5. mātrāśitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||

ਦ੍ਵਿਤਯਮਿਹ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਯਦਾਤੁਰਵ੍ਯਾਧਿਹਰਣਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਰਕ੍ਸਣਂ ਚ; ਯਦਾਹ- ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਪਰਾਯਣਮ੍ (ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤਿ; ਤੇਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਦ੍ਵਾਰਾਤੁਰਰਕ੍ਸਣਂ ਭੇਸਜਚਤੁਸ੍ਕਮਭਿਧਾਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਚਤੁਸ੍ਕੋਭਿਧਾਤਵ੍ਯਃ; ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਪਰਿਪਾਲਨਹੇਤੁਸੁ ਮਾਤ੍ਰਾਵਦਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ; ਯਦਾਹ- ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਮੂਲਮਾਹਾਰੋ ਬਲਵਰ੍ਣੌਜਸਾਂ ਚ (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੧) ਇਤਿ; ਤਚ੍ਚੇਹ ਮਾਤ੍ਰਾਵਦਨ੍ਨਂ ਵਿਧੀਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯ ਏਵਾਭਿਧੀਯਤੇ| ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤ੍ਯੋਧ੍ਯਾਯੋ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਃ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਧ੍ਯਾਯਾਦੌ ‘ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ’ ਇਤਿ ਪਦਮਨੁਸ਼੍ਰੂਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ‘ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀਯਃ’ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਣਯਨੇ ਕਸ੍ਟੋਚ੍ਚਾਰਣਭਯਾਤ੍ਤਦਰ੍ਥਪਰਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਯਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਕਤਾ; ਯਥਾ “ਨਵੇਗਾਨ੍ਧਾਰਣੀਯ” (ਸੂ.ਅ.੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਆਹਾਰਮਾਤ੍ਰਾ ਪੁਨਰਗ੍ਨਿਬਲਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ||੩||

ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਦਨ੍ਨਮਸ਼ਿਤੁਂ ਭੋਕ੍ਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ, ਯਦਿ ਵਾ ਮਾਤ੍ਰਯਾਸ਼ਿਤੁਂ ਭੋਕ੍ਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਤਤ੍ਰੇਹ ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਨਪਾਯਿਪਰਿਮਾਣਮ੍| ਅਸ਼ਿਰਯਮਿਹਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਖਾਦ੍ਯਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯਲੇਹ੍ਯਪੇਯਾਨਾਮਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਤੇਨ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਖਾਦ੍ਯਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯਲੇਹ੍ਯਪੇਯਾਨਾਂ ਮਾਤ੍ਰਯਾਭ੍ਯਵਹਰਣਂ ਨੋਕ੍ਤਮਿਤਿ ਯਚ੍ਚੋਚ੍ਯਤੇ, ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਦਸ੍ਟਸ਼੍ਚਾਯਮਸ਼ਿਃ ਖਾਦ੍ਯਾਦ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰੇ; ਯਥਾ- ਦਸ਼ਮੂਲਹਰੀਤਕ੍ਯਾਂ- “ਏਕਾਭਯਾਂ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਤਤਸ਼੍ਚ ਲੇਹਾਚ੍ਛੁਕ੍ਤਿਂ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੧੨); ਤਥਾ- “ਕ੍ਸੀਰਾਸ਼ੀ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਇਤਸ਼੍ਚਾਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮਸ਼ਿਰਯਂ ਸਰ੍ਵਾਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਯੇਨੈਤਦ੍ਵਿਵਰਣਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੈਵ ਕਤਮ੍- ਆਹਾਰਮਾਤ੍ਰਾ ਪੁਨਰਿਤਿ, ਨ ਪੁਨਰਸ਼ਿਤਮਾਤ੍ਰਾ ਪੁਨਰਿਤਿ| ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ- ਆਹਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨੇਰ੍ਬਲਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਂ ਮਧ੍ਯਮਲ੍ਪਂ ਵਾਪੇਕ੍ਸ੍ਯੋਤ੍ਕਸ੍ਟਾ ਮਧ੍ਯਾਲ੍ਪਾ ਵਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਗ੍ਨਿਬਲਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ| ਪੁਨਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭੇਸਜਾਦਿਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਾਤ੍ਰਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਯਤਿ; ਤੇਨ ਨ ਸਰ੍ਵਮਾਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਬਲਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ; ਯਤੋ ਭੇਸਜਮਾਤ੍ਰਾ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁਰਬਲਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ, ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ੍ਯ ਤੁ ਦੋਸਕ੍ਸਯਾਗ੍ਨਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਸ਼੍ਰਮਕ੍ਲਮਾਦ੍ਯਨੁਤ੍ਪਾਦਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ, ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਯਿਤਵ੍ਯਾ| ਯਦਿ ਵਾ ਪੁਨਃਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੌਨਃਪੁਨ੍ਯੇ, ਤੇਨਾਹਾਰਮਾਤ੍ਰਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰਗ੍ਨਿਬਲਮਪੇਕ੍ਸਤੇ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁਰੁਸੇ ਏਕਦਾ ਯਾਗ੍ਨਿਬਲੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਿਤਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸਾ ਨ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਭਵਤਿ, ਯਤ ਤੁਭੇਦੇਨ ਵਯੋਭੇਦੇਨ ਚ ਤਸ੍ਯੈਵਾਗ੍ਨਿਃ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਵਦ੍ਧੋ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਯੌਵਨੇ ਚ, ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਨ੍ਦੋ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯੇ ਚ; ਤੇਨਾਗ੍ਨਿਬਲਭੇਦਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਯੇਕਰੂਪਾ ਨ ਭਵਤਿ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਕਾਲਭਵਮਗ੍ਨਿਬਲਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਪਿ ਭਿਦ੍ਯਤ ਇਤਿ||੩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ਯਾਵਦ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯਾਸ਼ਨਮਸ਼ਿਤਮਨੁਪਹਤ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਯਥਾਕਾਲਂ ਜਰਾਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਤਾਵਦਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਂ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਂ ਭਵਤਿ||੪||

ਅਗ੍ਨਿਬਲਾਪੇਕ੍ਸਿਤ੍ਵਮੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਯਾਵਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਵਦਿਤਿ ਯਾਵਤ੍ਪਰਿਮਾਣਮ੍| ਹਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹੇਤੌ| ਅਸ੍ਯੇਤਿ ਭੋਕ੍ਤੁਃ| ਅਸ਼ਨਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਪਿ ਭੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਸ਼ਿਤਂ ਭੁਕ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸਾਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਮ੍| ਅਨੁਪਹਤ੍ਯ ਵਿਕਾਰਮਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾਕਾਲਮਿਤਿ ਨਿਸ਼ਾਸ਼ੇਸੇ| ਤਾਵਦਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਸ਼ਤਿ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਸ੍ਯੇਤਿ ਗ੍ਰਹਣਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੇਨ ਯਸ੍ਯੈਵ ਯਾਵਤੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਾ, ਤਸ੍ਯੈਵ ਸਾ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਾ ਨਾਨ੍ਯੇਸਾਂ, ਪ੍ਰਤਿਪੁਰੁਸਮਗ੍ਨਿਬਲਸ੍ਯ ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਪੁਰੁਸੇ ਕਾਲਾਦਿਭੇਦੇਨਾਗ੍ਨਿਬਲਭੇਦੋ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯੇਕਪੁਰੁਸ ਏਕਮਾਤ੍ਰਾਮਵਧਾਰ੍ਯ ਕਿਯਨ੍ਤਮਪਿ ਕਾਲਂ ਤਯੈਵ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਅਗ੍ਨਿਬਲਭੇਦਹੇਤ੍ਵਭਾਵੇ ਸਤਿ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਾਤ੍ਰੇਯਤ੍ਤਾ; ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚੇਹ ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਵਦਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯਥਾ, ਤਾਵਚ੍ਛਬ੍ਦੇਨਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਸ਼ਨਵਾਚਿਨਾ ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਗੁਣਵਾਚਿਨਃ ਸਾਮਾਨਾਧਿਕਰਣ੍ਯਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਕਤਿਮਨੁਪਹਤ੍ਯੇਤਿ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਨ ਹ੍ਯਾਹਾਰੋ ਯੋ ਯਥਾਕਾਲਂ ਜਰਾਂ ਯਾਤਿ ਸ ਮਾਤ੍ਰਾਦੋਸਾਦ੍ਵਿਕਾਰਂ ਕਰੋਤਿ, ਕਰੋਤਿ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਦੋਸਾਤ੍; ਯਥਾ ਮਨ੍ਦਕਲਕੁਚਾਦਯੋ ਯਥਾਕਾਲਂ ਜਰਾਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੋਪਿ ਦੋਸਜਨਕਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ; ਨ ਤਾਵਤਾਪਿ ਤਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੁਸ੍ਯਤਿ, ਯਥਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਕੁਕ੍ਸੀਯੇ- “ਨ ਚ ਕੇਵਲਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਤ੍ਤ੍ਵਾਦੇਵਾਹਾਰਸ੍ਯ ਕਤ੍ਸ੍ਨਮਾਹਾਰਫਲਸੌਸ੍ਠਵਮਵਾਪ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਂ, ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਾਮਸ੍ਟਾਨਾਮਾਹਾਰਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਯਤਨਾਨਾਂ ਭਿਨ੍ਨਫਲਤ੍ਵਾਤ੍” (ਵਿ.ਅ.੨) ਇਤਿ| ਨੈਵਂ, ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਹਿ ਮਾਤ੍ਰਾ ਰਸਵਿਮਾਨੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ- ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਰੂਪਾ, ਪਰਿਗ੍ਰਹਰੂਪਾ ਚ; ਤਤ੍ਰ ਸਮੁਦਿਤਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ ਪਰਿਮਾਣਂ ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਃ, ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਾਦੀਨਾਮਾਹਾਰਾਵਯਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਗ੍ਰਹਣਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ; ਤੇਨ ਯਤ੍ਰਾਹਾਰਸਮੁਦਾਯਪਰਿਮਾਣਂ ਸਮੁਚਿਤਮੇਵ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਆਹਾਰਾਵਯਵਾਨਾਂ ਤੁ ਮਧੁਰਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਹਿਤਾਨਾਮਪ੍ਯਯਥੋਕ੍ਤਮਾਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤ੍ਰਾਹਾਰਾਵਯਵਮਾਤ੍ਰਾਵੈਸਮ੍ਯਾਦ੍ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ, ਅਯਥਾਕਾਲਂ ਜਰਾਗਮਨਂ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਦੁਕ੍ਤਂ- ਪ੍ਰਕਤਿਮਨੁਪਹਤ੍ਯੇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ‘ਅਸ੍ਯ’ ਇਤਿ, ‘ਅਸ਼ਨਮ੍’ ਇਤਿ, ਅਸ਼ਿਤਮ੍ ਇਤਿ ਚ ਪਦਤ੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਕਰਣਾਦੇਵ ਲਭ੍ਯਤੇ; ਯਤ੍ ਪੁਨਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੇਨ, ਅਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨੇਨ ਪਰੀਕ੍ਸਕੋ ਭੋਕ੍ਤਾਧਿਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਅਸ਼ਨਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਮਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਕਤਿਕਰਣਸਂਯੋਗਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਿਰੁਦ੍ਧਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਸ਼ਿਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਯਥਾਵਿਧਿਭੋਜਨਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਤਦੇਵਂ ਸਰ੍ਵਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨ ਆਹਾਰੋ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਨੁਚ੍ਯਤੇ||੪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਮੁਦ੍ਗਲਾਵਕਪਿਞ੍ਜਲੈਣਸ਼ਸ਼ਸ਼ਰਭਸ਼ਮ੍ਬਰਾਦੀਨ੍ਯਾਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪ੍ਰਕਤਿਲਘੂਨ੍ਯਪਿ ਮਾਤ੍ਰਾਪੇਕ੍ਸੀਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਪਿਸ੍ਟੇਕ੍ਸੁਕ੍ਸੀਰਵਿਕਤਿਤਿਲਮਾਸਾਨੂਪੌਦਕਪਿਸ਼ਿਤਾਦੀਨ੍ਯਾਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪ੍ਰਕਤਿਗੁਰੂਣ੍ਯਪਿ ਮਾਤ੍ਰਾਮੇਵਾਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ||੫||

ਮਾਤ੍ਰਾਲਕ੍ਸਣਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋਪਯੋਗਿਨਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦੇਨ ਮਾਤ੍ਰਾਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਲਘੁਵਰ੍ਗ ਏਵ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਪਥ੍ਯਤਮਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਦੌ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਰਾਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਪਿਞ੍ਜਲੋ ਗੌਰਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ, ਏਣਃ ਕਸ੍ਣਸਾਰਃ, ਸ਼ਰਭੋ ਮਹਾਸ਼ਙ੍ਗੀ ਹਰਿਣਃ, ਸ਼ਮ੍ਬਰਸ੍ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧੌ “ਸ਼ੀਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਗੁਰੁਃ ਸ੍ਵਾਦੁਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੭) ਇਤਿ ਸਸ੍ਟਿਕਗੁਣਕਥਨੇ “ਅਗੁਰੁਃ” ਇਤ੍ਯਕਾਰਪ੍ਰਸ਼੍ਲੇਸੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨੇਹ ਸਸ੍ਟਿਕਸ੍ਯ ਲਘੁਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਂ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਅਪਿ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਲਘੂਨਿ ਕਰਣਲਘੂਨਿ ਚ ਲਾਜਾਦੀਨਿ ਮਾਤ੍ਰਾਪੇਕ੍ਸੀਣਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਪ੍ਰਕਤਿਗੁਰੂਣ੍ਯਪੀਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਂਸ੍ਕਾਰਗੁਰੁਸ਼ਕ੍ਤੁਪਿਣ੍ਡਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਰਵਾਚੀ, ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਾਦਿਗਣਾਭਾਵਾਤ੍| ਵਿਕਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਿਸ੍ਟੇਕ੍ਸੁਕ੍ਸੀਰੈਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਕ੍ਸੀਰਵਿਕਤਿਃ ਕ੍ਸੀਰਕਤਾ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਃ; ਪਿਸ਼ਿਤਮਾਨੂਪੌਦਕਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ਨ ਚੈਵਮੁਕ੍ਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਗੁਰੁਲਾਘਵਮਕਾਰਣਂ ਮਨ੍ਯੇਤ, ਲਘੂਨਿ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਗੁਣਬਹੁਲਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਪਥ੍ਵੀਸੋਮਗੁਣਬਹੁਲਾਨੀਤਰਾਣਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਗੁਣਾਦਪਿ ਲਘੂਨ੍ਯਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਸ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ਯਲ੍ਪਦੋਸਾਣਿ ਚੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇਪਿ ਸੌਹਿਤ੍ਯੋਪਯੁਕ੍ਤਾਨਿ, ਗੁਰੂਣਿ ਪੁਨਰ੍ਨਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਸ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍, ਅਤਸ਼੍ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਦੋਸਵਨ੍ਤਿ ਸੌਹਿਤ੍ਯੋਪਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਗ੍ਨਿਬਲਾਤ੍; ਸੈਸਾ ਭਵਤ੍ਯਗ੍ਨਿਬਲਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ ਮਾਤ੍ਰਾ||੬||

ਨਨੁ, ਯਦਿ ਲਘੁ ਹਿਤਮਪਿ ਸ੍ਵਗੁਣਕਰਣੇ ਮਾਤ੍ਰਾਮਪੇਕ੍ਸਤੇ, ਗੁਰੁ ਚਾਹਿਤਮਪਿ ਮਾਤ੍ਰਾਪਰਿਗਹੀਤਂ ਹਿਤਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤ੍ ਕਿਂ ਗੌਰਵਲਾਘਵੋਪਦੇਸ਼ੇਨੇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ- ਨ ਚੈਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਘੂਨਿ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਗੁਣਬਹੁਲਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਦੀਪਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤਥਾਵਿਧਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਭਾਵਾਤ੍ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨ੍ਯੋਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਦੀਪਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਗੁਣਬਹੁਲਾਨੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਲ੍ਲਘੂਨਿ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਤਾਵਦਗ੍ਨਿਂ ਦੀਪਯਨ੍ਤਿ; ਸ੍ਵਗੁਣਾਦਪਿ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਸ੍ਵਭਾਵਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇ ਸਮਾਨੇਪਿ ਲਘੁਗੁਰੁਦ੍ਰਵ੍ਯਯੋਰ੍ਲਘੁਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਅਲ੍ਪਦੋਸਾਣਿ ਚੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇਪਿ ਸੌਹਿਤ੍ਯੋਪਯੁਕ੍ਤਾਨਿ; ਸੌਹਿਤ੍ਯਂ ਮਾਤ੍ਰਾਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਤਪ੍ਤਿਃ| ਗੁਰੂਣੀਤ੍ਯਾਦੌ ਪੁਨਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵਿਰੋਧਾਰ੍ਥੇ ਨਞ੍, ਅਸਿਤਮਿਤਿ ਯਥਾ; ਤੇਨਾਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਅਗ੍ਨਿਵਿਰੁਦ੍ਧਪਥ੍ਵੀਤੋਯਗੁਣਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਅਨ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍’ ਇਤਿਪਾਠਪਕ੍ਸੇਪ੍ਯਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਵਚਨ ਏਵ, ਤੇਨ ਤਥਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਅਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਮਾਤ੍ਰਾਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇ ਗੁਰੌ ਗਰੀਯਾਂਸਂ ਦੋਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨਨੁ, ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਕੇਚਨ ਭਾਰਿਕਾਦਯਃ ਪੁਰੁਸਾ ਸੌਹਿਤ੍ਯੋਪਯੁਕ੍ਤਗੁਰੁਦ੍ਰਵ੍ਯਾਹਾਰੇਪਿ ਨਿਰ੍ਦੋਸਾਃ, ਤਤ੍ ਕਿਮੁਚ੍ਯਤੇਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਦੋਸਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ- ਅਨ੍ਯਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਕਤਮਗ੍ਨਿਬਲਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਗ੍ਨਿਬਲਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਾਲਾਹਿਤਬਲੋਗ੍ਨਿਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਧਿਕਗੁਰੁਦ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਸਮੋ ਭਵਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਪਕ੍ਤਾ ਭਵਤਿ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਰੁਕ੍ਸਮਃ” (ਸੂ.ਅ.੬) ਇਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਹਿਤਬਲੋ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਨਿਤਰਾਂ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤੀਤ੍ਯਯਮੇਵ ਪ੍ਰਧਾਨਪਰਿਗ੍ਰਹਾਦੁਕ੍ਤਃ| ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਤਿ ਚਾਗ੍ਨਿਬਲਾਦਿਤਿ ਹੇਤੁਦ੍ਵਯਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਮੇਵਂ ਸਤਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਪੇਕ੍ਸਿਣ੍ਯਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰਾ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਕਰਣਵਿਰੁਦ੍ਧੋਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਮਰ੍ਥਂ ਨ੍ਯਾਯਸਮ੍ਪਾਦਿਤਮੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਸੈਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੇਤਿ ਅਗ੍ਨਿਬਲਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਾ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਏਸੇਤਿ ਨ੍ਯਾਯੇਨਾਗ੍ਨ੍ਯਪੇਕ੍ਸਿਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਵਾਹਿਤਾ||੬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ਨ ਚ ਨਾਪੇਕ੍ਸਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ; ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚ ਤ੍ਰਿਭਾਗਸੌਹਿਤ੍ਯਮਰ੍ਧਸੌਹਿਤ੍ਯਂ ਵਾ ਗੁਰੂਣਾਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ, ਲਘੂਨਾਮਪਿ ਚ ਨਾਤਿਸੌਹਿਤ੍ਯਮਗ੍ਨੇਰ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍||੭||

ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਗ੍ਨਿਬਲਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਤਤ੍ ਕਸ੍ਮਾਦੇਕਰੂਪ ਏਵਾਗ੍ਨੌ ਲਘੂਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਭੂਯਸੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਭਵਤਿ, ਗੁਰੂਣਾਂ ਤਤਸ੍ਤ੍ਰਿਭਾਗੋਚਿਤਾ ਅਰ੍ਧਾ ਵੇਤ੍ਯਾਹ- ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਪੇਕ੍ਸਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਰਿਭਾਗਸੌਹਿਤ੍ਯਂ ਮਨਾਗ੍ਗੁਰੁਭਿਃ| ਏਵਂ ਗੌਰਵਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਾਦਨ੍ਯਦਪਿ ਕਲ੍ਪਨੀਯਮ੍| ਲਘੂਨਾਮਪਿ ਨਾਤਿਸੌਹਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸੌਹਿਤ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤਪ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰੇ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤੇਨ ਲਘੂਨਿ ਤਪ੍ਤ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਨ ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ, ਏਵਂ ਹਿ ਤੇਸਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਤਿਕ੍ਰਮੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ | ਅਗ੍ਨੇਰ੍ਯੁਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਮਾਨਾਵਸ੍ਥਿਤਿਃ, ਤਦਰ੍ਥਮ੍| ਨਨੁ, ਗੁਰੂਣਾਂ ਤਾਵਦਤਿਮਾਤ੍ਰੋਪਯੋਗੋਗ੍ਨਿਪਰਿਪਾਲਨਾਰ੍ਥਂ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤਾਂ, ਯੇਨ ਗੁਰੂਣ੍ਯਗ੍ਨ੍ਯਸਮਾਨਾਨਿ; ਲਘੂਨਿ ਪੁਨਰਗ੍ਨਿਸਮਾਨਾਨਿ, ਤਤ੍ਤੇਸਾਂ ਕਥਮਤਿਮਾਤ੍ਰੋਪਯੋਗੋ ਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮਾਵਹਤੀਤਿ? ਬ੍ਰੂਮਃ- ਲਘੂਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਭਿਭੂਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮੇਵਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ, ਯਥਾ- ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਤੈਜਸਂ, ਤੇਜਃਸਹਕਤਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਤਦੇਵ ਤੇਜੋਤਿਯੋਗਾਦੁਪਹਨ੍ਯਤੇ; ਤਥਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਮਸ਼੍ਮਸਮ੍ਭਵਮ੍, ਅਸ਼੍ਮਯੋਗਾਚ੍ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਅਸ਼੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਚ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਹਤਂ ਭਵਤਿ; ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ- ਯਤ੍ਤੇਜੋ ਜ੍ਯੋਤਿਸਾਂ ਦੀਪ੍ਤਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਚ ਯਤ੍| ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਤੇਜਸਾ ਤੇਜਸ੍ਤਦ੍ਧਿ ਰੂਪਾਣਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ|| ਤਦੇਵ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਜ੍ਯੋਤੀਂਸ੍ਯਤਿ ਤੁ ਪਸ਼੍ਯਤਃ| ਵਿਕਾਰਂ ਭਜਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਮਥਵਾਪਿ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ|| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ਼੍ਮਾ ਯਥਾ ਯੋਨਿਰ੍ਨਿਸ਼ਿਤਂ ਚ ਤਦਸ਼੍ਮਨਿ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਭਵਤ੍ਯਤਿਯੋਗਾਤ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਯਤੇ ਇਤਿ||੭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ਮਾਤ੍ਰਾਵਦ੍ਧ੍ਯਸ਼ਨਮਸ਼ਿਤਮਨੁਪਹਤ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਬਲਵਰ੍ਣਸੁਖਾਯੁਸਾ ਯੋਜਯਤ੍ਯੁਪਯੋਕ੍ਤਾਰਮਵਸ਼੍ਯਮਿਤਿ||੮||

ਏਵਂ ਤਾਵਦ੍ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਾਗ੍ਨਿਬਲਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਵਿਤਂ ਚ ਭੋਜ੍ਯਂ ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤਤ੍ਵੇ ਕੋ ਗੁਣ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਮਾਤ੍ਰਾਵਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹਾਵਸ਼੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਯਮੋ ਵਿਰੋਧਿਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਾਭਾਵੇ ਸਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ; ਯਤੋ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪੂਰ੍ਵਵਦਸ਼ਨਾਸ਼ਿਤੋਪਯੋਕ੍ਤਪਦੈਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਭੋਜਨਾਦਿਵਾਚਿਭਿਃ ਪ੍ਰਕਤਿਕਰਣਾਦਿਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮਨ੍ਨਂ ਲਭ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਕਾਲਵਿਪਰ੍ਯਯਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ ਸਨ੍ਤ੍ਯੇਵਾਹਾਰਜਨ੍ਯਬਲਾਦਿਵਿਰੋਧਕਾਃ; ਯਦਾਹ- “ਸਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਤੇਪ੍ਯਹਿਤਾਹਾਰਾਦਨ੍ਯਾ ਰੋਗਪ੍ਰਕਤਯਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੮) ਇਤਿ; ਤੇਨ ਮਾਤ੍ਰਾਪਰਿਗਹੀਤਾਃ ਸ਼ੁਭਾ ਅਪਿ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਬਲਾਦਿਹੇਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਮਾਤ੍ਰਾਵਦਾਹਾਰਸ੍ਤੁਤ੍ਯਰ੍ਥਮਵਸ਼੍ਯਮਿਤਿ ਕਤਮ੍| ਸੁਖਯੁਕ੍ਤਮਾਯੁਃ ਸੁਖਾਯੁਃ, ਯਦਿ ਵਾ ਸੁਖਂ ਚਾਯੁਸ਼੍ਚੇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਸ੍ਵਰੂਪੇਣਾਪਿ ਚਾਯੁਰ੍ਮਗ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮੇਵ||੮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਗੁਰੁ ਪਿਸ੍ਟਮਯਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਨ੍ ਪਥੁਕਾਨਪਿ| ਨ ਜਾਤੁ ਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ ਖਾਦੇਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਖਾਦੇਦ੍ਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤਃ||੯||

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਸ੍ਯ ਸਮਯੋਯਂ- ਯਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਯਦਾ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਵਕ੍ਤੁਮਾਰਭਤੇ ਤਦਾ ‘ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ| ਪਿਸ੍ਟਮਯਂ ਪਿਸ੍ਟਵਿਕਾਰਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਥੁਕਾਃ ‘ਚਿਪ੍ਪਿਟਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਃ| ਨ ਜਾਤੁ ਨ ਕਦਾਚਿਤ੍| ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਖਾਦੇਦਿਤਿ ਅਨਪਾਯਿਪਰਿਮਾਣਵਨ੍ਤਂ ਖਾਦੇਤ੍||੯||

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11

ਵਲ੍ਲੂਰਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਾਨਿ ਸ਼ਾਲੂਕਾਨਿ ਬਿਸਾਨਿ ਚ| ਨਾਭ੍ਯਸੇਦ੍ਗੌਰਵਾਨ੍ਮਾਂਸਂ ਕਸ਼ਂ ਨੈਵੋਪਯੋਜਯੇਤ੍||੧੦|| ਕੂਰ੍ਚਿਕਾਂਸ਼੍ਚ ਕਿਲਾਟਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੌਕਰਂ ਗਵ੍ਯਮਾਹਿਸੇ| ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਦਧਿ ਚ ਮਾਸਾਂਸ਼੍ਚ ਯਵਕਾਂਸ਼੍ਚ ਨ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍||੧੧||

ਵਲ੍ਲੂਰਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਾਂਸਮ੍| ਨਾਭ੍ਯਸੇਨ੍ਨ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮੁਪਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍| ਅਨਭ੍ਯਾਸਹੇਤੁਮਾਹ- ਗੌਰਵਾਦਿਤਿ| ਮਾਂਸਂ ਕਸ਼ਮ੍ ਅਪੁਸ੍ਟਂ ਰੋਗਾਦੁਪਰਤਮਗਾਦਿਸਮ੍ਭਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਏਤਚ੍ਚਾਪਥ੍ਯਤ੍ਵਾਦੇਵ ਨਿਸਿਦ੍ਧਂ, ਨ ਗੌਰਵਾਦਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਕੂਰ੍ਚਿਕਃ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸਮਂ ਦਧਿ ਤਕ੍ਰਂ ਵਾ ਪਕ੍ਵਂ; ਕਿਲਾਟਃ ਕੂਰ੍ਚਿਕਪਿਣ੍ਡਃ, ਨਸ੍ਟਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਘਨੋ ਭਾਗ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਸ਼ੌਕਰਮਿਤਿ ਸ਼ੂਕਰਮਾਂਸਂ, ਸ਼ੌਕਰਸਾਹਚਰ੍ਯਾਦ੍ਗਵ੍ਯਮਾਹਿਸੇ ਅਪਿ ਮਾਂਸੇ ਏਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯੇ| ਯਵਕਃ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਯਵਕਃ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਾਨਾਮਪਥ੍ਯਤਮਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤਮੋ ਭਵਤਿ” (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤਿ||੧੦-੧੧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ਸਸ੍ਟਿਕਾਞ੍ਛਾਲਿਮੁਦ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਸੈਨ੍ਧਵਾਮਲਕੇ ਯਵਾਨ੍| ਆਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਂ ਪਯਃ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਜਾਙ੍ਗਲਂ ਮਧੁ ਚਾਭ੍ਯਸੇਤ੍||੧੨||

ਅਭ੍ਯਸ੍ਯਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਸਸ੍ਟਿਕਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹ ਸਸ੍ਟਿਕ ਆਦੌ ਪਠ੍ਯਤੇ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਮਨੁ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਆਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਮਿਤਿ ਆਨ੍ਤਰੀਕ੍ਸਂ ਪਾਨੀਯਮ੍| ਪਯਃ ਕ੍ਸੀਰਮ੍| ਜਾਙ੍ਗਲਮਿਤਿ ਜਾਙ੍ਗਲਦੇਸ਼ਭਵਂ ਮਗਾਦਿਮਾਂਸਮ੍| ਇਹ ਸੈਨ੍ਧਵਾਭ੍ਯਾਸੋਨ੍ਨਸਂਸ੍ਕਾਰਤ੍ਵੇਨ ਮਾਤ੍ਰਯਾਭਿਪ੍ਰੇਤਃ; ਤੇਨ, “ਤ੍ਰੀਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਨਾਤ੍ਯੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋ ਲਵਣਂ ਕ੍ਸਾਰਃ” (ਵਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਤੇਨ ਸਮਂ ਵਿਰੋਧੋ ਨ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਲਵਣਾਤਿਯੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍||੧੨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ਤਚ੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਯੇਨਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਜਾਤਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਰਂ ਚ ਯਤ੍||੧੩||

ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਪਰਿਪਾਲਨੋਪਾਯ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਅਤਿਬਹੁ ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਥਪਰਿਪਾਲਨਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤਚ੍ਚੇਹਾਭਿਧੀਯਮਾਨਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਗੌਰਵਮਾਵਹਤਿ, ਅਨਭਿਧੀਯਮਾਨਂ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਨ੍ਯੂਨਤਾਮਾਪਾਦਯਤਿ; ਅਤਸ੍ਤਤ੍ਸੂਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰੇਣੋਦ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤਚ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਸ੍ਠੁ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਤ੍ਵੇਨਾਵਤਿਸ੍ਠਤ ਇਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮ੍; ਉਦ੍ਵੇਜਕਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯ ਵਿਰਹਿਤਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਚ੍ਚ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮੁਭਯਥਾ ਪਰਿਪਾਲ੍ਯਤੇ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਹਾਰਾਚਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਸਦਾ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਸ਼ਰੀਰਪੋਸਣੇਨ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਹੇਤੁਪਰਿਹਾਰੇਣ ਚ; ਯਥਾ- ਦੀਪਪਰਿਪਾਲਨਂ ਸ੍ਨੇਹਵਰ੍ਤਿਦਾਨਾਤ੍ ਪੋਸਣੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਥਾ ਸ਼ਲਭਵਾਤਾਦਿਨਿਰ੍ਵਾਪਕਹੇਤੁਪਰਿਹਾਰੇਣ ਚ| ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਹੇਤੁਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ- ਬੁਦ੍ਧਿਦੋਸਾਦ੍ਵਿਸਮਸ਼ਰੀਰਨ੍ਯਾਸਾਦਿਰ੍ਵਾਤਾਦਿਕਾਰਕਃ, ਦੁਸ੍ਪਰਿਹਰਸ਼੍ਚ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਹ ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਿਃ ਕਫਚਯਾਦਿਕਾਰਕਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਪੂਰ੍ਵਾਰ੍ਧੇਨ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਪੋਸਕਹੇਤੁਮਾਹ, ਉਤ੍ਤਰਾਰ੍ਧੇਨ ਤੁ ਅਜਾਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਿਘਾਤਕਹੇਤੁਪਰਿਹਾਰਮਾਹ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਾਜਾਤਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵਸਿਦ੍ਧਾ ਵਿਦ੍ਯਤ ਏਵ, ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਚ ਕਰੋਤ੍ਯਰ੍ਥੋ ਮੁਖ੍ਯੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪੀਦਮੇਵਾਜਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਰਣਂ ਯਤ੍ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਹੇਤੁਪਰਿਹਰਣਂ ਤਥਾ ਦੁਸ੍ਪਰਿਹਰਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਜਨਿਤਦੋਸਹਰਣਂ , ਯਥਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਮਾਧਵਪ੍ਰਥਮੇ ਮਾਸਿ ਨਭਸ੍ਯਪ੍ਰਥਮੇ ਪੁਨਃ| ਸਹਸ੍ਯਪ੍ਰਥਮੇ ਚੈਵ ਵਾਹਯੇਦ੍ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਮ੍ ” (ਸੂ.ਅ.੭) ਇਤਿ; ਤਥਾ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਨਿਰਪੇਕ੍ਸੋਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਚਕ੍ਸੁਃਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਣਾਰ੍ਥਮਞ੍ਜਨਮ੍; ਏਵਮਾਦਿ||੧੩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਮਕ੍ਸ੍ਯਞ੍ਜਨਾਦਿਕਮ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਿਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਗੁਣਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੧੪||

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਕਾਰਣਕਥਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ, ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ਅਵਸ਼੍ਯਕਾਰ੍ਯਂ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਿਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨੇ, ਅਕ੍ਸ੍ਯਞ੍ਜਨਾਦ੍ਯਵਸ਼੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਞ੍ਜਨਸ਼ਬ੍ਦੋਭ੍ਯਞ੍ਜਨੇਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਦਰ੍ਥਮਕ੍ਸ੍ਯਞ੍ਜਨਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਞ੍ਜਨਮੇਵਾਦਾਵੁਪਾਹਿਤਂ ਪ੍ਰਧਾਨਾਵਯਵਚਕ੍ਸੁਃਪਰਿਪਾਲਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਚਕ੍ਸੁਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ| ਘਨਨੀਹਾਰਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਜ੍ਯੋਤਿਸਾਮਿਵ ਭਾਸ੍ਕਰਃ” ਇਤਿ| ਯਦਿ ਵਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਮਧਿਕਤ੍ਯ ਯਦਞ੍ਜਨਾਦਿ, ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ; ਰੋਗੇਸੁ ਤੁ ਯਦਞ੍ਜਨਾਦਿ, ਤਦ੍ਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੁ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚੈਤਦਞ੍ਜਨਾਦਿ ਰੋਗਹਰਮਪਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਮਤਮੇਤਦਿਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੧੪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

ਸੌਵੀਰਮਞ੍ਜਨਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਹਿਤਮਕ੍ਸ੍ਣੋਃ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰੇਸ੍ਟਰਾਤ੍ਰੇ ਵਾ ਸ੍ਰਾਵਣਾਰ੍ਥੇ ਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍||੧੫||

ਸੌਵੀਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਵੀਰਾਨਦੀਭਵਂ ਸੌਵੀਰਮ੍| ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਮ੍| ਅਕ੍ਸ੍ਣੋਰਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨਮਕ੍ਸਿਗੋਲਕਦ੍ਵਯੇਪ੍ਯਞ੍ਜਨਵਿਧਾਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰਾਸ੍ਟਰਾਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣਮਦੂਰਾਨ੍ਤਰਕਾਲੇ ਨਿਯਮਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੇਨ ਦੋਸਕਾਲਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯਾਰ੍ਵਾਙ੍ਮਧ੍ਯੇ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਰਾਵਣਮਞ੍ਜਨਮਿਤਿ ਭਵਤਿ||੧੫||

Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 18

ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਤੇਜੋਮਯਂ ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਤੋ ਭਯਮ੍| ਤਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਂ ਕਰ੍ਮ ਹਿਤਂ ਦਸ੍ਟੇਃ ਪ੍ਰਸਾਦਨਮ੍||੧੬|| ਦਿਵਾ ਤਨ੍ਨ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨੇਤ੍ਰਯੋਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਞ੍ਜਨਮ੍| ਵਿਰੇਕਦੁਰ੍ਬਲਾ ਦਸ੍ਟਿਰਾਦਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੀਦਤਿ||੧੭|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਰਾਵ੍ਯਂ ਨਿਸ਼ਾਯਾਂ ਤੁ ਧ੍ਰੁਵਮਞ੍ਜਨਮਿਸ੍ਯਤੇ|੧੮|

ਸ੍ਰਾਵਣਾਞ੍ਜਨਪ੍ਰਕਰਣੋਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਚਕ੍ਸੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕ੍ਸੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਤੈਜਸਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤ ਆਪ੍ਯਾਤ੍ਤੈਜਸਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਹੇਤੁਨਾ, ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ ਵਾਤਾਪਿਤ੍ਤਭਯਾਦਧਿਕਤ੍ਵੇਨ ਭਯਂ ਭਵਤਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਯੇ ਚ ਸ੍ਰਾਵਣਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਰਾਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਰਾਵਣਾਞ੍ਜਨਕਾਲਂ ਨਿਯਮਯਤਿ- ਨਿਸ਼ਾਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧ੍ਰੁਵਮਵਸ਼੍ਯਂ ਨਿਸ਼ਾਯਾਮੇਵ, ਅਞ੍ਜਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਣਾਞ੍ਜਨਮ੍| ਜਤੂਕਰ੍ਣੇਨਾਪਿ ਸ੍ਰਾਵਣਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਨਿਸ਼ਾਯਾਮੇਵ ਵਿਹਿਤਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸਪ੍ਤਾਹਾਦ੍ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਨਕ੍ਤਮ੍” ਇਤਿ| ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਵਿਰੇਕਦੁਰ੍ਬਲਾ ਦਸ੍ਟਿਰਾਦਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੀਦਤਿ | ਰਾਤ੍ਰੌ ਸ੍ਵਪ੍ਨਗੁਣਾਚ੍ਚਾਕ੍ਸਿ ਪੁਸ੍ਯਤ੍ਯਞ੍ਜਨਕਰ੍ਸਿ(ਰ੍ਸ਼ਿ)ਤਮ੍” ਇਤਿ| ਸੌਵੀਰਾਞ੍ਜਨਂ ਤੁ ਵਿਰੇਚਨਂ ਨ ਭਵਤਿ, ਚਕ੍ਸੁਃਪ੍ਰਸਾਦਮਾਤ੍ਰਂ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਤਦ੍ਦਿਵਾਕ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਨ ਵਿਰੋਧਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਧ੍ਰੁਵਂ ਨਿਤ੍ਯਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸੌਵੀਰਾਞ੍ਜਨਂ ਯਤ੍ਤਨ੍ਨਿਸ਼ਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਸ੍ਰਾਵਣਾਞ੍ਜਨਂ ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਰੇਕਵਿਸਯੇ(ਯਿ) ਵਮਨਵਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣ ਏਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੧੬-੧੭||-

Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 20

ਯਥਾ ਹਿ ਕਨਕਾਦੀਨਾਂ ਮਲਿਨਾਂ ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਨਾਮ੍||੧੮|| ਧੌਤਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਮਲਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੈਲਚੇਲਕਚਾਦਿਭਿਃ| ਏਵਂ ਨੇਤ੍ਰੇਸੁ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਨਾਮਞ੍ਜਨਾਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨਾਦਿਭਿਃ||੧੯|| ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਨਿਰਾਕੁਲਾ ਭਾਤਿ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ਨਭਸੀਨ੍ਦੁਵਤ੍|੨੦|

ਅਞ੍ਜਨਗੁਣਮਾਹ- ਯਥਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੀ; ਸਾਗਨ੍ਤੁਧੂਲ੍ਯਾਦ੍ਯਪਨਯਨੇਨ ਨਿਰ੍ਮਲਾ ਸਤਿ ਭਾਤਿ| ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨਂ ਨੇਤ੍ਰਵਿਰੇਕਾਰ੍ਥਂ ਦ੍ਰਵੌਸਧਦਾਨਂ, ਤਚ੍ਚੇਹਾਨਭਿਹਿਤਮਪਿ ਫਲੈਕ੍ਯਾਦਭਿਹਿਤਮ੍, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪੁਟਪਾਕਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੧੮-੧੯||-

Adhikarana 16 (20-24) · Śloka 25

ਹਰੇਣੁਕਾਂ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਂ ਚ ਪਥ੍ਵੀਕਾਂ ਕੇਸ਼ਰਂ ਨਖਮ੍||੨੦|| ਹ੍ਰੀਵੇਰਂ ਚਨ੍ਦਨਂ ਪਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਗੇਲੋਸ਼ੀਰਪਦ੍ਮਕਮ੍| ਧ੍ਯਾਮਕਂ ਮਧੁਕਂ ਮਾਂਸੀ ਗੁਗ੍ਗੁਲ੍ਵਗੁਰੁਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍||੨੧|| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪ੍ਲਕ੍ਸਲੋਧ੍ਰਤ੍ਵਚਃ ਸ਼ੁਭਾਃ| ਵਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਜਰਸਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਸ਼ੈਲੇਯਂ ਕਮਲੋਤ੍ਪਲੇ||੨੨|| ਸ਼੍ਰੀਵੇਸ੍ਟਕਂ ਸ਼ਲ੍ਲਕੀਂ ਚ ਸ਼ੁਕਬਰ੍ਹਮਥਾਪਿ ਚ| ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਲਿਮ੍ਪੇਚ੍ਛਰੇਸੀਕਾਂ ਤਾਂ ਵਰ੍ਤਿਂ ਯਵਸਨ੍ਨਿਭਾਮ੍||੨੩|| ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸਮ੍ਮਿਤਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਸਮਾਂ ਭਿਸਕ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਂ ਨਿਗਰ੍ਭਾਂ ਤਾਂ ਵਰ੍ਤਿਂ ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਾਰ੍ਪਿਤਾਂ ਨਰਃ||੨੪|| ਸ੍ਨੇਹਾਕ੍ਤਾਮਗ੍ਨਿਸਮ੍ਪ੍ਲੁਸ੍ਟਾਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕੀਂ ਸੁਖਾਮ੍|੨੫|

ਇਹੈਵਾਞ੍ਜਨਾਨ੍ਤੇ ਧੂਮਪਾਨਂ ਵਿਧਾਸ੍ਯਤਿ- “ਨਾਵਨਾਞ੍ਜਨਨਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤੇ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ; ਅਤੋਞ੍ਜਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਧੂਮੋਭਿਧੀਯਤੇ; ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ- “ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਞ੍ਜਨੇਨਾਞ੍ਜਿਤਲੋਚਨਸ੍ਯ ਯਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਨ ਨਿਰੇਤਿ ਨੇਤ੍ਰਾਤ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥਃ ਸ ਤੁ ਪੀਤਮਾਤ੍ਰੇ ਧੂਮੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਲਭਤੇ ਕ੍ਸਣੇਨ” ਇਤਿ| ਹਰੇਣੁਕਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਰੇਣੁਕਾ ਰੇਣੁਕਾ| ਪਥ੍ਵੀਕਾ ਕਸ੍ਣਜੀਰਕਮ੍| ਕੇਸ਼ਰਂ ਨਾਗਕੇਸ਼ਰਮ੍| ਪਦ੍ਮਕਂ ਪਦ੍ਮਕਾਸ੍ਠਮ੍| ਧ੍ਯਾਮਕਂ ਗਨ੍ਧਤਣਮ੍| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਲਕ੍ਸਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਤ੍ਵਚਃ, ਤਾਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਸ਼ੁਭਾ ਇਤਿ| ਵਨ੍ਯਂ ਕੈਵਰ੍ਤਮੁਸ੍ਤਕਮ੍| ਸ਼ੁਕਬਰ੍ਹਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਪਰ੍ਣਕਮ੍| ਸ਼ਰੇਸੀਕਾ ਸ਼ਰਪੁਸ੍ਪਸ੍ਯ ਨਾਲੀ ‘ਸ਼ਰਿਕਾ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਅਤ੍ਰ ਵਿਧਾਨਂ- ਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਭੇਸਜੈਃ ਸ਼ਰਿਕਾ ਤਥਾ ਵੇਸ੍ਟਯਿਤਵ੍ਯਾ ਯਥਾ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਾਯਤਾ ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪਰਿਣਾਹਾ ਚ ਵਰ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਯਾਂ ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਸ਼ਰੇਸੀਕਾਮਾਕਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹੇਨਾਭ੍ਯਜ੍ਯਾਗ੍ਨਿਨੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਗ੍ਰੇਵਦਹ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਧੂਮਪਾਨਨਲਿਕਾਯਾਮਗ੍ਰਰਨ੍ਧ੍ਰੇ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯਾਤੋ ਧੂਮਃ ਪੇਯਃ | ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕੀ ਚ ਨਿਤ੍ਯਪੇਯਧੂਮਵਰ੍ਤਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਸੁਖਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨਾਕਟੁਕਤ੍ਵਮਨਤ੍ਯਯਤ੍ਵਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੨੦-੨੪||-

Adhikarana 17 (25) · Śloka 26

ਵਸਾਘਤਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਵਰੌਸਧੈਃ||੨੫|| ਵਰ੍ਤਿਂ ਮਧੁਰਕੈਃ ਕਤ੍ਵਾ ਸ੍ਨੈਹਿਕੀਂ ਧੂਮਮਾਚਰੇਤ੍|੨੬|

ਸ੍ਨੈਹਿਕਧੂਮਵਰ੍ਤਿਮਾਹ- ਵਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਂ ਸਿਕ੍ਥਕਮ੍| ਵਰੌਸਧੈਰਿਤਿ ਮਧੁਰਕਵਿਸ਼ੇਸਣਂ; ਮਧੁਰਕਾਣਿ ਜੀਵਨੀਯਾਨਿ ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕਾਦੀਨਿ| ਯੁਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਤਥਾ ਵਸਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਯਥਾ ਵਰ੍ਤਿਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਵਰ੍ਤਿਕਰਣਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਸ੍ਨੈਹਿਕੀ ਸ੍ਨੇਹਨਕਾਰਿਕਾ||੨੫||-

Adhikarana 18 (26) · Śloka 27

ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ ਚੈਵ ਹਰਿਤਾਲਂ ਮਨਃਸ਼ਿਲਾ||੨੬|| ਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਚਾਗੁਰੁਪਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਧੂਮਂ ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨੇ |੨੭|

ਵੈਰੇਚਨਿਕਧੂਮਪਾਨਵਰ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਸ਼੍ਵੇਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਅਪਰਾਜਿਤਾ| ਗਨ੍ਧਾਃ ਸੁਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ, ਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮਗੁਰੁਪਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਃ, ਅਗੁਰੁ ਚ ਪਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਅਗੁਰੁਪਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਃ; ਅਗੁਰੁਪਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ “ਅਗੁਰੁਕੁਸ੍ਠਤਗਰਪਤ੍ਰ” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਗਣੋ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਅਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ਇਤਿ ਨ ਕਤਂ, ਕੁਸ੍ਠਤਗਰਯੋਰਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵੇਨ ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਕਸ੍ਰਾਵਭਯਾਤ੍ ਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਮ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਚ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯੇ- “ਧੂਮਵਰ੍ਤਿਂ ਪਿਬੇਦ੍ਗਨ੍ਧੈਰਕੁਸ੍ਠਤਗਰੈਸ੍ਤਥਾ” (ਸਿ.ਅ.੯) ਇਤਿ, ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਨਤਕੁਸ੍ਠੇ ਸ੍ਰਾਵਯਤੋ ਧੂਮਵਰ੍ਤਿਪ੍ਰਯੋਜਿਤੇ| ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਨੈਵ ਯੋਜਯੇਤ੍” ਇਤਿ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਏਲਾਦਿਨਾ ਤਗਰਕੁਸ੍ਠਵਰ੍ਜ੍ਯੇਨ” (ਸੂ.ਚਿ.ਅ.੪੦) ਇਤਿ||੨੬||-

Adhikarana 19 (27-32) · Śloka 33

ਗੌਰਵਂ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੂਲਂ ਪੀਨਸਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕੌ||੨੭|| ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਂ ਕਾਸਸ਼੍ਚ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਗਲਗ੍ਰਹਃ| ਦਨ੍ਤਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਾਸ੍ਰਾਵਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਘ੍ਰਾਣਾਕ੍ਸਿਦੋਸਜਃ||੨੮|| ਪੂਤਿਰ੍ਘ੍ਰਾਣਾਸ੍ਯਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਦਨ੍ਤਸ਼ੂਲਮਰੋਚਕਃ| ਹਨੁਮਨ੍ਯਾਗ੍ਰਹਃ ਕਣ੍ਡੂਃ ਕ੍ਰਿਮਯਃ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾ ਮੁਖੇ||੨੯|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸੇਕੋ ਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡ੍ਯੁਪਜਿਹ੍ਵਿਕਾ| ਖਾਲਿਤ੍ਯਂ ਪਿਞ੍ਜਰਤ੍ਵਂ ਚ ਕੇਸ਼ਾਨਾਂ ਪਤਨਂ ਤਥਾ||੩੦|| ਕ੍ਸਵਥੁਸ਼੍ਚਾਤਿਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਮੋਹੋਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ| ਧੂਮਪਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਬਲਂ ਭਵਤਿ ਚਾਧਿਕਮ੍||੩੧|| ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਕਪਾਲਾਨਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ੍ਵਰਸ੍ਯ ਚ| ਨ ਚ ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਮਾਨੋ ਬਲਿਨੋਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਜਾਃ||੩੨|| ਧੂਮਵਕ੍ਤ੍ਰਕਪਾਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸ਼ਿਰੋਗਤਾਃ|੩੩|

ਧੂਮਪਾਨਗੁਣਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਗੌਰਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਃ ਕੇਸ਼ਾਃ; ਕਪਾਲਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਸ ਏਵ| ਬਲਿਨੋਪੀਤਿ ਬਲਵਤ੍ਕਾਰਣਾ ਅਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਜਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸ਼ਿਰੋਗਤਾ ਅਪਿ ਲਬ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਪੁਨਰਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਧਾਨਾਰ੍ਥਮ੍||੨੭-੩੨||-

Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 36

ਪ੍ਰਯੋਗਪਾਨੇ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਟੌ ਕਾਲਾਃ ਸਮ੍ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ||੩੩|| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਕਾਲੇਸ੍ਵੇਸੁ ਹਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮੁਲ੍ਲਿਖ੍ਯ ਕ੍ਸੁਤ੍ਵਾ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ਨਿਘਸ੍ਯ ਚ| ਨਾਵਨਾਞ੍ਜਨਨਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਚਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਧੂਮਪੋ ਭਵੇਤ੍| ਤਥਾ ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਜਾਃ||੩੫|| ਰੋਗਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਪੇਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰਾਪਾਨਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ|੩੬|

ਧੂਮਪਾਨਕਾਲਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਪ੍ਰਯੋਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਯੋਗਪਾਨੇ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਧੂਮਪਾਨੇ ਏਤੇਸ੍ਟੌ ਕਾਲਾਃ, ਸ੍ਨੈਹਿਕਪਾਨੇ ਤੁ ਵਾਤਵਦ੍ਧ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਿਤਃ ਕਾਲਃ, ਵੈਰੇਚਨਿਕਪਾਨੇ ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਿਤੋ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕ ਏਵ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਧਿਕਾਰੇ, ਤੇਨ ਤਤ੍ਕਾਲ ਏਵ ਕਣ੍ਠਰਵੇਣਾਭਿਧੀਯਤੇ; ਯਦਿ ਵਾ ਪ੍ਰਯੋਗਪਾਨੇ ਸਤਤਪਾਨੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਧਿਕਾਰ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਤੇਨ ਧੂਮਤ੍ਰਯਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇਤੇ ਕਾਲਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਾਤਾਤ੍ਮਾਨਃ ਕਫਾਤ੍ਮਾਨੋ ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਮਾਨਸ਼੍ਚ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪੇਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਾਵਾਪਾਨਾ ਧੂਮਾਭ੍ਯਵਹਾਰਮੋਕ੍ਸਾਃ; ਏਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਨਾਨਾਦਿਧੂਮਪਾਨਕਾਲੇ ਤ੍ਰਿਰਿਤਿ ਆਵਤ੍ਤਿਤ੍ਰਯਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ; ਤੇ ਚਾਵਤ੍ਤਿਤ੍ਰਯੇਪਿ ਤ੍ਰਿਧਾ ਤ੍ਰਿਧਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ; ਏਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਧੂਮਪਾਨਕਾਲੇ ਨਵ ਧੂਮਾਭ੍ਯਵਹਾਰਮੋਕ੍ਸਾਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ; ਤ੍ਰੀਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਭ੍ਯਵਹਾਰਾਨ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮੋਨ੍ਤਰਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੩-੩੫||-

Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 38

ਪਰਂ ਦ੍ਵਿਕਾਲਪਾਯੀ ਸ੍ਯਾਦਹ੍ਨਃ ਕਾਲੇਸੁ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍||੩੬|| ਪ੍ਰਯੋਗੇ, ਸ੍ਨੈਹਿਕੇ ਤ੍ਵੇਕਂ, ਵੈਰੇਚ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਚਤੁਃ ਪਿਬੇਤ੍| ਹਤ੍ਕਣ੍ਠੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ਮਃ||੩੭|| ਯਥੇਰਿਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪੀਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍|੩੮|

ਅਸ੍ਟਸੁ ਕਾਲੇਸ੍ਵੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਵਸੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਧੂਮੇ ਯਾਵਾਨ੍ ਯਾਵਾਨ੍ ਪਾਨਕਾਲਨਿਯਮਸ੍ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਪਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲੇਸੁ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿਕਾਲੇਸੁ| ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਧੂਮੇ| ਸ੍ਨੈਹਿਕੇ ਤ੍ਵੇਕਮਿਤਿ ਸ੍ਨੈਹਿਕਧੂਮੇ ਏਕਮੇਵ ਕਾਲਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤ੍ਰਿਚਤੁਰਿਤਿ ਵੈਰੇਚ੍ਯੇ ਦੋਸਬਲਾਪੇਕ੍ਸੋ ਵਿਕਲ੍ਪਃ||੩੬-੩੭||-

Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40

ਬਾਧਿਰ੍ਯਮਾਨ੍ਧ੍ਯਮੂਕਤ੍ਵਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰੋਭ੍ਰਮਮ੍||੩੮|| ਅਕਾਲੇ ਚਾਤਿਪੀਤਸ਼੍ਚ ਧੂਮਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍| ਤਤ੍ਰੇਸ੍ਟਂ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨਂ ਨਾਵਨਾਞ੍ਜਨਤਰ੍ਪਣਮ੍||੩੯|| ਸ੍ਨੈਹਿਕਂ ਧੂਮਜੇ ਦੋਸੇ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਗੋ ਯਦਿ| ਸ਼ੀਤਂ ਤੁ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਰੂਕ੍ਸਣਮ੍||੪੦||

ਬਾਧਿਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧੂਮਜ ਇਤ੍ਯਵਿਧਿਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਧੂਮਕਤੇ ਯਦਿ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਗੋ ਵਦ੍ਧਸ੍ਤਦਾ ਨਾਵਨਾਞ੍ਜਨਤਰ੍ਪਣਂ ਸ੍ਨੈਹਿਕਂ ਸ੍ਨੇਹਕਤਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ੀਤਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨਾਵਨਾਦ੍ਯੇਵ, ਵਿਰੂਕ੍ਸਣਮਪਿ ਨਾਵਨਾਦ੍ਯੇਵ||੩੮-੪੦||

Adhikarana 23 (41-45) · Śloka 46

ਪਰਂ ਤ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਧੂਮੋ ਯੇਸਾਂ ਵਿਗਰ੍ਹਿਤਃ| ਨ ਵਿਰਿਕ੍ਤਃ ਪਿਬੇਦ੍ਧੂਮਂ ਨ ਕਤੇ ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮਣਿ||੪੧|| ਨ ਰਕ੍ਤੀ ਨ ਵਿਸੇਣਾਰ੍ਤੋ ਨ ਸ਼ੋਚਨ੍ਨ ਚ ਗਰ੍ਭਿਣੀ| ਨ ਸ਼੍ਰਮੇ ਨ ਮਦੇ ਨਾਮੇ ਨ ਪਿਤ੍ਤੇ ਨ ਪ੍ਰਜਾਗਰੇ||੪੨|| ਨ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਤਸ੍ਣਾਸੁ ਨ ਕ੍ਸੀਣੇ ਨਾਪਿ ਚ ਕ੍ਸਤੇ| ਨ ਮਦ੍ਯਦੁਗ੍ਧੇ ਪੀਤ੍ਵਾ ਚ ਨ ਸ੍ਨੇਹਂ ਨ ਚ ਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍||੪੩|| ਧੂਮਂ ਨ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦਧ੍ਨਾ ਚ ਨ ਰੂਕ੍ਸਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧ ਏਵ ਚ| ਨ ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੇ ਤਿਮਿਰੇ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਭਿਹਿਤੇ ਨ ਚ||੪੪|| ਨ ਸ਼ਙ੍ਖਕੇ ਨ ਰੋਹਿਣ੍ਯਾਂ ਨ ਮੇਹੇ ਨ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ| ਏਸੁ ਧੂਮਮਕਾਲੇਸੁ ਮੋਹਾਤ੍ ਪਿਬਤਿ ਯੋ ਨਰਃ||੪੫|| ਰੋਗਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਦਾਰੁਣਾ ਧੂਮਵਿਭ੍ਰਮਾਤ੍|੪੬|

ਨ ਵਿਰਿਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਨਿਸੇਧ੍ਯਂ ਨਕਾਰਕਰਣਂ ਨਿਸੇਧਗੌਰਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਧੂਮਂ ਨ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵੇਤਿ ਪੁਨਰ੍ਧੂਮਗ੍ਰਹਣਂ ਦਧ੍ਨਾ ਭੁਕ੍ਤਵਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍||੪੧-੪੫||-

Adhikarana 24 (46-47) · Śloka 48

ਧੂਮਯੋਗ੍ਯਃ ਪਿਬੇਦ੍ਦੋਸੇ ਸ਼ਿਰੋਘ੍ਰਾਣਾਕ੍ਸਿਸਂਸ਼੍ਰਯੇ||੪੬|| ਘ੍ਰਾਣੇਨਾਸ੍ਯੇਨ ਕਣ੍ਠਸ੍ਥੇ ਮੁਖੇਨ ਘ੍ਰਾਣਪੋ ਵਮੇਤ੍| ਆਸ੍ਯੇਨ ਧੂਮਕਵਲਾਨ੍ ਪਿਬਨ੍ ਘ੍ਰਾਣੇਨ ਨੋਦ੍ਵਮੇਤ੍||੪੭|| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਗਤੋ ਹ੍ਯਾਸ਼ੁ ਧੂਮੋ ਹਿਂਸ੍ਯਾਦ੍ਧਿ ਚਕ੍ਸੁਸੀ|੪੮|

ਧੂਮਯੋਗ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਘ੍ਰਾਣੇਨੇਤਿ ਛੇਦਃ| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਗਤ ਆਸ੍ਯਪੀਤੋ ਘ੍ਰਾਣਂ ਗਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਿਸ਼ਬ੍ਦਦ੍ਵਯਂ ਚ ਹੇਤੌ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ- ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਵਿਮਾਰ੍ਗਂ ਗਤੋ ਧੂਮਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਕ੍ਸੁਸੀ ਹਿਂਸ੍ਯਾਤ੍, ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿਂਸ੍ਯਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਘ੍ਰਾਣੇਨ ਨੋਦ੍ਵਮੇਦਿਤਿ||੪੬-੪੭||-

Adhikarana 25 (48) · Śloka 49

ਜ੍ਵਙ੍ਗਚਕ੍ਸੁਸ੍ਤਚ੍ਚੇਤਾਃ ਸੂਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਤ੍ਰਿਪਰ੍ਯਯਮ੍||੪੮|| ਪਿਬੇਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਪਿਧਾਯੈਕਂ ਨਾਸਯਾ ਧੂਮਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍|੪੯|

ਸਮ੍ਯਗੁਪਵਿਸ੍ਟਃ ਸੂਪਵਿਸ੍ਟਃ| ਤ੍ਰਿਪਰ੍ਯਯਮਿਤਿ ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਕ੍ਤਮ੍ ‘ਆਪਾਨਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਯਃ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ, ਤਥਾਪਿ ਤ੍ਰਿਪਰ੍ਯਯਧੂਮਪਾਨਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮਜ੍ਵਙ੍ਗਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨੋਪਕ੍ਰਮਮਾਤ੍ਰ ਏਵੇਤਿ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨਾਸਿਕਯਾਪਿ ਰਨ੍ਧ੍ਰੈਕਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਪਿਧਾਯ ਪਿਬੇਨ੍ਨ ਪੁਨਰ੍ਨਾਸਿਕਯੈਵ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਨਿਯਮਃ||੪੮||-

Adhikarana 26 (49-50) · Śloka 51

ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕਂ ਨੇਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਲੀਭਿਰ੍ਵਿਰੇਚਨੇ||੪੯|| ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਂ ਸ੍ਨੇਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗੇਧ੍ਯਰ੍ਧਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਜੁ ਤ੍ਰਿਕੋਸਾਫਲਿਤਂ ਕੋਲਾਸ੍ਥ੍ਯਗ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਿਤਮ੍||੫੦|| ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਸਮਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ|੫੧|

ਨੇਤ੍ਰਂ ਨਲਿਕਾ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਅਧ੍ਯਰ੍ਧਂ ਸਾਰ੍ਧਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਇਹ ਵੈਰੇਚਨਿਕਨੇਤ੍ਰਮੇਵ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਤ੍ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਧੂਮਪਾਨੇ; ਤਤ੍ਤੁ ਜਤੂਕਰ੍ਣਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਹ- “ਸਾਰ੍ਧਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂਸ਼ਯੁਤਃ ਪੂਰ੍ਣੋ ਹਸ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਾਦਿਸੁ” ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਕੋਸਾਫਲਿਤਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਪਰ੍ਵਭਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍||੪੯-੫੦||-

Adhikarana 27 (51) · Śloka 52

ਦੂਰਾਦ੍ਵਿਨਿਰ੍ਗਤਃ ਪਰ੍ਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਨਾਡੀਤਨੂਕਤਃ||੫੧|| ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਬਾਧਤੇ ਧੂਮੋ ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲਨਿਸੇਵਿਤਃ|੫੨|

ਯਥਾਭਿਹਿਤਨਲਿਕਯਾ ਪਾਨੇ ਗੁਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਦੂਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੫੧||-

Adhikarana 28 (52-55) · Śloka 56

ਯਦਾ ਚੋਰਸ਼੍ਚ ਕਣ੍ਠਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਲਘੁਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍||੫੨|| ਕਫਸ਼੍ਚ ਤਨੁਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸੁਪੀਤਂ ਧੂਮਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਅਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵਰੋ ਯਸ੍ਯ ਕਣ੍ਠਸ਼੍ਚ ਸਕਫੋ ਭਵੇਤ੍||੫੩|| ਸ੍ਤਿਮਿਤੋ ਮਸ੍ਤਕਸ਼੍ਚੈਵਮਪੀਤਂ ਧੂਮਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਤਾਲੁ ਮੂਰ੍ਧਾ ਚ ਕਣ੍ਠਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤੇ ਪਰਿਤਪ੍ਯਤੇ||੫੪|| ਤਸ੍ਯਤੇ ਮੁਹ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਸ੍ਰਵਤੇਧਿਕਮ੍| ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਭ੍ਰਮਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚਾਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ||੫੫|| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੁਪਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਧੂਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨਿਸੇਵਿਤੇ|੫੬|

ਕੇਚਿਦ੍ਧੂਮਸਮ੍ਯਕ੍ਪਾਨਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ, ਯਦਾ ਚੋਰਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਧੂਮਪਾਨਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਅਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਯੋਗਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਾਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਤਿਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍||੫੨-੫੫||-

Adhikarana 29 (56-62) · Śloka 63

ਵਰ੍ਸੇ ਵਰ੍ਸੇਣੁਤੈਲਂ ਚ ਕਾਲੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਨਾ ਚਰੇਤ੍||੫੬|| ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇਸੁ ਗਤਮੇਘੇ ਨਭਸ੍ਤਲੇ| ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮ ਯਥਾਕਾਲਂ ਯੋ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਨਿਸੇਵਤੇ||੫੭|| ਨ ਤਸ੍ਯ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਨ ਘ੍ਰਾਣਂ ਨ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮੁਪਹਨ੍ਯਤੇ| ਨ ਸ੍ਯੁਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਨ ਕਪਿਲਾਃ ਕੇਸ਼ਾਃ ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੂਣਿ ਵਾ ਪੁਨਃ||੫੮|| ਨ ਚ ਕੇਸ਼ਾਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਮਰ੍ਦਿਤਂ ਹਨੁਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੫੯|| ਪੀਨਸਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦੌ ਚ ਸ਼ਿਰਃਕਮ੍ਪਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਸਿਰਾਃ ਸ਼ਿਰਃਕਪਾਲਾਨਾਂ ਸਨ੍ਧਯਃ ਸ੍ਨਾਯੁਕਣ੍ਡਰਾਃ||੬੦|| ਨਾਵਨਪ੍ਰੀਣਿਤਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਲਭਨ੍ਤੇਭ੍ਯਧਿਕਂ ਬਲਮ੍| ਮੁਖਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੋਪਚਿਤਂ ਸ੍ਵਰਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ੍ਥਿਰੋ ਮਹਾਨ੍||੬੧|| ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵੈਮਲ੍ਯਂ ਬਲਂ ਭਵਤਿ ਚਾਧਿਕਮ੍| ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਰੋਗਾਃ ਸਹਸਾ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਜਾਃ||੬੨|| ਜੀਰ੍ਯਤਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗੇਸੁ ਜਰਾ ਨ ਲਭਤੇ ਬਲਮ੍|੬੩|

ਧੂਮਨਸ੍ਯਯੋਰ੍ਨਾਸਾਦ੍ਵਾਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਧੂਮਮਨੁ ਨਸ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਤੇ- ਵਰ੍ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਣੂਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਣੁਤੈਲਂ, ਤਚ੍ਚਾਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍| ਸ਼ਿਰਃਕਪਾਲਾਨਾਮੇਵ ਸਿਰਾਃ ਸਨ੍ਧਯਃ ਸ੍ਨਾਯੁਕਣ੍ਡਰਾਸ਼੍ਚ| ਉਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗੇਸ੍ਵਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਸ਼ਿਰਸੋਭ੍ਯਰ੍ਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦਿ ਵਾ ਜਰਾ ਵਲੀਪਲਿਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾ ਯਾ ਸਾ ਉਤ੍ਤਮਾ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਙ੍ਗੇਸੁ ਮਸ੍ਤਕਾਦਿਸੁ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ||੫੬-੬੨||-

Adhikarana 30 (63-70) · Śloka 71

ਚਨ੍ਦਨਾਗੁਰੁਣੀ ਪਤ੍ਰਂ ਦਾਰ੍ਵੀਤ੍ਵਙ੍ਮਧੁਕਂ ਬਲਾਮ੍||੬੩|| ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਲਾਂ ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਬਿਲ੍ਵਮੁਤ੍ਪਲਮ੍| ਹ੍ਰੀਬੇਰਮਭਯਂ ਵਨ੍ਯਂ ਤ੍ਵਙ੍ਮੁਸ੍ਤਂ ਸਾਰਿਵਾਂ ਸ੍ਥਿਰਾਮ੍||੬੪|| ਜੀਵਨ੍ਤੀਂ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਂ ਚ ਸੁਰਦਾਰੁ ਸ਼ਤਾਵਰੀਮ੍| ਹਰੇਣੁਂ ਬਹਤੀਂ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰੀਂ ਸੁਰਭੀਂ ਪਦ੍ਮਕੇਸ਼ਰਮ੍||੬੫|| ਵਿਪਾਚਯੇਚ੍ਛਤਗੁਣੇ ਮਾਹੇਨ੍ਦ੍ਰੇ ਵਿਮਲੇਮ੍ਭਸਿ| ਤੈਲਾਦ੍ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਸ਼ੇਸਂ ਕਸਾਯਮਵਤਾਰਯੇਤ੍||੬੬|| ਤੇਨ ਤੈਲਂ ਕਸਾਯੇਣ ਦਸ਼ਕਤ੍ਵੋ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍| ਅਥਾਸ੍ਯ ਦਸ਼ਮੇ ਪਾਕੇ ਸਮਾਂਸ਼ਂ ਛਾਗਲਂ ਪਯਃ||੬੭|| ਦਦ੍ਯਾਦੇਸੋਣੁਤੈਲਸ੍ਯ ਨਾਵਨੀਯਸ੍ਯ ਸਂਵਿਧਿਃ| ਅਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਤੈਲਸ੍ਯਾਰ੍ਧਪਲੋਨ੍ਮਿਤਾਮ੍||੬੮|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨੋਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਪਿਚੁਨਾ ਨਾਵਨੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ| ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਚ੍ਚ ਸਪ੍ਤਾਹਮੇਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਚਰੇਤ੍||੬੯|| ਨਿਵਾਤੋਸ੍ਣਸਮਾਚਾਰੀ ਹਿਤਾਸ਼ੀ ਨਿਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ| ਤੈਲਮੇਤਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਬਲਪ੍ਰਦਮ੍||੭੦|| ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜਾਨੋ ਯਥਾਕਾਲਂ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਸ਼੍ਨੁਤੇ ਗੁਣਾਨ੍|੭੧|

ਚਨ੍ਦਨੇਤ੍ਯਾਦੌ ਦਾਰ੍ਵ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਦਾਰ੍ਵੀਤ੍ਵਕ੍, ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਸੁਵਰ੍ਣਨਾਲਾ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ, ਸੁਰਭੀ ਸ਼ੂਕਸ਼ਿਮ੍ਬਾ, ਪਦ੍ਮਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਰਂ ਪਦ੍ਮਕੇਸ਼ਰਮ੍| ਮਾਹੇਨ੍ਦ੍ਰੇ ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸੇ| ਸ਼ਤਗੁਣੇ ਤੈਲਾਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਦਸ਼ਗੁਣਮਿਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਤੈਲਾਦਿਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਭੇਸਜਂ ਤਾਵਨ੍ਮਾਨਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਯਾਵਤਾ ਕ੍ਵਾਥਾਰ੍ਥੋਪਾਤ੍ਤਂ ਪਾਨੀਯਂ ਭੇਸਜਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਭਵਤਿ, “ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਵਾਰਿ” ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਬਾਧਿਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਨ ਤੁ ਭੇਸਜਾਚ੍ਛਤਗੁਣੇਮ੍ਭਸੀਤ੍ਯੇਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਂ; ਯਦਾਹ ਜਤੂਕਰ੍ਣਃ- “ਪਕ੍ਤ੍ਵਾਥਾਮ੍ਬੁਸ਼ਤਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਦਸ਼ਭਾਗਸ੍ਥਿਤੇਨ ਤੁ| ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਪਚੇਤ੍ਤੇਨ ਛਾਗੀਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸਂਯੁਤਮ੍” ਇਤਿ| ਯਦਿ ਵਾ, ਤੈਲਪ੍ਰਮਾਣਾਨੁਮਾਨੇਨੈਵ “ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਂ” ਇਤਿ ਪਰਿਭਾਸਯਾ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਪਰਿਮਾਣਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਨੀਯਮ੍| ਪਿਚੁਨੇਤਿ ਤੂਲਕਪਿਣ੍ਡਿਕਯਾ| ਨਾਵਨੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਵਾਰਤ੍ਰਯੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦਿਤਿ ਏਕੈਕਂ ਦਿਨਮਨ੍ਤਰੀਕਤ੍ਯ, ਸਪ੍ਤਾਹਮਿਤਿ ਅਨ੍ਤਰਿਤਦਿਨਾਨਿ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ; ਤੇਨੈਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਤੌ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਹਾਨ੍ਨਸ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ||੬੩-੭੦||-

Adhikarana 31 (71-75) · Śloka 76

ਆਪੋਥਿਤਾਗ੍ਰਂ ਦ੍ਵੌ ਕਾਲੌ ਕਸਾਯਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਮ੍||੭੧|| ਭਕ੍ਸਯੇਦ੍ਦਨ੍ਤਪਵਨਂ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨ੍ਯਬਾਧਯਨ੍| ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਗਨ੍ਧਂ ਵੈਰਸ੍ਯਂ ਜਿਹ੍ਵਾਦਨ੍ਤਾਸ੍ਯਜਂ ਮਲਮ੍||੭੨|| ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਯ ਰੁਚਿਮਾਧਤ੍ਤੇ ਸਦ੍ਯੋ ਦਨ੍ਤਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍| ਕਰਞ੍ਜਕਰਵੀਰਾਰ੍ਕਮਾਲਤੀਕਕੁਭਾਸਨਾਃ||੭੩|| ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦਨ੍ਤਪਵਨੇ ਯੇ ਚਾਪ੍ਯੇਵਂਵਿਧਾ ਦ੍ਰੁਮਾਃ| ਸੁਵਰ੍ਣਰੂਪ੍ਯਤਾਮ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਰਪੁਰੀਤਿਮਯਾਨਿ ਚ||੭੪|| ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਰ੍ਲੇਖਨਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨ੍ਯਨਜੂਨਿ ਚ| ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਗਤਂ ਯਚ੍ਚ ਮਲਮੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਰੋਧਿ ਚ||੭੫|| ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਭਜਤੇ ਤੇਨ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਲਿਖੇਤ੍|੭੬|

ਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਗੁਣਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਆਪੋਥਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਕਾਲਂ ਸਾਯਂ ਪ੍ਰਾਤਰਿਤਿ| ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਪੁਨਾਤੀਤਿ ਦਨ੍ਤਪਵਨਂ ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਮ੍| ਨਿਸ੍ਕਸ੍ਯ ਮਲਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਕੁਭਃ ਅਰ੍ਜੁਨਃ| ਏਵਂਵਿਧਾ ਏਵਂਰਸਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭੧-੭੫||-

Adhikarana 32 (76-77) · Śloka 77

ਧਾਰ੍ਯਾਣ੍ਯਾਸ੍ਯੇਨ ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਰੁਚਿਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਮਿਚ੍ਛਤਾ||੭੬|| ਜਾਤੀਕਟੁਕਪੂਗਾਨਾਂ ਲਵਙ੍ਗਸ੍ਯ ਫਲਾਨਿ ਚ| ਕਕ੍ਕੋਲਸ੍ਯ ਫਲਂ ਪਤ੍ਰਂ ਤਾਮ੍ਬੂਲਸ੍ਯ ਸ਼ੁਭਂ ਤਥਾ| ਤਥਾ ਕਰ੍ਪੂਰਨਿਰ੍ਯਾਸਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਲਾਯਾਃ ਫਲਾਨਿ ਚ||੭੭||

ਕਟੁਕਂ ਲਤਾਕਸ੍ਤੂਰੀ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਲਵਙ੍ਗਸ੍ਯ ਵਨ੍ਤਮਭਿਪ੍ਰੇਤਂ ਤਥਾਪਿ ਬਹੂਨਾਂ ਫਲਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛਤ੍ਰਿਣੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਫਲਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੭੬-੭੭||

Adhikarana 33 (78-89) · Śloka 89

ਹਨ੍ਵੋਰ੍ਬਲਂ ਸ੍ਵਰਬਲਂ ਵਦਨੋਪਚਯਃ ਪਰਃ| ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਂ ਚ ਰਸਜ੍ਞਾਨਮਨ੍ਨੇ ਚ ਰੁਚਿਰੁਤ੍ਤਮਾ||੭੮|| ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਕਣ੍ਠਸ਼ੋਸਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨੌਸ੍ਠਯੋਃ ਸ੍ਫੁਟਨਾਦ੍ਭਯਮ੍| ਨ ਚ ਦਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਦਢਮੂਲਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ||੭੯|| ਨ ਸ਼ੂਲ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਚਾਮ੍ਲੇਨ ਹਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਕ੍ਸਯਨ੍ਤਿ ਚ| ਪਰਾਨਪਿ ਖਰਾਨ੍ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਂਸ੍ਤੈਲਗਣ੍ਡੂਸਧਾਰਣਾਤ੍||੮੦|| ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹਾਰ੍ਦ੍ਰਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਨ ਜਾਯਤੇ| ਨ ਖਾਲਿਤ੍ਯਂ ਨ ਪਾਲਿਤ੍ਯਂ ਨ ਕੇਸ਼ਾਃ ਪ੍ਰਪਤਨ੍ਤਿ ਚ||੮੧|| ਬਲਂ ਸ਼ਿਰਃਕਪਾਲਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਭਿਵਰ੍ਧਤੇ| ਦਢਮੂਲਾਸ਼੍ਚ ਦੀਰ੍ਘਾਸ਼੍ਚ ਕਸ੍ਣਾਃ ਕੇਸ਼ਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ||੮੨|| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪ੍ਰਸੀਦਨ੍ਤਿ ਸੁਤ੍ਵਗ੍ਭਵਤਿ ਚਾਨਨਮ੍ | ਨਿਦ੍ਰਾਲਾਭਃ ਸੁਖਂ ਚ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਤੈਲਨਿਸੇਵਣਾਤ੍||੮੩|| ਨ ਕਰ੍ਣਰੋਗਾ ਵਾਤੋਤ੍ਥਾ ਨ ਮਨ੍ਯਾਹਨੁਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਨੋਚ੍ਚੈਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰ੍ਨ ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਰ੍ਣਤਰ੍ਪਣਾਤ੍||੮੪|| ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦ੍ਯਥਾ ਕੁਮ੍ਭਸ਼੍ਚਰ੍ਮ ਸ੍ਨੇਹਵਿਮਰ੍ਦਨਾਤ੍| ਭਵਤ੍ਯੁਪਾਙ੍ਗਾਦਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਦਢਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹੋ ਯਥਾ||੮੫|| ਤਥਾ ਸ਼ਰੀਰਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦ੍ਦਢਂ ਸੁਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਜਾਯਤੇ| ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮਾਰੁਤਾਬਾਧਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਵ੍ਯਾਯਾਮਸਂਸਹਮ੍||੮੬|| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਭ੍ਯਧਿਕੋ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਤ੍ਵਗਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਤ੍ਵਚ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਰਮਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਸ਼ੀਲਯੇਨ੍ਨਰਃ||੮੭|| ਨ ਚਾਭਿਘਾਤਾਭਿਹਤਂ ਗਾਤ੍ਰਮਭ੍ਯਙ੍ਗਸੇਵਿਨਃ| ਵਿਕਾਰਂ ਭਜਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਬਲਕਰ੍ਮਣਿ ਵਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍||੮੮|| ਸੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਪਚਿਤਾਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਬਲਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਃ| ਭਵਤ੍ਯਭ੍ਯਙ੍ਗਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨਰੋਲ੍ਪਜਰ ਏਵ ਚ||੮੯||

ਹਨ੍ਵੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਨੇਹਗਣ੍ਡੂਸਗੁਣਾਃ| ਨਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਨਿਸੇਵਣਾਦਿਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤੈਲਗੁਣਾਃ| ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਤੈਲਨਿਸੇਵਣਾਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਪਿ ਸ੍ਨੇਹਾਰ੍ਦ੍ਰਸ਼ਿਰਸ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਯਾਵਤਾ ਤੈਲੇਨਾਰ੍ਦ੍ਰਸ਼ਿਰਾਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਾਵਨ੍ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਤੈਲਂ ਸੇਵ੍ਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਾਙ੍ਗਸ੍ਨੇਹਦਾਨਾਤ੍, ਅਕ੍ਸੋ ਰਥਸ੍ਯ ਚਕ੍ਰਨਿਬਨ੍ਧਨਕਾਸ੍ਠਮ੍| ਬਹੁਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਕਰਣਂ ਤੁ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ; ਯਦਿ ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਨਾਨਾਕਾਰ੍ਯਕਰਣਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ਵਾਯੁਰਧਿਕਃ; ਵੈਦ੍ਯਕਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਵਚ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਰਮਭ੍ਯਙ੍ਗ ਇਤਿ ਚਕਾਰਾਦ੍ਵਾਤਹਿਤਸ਼੍ਚ, ਏਤੇਨਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਵਾਤਾਧਿਕਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ, ਆਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਚ ਤ੍ਵਚੋ ਹਿਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਬਲੇਨ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਬਲਕਰ੍ਮ ਗੁਰੁਭਾਰਹਰਣਾਦਿ||੭੮-੮੯||

Adhikarana 34 (90-92) · Śloka 92

ਖਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਮਃ ਸੁਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪਾਦਯੋਃ| ਸਦ੍ਯ ਏਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਾਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗਨਿਸੇਵਣਾਤ੍||੯੦|| ਜਾਯਤੇ ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਂ ਚ ਬਲਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਚ ਪਾਦਯੋਃ| ਦਸ੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਲਭਤੇ ਮਾਰੁਤਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ||੯੧|| ਨ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਧ੍ਰਸੀਵਾਤਃ ਪਾਦਯੋਃ ਸ੍ਫੁਟਨਂ ਨ ਚ| ਨ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਸਙ੍ਕੋਚਃ ਪਾਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗੇਨ ਪਾਦਯੋਃ||੯੨||

ਖਰਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗਗੁਣਾਃ| ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਾਦਯੋਰਿਤਿ ਪਦਂ ਖਰਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਤੁ ਬਲਾਦੇਃ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੋਤ੍ਪਾਦਸੂਚਨਾਰ੍ਥਂ, ਤਤੀਯਂ ਤੁ ਸ੍ਫੁਟਨਵਿਸ਼ੇਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਤੁ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਵਿਸ਼ੇਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਤੁ ਪਾਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗੇਨੇਤਿ ਪਦਂ ਦੂਰਾਨ੍ਤਰਿਤਸ੍ਯ ਪਾਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸ੍ਮਰਣਾਰ੍ਥਮ੍||੯੦-੯੨||

Adhikarana 35 (93-94) · Śloka 94

ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਗੌਰਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਂ ਕਣ੍ਡੂਂ ਮਲਮਰੋਚਕਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਬੀਭਤ੍ਸਤਾਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਮ੍||੯੩|| ਪਵਿਤ੍ਰਂ ਵਸ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਮਸ੍ਵੇਦਮਲਾਪਹਮ੍ | ਸ਼ਰੀਰਬਲਸਨ੍ਧਾਨਂ ਸ੍ਨਾਨਮੋਜਸ੍ਕਰਂ ਪਰਮ੍||੯੪||

ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਦੁਦ੍ਵਰ੍ਤਨਸ੍ਯ ਤਮਨੁ ਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਮੁਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਬ੍ਰੂਤੇ- ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇਦੇਨ ਬੀਭਤ੍ਸਤਾ ਸ੍ਵੇਦਬੀਭਤ੍ਸਤਾ| ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਬਲੇਨ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਯੋਜਨਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੯੩-੯੪||

Adhikarana 36 (95-102) · Śloka 102

ਕਾਮ੍ਯਂ ਯਸ਼ਸ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਮਲਕ੍ਸ੍ਮੀਘ੍ਨਂ ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਣਮ੍| ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ ਪਾਰਿਸਦਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਨਿਰ੍ਮਲਾਮ੍ਬਰਧਾਰਣਮ੍||੯੫|| ਵਸ੍ਯਂ ਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਕਾਮ੍ਯਂ ਪੁਸ੍ਟਿਬਲਪ੍ਰਦਮ੍| ਸੌਮਨਸ੍ਯਮਲਕ੍ਸ੍ਮੀਘ੍ਨਂ ਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯਨਿਸੇਵਣਮ੍||੯੬|| ਧਨ੍ਯਂ ਮਙ੍ਗਲ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵ੍ਯਸਨਸੂਦਨਮ੍| ਹਰ੍ਸਣਂ ਕਾਮ੍ਯਮੋਜਸ੍ਯਂ ਰਤ੍ਨਾਭਰਣਧਾਰਣਮ੍||੯੭|| ਮੇਧ੍ਯਂ ਪਵਿਤ੍ਰਮਾਯੁਸ੍ਯਮਲਕ੍ਸ੍ਮੀਕਲਿਨਾਸ਼ਨਮ੍| ਪਾਦਯੋਰ੍ਮਲਮਾਰ੍ਗਾਣਾਂ ਸ਼ੌਚਾਧਾਨਮਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ||੯੮|| ਪੌਸ੍ਟਿਕਂ ਵਸ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਸ਼ੁਚਿ ਰੂਪਵਿਰਾਜਨਮ੍| ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਨਖਾਦੀਨਾਂ ਕਲ੍ਪਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਾਧਨਮ੍||੯੯|| ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਹਿਤਂ ਪਾਦਯੋਰ੍ਵ੍ਯਸਨਾਪਹਮ੍| ਬਲ੍ਯਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮਸੁਖਂ ਵਸ੍ਯਂ ਪਾਦਤ੍ਰਧਾਰਣਮ੍||੧੦੦|| ਈਤੇਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਬਲ੍ਯਂ ਗੁਪ੍ਤ੍ਯਾਵਰਣਸ਼ਙ੍ਕਰਮ੍| ਘਰ੍ਮਾਨਿਲਰਜੋਮ੍ਬੁਘ੍ਨਂ ਛਤ੍ਰਧਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ||੧੦੧|| ਸ੍ਖਲਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਨਂ ਸ਼ਤ੍ਰੂਣਾਂ ਚ ਨਿਸੂਦਨਮ੍| ਅਵਸ੍ਟਮ੍ਭਨਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਭਯਘ੍ਨਂ ਦਣ੍ਡਧਾਰਣਮ੍||੧੦੨||

ਸ਼੍ਰੀਮਦਿਤਿ ਸ਼ੋਭਾਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਰਿਸਦਿ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਪਾਰਿਸਦਮ੍| ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਮਙ੍ਗਲ੍ਯਮ੍| ਵ੍ਯਸਨਂ ਸਰ੍ਪਪਿਸ਼ਾਚਾਦ੍ਯਭਿਘਾਤਃ| ਰਤ੍ਨਵਦਾਭਰਣਾਨਿ, ਰਤ੍ਨਂ ਤੁ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਾਣਿਕ੍ਯਹੀਰਕਮੁਕ੍ਤਾਫਲਸੁਵਰ੍ਣਾਦਿ| ਸ਼ੌਚਾਧਾਨਂ ਪਾਨੀਯੇਨ ਮਦਾ ਚ| ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ| ਸ਼ੁਚਿ ਸ਼ੁਚਿਤਾਕਾਰਕਮ੍| ਕਲ੍ਪਨਂ ਛੇਦਨਂ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਾਧਨਂ ਮਣ੍ਡਨਮ੍; ਏਤਚ੍ਚ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਯੋਜਨੀਯਂ; ਕੇਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਾਧਨਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਬਨ੍ਧਨਾਦਿ; ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੂਣਾਂ ਕਲ੍ਪਨਮੇਵ, ਨਖਸ੍ਯ ਤੁ ਕਲ੍ਪਨਮਲਕ੍ਤਕਾਦਿਦਾਨੇਨ ਪ੍ਰਸਾਧਨਂ ਚ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਨਾਸਾਲੋਮਕਲ੍ਪਨਾਦਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਪਾਦਯੋਰਿਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਹਿਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵ੍ਯਸਨਾਪਹਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਪਾਦਤ੍ਰਂ ਪਾਦਧ੍ਰੀ, ਪਾਦੁਕੇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਵਸ੍ਯਤ੍ਵਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍; ਯਦਿ ਵਾ ਪਾਦਸਮ੍ਬਦ੍ਧਨੇਤ੍ਰਪੋਸਿਕਾਨਾਡੀਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਹਰਣਾਚ੍ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮ੍| ਈਤੀ ਰੋਗਾਦਿਦੁਰ੍ਦੈਵਮ੍| ਗੁਪ੍ਤਿਃ ਪਿਸ਼ਾਚਾਦਿਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਸਾ, ਸ਼ਙ੍ਕਰਂ ਕਲ੍ਯਾਣਕਰਮ੍| ਅਵਸ੍ਟਮ੍ਭਨਂ ਬਲਪ੍ਰਦਮ੍| ਭਯਘ੍ਨਂ ਸਰ੍ਪਾਦਿਭ੍ਯਃ||੯੫-੧੦੨||

Adhikarana 37 (103) · Śloka 103

ਨਗਰੀ ਨਗਰਸ੍ਯੇਵ ਰਥਸ੍ਯੇਵ ਰਥੀ ਯਥਾ| ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਮੇਧਾਵੀ ਕਤ੍ਯੇਸ੍ਵਵਹਿਤੋ ਭਵੇਤ੍||੧੦੩||

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੁਕ੍ਤਸ੍ਵਸ੍ਥਵਿਧ੍ਯੁਪਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਤਥੋਪਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯਾਵਧਾਨੇਨ ਕਰਣਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਨਗਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਤ੍ਯੇਸੁ ਕਰਣੀਯੇਸੂਕ੍ਤੇਸ੍ਵਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਚ| ਨਗਰਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਹੇਤੁਵਿਘਾਤਕਾਰਿਣਿ ਕਤ੍ਯੇਵਧਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਰਥਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਚ ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਪਰਿਹਾਰਕੇ ਕਤ੍ਯੇਵਧਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨਗਰੋਚ੍ਛੇਦੇ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਦੁਸ੍ਟਜਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਏਵ ਹੇਤੁਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭਵਤਿ, ਰਥਭਙ੍ਗੇ ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਸ਼੍ਵਭ੍ਰਵਿਸਮਪਤਨਾਦਿਃ||੧੦੩||

Adhikarana 38 (104) · Śloka 104

ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਵਤ੍ਤ੍ਯੁਪਾਯਾਨ੍ਨਿਸੇਵੇਤ ਯੇ ਸ੍ਯੁਰ੍ਧਰ੍ਮਾਵਿਰੋਧਿਨਃ| ਸ਼ਮਮਧ੍ਯਯਨਂ ਚੈਵ ਸੁਖਮੇਵਂ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ||੧੦੪||

ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਾਂ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸਾਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਨ ਸਤਾ ਯਦਨ੍ਯਚ੍ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਦਾਹ- ਵਤ੍ਤ੍ਯੁਪਾਯਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਤ੍ਤਿਃ ਵਰ੍ਤਨਂ, ਤਸ੍ਯੋਪਾਯਾਃ ਕਸ੍ਯਾਦਯੋ ਧਨੈਸਣਾਯਾਂ ਤਿਸ੍ਰੈਸਣੀਯੇ ਵਾਚ੍ਯਾਃ| ਸ਼ਮਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ, ਅਧ੍ਯਯਨਂ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨਂ, ਨਿਸੇਵੇਤੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਏਵਂ ਸਤਿ ਸੁਖਂ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਏਤੇਨ ਕਸ੍ਯਾਦਿਭ੍ਯੋਰ੍ਥਃ, ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਧ੍ਯਯਨਾਭ੍ਯਾਂ ਧਰ੍ਮਃ, ਅਰ੍ਥਧਰ੍ਮਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਸੁਖਲਕ੍ਸਣਃ ਕਾਮਃ, ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਾਨੁਸ੍ਠਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ ਭਵਤਿ||੧੦੪||

Adhikarana 39 (105-111) · Śloka 111

ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਮਾਤ੍ਰਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਚ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਗੁਰੁਲਾਘਵਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਗਰ੍ਹਿਤੋਭ੍ਯਾਸੋ ਯੇਸਾਂ, ਯੇਸਾਂ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੧੦੫|| ਅਞ੍ਜਨਂ ਧੂਮਵਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਵਰ੍ਤਿਕਲ੍ਪਨਾ| ਧੂਮਪਾਨਗੁਣਾਃ ਕਾਲਾਃ ਪਾਨਮਾਨਂ ਚ ਯਸ੍ਯ ਯਤ੍||੧੦੬|| ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਚਿਹ੍ਨਂ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਧੂਮੋ ਯੇਸਾਂ ਵਿਗਰ੍ਹਿਤਃ| ਪੇਯੋ ਯਥਾ ਯਨ੍ਮਯਂ ਚ ਨੇਤ੍ਰਂ ਯਸ੍ਯ ਚ ਯਦ੍ਵਿਧਮ੍||੧੦੭|| ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਗੁਣਾ ਨਸ੍ਤਃਕਾਰ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚ ਯਥਾ ਯਦਾ| ਭਕ੍ਸਯੇਦ੍ਦਨ੍ਤਪਵਨਂ ਯਥਾ ਯਦ੍ਯਦ੍ਗੁਣਂ ਚ ਯਤ੍||੧੦੮|| ਯਦਰ੍ਥਂ ਯਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯੇਨ ਧਾਰ੍ਯਾਣਿ ਕਵਲਗ੍ਰਹੇ| ਤੈਲਸ੍ਯ ਯੇ ਗੁਣਾ ਦਿਸ੍ਟਾਃ ਸ਼ਿਰਸ੍ਤੈਲਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਯੇ||੧੦੯|| ਕਰ੍ਣਤੈਲੇ ਤਥਾਭ੍ਯਙ੍ਗੇ ਪਾਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗੇਙ੍ਗਮਾਰ੍ਜਨੇ| ਸ੍ਨਾਨੇ ਵਾਸਸਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚ ਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯੇ ਰਤ੍ਨਧਾਰਣੇ||੧੧੦|| ਸ਼ੌਚੇ ਸਂਹਰਣੇ ਲੋਮ੍ਨਾਂ ਪਾਦਤ੍ਰਚ੍ਛਤ੍ਰਧਾਰਣੇ| ਗੁਣਾ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੇਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਾ ਦਣ੍ਡਧਾਰਣੇ||੧੧੧||

ਮਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਮਾਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਯਾਵਦ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯਾਸ਼ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਤਥਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਲੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਚਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਗੁਰੁਲਾਘਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਲਘੂਨ੍ਯਪਿ ਮਾਤ੍ਰਾਮੇਵਾਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯੇਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰੇਣੋਕ੍ਤਮ੍| ਪਾਨਸ੍ਯ ਮਾਨਂ ਪਾਨਮਾਨਮ੍, ਆਪਾਨਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਸ੍ਤਃਕਾਰ੍ਯਂ ਯਦਿਤਿ ਅਣੁਤੈਲਮ੍| ਯਥੇਤਿ ਪਿਚੁਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦੇਤਿ ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸ਼ਰਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੇਸਂ ਸੁਗਮਮ੍||੧੦੫-੧੧੧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ||੫||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਚਤੁਸ੍ਕੇ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੫||