| ક્ષવથુશ્ચાતિતન્દ્રા ચ બુદ્ધેર્મોહોઽતિનિદ્રતા| ધૂમપાનાત્ પ્રશામ્યન્તિ બલં ભવતિ ચાધિકમ્||૩૧|| શિરોરુહકપાલાનામિન્દ્રિયાણાં સ્વરસ્ય ચ| ન ચ વાતકફાત્માનો બલિનોઽપ્યૂર્ધ્વજત્રુજાઃ||૩૨|| ધૂમવક્ત્રકપાનસ્ય વ્યાધયઃ સ્યુઃ શિરોગતાઃ|૩૩|

ધૂમપાનગુણાન્ દર્શયતિ- ગૌરવમિત્યાદિ| શિરોરુહાઃ કેશાઃ; કપાલાશ્ચ શિરસ એવ| બલિનોઽપીતિ બલવત્કારણા અપીત્યર્થઃ| ઊર્ધ્વજત્રુજત્વેનૈવ શિરોગતા અપિ લબ્ધાસ્તે પુનરભિધીયન્તે વિશેષવિધાનાર્થમ્||૨૭-૩૨||-

Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 36

પ્રયોગપાને તસ્યાષ્ટૌ કાલાઃ સમ્પરિકીર્તિતાઃ||૩૩|| વાતશ્લેષ્મસમુત્ક્લેશઃ કાલેષ્વેષુ હિ લક્ષ્યતે| સ્નાત્વા ભુક્ત્વા સમુલ્લિખ્ય ક્ષુત્વા દન્તાન્નિઘૃષ્ય ચ| નાવનાઞ્જનનિદ્રાન્તે ચાત્મવાન્ ધૂમપો ભવેત્| તથા વાતકફાત્માનો ન ભવન્ત્યૂર્ધ્વજત્રુજાઃ||૩૫|| રોગાસ્તસ્ય તુ પેયાઃ સ્યુરાપાનાસ્ત્રિસ્ત્રયસ્ત્રયઃ|૩૬|

ધૂમપાનકાલં દર્શયતિ- પ્રયોગેત્યાદિ| પ્રયોગપાને પ્રાયોગિકધૂમપાને એતેઽષ્ટૌ કાલાઃ, સ્નૈહિકપાને તુ વાતવૃદ્ધ્યુપલક્ષિતઃ કાલઃ, વૈરેચનિકપાને તુ શ્લેષ્મવૃદ્ધ્યુપલક્ષિતો મન્તવ્યઃ| પ્રાયોગિક એવ પ્રાયઃ સ્વસ્થવૃત્તાધિકારે, તેન તત્કાલ એવ કણ્ઠરવેણાભિધીયતે; યદિ વા પ્રયોગપાને સતતપાને સ્વસ્થાધિકાર ઇતિ યાવત્; તેન ધૂમત્રયસ્યાપ્યેતે કાલા ભવન્તિ| વાતકફાત્મશબ્દેન વાતાત્માનઃ કફાત્માનો વાતકફાત્માનશ્ચ ગૃહ્યન્તે| પેયાઃ સ્યુરિત્યાદાવાપાના ધૂમાભ્યવહારમોક્ષાઃ; એકૈકસ્મિન્ સ્નાનાદિધૂમપાનકાલે ત્રિરિતિ આવૃત્તિત્રયં કર્તવ્યાઃ; તે ચાવૃત્તિત્રયેઽપિ ત્રિધા ત્રિધા કર્તવ્યાઃ; એકૈકસ્મિન્ ધૂમપાનકાલે નવ ધૂમાભ્યવહારમોક્ષાઃ કર્તવ્યાઃ; ત્રીંસ્ત્રીનભ્યવહારાન્ કૃત્વા વિશ્રામોઽન્તરા કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ||૩૩-૩૫||-

Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 38

પરં દ્વિકાલપાયી સ્યાદહ્નઃ કાલેષુ બુદ્ધિમાન્||૩૬|| પ્રયોગે, સ્નૈહિકે ત્વેકં, વૈરેચ્યં ત્રિચતુઃ પિબેત્| હૃત્કણ્ઠેન્દ્રિયસંશુદ્ધિર્લઘુત્વં શિરસઃ શમઃ||૩૭|| યથેરિતાનાં દોષાણાં સમ્યક્પીતસ્ય લક્ષણમ્|૩૮|

અષ્ટસુ કાલેષ્વેકસ્મિન્નેકસ્મિન્ દિવસે યસ્મિન્ ધૂમે યાવાન્ યાવાન્ પાનકાલનિયમસ્તં દર્શયતિ- પરમિત્યાદિ| કાલેષુ સ્નાત્વેત્યાદિકાલેષુ| પ્રયોગે પ્રાયોગિકધૂમે| સ્નૈહિકે ત્વેકમિતિ સ્નૈહિકધૂમે એકમેવ કાલં વ્યાપ્ય ધૂમં પિબેદિતિ યોજ્યમ્| ત્રિચતુરિતિ વૈરેચ્યે દોષબલાપેક્ષો વિકલ્પઃ||૩૬-૩૭||-

Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40

બાધિર્યમાન્ધ્યમૂકત્વં રક્તપિત્તં શિરોભ્રમમ્||૩૮|| અકાલે ચાતિપીતશ્ચ ધૂમઃ કુર્યાદુપદ્રવાન્| તત્રેષ્ટં સર્પિષઃ પાનં નાવનાઞ્જનતર્પણમ્||૩૯|| સ્નૈહિકં ધૂમજે દોષે વાયુઃ પિત્તાનુગો યદિ| શીતં તુ રક્તપિત્તે સ્યાચ્છ્લેષ્મપિત્તે વિરૂક્ષણમ્||૪૦||

બાધિર્યેત્યાદિ| ધૂમજ ઇત્યવિધિપ્રયુક્તધૂમકૃતે યદિ વાયુઃ પિત્તાનુગો વૃદ્ધસ્તદા નાવનાઞ્જનતર્પણં સ્નૈહિકં સ્નેહકૃતં કર્તવ્યં, શીતં શીતદ્રવ્યકૃતં કર્તવ્યં નાવનાદ્યેવ, વિરૂક્ષણમપિ નાવનાદ્યેવ||૩૮-૪૦||

Adhikarana 23 (41-45) · Śloka 46

પરં ત્વતઃ પ્રવક્ષ્યામિ ધૂમો યેષાં વિગર્હિતઃ| ન વિરિક્તઃ પિબેદ્ધૂમં ન કૃતે બસ્તિકર્મણિ||૪૧|| ન રક્તી ન વિષેણાર્તો ન શોચન્ન ચ ગર્ભિણી| ન શ્રમે ન મદે નામે ન પિત્તે ન પ્રજાગરે||૪૨|| ન મૂર્ચ્છાભ્રમતૃષ્ણાસુ ન ક્ષીણે નાપિ ચ ક્ષતે| ન મદ્યદુગ્ધે પીત્વા ચ ન સ્નેહં ન ચ માક્ષિકમ્||૪૩|| ધૂમં ન ભુક્ત્વા દધ્ના ચ ન રૂક્ષઃ ક્રુદ્ધ એવ ચ| ન તાલુશોષે તિમિરે શિરસ્યભિહિતે ન ચ||૪૪|| ન શઙ્ખકે ન રોહિણ્યાં ન મેહે ન મદાત્યયે| એષુ ધૂમમકાલેષુ મોહાત્ પિબતિ યો નરઃ||૪૫|| રોગાસ્તસ્ય પ્રવર્ધન્તે દારુણા ધૂમવિભ્રમાત્|૪૬|

ન વિરિક્ત ઇત્યાદૌ પ્રતિનિષેધ્યં નકારકરણં નિષેધગૌરવદર્શનાર્થમ્| ધૂમં ન ભુક્ત્વેતિ પુનર્ધૂમગ્રહણં દધ્ના ભુક્તવતો વિશેષપ્રતિષેધાર્થમ્||૪૧-૪૫||-

Adhikarana 24 (46-47) · Śloka 48

ધૂમયોગ્યઃ પિબેદ્દોષે શિરોઘ્રાણાક્ષિસંશ્રયે||૪૬|| ઘ્રાણેનાસ્યેન કણ્ઠસ્થે મુખેન ઘ્રાણપો વમેત્| આસ્યેન ધૂમકવલાન્ પિબન્ ઘ્રાણેન નોદ્વમેત્||૪૭|| પ્રતિલોમં ગતો હ્યાશુ ધૂમો હિંસ્યાદ્ધિ ચક્ષુષી|૪૮|

ધૂમયોગ્ય ઇત્યાદૌ ઘ્રાણેનેતિ છેદઃ| પ્રતિલોમં ગત આસ્યપીતો ઘ્રાણં ગત ઇત્યર્થઃ| હિશબ્દદ્વયં ચ હેતૌ| તેનાયમર્થઃ- યસ્માત્ પ્રતિલોમં વિમાર્ગં ગતો ધૂમસ્તસ્માચ્ચક્ષુષી હિંસ્યાત્, યસ્માદ્ધિંસ્યાત્ તસ્માદ્ ઘ્રાણેન નોદ્વમેદિતિ||૪૬-૪૭||-

Adhikarana 25 (48) · Śloka 49

ઋજ્વઙ્ગચક્ષુસ્તચ્ચેતાઃ સૂપવિષ્ટસ્ત્રિપર્યયમ્||૪૮|| પિબેચ્છિદ્રં પિધાયૈકં નાસયા ધૂમમાત્મવાન્|૪૯|

સમ્યગુપવિષ્ટઃ સૂપવિષ્ટઃ| ત્રિપર્યયમિતિ તુ યદ્યપિ પૂર્વમેવોક્તમ્ ‘આપાનાસ્ત્રિસ્ત્રયસ્ત્રયઃ’ ઇત્યનેન, તથાઽપિ ત્રિપર્યયધૂમપાનપર્યન્તમૃજ્વઙ્ગચક્ષુરાદિ કર્તવ્યં નોપક્રમમાત્ર એવેતિ પુનરભિધાનેન દર્શયતિ| નાસિકયાઽપિ રન્ધ્રૈકચ્છિદ્રં પિધાય પિબેન્ન પુનર્નાસિકયૈવ પિબેદિતિ નિયમઃ||૪૮||-

Adhikarana 26 (49-50) · Śloka 51

ચતુર્વિંશતિકં નેત્રં સ્વાઙ્ગુલીભિર્વિરેચને||૪૯|| દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલં સ્નેહે પ્રયોગેઽધ્યર્ધમિષ્યતે| ઋજુ ત્રિકોષાફલિતં કોલાસ્થ્યગ્રપ્રમાણિતમ્||૫૦|| બસ્તિનેત્રસમદ્રવ્યં ધૂમનેત્રં પ્રશસ્યતે|૫૧|

નેત્રં નલિકા| ચતુર્વિંશતિકં ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલમ્| અધ્યર્ધં સાર્ધમિત્યર્થઃ; ઇહ વૈરેચનિકનેત્રમેવ ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલપ્રમાણં સાર્ધં સત્ ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલપ્રમાણં પ્રાયોગિકધૂમપાને; તત્તુ જતૂકર્ણપ્રત્યયાદ્બોદ્ધવ્યમ્| યદાહ- “સાર્ધસ્ત્ર્યંશયુતઃ પૂર્ણો હસ્તઃ પ્રાયોગિકાદિષુ” ઇતિ| ત્રિકોષાફલિતમિતિ ત્રિભિઃ પર્વભિર્ભિન્નૈઃ સમન્વિતમ્||૪૯-૫૦||-

Adhikarana 27 (51) · Śloka 52

દૂરાદ્વિનિર્ગતઃ પર્વચ્છિન્નો નાડીતનૂકૃતઃ||૫૧|| નેન્દ્રિયં બાધતે ધૂમો માત્રાકાલનિષેવિતઃ|૫૨|

યથાભિહિતનલિકયા પાને ગુણં દર્શયતિ- દૂરાદિત્યાદિ||૫૧||-

Adhikarana 28 (52-55) · Śloka 56

યદા ચોરશ્ચ કણ્ઠશ્ચ શિરશ્ચ લઘુતાં વ્રજેત્||૫૨|| કફશ્ચ તનુતાં પ્રાપ્તઃ સુપીતં ધૂમમાદિશેત્| અવિશુદ્ધઃ સ્વરો યસ્ય કણ્ઠશ્ચ સકફો ભવેત્||૫૩|| સ્તિમિતો મસ્તકશ્ચૈવમપીતં ધૂમમાદિશેત્| તાલુ મૂર્ધા ચ કણ્ઠશ્ચ શુષ્યતે પરિતપ્યતે||૫૪|| તૃષ્યતે મુહ્યતે જન્તૂ રક્તં ચ સ્રવતેઽધિકમ્| શિરશ્ચ ભ્રમતેઽત્યર્થં મૂર્ચ્છા ચાસ્યોપજાયતે||૫૫|| ઇન્દ્રિયાણ્યુપતપ્યન્તે ધૂમેઽત્યર્થં નિષેવિતે|૫૬|

કેચિદ્ધૂમસમ્યક્પાનાદિલક્ષણં ગ્રન્થં પઠન્તિ| તત્ર, યદા ચોરશ્ચેત્યાદિ સમ્યગ્ધૂમપાનલક્ષણમ્, અવિશુદ્ધ ઇત્યાદ્યયોગલક્ષણં, તાલ્વિત્યાદ્યતિયોગલક્ષણમ્||૫૨-૫૫||-

Adhikarana 29 (56-62) · Śloka 63

વર્ષે વર્ષેઽણુતૈલં ચ કાલેષુ ત્રિષુ ના ચરેત્||૫૬|| પ્રાવૃટ્શરદ્વસન્તેષુ ગતમેઘે નભસ્તલે| નસ્યકર્મ યથાકાલં યો યથોક્તં નિષેવતે||૫૭|| ન તસ્ય ચક્ષુર્ન ઘ્રાણં ન શ્રોત્રમુપહન્યતે| ન સ્યુઃ શ્વેતા ન કપિલાઃ કેશાઃ શ્મશ્રૂણિ વા પુનઃ||૫૮|| ન ચ કેશાઃ પ્રમુચ્યન્તે વર્ધન્તે ચ વિશેષતઃ| મન્યાસ્તમ્ભઃ શિરઃશૂલમર્દિતં હનુસઙ્ગ્રહઃ||૫૯|| પીનસાર્ધાવભેદૌ ચ શિરઃકમ્પશ્ચ શામ્યતિ| સિરાઃ શિરઃકપાલાનાં સન્ધયઃ સ્નાયુકણ્ડરાઃ||૬૦|| નાવનપ્રીણિતાશ્ચાસ્ય લભન્તેઽભ્યધિકં બલમ્| મુખં પ્રસન્નોપચિતં સ્વરઃ સ્નિગ્ધઃ સ્થિરો મહાન્||૬૧|| સર્વેન્દ્રિયાણાં વૈમલ્યં બલં ભવતિ ચાધિકમ્| ન ચાસ્ય રોગાઃ સહસા પ્રભવન્ત્યૂર્ધ્વજત્રુજાઃ||૬૨|| જીર્યતશ્ચોત્તમાઙ્ગેષુ જરા ન લભતે બલમ્|૬૩|

ધૂમનસ્યયોર્નાસાદ્વારસામાન્યાદ્ધૂમમનુ નસ્યં બ્રૂતે- વર્ષ ઇત્યાદિ| અણૂનાં સ્રોતસાં હિતમિત્યણુતૈલં, તચ્ચાગ્રે વક્ષ્યમાણમ્| શિરઃકપાલાનામેવ સિરાઃ સન્ધયઃ સ્નાયુકણ્ડરાશ્ચ| ઉત્તમાઙ્ગેષ્વિતિ બહુવચનં શિરસોઽભ્યર્હિતત્વાત્; યદિ વા જરા વલીપલિતાદિલક્ષણા યા સા ઉત્તમા પ્રકર્ષપ્રાપ્તાઽઙ્ગેષુ મસ્તકાદિષુ નિષિધ્યતે||૫૬-૬૨||-

Adhikarana 30 (63-70) · Śloka 71

ચન્દનાગુરુણી પત્રં દાર્વીત્વઙ્મધુકં બલામ્||૬૩|| પ્રપૌણ્ડરીકં સૂક્ષ્મૈલાં વિડઙ્ગં બિલ્વમુત્પલમ્| હ્રીબેરમભયં વન્યં ત્વઙ્મુસ્તં સારિવાં સ્થિરામ્||૬૪|| જીવન્તીં પૃશ્નિપર્ણીં ચ સુરદારુ શતાવરીમ્| હરેણું બૃહતીં વ્યાઘ્રીં સુરભીં પદ્મકેશરમ્||૬૫|| વિપાચયેચ્છતગુણે માહેન્દ્રે વિમલેઽમ્ભસિ| તૈલાદ્દશગુણં શેષં કષાયમવતારયેત્||૬૬|| તેન તૈલં કષાયેણ દશકૃત્વો વિપાચયેત્| અથાસ્ય દશમે પાકે સમાંશં છાગલં પયઃ||૬૭|| દદ્યાદેષોઽણુતૈલસ્ય નાવનીયસ્ય સંવિધિઃ| અસ્ય માત્રાં પ્રયુઞ્જીત તૈલસ્યાર્ધપલોન્મિતામ્||૬૮|| સ્નિગ્ધસ્વિન્નોત્તમાઙ્ગસ્ય પિચુના નાવનૈસ્ત્રિભિઃ| ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાચ્ચ સપ્તાહમેતત્ કર્મ સમાચરેત્||૬૯|| નિવાતોષ્ણસમાચારી હિતાશી નિયતેન્દ્રિયઃ| તૈલમેતત્ત્રિદોષઘ્નમિન્દ્રિયાણાં બલપ્રદમ્||૭૦|| પ્રયુઞ્જાનો યથાકાલં યથોક્તાનશ્નુતે ગુણાન્|૭૧|

ચન્દનેત્યાદૌ દાર્વ્યાસ્ત્વક્ દાર્વીત્વક્, જીવન્તી સુવર્ણનાલા સ્વનામપ્રસિદ્ધા, સુરભી શૂકશિમ્બા, પદ્મસ્ય કેશરં પદ્મકેશરમ્| માહેન્દ્રે આન્તરિક્ષે| શતગુણે તૈલાદિતિ યોજ્યમ્| દશગુણમિત્યેતદપિ તૈલાદિતિ યોજનીયમ્| અત્ર તુ ક્વાથ્યભેષજં તાવન્માનં ગ્રાહ્યં યાવતા ક્વાથાર્થોપાત્તં પાનીયં ભેષજચતુર્ગુણં ભવતિ, “ક્વાથ્યાચ્ચતુર્ગુણં વારિ” ઇત્યસ્યાબાધિતત્વાત્, ન તુ ભેષજાચ્છતગુણેઽમ્ભસીત્યેવં વ્યાખ્યેયં; યદાહ જતૂકર્ણઃ- “પક્ત્વાઽથામ્બુશતપ્રસ્થે દશભાગસ્થિતેન તુ| તૈલપ્રસ્થં પચેત્તેન છાગીક્ષીરેણ સંયુતમ્” ઇતિ| યદિ વા, તૈલપ્રમાણાનુમાનેનૈવ “સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણં ક્વાથ્યં” ઇતિ પરિભાષયા ક્વાથ્યદ્રવ્યપરિમાણં વ્યવસ્થાપનીયમ્| પિચુનેતિ તૂલકપિણ્ડિકયા| નાવનૈસ્ત્રિભિઃ વારત્રયેણેત્યર્થઃ| ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાદિતિ એકૈકં દિનમન્તરીકૃત્ય, સપ્તાહમિતિ અન્તરિતદિનાનિ વર્જયિત્વા; તેનૈકૈકસ્મિન્ ઋતૌ ત્રયોદશાહાન્નસ્યપ્રયોગઃ સમાપ્યતે||૬૩-૭૦||-

Adhikarana 31 (71-75) · Śloka 76

આપોથિતાગ્રં દ્વૌ કાલૌ કષાયકટુતિક્તકમ્||૭૧|| ભક્ષયેદ્દન્તપવનં દન્તમાંસાન્યબાધયન્| નિહન્તિ ગન્ધં વૈરસ્યં જિહ્વાદન્તાસ્યજં મલમ્||૭૨|| નિષ્કૃષ્ય રુચિમાધત્તે સદ્યો દન્તવિશોધનમ્| કરઞ્જકરવીરાર્કમાલતીકકુભાસનાઃ||૭૩|| શસ્યન્તે દન્તપવને યે ચાપ્યેવંવિધા દ્રુમાઃ| સુવર્ણરૂપ્યતામ્રાણિ ત્રપુરીતિમયાનિ ચ||૭૪|| જિહ્વાનિર્લેખનાનિ સ્યુરતીક્ષ્ણાન્યનૃજૂનિ ચ| જિહ્વામૂલગતં યચ્ચ મલમુચ્છ્વાસરોધિ ચ||૭૫|| દૌર્ગન્ધ્યં ભજતે તેન તસ્માજ્જિહ્વાં વિનિર્લિખેત્|૭૬|

સ્થાનપ્રત્યાસત્ત્યા દન્તકાષ્ઠગુણાન્ દર્શયતિ- આપોથિતેત્યાદિ| દ્વિકાલં સાયં પ્રાતરિતિ| દન્તાન્ પુનાતીતિ દન્તપવનં દન્તકાષ્ઠમ્| નિષ્કૃષ્ય મલમિતિ સમ્બન્ધઃ| કકુભઃ અર્જુનઃ| એવંવિધા એવંરસા ઇત્યર્થઃ||૭૧-૭૫||-

Adhikarana 32 (76-77) · Śloka 77

ધાર્યાણ્યાસ્યેન વૈશદ્યરુચિસૌગન્ધ્યમિચ્છતા||૭૬|| જાતીકટુકપૂગાનાં લવઙ્ગસ્ય ફલાનિ ચ| કક્કોલસ્ય ફલં પત્રં તામ્બૂલસ્ય શુભં તથા| તથા કર્પૂરનિર્યાસઃ સૂક્ષ્મૈલાયાઃ ફલાનિ ચ||૭૭||

કટુકં લતાકસ્તૂરી| યદ્યપિ લવઙ્ગસ્ય વૃન્તમભિપ્રેતં તથાઽપિ બહૂનાં ફલસ્ય ગ્રાહ્યત્વાચ્છત્રિણો ગચ્છન્તીતિ ન્યાયેન સામાન્યેન ફલમિત્યુક્તમ્||૭૬-૭૭||

Adhikarana 33 (78-89) · Śloka 89

હન્વોર્બલં સ્વરબલં વદનોપચયઃ પરઃ| સ્યાત્ પરં ચ રસજ્ઞાનમન્ને ચ રુચિરુત્તમા||૭૮|| ન ચાસ્ય કણ્ઠશોષઃ સ્યાન્નૌષ્ઠયોઃ સ્ફુટનાદ્ભયમ્| ન ચ દન્તાઃ ક્ષયં યાન્તિ દૃઢમૂલા ભવન્તિ ચ||૭૯|| ન શૂલ્યન્તે ન ચામ્લેન હૃષ્યન્તે ભક્ષયન્તિ ચ| પરાનપિ ખરાન્ ભક્ષ્યાંસ્તૈલગણ્ડૂષધારણાત્||૮૦|| નિત્યં સ્નેહાર્દ્રશિરસઃ શિરઃશૂલં ન જાયતે| ન ખાલિત્યં ન પાલિત્યં ન કેશાઃ પ્રપતન્તિ ચ||૮૧|| બલં શિરઃકપાલાનાં વિશેષેણાભિવર્ધતે| દૃઢમૂલાશ્ચ દીર્ઘાશ્ચ કૃષ્ણાઃ કેશા ભવન્તિ ચ||૮૨|| ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસીદન્તિ સુત્વગ્ભવતિ ચાનનમ્ | નિદ્રાલાભઃ સુખં ચ સ્યાન્મૂર્ધ્નિ તૈલનિષેવણાત્||૮૩|| ન કર્ણરોગા વાતોત્થા ન મન્યાહનુસઙ્ગ્રહઃ| નોચ્ચૈઃ શ્રુતિર્ન બાધિર્યં સ્યાન્નિત્યં કર્ણતર્પણાત્||૮૪|| સ્નેહાભ્યઙ્ગાદ્યથા કુમ્ભશ્ચર્મ સ્નેહવિમર્દનાત્| ભવત્યુપાઙ્ગાદક્ષશ્ચ દૃઢઃ ક્લેશસહો યથા||૮૫|| તથા શરીરમભ્યઙ્ગાદ્દૃઢં સુત્વક્ ચ જાયતે| પ્રશાન્તમારુતાબાધં ક્લેશવ્યાયામસંસહમ્||૮૬|| સ્પર્શનેઽભ્યધિકો વાયુઃ સ્પર્શનં ચ ત્વગાશ્રિતમ્| ત્વચ્યશ્ચ પરમભ્યઙ્ગસ્તસ્માત્તં શીલયેન્નરઃ||૮૭|| ન ચાભિઘાતાભિહતં ગાત્રમભ્યઙ્ગસેવિનઃ| વિકારં ભજતેઽત્યર્થં બલકર્મણિ વા ક્વચિત્||૮૮|| સુસ્પર્શોપચિતાઙ્ગશ્ચ બલવાન્ પ્રિયદર્શનઃ| ભવત્યભ્યઙ્ગનિત્યત્વાન્નરોઽલ્પજર એવ ચ||૮૯||

હન્વોરિત્યાદિ સ્નેહગણ્ડૂષગુણાઃ| નિત્યમિત્યાદિ નિષેવણાદિત્યન્તં શિરસ્તૈલગુણાઃ| મૂર્ધ્નિ તૈલનિષેવણાદિત્યુક્તેઽપિ સ્નેહાર્દ્રશિરસ ઇતિ યત્ કરોતિ, તેન યાવતા તૈલેનાર્દ્રશિરાઃ સ્યાત્તાવન્મૂર્ધ્નિ તૈલં સેવ્યમિતિ દર્શયતિ| સ્નેહાભ્યઙ્ગાદિત્યાદિ| ઉપાઙ્ગસ્નેહદાનાત્, અક્ષો રથસ્ય ચક્રનિબન્ધનકાષ્ઠમ્| બહુદૃષ્ટાન્તકરણં તુ કસ્યચિત્ કિઞ્ચિત્ પ્રસિદ્ધં ભવિષ્યતિ ન હિ સર્વં સર્વત્ર પ્રસિદ્ધમિત્યભિપ્રાયેણ; યદિ વા સ્નેહસ્ય નાનાકાર્યકરણશક્ત્યુપદર્શનાર્થમ્| સ્પર્શને સ્પર્શનેન્દ્રિયે વાયુરધિકઃ; વૈદ્યકદર્શને પાઞ્ચભૌતિકત્વાદિન્દ્રિયસ્યેત્યર્થઃ| ત્વચ્યશ્ચ પરમભ્યઙ્ગ ઇતિ ચકારાદ્વાતહિતશ્ચ, એતેનાશ્રિતસ્ય વાતાધિકસ્ય સ્પર્શનેન્દ્રિયસ્ય, આશ્રયસ્ય ચ ત્વચો હિત ઇત્યુક્તં ભવતિ| બલેન સમ્પાદ્યં કર્મ બલકર્મ ગુરુભારહરણાદિ||૭૮-૮૯||

Adhikarana 34 (90-92) · Śloka 92

ખરત્વં સ્તબ્ધતા રૌક્ષ્યં શ્રમઃ સુપ્તિશ્ચ પાદયોઃ| સદ્ય એવોપશામ્યન્તિ પાદાભ્યઙ્ગનિષેવણાત્||૯૦|| જાયતે સૌકુમાર્યં ચ બલં સ્થૈર્યં ચ પાદયોઃ| દૃષ્ટિઃ પ્રસાદં લભતે મારુતશ્ચોપશામ્યતિ||૯૧|| ન ચ સ્યાદ્ગૃધ્રસીવાતઃ પાદયોઃ સ્ફુટનં ન ચ| ન સિરાસ્નાયુસઙ્કોચઃ પાદાભ્યઙ્ગેન પાદયોઃ||૯૨||

ખરત્વમિત્યાદિ પાદાભ્યઙ્ગગુણાઃ| પ્રથમં પાદયોરિતિ પદં ખરત્વાદિવિશેષણાર્થં, દ્વિતીયં તુ બલાદેઃ કાલાન્તરોત્પાદસૂચનાર્થં, તૃતીયં તુ સ્ફુટનવિશેષણાર્થં, ચતુર્થં તુ સિરાસ્નાયુવિશેષણાર્થં, શિષ્ટં તુ પાદાભ્યઙ્ગેનેતિ પદં દૂરાન્તરિતસ્ય પાદાભ્યઙ્ગસ્ય સ્મરણાર્થમ્||૯૦-૯૨||

Adhikarana 35 (93-94) · Śloka 94

દૌર્ગન્ધ્યં ગૌરવં તન્દ્રાં કણ્ડૂં મલમરોચકમ્| સ્વેદબીભત્સતાં હન્તિ શરીરપરિમાર્જનમ્||૯૩|| પવિત્રં વૃષ્યમાયુષ્યં શ્રમસ્વેદમલાપહમ્ | શરીરબલસન્ધાનં સ્નાનમોજસ્કરં પરમ્||૯૪||

અભ્યઙ્ગપૂર્વકત્વાદુદ્વર્તનસ્ય તમનુ પરિમાર્જનમુદ્વર્તનં બ્રૂતે- દૌર્ગન્ધ્યમિત્યાદિ| સ્વેદેન બીભત્સતા સ્વેદબીભત્સતા| શરીરસ્ય બલેન સન્ધાનં યોજનં કરોતીત્યર્થઃ||૯૩-૯૪||

Adhikarana 36 (95-102) · Śloka 102

કામ્યં યશસ્યમાયુષ્યમલક્ષ્મીઘ્નં પ્રહર્ષણમ્| શ્રીમત્ પારિષદં શસ્તં નિર્મલામ્બરધારણમ્||૯૫|| વૃષ્યં સૌગન્ધ્યમાયુષ્યં કામ્યં પુષ્ટિબલપ્રદમ્| સૌમનસ્યમલક્ષ્મીઘ્નં ગન્ધમાલ્યનિષેવણમ્||૯૬|| ધન્યં મઙ્ગલ્યમાયુષ્યં શ્રીમદ્વ્યસનસૂદનમ્| હર્ષણં કામ્યમોજસ્યં રત્નાભરણધારણમ્||૯૭|| મેધ્યં પવિત્રમાયુષ્યમલક્ષ્મીકલિનાશનમ્| પાદયોર્મલમાર્ગાણાં શૌચાધાનમભીક્ષ્ણશઃ||૯૮|| પૌષ્ટિકં વૃષ્યમાયુષ્યં શુચિ રૂપવિરાજનમ્| કેશશ્મશ્રુનખાદીનાં કલ્પનં સમ્પ્રસાધનમ્||૯૯|| ચક્ષુષ્યં સ્પર્શનહિતં પાદયોર્વ્યસનાપહમ્| બલ્યં પરાક્રમસુખં વૃષ્યં પાદત્રધારણમ્||૧૦૦|| ઈતેઃ પ્રશમનં બલ્યં ગુપ્ત્યાવરણશઙ્કરમ્| ઘર્માનિલરજોમ્બુઘ્નં છત્રધારણમુચ્યતે||૧૦૧|| સ્ખલતઃ સમ્પ્રતિષ્ઠાનં શત્રૂણાં ચ નિષૂદનમ્| અવષ્ટમ્ભનમાયુષ્યં ભયઘ્નં દણ્ડધારણમ્||૧૦૨||

શ્રીમદિતિ શોભાયુક્તમ્| પરિષદિ શસ્તં પારિષદમ્| શસ્તં મઙ્ગલ્યમ્| વ્યસનં સર્પપિશાચાદ્યભિઘાતઃ| રત્નવદાભરણાનિ, રત્નં તુ વિશુદ્ધમાણિક્યહીરકમુક્તાફલસુવર્ણાદિ| શૌચાધાનં પાનીયેન મૃદા ચ| અભીક્ષ્ણશઃ પુનઃ પુનઃ| શુચિ શુચિતાકારકમ્| કલ્પનં છેદનં, સમ્પ્રસાધનં મણ્ડનમ્; એતચ્ચ યથાયોગ્યતયા યોજનીયં; કેશાનાં પ્રસાધનં સમ્યગ્બન્ધનાદિ; શ્મશ્રૂણાં કલ્પનમેવ, નખસ્ય તુ કલ્પનમલક્તકાદિદાનેન પ્રસાધનં ચ| આદિગ્રહણેન નાસાલોમકલ્પનાદિ ગૃહ્યતે| પાદયોરિતિ સ્પર્શનહિતમિત્યનેન વ્યસનાપહમિત્યનેન ચ સમ્બધ્યતે| પાદત્રં પાદધ્રી, પાદુકેતિ યાવત્| અત્ર ચ વૃષ્યત્વચક્ષુષ્યત્વે પ્રભાવાત્; યદિ વા પાદસમ્બદ્ધનેત્રપોષિકાનાડીપ્રત્યવાયહરણાચ્ચક્ષુષ્યમ્| ઈતી રોગાદિદુર્દૈવમ્| ગુપ્તિઃ પિશાચાદિભ્યો રક્ષા, શઙ્કરં કલ્યાણકરમ્| અવષ્ટમ્ભનં બલપ્રદમ્| ભયઘ્નં સર્પાદિભ્યઃ||૯૫-૧૦૨||

Adhikarana 37 (103) · Śloka 103

નગરી નગરસ્યેવ રથસ્યેવ રથી યથા| સ્વશરીરસ્ય મેધાવી કૃત્યેષ્વવહિતો ભવેત્||૧૦૩||

સમ્પ્રત્યનુક્તસ્વસ્થવિધ્યુપસઙ્ગ્રહાર્થં તથોપદિષ્ટસ્યાવધાનેન કરણાર્થમાહ- નગરીત્યાદિ| કૃત્યેષુ કરણીયેષૂક્તેષ્વનુક્તેષુ ચ| નગરદૃષ્ટાન્તેનાન્તરપ્રત્યવાયહેતુવિઘાતકારિણિ કૃત્યેઽવધાનં દર્શયતિ, રથદૃષ્ટાન્તેન ચ બાહ્યસ્પર્શાદિપરિહારકે કૃત્યેઽવધાનં દર્શયતિ| નગરોચ્છેદે હ્યન્તરો દુષ્ટજનસમ્બન્ધ એવ હેતુઃ પ્રાયો ભવતિ, રથભઙ્ગે તુ બાહ્યશ્વભ્રવિષમપતનાદિઃ||૧૦૩||

Adhikarana 38 (104) · Śloka 104

ભવતિ ચાત્ર- વૃત્ત્યુપાયાન્નિષેવેત યે સ્યુર્ધર્માવિરોધિનઃ| શમમધ્યયનં ચૈવ સુખમેવં સમશ્નુતે||૧૦૪||

પ્રધાનભૂતાં શરીરપ્રત્યવેક્ષાં કૃત્વા સ્વસ્થેન સતા યદન્યચ્ચ કર્તવ્યં તદાહ- વૃત્ત્યુપાયાનિત્યાદિ| વૃત્તિઃ વર્તનં, તસ્યોપાયાઃ કૃષ્યાદયો ધનૈષણાયાં તિસ્રૈષણીયે વાચ્યાઃ| શમઃ શાન્તિઃ, અધ્યયનં વેદાધ્યયનં, નિષેવેતેતિ સમ્બન્ધઃ| એવં સતિ સુખં સમશ્નુતે પ્રાપ્નોતિ| એતેન કૃષ્યાદિભ્યોઽર્થઃ, શાન્ત્યધ્યયનાભ્યાં ધર્મઃ, અર્થધર્માભ્યાં ચ સુખલક્ષણઃ કામઃ, ઇતિ ત્રિવર્ગાનુષ્ઠાનં દર્શિતં ભવતિ||૧૦૪||

Adhikarana 39 (105-111) · Śloka 111

તત્ર શ્લોકાઃ- માત્રા દ્રવ્યાણિ માત્રાં ચ સંશ્રિત્ય ગુરુલાઘવમ્| દ્રવ્યાણાં ગર્હિતોઽભ્યાસો યેષાં, યેષાં ચ શસ્યતે||૧૦૫|| અઞ્જનં ધૂમવર્તિશ્ચ ત્રિવિધા વર્તિકલ્પના| ધૂમપાનગુણાઃ કાલાઃ પાનમાનં ચ યસ્ય યત્||૧૦૬|| વ્યાપત્તિચિહ્નં ભૈષજ્યં ધૂમો યેષાં વિગર્હિતઃ| પેયો યથા યન્મયં ચ નેત્રં યસ્ય ચ યદ્વિધમ્||૧૦૭|| નસ્યકર્મગુણા નસ્તઃકાર્યં યચ્ચ યથા યદા| ભક્ષયેદ્દન્તપવનં યથા યદ્યદ્ગુણં ચ યત્||૧૦૮|| યદર્થં યાનિ ચાસ્યેન ધાર્યાણિ કવલગ્રહે| તૈલસ્ય યે ગુણા દિષ્ટાઃ શિરસ્તૈલગુણાશ્ચ યે||૧૦૯|| કર્ણતૈલે તથાઽભ્યઙ્ગે પાદાભ્યઙ્ગેઽઙ્ગમાર્જને| સ્નાને વાસસિ શુદ્ધે ચ સૌગન્ધ્યે રત્નધારણે||૧૧૦|| શૌચે સંહરણે લોમ્નાં પાદત્રચ્છત્રધારણે| ગુણા માત્રાશિતીયેઽસ્મિંસ્તથોક્તા દણ્ડધારણે||૧૧૧||

માત્રેત્યાદિ અધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહઃ| માત્રોક્તા યાવદ્ધ્યસ્યાશનમિત્યાદિના| તથા દ્રવ્યાણિ તત્ર શાલીત્યાદિના| માત્રાં ચાશ્રિત્ય ગુરુલાઘવમિતિ પ્રકૃતિલઘૂન્યપિ માત્રામેવાપેક્ષન્તે ઇત્યેવમ્પ્રકારેણોક્તમ્| પાનસ્ય માનં પાનમાનમ્, આપાનાસ્ત્રિસ્ત્રયસ્ત્રય ઇત્યાદિ| નસ્તઃકાર્યં યદિતિ અણુતૈલમ્| યથેતિ પિચુનેત્યાદિ| યદેતિ પ્રાવૃટ્શરદિત્યાદિ| શેષં સુગમમ્||૧૦૫-૧૧૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને માત્રાશિતીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૫||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં દ્વિતીયે સ્વસ્થવૃત્તચતુષ્કે માત્રાશિતીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||