5. mātrāśitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો માત્રાશિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

માત્રાશી સ્યાત્| આહારમાત્રા પુનરગ્નિબલાપેક્ષિણી||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

યાવદ્ધ્યસ્યાશનમશિતમનુપહત્ય પ્રકૃતિં યથાકાલં જરાં ગચ્છતિ તાવદસ્ય માત્રાપ્રમાણં વેદિતવ્યં ભવતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર શાલિષષ્ટિકમુદ્ગલાવકપિઞ્જલૈણશશશરભશમ્બરાદીન્યાહારદ્રવ્યાણિ પ્રકૃતિલઘૂન્યપિ માત્રાપેક્ષીણિ ભવન્તિ| તથા પિષ્ટેક્ષુક્ષીરવિકૃતિતિલમાષાનૂપૌદકપિશિતાદીન્યાહારદ્રવ્યાણિ પ્રકૃતિગુરૂણ્યપિ માત્રામેવાપેક્ષન્તે||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ન ચૈવમુક્તે દ્રવ્યે ગુરુલાઘવમકારણં મન્યેત, લઘૂનિ હિ દ્રવ્યાણિ વાય્વગ્નિગુણબહુલાનિ ભવન્તિ; પૃથ્વીસોમગુણબહુલાનીતરાણિ, તસ્માત્ સ્વગુણાદપિ લઘૂન્યગ્નિસન્ધુક્ષણસ્વભાવાન્યલ્પદોષાણિ ચોચ્યન્તેઽપિ સૌહિત્યોપયુક્તાનિ, ગુરૂણિ પુનર્નાગ્નિસન્ધુક્ષણસ્વભાવાન્યસામાન્યાત્, અતશ્ચાતિમાત્રં દોષવન્તિ સૌહિત્યોપયુક્તાન્યન્યત્ર વ્યાયામાગ્નિબલાત્; સૈષા ભવત્યગ્નિબલાપેક્ષિણી માત્રા||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ન ચ નાપેક્ષતે દ્રવ્યં; દ્રવ્યાપેક્ષયા ચ ત્રિભાગસૌહિત્યમર્ધસૌહિત્યં વા ગુરૂણામુપદિશ્યતે, લઘૂનામપિ ચ નાતિસૌહિત્યમગ્નેર્યુક્ત્યર્થમ્||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

માત્રાવદ્ધ્યશનમશિતમનુપહત્ય પ્રકૃતિં બલવર્ણસુખાયુષા યોજયત્યુપયોક્તારમવશ્યમિતિ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ભવન્તિ ચાત્ર- ગુરુ પિષ્ટમયં તસ્માત્તણ્ડુલાન્ પૃથુકાનપિ| ન જાતુ ભુક્તવાન્ ખાદેન્માત્રાં ખાદેદ્બુભુક્ષિતઃ||૯||

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11

વલ્લૂરં શુષ્કશાકાનિ શાલૂકાનિ બિસાનિ ચ| નાભ્યસેદ્ગૌરવાન્માંસં કૃશં નૈવોપયોજયેત્||૧૦|| કૂર્ચિકાંશ્ચ કિલાટાંશ્ચ શૌકરં ગવ્યમાહિષે| મત્સ્યાન્ દધિ ચ માષાંશ્ચ યવકાંશ્ચ ન શીલયેત્||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ષષ્ટિકાઞ્છાલિમુદ્ગાંશ્ચ સૈન્ધવામલકે યવાન્| આન્તરીક્ષં પયઃ સર્પિર્જાઙ્ગલં મધુ ચાભ્યસેત્||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

તચ્ચ નિત્યં પ્રયુઞ્જીત સ્વાસ્થ્યં યેનાનુવર્તતે| અજાતાનાં વિકારાણામનુત્પત્તિકરં ચ યત્||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

અત ઊર્ધ્વં શરીરસ્ય કાર્યમક્ષ્યઞ્જનાદિકમ્| સ્વસ્થવૃત્તિમભિપ્રેત્ય ગુણતઃ સમ્પ્રવક્ષ્યતે||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

સૌવીરમઞ્જનં નિત્યં હિતમક્ષ્ણોઃ પ્રયોજયેત્| પઞ્ચરાત્રેઽષ્ટરાત્રે વા સ્રાવણાર્થે રસાઞ્જનમ્||૧૫||

Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 18

ચક્ષુસ્તેજોમયં તસ્ય વિશેષાચ્છ્લેષ્મતો ભયમ્| તતઃ શ્લેષ્મહરં કર્મ હિતં દૃષ્ટેઃ પ્રસાદનમ્||૧૬|| દિવા તન્ન પ્રયોક્તવ્યં નેત્રયોસ્તીક્ષ્ણમઞ્જનમ્| વિરેકદુર્બલા દૃષ્ટિરાદિત્યં પ્રાપ્ય સીદતિ||૧૭|| તસ્માત્ સ્રાવ્યં નિશાયાં તુ ધ્રુવમઞ્જનમિષ્યતે|૧૮|

Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 20

યથા હિ કનકાદીનાં મલિનાં વિવિધાત્મનામ્||૧૮|| ધૌતાનાં નિર્મલા શુદ્ધિસ્તૈલચેલકચાદિભિઃ| એવં નેત્રેષુ મર્ત્યાનામઞ્જનાશ્ચ્યોતનાદિભિઃ||૧૯|| દૃષ્ટિર્નિરાકુલા ભાતિ નિર્મલે નભસીન્દુવત્|૨૦|

Adhikarana 16 (20-24) · Śloka 25

હરેણુકાં પ્રિયઙ્ગું ચ પૃથ્વીકાં કેશરં નખમ્||૨૦|| હ્રીવેરં ચન્દનં પત્રં ત્વગેલોશીરપદ્મકમ્| ધ્યામકં મધુકં માંસી ગુગ્ગુલ્વગુરુશર્કરમ્||૨૧|| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષલોધ્રત્વચઃ શુભાઃ| વન્યં સર્જરસં મુસ્તં શૈલેયં કમલોત્પલે||૨૨|| શ્રીવેષ્ટકં શલ્લકીં ચ શુકબર્હમથાપિ ચ| પિષ્ટ્વા લિમ્પેચ્છરેષીકાં તાં વર્તિં યવસન્નિભામ્||૨૩|| અઙ્ગુષ્ઠસમ્મિતાં કુર્યાદષ્ટાઙ્ગુલસમાં ભિષક્| શુષ્કાં નિગર્ભાં તાં વર્તિં ધૂમનેત્રાર્પિતાં નરઃ||૨૪|| સ્નેહાક્તામગ્નિસમ્પ્લુષ્ટાં પિબેત્ પ્રાયોગિકીં સુખામ્|૨૫|

Adhikarana 17 (25) · Śloka 26

વસાઘૃતમધૂચ્છિષ્ટૈર્યુક્તિયુક્તૈર્વરૌષધૈઃ||૨૫|| વર્તિં મધુરકૈઃ કૃત્વા સ્નૈહિકીં ધૂમમાચરેત્|૨૬|

Adhikarana 18 (26) · Śloka 27

શ્વેતા જ્યોતિષ્મતી ચૈવ હરિતાલં મનઃશિલા||૨૬|| ગન્ધાશ્ચાગુરુપત્રાદ્યા ધૂમં મૂર્ધવિરેચને |૨૭|

Adhikarana 19 (27-32) · Śloka 33

ગૌરવં શિરસઃ શૂલં પીનસાર્ધાવભેદકૌ||૨૭|| કર્ણાક્ષિશૂલં કાસશ્ચ હિક્કાશ્વાસૌ ગલગ્રહઃ| દન્તદૌર્બલ્યમાસ્રાવઃ શ્રોત્રઘ્રાણાક્ષિદોષજઃ||૨૮|| પૂતિર્ઘ્રાણાસ્યગન્ધશ્ચ દન્તશૂલમરોચકઃ| હનુમન્યાગ્રહઃ કણ્ડૂઃ ક્રિમયઃ પાણ્ડુતા મુખે||૨૯|| શ્લેષ્મપ્રસેકો વૈસ્વર્યં ગલશુણ્ડ્યુપજિહ્વિકા| ખાલિત્યં પિઞ્જરત્વં ચ કેશાનાં પતનં તથા||૩૦|| ક્ષવથુશ્ચાતિતન્દ્રા ચ બુદ્ધેર્મોહોઽતિનિદ્રતા| ધૂમપાનાત્ પ્રશામ્યન્તિ બલં ભવતિ ચાધિકમ્||૩૧|| શિરોરુહકપાલાનામિન્દ્રિયાણાં સ્વરસ્ય ચ| ન ચ વાતકફાત્માનો બલિનોઽપ્યૂર્ધ્વજત્રુજાઃ||૩૨|| ધૂમવક્ત્રકપાનસ્ય વ્યાધયઃ સ્યુઃ શિરોગતાઃ|૩૩|

Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 36

પ્રયોગપાને તસ્યાષ્ટૌ કાલાઃ સમ્પરિકીર્તિતાઃ||૩૩|| વાતશ્લેષ્મસમુત્ક્લેશઃ કાલેષ્વેષુ હિ લક્ષ્યતે| સ્નાત્વા ભુક્ત્વા સમુલ્લિખ્ય ક્ષુત્વા દન્તાન્નિઘૃષ્ય ચ| નાવનાઞ્જનનિદ્રાન્તે ચાત્મવાન્ ધૂમપો ભવેત્| તથા વાતકફાત્માનો ન ભવન્ત્યૂર્ધ્વજત્રુજાઃ||૩૫|| રોગાસ્તસ્ય તુ પેયાઃ સ્યુરાપાનાસ્ત્રિસ્ત્રયસ્ત્રયઃ|૩૬|

Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 38

પરં દ્વિકાલપાયી સ્યાદહ્નઃ કાલેષુ બુદ્ધિમાન્||૩૬|| પ્રયોગે, સ્નૈહિકે ત્વેકં, વૈરેચ્યં ત્રિચતુઃ પિબેત્| હૃત્કણ્ઠેન્દ્રિયસંશુદ્ધિર્લઘુત્વં શિરસઃ શમઃ||૩૭|| યથેરિતાનાં દોષાણાં સમ્યક્પીતસ્ય લક્ષણમ્|૩૮|

Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40

બાધિર્યમાન્ધ્યમૂકત્વં રક્તપિત્તં શિરોભ્રમમ્||૩૮|| અકાલે ચાતિપીતશ્ચ ધૂમઃ કુર્યાદુપદ્રવાન્| તત્રેષ્ટં સર્પિષઃ પાનં નાવનાઞ્જનતર્પણમ્||૩૯|| સ્નૈહિકં ધૂમજે દોષે વાયુઃ પિત્તાનુગો યદિ| શીતં તુ રક્તપિત્તે સ્યાચ્છ્લેષ્મપિત્તે વિરૂક્ષણમ્||૪૦||

Adhikarana 23 (41-45) · Śloka 46

પરં ત્વતઃ પ્રવક્ષ્યામિ ધૂમો યેષાં વિગર્હિતઃ| ન વિરિક્તઃ પિબેદ્ધૂમં ન કૃતે બસ્તિકર્મણિ||૪૧|| ન રક્તી ન વિષેણાર્તો ન શોચન્ન ચ ગર્ભિણી| ન શ્રમે ન મદે નામે ન પિત્તે ન પ્રજાગરે||૪૨|| ન મૂર્ચ્છાભ્રમતૃષ્ણાસુ ન ક્ષીણે નાપિ ચ ક્ષતે| ન મદ્યદુગ્ધે પીત્વા ચ ન સ્નેહં ન ચ માક્ષિકમ્||૪૩|| ધૂમં ન ભુક્ત્વા દધ્ના ચ ન રૂક્ષઃ ક્રુદ્ધ એવ ચ| ન તાલુશોષે તિમિરે શિરસ્યભિહિતે ન ચ||૪૪|| ન શઙ્ખકે ન રોહિણ્યાં ન મેહે ન મદાત્યયે| એષુ ધૂમમકાલેષુ મોહાત્ પિબતિ યો નરઃ||૪૫|| રોગાસ્તસ્ય પ્રવર્ધન્તે દારુણા ધૂમવિભ્રમાત્|૪૬|

Adhikarana 24 (46-47) · Śloka 48

ધૂમયોગ્યઃ પિબેદ્દોષે શિરોઘ્રાણાક્ષિસંશ્રયે||૪૬|| ઘ્રાણેનાસ્યેન કણ્ઠસ્થે મુખેન ઘ્રાણપો વમેત્| આસ્યેન ધૂમકવલાન્ પિબન્ ઘ્રાણેન નોદ્વમેત્||૪૭|| પ્રતિલોમં ગતો હ્યાશુ ધૂમો હિંસ્યાદ્ધિ ચક્ષુષી|૪૮|

Adhikarana 25 (48) · Śloka 49

ઋજ્વઙ્ગચક્ષુસ્તચ્ચેતાઃ સૂપવિષ્ટસ્ત્રિપર્યયમ્||૪૮|| પિબેચ્છિદ્રં પિધાયૈકં નાસયા ધૂમમાત્મવાન્|૪૯|

Adhikarana 26 (49-50) · Śloka 51

ચતુર્વિંશતિકં નેત્રં સ્વાઙ્ગુલીભિર્વિરેચને||૪૯|| દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલં સ્નેહે પ્રયોગેઽધ્યર્ધમિષ્યતે| ઋજુ ત્રિકોષાફલિતં કોલાસ્થ્યગ્રપ્રમાણિતમ્||૫૦|| બસ્તિનેત્રસમદ્રવ્યં ધૂમનેત્રં પ્રશસ્યતે|૫૧|

Adhikarana 27 (51) · Śloka 52

દૂરાદ્વિનિર્ગતઃ પર્વચ્છિન્નો નાડીતનૂકૃતઃ||૫૧|| નેન્દ્રિયં બાધતે ધૂમો માત્રાકાલનિષેવિતઃ|૫૨|

Adhikarana 28 (52-55) · Śloka 56

યદા ચોરશ્ચ કણ્ઠશ્ચ શિરશ્ચ લઘુતાં વ્રજેત્||૫૨|| કફશ્ચ તનુતાં પ્રાપ્તઃ સુપીતં ધૂમમાદિશેત્| અવિશુદ્ધઃ સ્વરો યસ્ય કણ્ઠશ્ચ સકફો ભવેત્||૫૩|| સ્તિમિતો મસ્તકશ્ચૈવમપીતં ધૂમમાદિશેત્| તાલુ મૂર્ધા ચ કણ્ઠશ્ચ શુષ્યતે પરિતપ્યતે||૫૪|| તૃષ્યતે મુહ્યતે જન્તૂ રક્તં ચ સ્રવતેઽધિકમ્| શિરશ્ચ ભ્રમતેઽત્યર્થં મૂર્ચ્છા ચાસ્યોપજાયતે||૫૫|| ઇન્દ્રિયાણ્યુપતપ્યન્તે ધૂમેઽત્યર્થં નિષેવિતે|૫૬|

Adhikarana 29 (56-62) · Śloka 63

વર્ષે વર્ષેઽણુતૈલં ચ કાલેષુ ત્રિષુ ના ચરેત્||૫૬|| પ્રાવૃટ્શરદ્વસન્તેષુ ગતમેઘે નભસ્તલે| નસ્યકર્મ યથાકાલં યો યથોક્તં નિષેવતે||૫૭|| ન તસ્ય ચક્ષુર્ન ઘ્રાણં ન શ્રોત્રમુપહન્યતે| ન સ્યુઃ શ્વેતા ન કપિલાઃ કેશાઃ શ્મશ્રૂણિ વા પુનઃ||૫૮|| ન ચ કેશાઃ પ્રમુચ્યન્તે વર્ધન્તે ચ વિશેષતઃ| મન્યાસ્તમ્ભઃ શિરઃશૂલમર્દિતં હનુસઙ્ગ્રહઃ||૫૯|| પીનસાર્ધાવભેદૌ ચ શિરઃકમ્પશ્ચ શામ્યતિ| સિરાઃ શિરઃકપાલાનાં સન્ધયઃ સ્નાયુકણ્ડરાઃ||૬૦|| નાવનપ્રીણિતાશ્ચાસ્ય લભન્તેઽભ્યધિકં બલમ્| મુખં પ્રસન્નોપચિતં સ્વરઃ સ્નિગ્ધઃ સ્થિરો મહાન્||૬૧|| સર્વેન્દ્રિયાણાં વૈમલ્યં બલં ભવતિ ચાધિકમ્| ન ચાસ્ય રોગાઃ સહસા પ્રભવન્ત્યૂર્ધ્વજત્રુજાઃ||૬૨|| જીર્યતશ્ચોત્તમાઙ્ગેષુ જરા ન લભતે બલમ્|૬૩|

Adhikarana 30 (63-70) · Śloka 71

ચન્દનાગુરુણી પત્રં દાર્વીત્વઙ્મધુકં બલામ્||૬૩|| પ્રપૌણ્ડરીકં સૂક્ષ્મૈલાં વિડઙ્ગં બિલ્વમુત્પલમ્| હ્રીબેરમભયં વન્યં ત્વઙ્મુસ્તં સારિવાં સ્થિરામ્||૬૪|| જીવન્તીં પૃશ્નિપર્ણીં ચ સુરદારુ શતાવરીમ્| હરેણું બૃહતીં વ્યાઘ્રીં સુરભીં પદ્મકેશરમ્||૬૫|| વિપાચયેચ્છતગુણે માહેન્દ્રે વિમલેઽમ્ભસિ| તૈલાદ્દશગુણં શેષં કષાયમવતારયેત્||૬૬|| તેન તૈલં કષાયેણ દશકૃત્વો વિપાચયેત્| અથાસ્ય દશમે પાકે સમાંશં છાગલં પયઃ||૬૭|| દદ્યાદેષોઽણુતૈલસ્ય નાવનીયસ્ય સંવિધિઃ| અસ્ય માત્રાં પ્રયુઞ્જીત તૈલસ્યાર્ધપલોન્મિતામ્||૬૮|| સ્નિગ્ધસ્વિન્નોત્તમાઙ્ગસ્ય પિચુના નાવનૈસ્ત્રિભિઃ| ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાચ્ચ સપ્તાહમેતત્ કર્મ સમાચરેત્||૬૯|| નિવાતોષ્ણસમાચારી હિતાશી નિયતેન્દ્રિયઃ| તૈલમેતત્ત્રિદોષઘ્નમિન્દ્રિયાણાં બલપ્રદમ્||૭૦|| પ્રયુઞ્જાનો યથાકાલં યથોક્તાનશ્નુતે ગુણાન્|૭૧|

Adhikarana 31 (71-75) · Śloka 76

આપોથિતાગ્રં દ્વૌ કાલૌ કષાયકટુતિક્તકમ્||૭૧|| ભક્ષયેદ્દન્તપવનં દન્તમાંસાન્યબાધયન્| નિહન્તિ ગન્ધં વૈરસ્યં જિહ્વાદન્તાસ્યજં મલમ્||૭૨|| નિષ્કૃષ્ય રુચિમાધત્તે સદ્યો દન્તવિશોધનમ્| કરઞ્જકરવીરાર્કમાલતીકકુભાસનાઃ||૭૩|| શસ્યન્તે દન્તપવને યે ચાપ્યેવંવિધા દ્રુમાઃ| સુવર્ણરૂપ્યતામ્રાણિ ત્રપુરીતિમયાનિ ચ||૭૪|| જિહ્વાનિર્લેખનાનિ સ્યુરતીક્ષ્ણાન્યનૃજૂનિ ચ| જિહ્વામૂલગતં યચ્ચ મલમુચ્છ્વાસરોધિ ચ||૭૫|| દૌર્ગન્ધ્યં ભજતે તેન તસ્માજ્જિહ્વાં વિનિર્લિખેત્|૭૬|

Adhikarana 32 (76-77) · Śloka 77

ધાર્યાણ્યાસ્યેન વૈશદ્યરુચિસૌગન્ધ્યમિચ્છતા||૭૬|| જાતીકટુકપૂગાનાં લવઙ્ગસ્ય ફલાનિ ચ| કક્કોલસ્ય ફલં પત્રં તામ્બૂલસ્ય શુભં તથા| તથા કર્પૂરનિર્યાસઃ સૂક્ષ્મૈલાયાઃ ફલાનિ ચ||૭૭||

Adhikarana 33 (78-89) · Śloka 89

હન્વોર્બલં સ્વરબલં વદનોપચયઃ પરઃ| સ્યાત્ પરં ચ રસજ્ઞાનમન્ને ચ રુચિરુત્તમા||૭૮|| ન ચાસ્ય કણ્ઠશોષઃ સ્યાન્નૌષ્ઠયોઃ સ્ફુટનાદ્ભયમ્| ન ચ દન્તાઃ ક્ષયં યાન્તિ દૃઢમૂલા ભવન્તિ ચ||૭૯|| ન શૂલ્યન્તે ન ચામ્લેન હૃષ્યન્તે ભક્ષયન્તિ ચ| પરાનપિ ખરાન્ ભક્ષ્યાંસ્તૈલગણ્ડૂષધારણાત્||૮૦|| નિત્યં સ્નેહાર્દ્રશિરસઃ શિરઃશૂલં ન જાયતે| ન ખાલિત્યં ન પાલિત્યં ન કેશાઃ પ્રપતન્તિ ચ||૮૧|| બલં શિરઃકપાલાનાં વિશેષેણાભિવર્ધતે| દૃઢમૂલાશ્ચ દીર્ઘાશ્ચ કૃષ્ણાઃ કેશા ભવન્તિ ચ||૮૨|| ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસીદન્તિ સુત્વગ્ભવતિ ચાનનમ્ | નિદ્રાલાભઃ સુખં ચ સ્યાન્મૂર્ધ્નિ તૈલનિષેવણાત્||૮૩|| ન કર્ણરોગા વાતોત્થા ન મન્યાહનુસઙ્ગ્રહઃ| નોચ્ચૈઃ શ્રુતિર્ન બાધિર્યં સ્યાન્નિત્યં કર્ણતર્પણાત્||૮૪|| સ્નેહાભ્યઙ્ગાદ્યથા કુમ્ભશ્ચર્મ સ્નેહવિમર્દનાત્| ભવત્યુપાઙ્ગાદક્ષશ્ચ દૃઢઃ ક્લેશસહો યથા||૮૫|| તથા શરીરમભ્યઙ્ગાદ્દૃઢં સુત્વક્ ચ જાયતે| પ્રશાન્તમારુતાબાધં ક્લેશવ્યાયામસંસહમ્||૮૬|| સ્પર્શનેઽભ્યધિકો વાયુઃ સ્પર્શનં ચ ત્વગાશ્રિતમ્| ત્વચ્યશ્ચ પરમભ્યઙ્ગસ્તસ્માત્તં શીલયેન્નરઃ||૮૭|| ન ચાભિઘાતાભિહતં ગાત્રમભ્યઙ્ગસેવિનઃ| વિકારં ભજતેઽત્યર્થં બલકર્મણિ વા ક્વચિત્||૮૮|| સુસ્પર્શોપચિતાઙ્ગશ્ચ બલવાન્ પ્રિયદર્શનઃ| ભવત્યભ્યઙ્ગનિત્યત્વાન્નરોઽલ્પજર એવ ચ||૮૯||

Adhikarana 34 (90-92) · Śloka 92

ખરત્વં સ્તબ્ધતા રૌક્ષ્યં શ્રમઃ સુપ્તિશ્ચ પાદયોઃ| સદ્ય એવોપશામ્યન્તિ પાદાભ્યઙ્ગનિષેવણાત્||૯૦|| જાયતે સૌકુમાર્યં ચ બલં સ્થૈર્યં ચ પાદયોઃ| દૃષ્ટિઃ પ્રસાદં લભતે મારુતશ્ચોપશામ્યતિ||૯૧|| ન ચ સ્યાદ્ગૃધ્રસીવાતઃ પાદયોઃ સ્ફુટનં ન ચ| ન સિરાસ્નાયુસઙ્કોચઃ પાદાભ્યઙ્ગેન પાદયોઃ||૯૨||

Adhikarana 35 (93-94) · Śloka 94

દૌર્ગન્ધ્યં ગૌરવં તન્દ્રાં કણ્ડૂં મલમરોચકમ્| સ્વેદબીભત્સતાં હન્તિ શરીરપરિમાર્જનમ્||૯૩|| પવિત્રં વૃષ્યમાયુષ્યં શ્રમસ્વેદમલાપહમ્ | શરીરબલસન્ધાનં સ્નાનમોજસ્કરં પરમ્||૯૪||

Adhikarana 36 (95-102) · Śloka 102

કામ્યં યશસ્યમાયુષ્યમલક્ષ્મીઘ્નં પ્રહર્ષણમ્| શ્રીમત્ પારિષદં શસ્તં નિર્મલામ્બરધારણમ્||૯૫|| વૃષ્યં સૌગન્ધ્યમાયુષ્યં કામ્યં પુષ્ટિબલપ્રદમ્| સૌમનસ્યમલક્ષ્મીઘ્નં ગન્ધમાલ્યનિષેવણમ્||૯૬|| ધન્યં મઙ્ગલ્યમાયુષ્યં શ્રીમદ્વ્યસનસૂદનમ્| હર્ષણં કામ્યમોજસ્યં રત્નાભરણધારણમ્||૯૭|| મેધ્યં પવિત્રમાયુષ્યમલક્ષ્મીકલિનાશનમ્| પાદયોર્મલમાર્ગાણાં શૌચાધાનમભીક્ષ્ણશઃ||૯૮|| પૌષ્ટિકં વૃષ્યમાયુષ્યં શુચિ રૂપવિરાજનમ્| કેશશ્મશ્રુનખાદીનાં કલ્પનં સમ્પ્રસાધનમ્||૯૯|| ચક્ષુષ્યં સ્પર્શનહિતં પાદયોર્વ્યસનાપહમ્| બલ્યં પરાક્રમસુખં વૃષ્યં પાદત્રધારણમ્||૧૦૦|| ઈતેઃ પ્રશમનં બલ્યં ગુપ્ત્યાવરણશઙ્કરમ્| ઘર્માનિલરજોમ્બુઘ્નં છત્રધારણમુચ્યતે||૧૦૧|| સ્ખલતઃ સમ્પ્રતિષ્ઠાનં શત્રૂણાં ચ નિષૂદનમ્| અવષ્ટમ્ભનમાયુષ્યં ભયઘ્નં દણ્ડધારણમ્||૧૦૨||

Adhikarana 37 (103) · Śloka 103

નગરી નગરસ્યેવ રથસ્યેવ રથી યથા| સ્વશરીરસ્ય મેધાવી કૃત્યેષ્વવહિતો ભવેત્||૧૦૩||

Adhikarana 38 (104) · Śloka 104

ભવતિ ચાત્ર- વૃત્ત્યુપાયાન્નિષેવેત યે સ્યુર્ધર્માવિરોધિનઃ| શમમધ્યયનં ચૈવ સુખમેવં સમશ્નુતે||૧૦૪||

Adhikarana 39 (105-111) · Śloka 111

તત્ર શ્લોકાઃ- માત્રા દ્રવ્યાણિ માત્રાં ચ સંશ્રિત્ય ગુરુલાઘવમ્| દ્રવ્યાણાં ગર્હિતોઽભ્યાસો યેષાં, યેષાં ચ શસ્યતે||૧૦૫|| અઞ્જનં ધૂમવર્તિશ્ચ ત્રિવિધા વર્તિકલ્પના| ધૂમપાનગુણાઃ કાલાઃ પાનમાનં ચ યસ્ય યત્||૧૦૬|| વ્યાપત્તિચિહ્નં ભૈષજ્યં ધૂમો યેષાં વિગર્હિતઃ| પેયો યથા યન્મયં ચ નેત્રં યસ્ય ચ યદ્વિધમ્||૧૦૭|| નસ્યકર્મગુણા નસ્તઃકાર્યં યચ્ચ યથા યદા| ભક્ષયેદ્દન્તપવનં યથા યદ્યદ્ગુણં ચ યત્||૧૦૮|| યદર્થં યાનિ ચાસ્યેન ધાર્યાણિ કવલગ્રહે| તૈલસ્ય યે ગુણા દિષ્ટાઃ શિરસ્તૈલગુણાશ્ચ યે||૧૦૯|| કર્ણતૈલે તથાઽભ્યઙ્ગે પાદાભ્યઙ્ગેઽઙ્ગમાર્જને| સ્નાને વાસસિ શુદ્ધે ચ સૌગન્ધ્યે રત્નધારણે||૧૧૦|| શૌચે સંહરણે લોમ્નાં પાદત્રચ્છત્રધારણે| ગુણા માત્રાશિતીયેઽસ્મિંસ્તથોક્તા દણ્ડધારણે||૧૧૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને માત્રાશિતીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૫||