5. mātrāśitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ದ್ವಿತಯಮಿಹ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಜನಂ ಯದಾತುರವ್ಯಾಧಿಹರಣಂ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯರಕ್ಷಣಂ ಚ; ಯದಾಹ- ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಪರಾಯಣಮ್ (ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ; ತೇನೋತ್ಪನ್ನವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರದ್ವಾರಾಽಽತುರರಕ್ಷಣಂ ಭೇಷಜಚತುಷ್ಕಮಭಿಧಾಯ ಸ್ವಸ್ಥಚತುಷ್ಕೋಽಭಿಧಾತವ್ಯಃ; ತತ್ರಾಪಿ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಪರಿಪಾಲನಹೇತುಷು ಮಾತ್ರಾವದನ್ನಂ ಪ್ರಧಾನಂ; ಯದಾಹ- ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪುನರ್ಮೂಲಮಾಹಾರೋ ಬಲವರ್ಣೌಜಸಾಂ ಚ (ಸು.ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ; ತಚ್ಚೇಹ ಮಾತ್ರಾವದನ್ನಂ ವಿಧೀಯತ ಇತ್ಯಾದೌ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯ ಏವಾಭಿಧೀಯತೇ| ಮಾತ್ರಾಶಿತಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತ್ಯೋಽಧ್ಯಾಯೋ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯಧ್ಯಾಯಾದೌ ‘ಮಾತ್ರಾಶೀ’ ಇತಿ ಪದಮನುಶ್ರೂಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ‘ಮಾತ್ರಾಶೀಯಃ’ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರಣಯನೇ ಕಷ್ಟೋಚ್ಚಾರಣಭಯಾತ್ತದರ್ಥಪರಪರ್ಯಾಯಶಬ್ದೇನೇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಕೃತಾ; ಯಥಾ “ನವೇಗಾನ್ಧಾರಣೀಯ” (ಸೂ.ಅ.೭) ಇತ್ಯಾದಿಕಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಮಾತ್ರಾಶೀ ಸ್ಯಾತ್| ಆಹಾರಮಾತ್ರಾ ಪುನರಗ್ನಿಬಲಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ||೩||

ಮಾತ್ರಾಂ ಮಾತ್ರಾವದನ್ನಮಶಿತುಂ ಭೋಕ್ತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯಾಸೌ ಮಾತ್ರಾಶೀ, ಯದಿ ವಾ ಮಾತ್ರಯಾಽಶಿತುಂ ಭೋಕ್ತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ತತ್ರೇಹ ಮಾತ್ರಾ ಅನಪಾಯಿಪರಿಮಾಣಮ್| ಅಶಿರಯಮಿಹಾವಿಶೇಷೇಣ ಖಾದ್ಯಪ್ರಾಶ್ಯಲೇಹ್ಯಪೇಯಾನಾಮಭ್ಯವಹಾರೇ ವರ್ತತೇ| ತೇನ ಮಾತ್ರಾಶೀ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಖಾದ್ಯಪ್ರಾಶ್ಯಲೇಹ್ಯಪೇಯಾನಾಂ ಮಾತ್ರಯಾಽಭ್ಯವಹರಣಂ ನೋಕ್ತಮಿತಿ ಯಚ್ಚೋಚ್ಯತೇ, ತನ್ನಿರಸ್ತಂ ಭವತಿ| ದೃಷ್ಟಶ್ಚಾಯಮಶಿಃ ಖಾದ್ಯಾದ್ಯಭ್ಯವಹಾರೇ; ಯಥಾ- ದಶಮೂಲಹರೀತಕ್ಯಾಂ- “ಏಕಾಭಯಾಂ ಪ್ರಾಶ್ಯ ತತಶ್ಚ ಲೇಹಾಚ್ಛುಕ್ತಿಂ ನಿಹನ್ತಿ ಶ್ವಯಥುಂ ಪ್ರವೃದ್ಧಮ್” (ಚಿ.ಅ.೧೨); ತಥಾ- “ಕ್ಷೀರಾಶೀ ತತ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಇತಶ್ಚಾವಗನ್ತವ್ಯಮಶಿರಯಂ ಸರ್ವಾಭ್ಯವಹಾರೇ ವರ್ತತೇ, ಯೇನೈತದ್ವಿವರಣಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೈವ ಕೃತಮ್- ಆಹಾರಮಾತ್ರಾ ಪುನರಿತಿ, ನ ಪುನರಶಿತಮಾತ್ರಾ ಪುನರಿತಿ| ಮಾತ್ರಾಂ ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ಆಹಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನೇರ್ಬಲಮುತ್ಕೃಷ್ಟಂ ಮಧ್ಯಮಲ್ಪಂ ವಾಽಪೇಕ್ಷ್ಯೋತ್ಕೃಷ್ಟಾ ಮಧ್ಯಾಽಲ್ಪಾ ವಾ ಮಾತ್ರಾ ಭವತೀತ್ಯಗ್ನಿಬಲಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ| ಪುನಃಶಬ್ದೋ ಭೇಷಜಾದಿಮಾತ್ರಾಂ ವ್ಯಾಯಾಮಮಾತ್ರಾಂ ಚ ವ್ಯಾವರ್ತಯತಿ; ತೇನ ನ ಸರ್ವಮಾತ್ರಾಽಗ್ನಿಬಲಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ; ಯತೋ ಭೇಷಜಮಾತ್ರಾ ವ್ಯಾಧ್ಯಾತುರಬಲಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ ವಕ್ತವ್ಯಾ, ವ್ಯಾಯಾಮಸ್ಯ ತು ದೋಷಕ್ಷಯಾಗ್ನಿವೃದ್ಧ್ಯಾದ್ಯುತ್ಪಾದಶ್ರಮಕ್ಲಮಾದ್ಯನುತ್ಪಾದಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ, ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಯಿತವ್ಯಾ| ಯದಿ ವಾ ಪುನಃಶಬ್ದಃ ಪೌನಃಪುನ್ಯೇ, ತೇನಾಹಾರಮಾತ್ರಾ ಪುನಃ ಪುನರಗ್ನಿಬಲಮಪೇಕ್ಷತೇ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯದೇಕಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷೇ ಏಕದಾ ಯಾಽಗ್ನಿಬಲೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಿತಾ ಮಾತ್ರಾ ಸಾ ನ ಸರ್ವಕಾಲಂ ಭವತಿ, ಯತ ಋತುಭೇದೇನ ವಯೋಭೇದೇನ ಚ ತಸ್ಯೈವಾಗ್ನಿಃ ಕದಾಚಿದ್ವಿವೃದ್ಧೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಹೇಮನ್ತೇ ಯೌವನೇ ಚ, ಕದಾಚಿನ್ಮನ್ದೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ವರ್ಷಾಸು ವಾರ್ಧಕ್ಯೇ ಚ; ತೇನಾಗ್ನಿಬಲಭೇದಾನ್ಮಾತ್ರಾಽಪ್ಯೇಕರೂಪಾ ನ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತು ತತ್ಕಾಲಭವಮಗ್ನಿಬಲಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಪುನಃ ಪುನರ್ಮಾತ್ರಾಽಪಿ ಭಿದ್ಯತ ಇತಿ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಯಾವದ್ಧ್ಯಸ್ಯಾಶನಮಶಿತಮನುಪಹತ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಥಾಕಾಲಂ ಜರಾಂ ಗಚ್ಛತಿ ತಾವದಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣಂ ವೇದಿತವ್ಯಂ ಭವತಿ||೪||

ಅಗ್ನಿಬಲಾಪೇಕ್ಷಿತ್ವಮೇವ ವಿವೃಣೋತಿ- ಯಾವದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಯಾವದಿತಿ ಯಾವತ್ಪರಿಮಾಣಮ್| ಹಿಶಬ್ದೋ ಹೇತೌ| ಅಸ್ಯೇತಿ ಭೋಕ್ತುಃ| ಅಶನಂ ಚತುರ್ವಿಧಮಪಿ ಭೋಜ್ಯಮ್| ಅಶಿತಂ ಭುಕ್ತಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ ಚ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥಾಮ್| ಅನುಪಹತ್ಯ ವಿಕಾರಮಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾಕಾಲಮಿತಿ ನಿಶಾಶೇಷೇ| ತಾವದಿತಿ ಪೂರ್ವಪ್ರಮಾಣಾವಚ್ಛಿನ್ನಮಶನಂ ಪ್ರತ್ಯವಮೃಶತಿ| ದ್ವಿತೀಯಮಸ್ಯೇತಿ ಗ್ರಹಣಮನ್ಯತ್ರ ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ತೇನ ಯಸ್ಯೈವ ಯಾವತೀ ಮಾತ್ರಾ ನಿರ್ವಿಕಾರಾ, ತಸ್ಯೈವ ಸಾ ಮನ್ತವ್ಯಾ ನಾನ್ಯೇಷಾಂ, ಪ್ರತಿಪುರುಷಮಗ್ನಿಬಲಸ್ಯ ಭಿನ್ನತ್ವಾತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚೈಕಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಪುರುಷೇ ಕಾಲಾದಿಭೇದೇನಾಗ್ನಿಬಲಭೇದೋ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯೇಕಪುರುಷ ಏಕಮಾತ್ರಾಮವಧಾರ್ಯ ಕಿಯನ್ತಮಪಿ ಕಾಲಂ ತಯೈವ ಮಾತ್ರಯಾ ಅಗ್ನಿಬಲಭೇದಹೇತ್ವಭಾವೇ ಸತಿ ವ್ಯವಹಾರೋ ಭವತ್ಯೇವ| ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣಂ ಮಾತ್ರೇಯತ್ತಾ; ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣಶಬ್ದೇನ ಚೇಹ ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣವದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್; ಅನ್ಯಥಾ, ತಾವಚ್ಛಬ್ದೇನಾವಚ್ಛಿನ್ನಾಶನವಾಚಿನಾ ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣಶಬ್ದಸ್ಯ ಗುಣವಾಚಿನಃ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಂ ನ ಸ್ಯಾತ್| ನನು, ಪ್ರಕೃತಿಮನುಪಹತ್ಯೇತಿ ನ ಕರ್ತವ್ಯಂ ವಿಶೇಷಣಂ, ನ ಹ್ಯಾಹಾರೋ ಯೋ ಯಥಾಕಾಲಂ ಜರಾಂ ಯಾತಿ ಸ ಮಾತ್ರಾದೋಷಾದ್ವಿಕಾರಂ ಕರೋತಿ, ಕರೋತಿ ತು ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಸಂಸ್ಕಾರಾದಿದೋಷಾತ್; ಯಥಾ ಮನ್ದಕಲಕುಚಾದಯೋ ಯಥಾಕಾಲಂ ಜರಾಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋಽಪಿ ದೋಷಜನಕಾ ಭವನ್ತ್ಯೇವ; ನ ತಾವತಾಽಪಿ ತತ್ರ ಮಾತ್ರಾ ದುಷ್ಯತಿ, ಯಥಾ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ತ್ರಿವಿಧಕುಕ್ಷೀಯೇ- “ನ ಚ ಕೇವಲಂ ಮಾತ್ರಾವತ್ತ್ವಾದೇವಾಹಾರಸ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಮಾಹಾರಫಲಸೌಷ್ಠವಮವಾಪ್ತುಂ ಶಕ್ಯಂ, ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಾಮಷ್ಟಾನಾಮಾಹಾರವಿಧಿವಿಶೇಷಾಯತನಾನಾಂ ಭಿನ್ನಫಲತ್ವಾತ್” (ವಿ.ಅ.೨) ಇತಿ| ನೈವಂ, ದ್ವಿವಿಧಾ ಹಿ ಮಾತ್ರಾ ರಸವಿಮಾನೇ ವಕ್ತವ್ಯಾ- ಸರ್ವಗ್ರಹರೂಪಾ, ಪರಿಗ್ರಹರೂಪಾ ಚ; ತತ್ರ ಸಮುದಿತಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ಪರಿಮಾಣಂ ಸರ್ವಗ್ರಹಃ, ಮಧುರಾಮ್ಲಾದೀನಾಮಾಹಾರಾವಯವಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಮಾತ್ರಯಾ ಗ್ರಹಣಂ ಪರಿಗ್ರಹಃ; ತೇನ ಯತ್ರಾಹಾರಸಮುದಾಯಪರಿಮಾಣಂ ಸಮುಚಿತಮೇವ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಆಹಾರಾವಯವಾನಾಂ ತು ಮಧುರಾದೀನಾಂ ಸ್ವಭಾವಹಿತಾನಾಮಪ್ಯಯಥೋಕ್ತಮಾನಂ ಸ್ಯಾತ್, ತತ್ರಾಹಾರಾವಯವಮಾತ್ರಾವೈಷಮ್ಯಾದ್ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ಭವತ್ಯೇವ, ಅಯಥಾಕಾಲಂ ಜರಾಗಮನಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್; ತದುಕ್ತಂ- ಪ್ರಕೃತಿಮನುಪಹತ್ಯೇತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ‘ಅಸ್ಯ’ ಇತಿ, ‘ಅಶನಮ್’ ಇತಿ, ಅಶಿತಮ್ ಇತಿ ಚ ಪದತ್ರಯಂ ಪ್ರಕರಣಾದೇವ ಲಭ್ಯತೇ; ಯತ್ ಪುನಃ ಕ್ರಿಯತೇ ತದ್ವಿಶೇಷಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ತೇನ, ಅಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಪರೀಕ್ಷಕೋ ಭೋಕ್ತಾಽಧಿಕ್ರಿಯತೇ, ಅಶನಮಿತ್ಯನೇನ ಚ ಪ್ರಶಸ್ತಮಶನಂ ಪ್ರಕೃತಿಕರಣಸಂಯೋಗದೇಶಕಾಲಾವಿರುದ್ಧಮುಚ್ಯತೇ, ಅಶಿತಮಿತ್ಯನೇನ ಚ ಯಥಾವಿಧಿಭೋಜನಮುಚ್ಯತೇ; ತದೇವಂ ಸರ್ವಗುಣಸಮ್ಪನ್ನ ಆಹಾರೋ ಮಾತ್ರಾವಾನುಚ್ಯತೇ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ತತ್ರ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಮುದ್ಗಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲೈಣಶಶಶರಭಶಮ್ಬರಾದೀನ್ಯಾಹಾರದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಲಘೂನ್ಯಪಿ ಮಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷೀಣಿ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಪಿಷ್ಟೇಕ್ಷುಕ್ಷೀರವಿಕೃತಿತಿಲಮಾಷಾನೂಪೌದಕಪಿಶಿತಾದೀನ್ಯಾಹಾರದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಗುರೂಣ್ಯಪಿ ಮಾತ್ರಾಮೇವಾಪೇಕ್ಷನ್ತೇ||೫||

ಮಾತ್ರಾಲಕ್ಷಣಮುಪದಿಶ್ಯ ವ್ಯವಹಾರೋಪಯೋಗಿನಂ ದ್ರವ್ಯಭೇದೇನ ಮಾತ್ರಾಭೇದಂ ದರ್ಶಯತಿ- ತತ್ರ ಶಾಲೀತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಲಘುವರ್ಗ ಏವ ಪ್ರಥಮಂ ಪಠ್ಯತೇ, ಪಥ್ಯತಮತ್ವಾತ್; ತತ್ರಾಪ್ಯಾದೌ ರಕ್ತಶಾಲಿರಾಹಾರದ್ರವ್ಯಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್| ಕಪಿಞ್ಜಲೋ ಗೌರತಿತ್ತಿರಿಃ, ಏಣಃ ಕೃಷ್ಣಸಾರಃ, ಶರಭೋ ಮಹಾಶೃಙ್ಗೀ ಹರಿಣಃ, ಶಮ್ಬರಸ್ತದ್ವಿಶೇಷಃ| ಅನ್ನಪಾನವಿಧೌ “ಶೀತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಗುರುಃ ಸ್ವಾದುಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೭) ಇತಿ ಷಷ್ಟಿಕಗುಣಕಥನೇ “ಅಗುರುಃ” ಇತ್ಯಕಾರಪ್ರಶ್ಲೇಷೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನೇಹ ಷಷ್ಟಿಕಸ್ಯ ಲಘುತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಂ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಅಪಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ, ತೇನ ಪ್ರಕೃತಿಲಘೂನಿ ಕರಣಲಘೂನಿ ಚ ಲಾಜಾದೀನಿ ಮಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷೀಣಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಲಭ್ಯತೇ| ಏವಂ ಪ್ರಕೃತಿಗುರೂಣ್ಯಪೀತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಂಸ್ಕಾರಗುರುಶಕ್ತುಪಿಣ್ಡಾದಿಗ್ರಹಣಂ ವಾಚ್ಯಮ್| ಆದಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪ್ರಕಾರವಾಚೀ, ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಾದಿಗಣಾಭಾವಾತ್| ವಿಕೃತಿಶಬ್ದಃ ಪಿಷ್ಟೇಕ್ಷುಕ್ಷೀರೈಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಕ್ಷೀರವಿಕೃತಿಃ ಕ್ಷೀರಕೃತಾ ಭಕ್ಷ್ಯಾಃ; ಪಿಶಿತಮಾನೂಪೌದಕಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ನ ಚೈವಮುಕ್ತೇ ದ್ರವ್ಯೇ ಗುರುಲಾಘವಮಕಾರಣಂ ಮನ್ಯೇತ, ಲಘೂನಿ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ವಾಯ್ವಗ್ನಿಗುಣಬಹುಲಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ಪೃಥ್ವೀಸೋಮಗುಣಬಹುಲಾನೀತರಾಣಿ, ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ವಗುಣಾದಪಿ ಲಘೂನ್ಯಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಸ್ವಭಾವಾನ್ಯಲ್ಪದೋಷಾಣಿ ಚೋಚ್ಯನ್ತೇಽಪಿ ಸೌಹಿತ್ಯೋಪಯುಕ್ತಾನಿ, ಗುರೂಣಿ ಪುನರ್ನಾಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಸ್ವಭಾವಾನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಾತ್, ಅತಶ್ಚಾತಿಮಾತ್ರಂ ದೋಷವನ್ತಿ ಸೌಹಿತ್ಯೋಪಯುಕ್ತಾನ್ಯನ್ಯತ್ರ ವ್ಯಾಯಾಮಾಗ್ನಿಬಲಾತ್; ಸೈಷಾ ಭವತ್ಯಗ್ನಿಬಲಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ ಮಾತ್ರಾ||೬||

ನನು, ಯದಿ ಲಘು ಹಿತಮಪಿ ಸ್ವಗುಣಕರಣೇ ಮಾತ್ರಾಮಪೇಕ್ಷತೇ, ಗುರು ಚಾಹಿತಮಪಿ ಮಾತ್ರಾಪರಿಗೃಹೀತಂ ಹಿತಮೇವ ಸ್ಯಾತ್, ತತ್ ಕಿಂ ಗೌರವಲಾಘವೋಪದೇಶೇನೇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ನ ಚೈವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಲಘೂನಿ ಯದ್ಯಪ್ಯಾಕಾಶವಾಯ್ವಗ್ನಿಗುಣಬಹುಲಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯಾಕಾಶಸ್ಯಾಗ್ನಿದೀಪನಂ ಪ್ರತಿ ತಥಾವಿಧಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಭಾವಾತ್ ವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯೋಸ್ತ್ವಗ್ನಿದೀಪಕತ್ವಾದ್ ವಾಯ್ವಗ್ನಿಗುಣಬಹುಲಾನೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾಲ್ಲಘೂನಿ ಮಾತ್ರಯಾ ತಾವದಗ್ನಿಂ ದೀಪಯನ್ತಿ; ಸ್ವಗುಣಾದಪಿ ವಾಯ್ವಗ್ನಿಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾದಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಸ್ವಭಾವಾನಿ ಸ್ಯುಃ| ಮಾತ್ರಾವ್ಯತಿಕ್ರಮೇ ಸಮಾನೇಽಪಿ ಲಘುಗುರುದ್ರವ್ಯಯೋರ್ಲಘುದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಅಲ್ಪದೋಷಾಣಿ ಚೋಚ್ಯನ್ತೇಽಪಿ ಸೌಹಿತ್ಯೋಪಯುಕ್ತಾನಿ; ಸೌಹಿತ್ಯಂ ಮಾತ್ರಾತಿಕ್ರಮೇಣ ತೃಪ್ತಿಃ| ಗುರೂಣೀತ್ಯಾದೌ ಪುನಃಶಬ್ದೋ ವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಸಾಮಾನ್ಯಾದಿತಿ ವಿರೋಧಾರ್ಥೇ ನಞ್, ಅಸಿತಮಿತಿ ಯಥಾ; ತೇನಾಸಾಮಾನ್ಯಾದಿತಿ ಅಗ್ನಿವಿರುದ್ಧಪೃಥ್ವೀತೋಯಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಅನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಾತ್’ ಇತಿಪಾಠಪಕ್ಷೇಽಪ್ಯನ್ಯಶಬ್ದೋ ವಿರುದ್ಧವಚನ ಏವ, ತೇನ ತಥಾಽಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಅತಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಮಾತ್ರಾವ್ಯತಿಕ್ರಮೇ ಗುರೌ ಗರೀಯಾಂಸಂ ದೋಷಂ ದರ್ಶಯತಿ| ನನು, ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಕೇಚನ ಭಾರಿಕಾದಯಃ ಪುರುಷಾ ಸೌಹಿತ್ಯೋಪಯುಕ್ತಗುರುದ್ರವ್ಯಾಹಾರೇಽಪಿ ನಿರ್ದೋಷಾಃ, ತತ್ ಕಿಮುಚ್ಯತೇಽತಿಮಾತ್ರಂ ದೋಷವನ್ತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ಅನ್ಯತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಯಾಮಕೃತಮಗ್ನಿಬಲಂ ವ್ಯಾಯಾಮಾಗ್ನಿಬಲಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಕಾಲಾಹಿತಬಲೋಽಗ್ನಿರ್ಮಾತ್ರಾಽಧಿಕಗುರುದ್ರವ್ಯಕ್ಷಮೋ ಭವತಿ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಪಕ್ತಾ ಭವತಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಮಾತ್ರಾದ್ರವ್ಯಗುರುಕ್ಷಮಃ” (ಸೂ.ಅ.೬) ಇತಿ, ತಥಾಽಪಿ ವ್ಯಾಯಾಮಾಹಿತಬಲೋ ವಹ್ನಿರ್ನಿತರಾಂ ಬಲವಾನ್ ಭವತೀತ್ಯಯಮೇವ ಪ್ರಧಾನಪರಿಗ್ರಹಾದುಕ್ತಃ| ಯೇ ತು ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿತಿ ಚಾಗ್ನಿಬಲಾದಿತಿ ಹೇತುದ್ವಯಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ, ತೇಷಾಮೇವಂ ಸತಿ ವ್ಯಾಯಾಮಾಪೇಕ್ಷಿಣ್ಯಶನಮಾತ್ರಾ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರಕರಣವಿರುದ್ಧೋಽರ್ಥಃ ಸ್ಯಾತ್| ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಮರ್ಥಂ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಪಾದಿತಮುಪಸಂಹರತಿ- ಸೈಷೇತ್ಯಾದಿ| ಸೇತಿ ಅಗ್ನಿಬಲಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾ ಮಾತ್ರಾ, ಏಷೇತಿ ನ್ಯಾಯೇನಾಗ್ನ್ಯಪೇಕ್ಷಿತ್ವೇನ ನಿರ್ವಾಹಿತಾ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ನ ಚ ನಾಪೇಕ್ಷತೇ ದ್ರವ್ಯಂ; ದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚ ತ್ರಿಭಾಗಸೌಹಿತ್ಯಮರ್ಧಸೌಹಿತ್ಯಂ ವಾ ಗುರೂಣಾಮುಪದಿಶ್ಯತೇ, ಲಘೂನಾಮಪಿ ಚ ನಾತಿಸೌಹಿತ್ಯಮಗ್ನೇರ್ಯುಕ್ತ್ಯರ್ಥಮ್||೭||

ನನು, ಯದ್ಯಪ್ಯಗ್ನಿಬಲಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ ಮಾತ್ರಾ, ತತ್ ಕಸ್ಮಾದೇಕರೂಪ ಏವಾಗ್ನೌ ಲಘೂನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಭೂಯಸೀ ಮಾತ್ರಾ ಭವತಿ, ಗುರೂಣಾಂ ತತಸ್ತ್ರಿಭಾಗೋಚಿತಾ ಅರ್ಧಾ ವೇತ್ಯಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಮಪೇಕ್ಷತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಿಭಾಗಸೌಹಿತ್ಯಂ ಮನಾಗ್ಗುರುಭಿಃ| ಏವಂ ಗೌರವಪ್ರಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಾದನ್ಯದಪಿ ಕಲ್ಪನೀಯಮ್| ಲಘೂನಾಮಪಿ ನಾತಿಸೌಹಿತ್ಯಮಿತ್ಯತ್ರ ಸೌಹಿತ್ಯಶಬ್ದಸ್ತೃಪ್ತಿಮಾತ್ರೇ ವರ್ತತೇ, ತೇನ ಲಘೂನಿ ತೃಪ್ತ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ ನ ಭೋಕ್ತವ್ಯಾನಿ, ಏವಂ ಹಿ ತೇಷಾಂ ಮಾತ್ರಾತಿಕ್ರಮೋ ನ ಸ್ಯಾತ್ | ಅಗ್ನೇರ್ಯುಕ್ತಿಃ ಸ್ವಮಾನಾವಸ್ಥಿತಿಃ, ತದರ್ಥಮ್| ನನು, ಗುರೂಣಾಂ ತಾವದತಿಮಾತ್ರೋಪಯೋಗೋಽಗ್ನಿಪರಿಪಾಲನಾರ್ಥಂ ನಿಷಿಧ್ಯತಾಂ, ಯೇನ ಗುರೂಣ್ಯಗ್ನ್ಯಸಮಾನಾನಿ; ಲಘೂನಿ ಪುನರಗ್ನಿಸಮಾನಾನಿ, ತತ್ತೇಷಾಂ ಕಥಮತಿಮಾತ್ರೋಪಯೋಗೋ ವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮಾವಹತೀತಿ? ಬ್ರೂಮಃ- ಲಘೂನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮಭಿಭೂಯಾತಿಮಾತ್ರತ್ವಮೇವಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಕರೋತಿ, ಯಥಾ- ಚಕ್ಷುಸ್ತೈಜಸಂ, ತೇಜಃಸಹಕೃತಂ ಚ ಪಶ್ಯತಿ, ತದೇವ ತೇಜೋತಿಯೋಗಾದುಪಹನ್ಯತೇ; ತಥಾ ಶಸ್ತ್ರಮಶ್ಮಸಮ್ಭವಮ್, ಅಶ್ಮಯೋಗಾಚ್ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಅಶ್ಮನ್ಯೇವ ಚ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾತ್ ಪ್ರತಿಹತಂ ಭವತಿ; ತದುಕ್ತಂ ಶಾಲಾಕ್ಯೇ- ಯತ್ತೇಜೋ ಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ದೀಪ್ತಂ ಶಾರೀರಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಚ ಯತ್| ಸಂಯುಕ್ತಂ ತೇಜಸಾ ತೇಜಸ್ತದ್ಧಿ ರೂಪಾಣಿ ಪಶ್ಯತಿ|| ತದೇವ ಚಕ್ಷುಸ್ತಾನ್ಯೇವ ಜ್ಯೋತೀಂಷ್ಯತಿ ತು ಪಶ್ಯತಃ| ವಿಕಾರಂ ಭಜತೇಽತ್ಯರ್ಥಮಥವಾಽಪಿ ವಿನಶ್ಯತಿ|| ಶಸ್ತ್ರಸ್ಯಾಶ್ಮಾ ಯಥಾ ಯೋನಿರ್ನಿಶಿತಂ ಚ ತದಶ್ಮನಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಭವತ್ಯತಿಯೋಗಾತ್ತತ್ರೈವ ಪ್ರತಿಹನ್ಯತೇ ಇತಿ||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ಮಾತ್ರಾವದ್ಧ್ಯಶನಮಶಿತಮನುಪಹತ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಬಲವರ್ಣಸುಖಾಯುಷಾ ಯೋಜಯತ್ಯುಪಯೋಕ್ತಾರಮವಶ್ಯಮಿತಿ||೮||

ಏವಂ ತಾವದ್ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಾಽಗ್ನಿಬಲದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ ಮಾತ್ರಾ, ಮಾತ್ರಾನ್ವಿತಂ ಚ ಭೋಜ್ಯಂ ಭೋಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ಮಾತ್ರಾಶಿತತ್ವೇ ಕೋ ಗುಣ ಇತ್ಯಾಹ- ಮಾತ್ರಾವದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಇಹಾವಶ್ಯಮಿತಿ ನಿಯಮೋ ವಿರೋಧಿಕಾರಣಾನ್ತರಾಭಾವೇ ಸತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ; ಯತೋ ಯದ್ಯಪಿ ಪೂರ್ವವದಶನಾಶಿತೋಪಯೋಕ್ತೃಪದೈಃ ಪ್ರಶಸ್ತಭೋಜನಾದಿವಾಚಿಭಿಃ ಪ್ರಕೃತಿಕರಣಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಮನ್ನಂ ಲಭ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಕಾಲವಿಪರ್ಯಯಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾಸಾತ್ಮ್ಯಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ ಸನ್ತ್ಯೇವಾಹಾರಜನ್ಯಬಲಾದಿವಿರೋಧಕಾಃ; ಯದಾಹ- “ಸನ್ತಿ ಹ್ಯೃತೇಽಪ್ಯಹಿತಾಹಾರಾದನ್ಯಾ ರೋಗಪ್ರಕೃತಯಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೮) ಇತಿ; ತೇನ ಮಾತ್ರಾಪರಿಗೃಹೀತಾಃ ಶುಭಾ ಅಪಿ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಯಃ ಪ್ರಾಯೋ ಬಲಾದಿಹೇತವೋ ಭವನ್ತೀತಿ ಮಾತ್ರಾವದಾಹಾರಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಮವಶ್ಯಮಿತಿ ಕೃತಮ್| ಸುಖಯುಕ್ತಮಾಯುಃ ಸುಖಾಯುಃ, ಯದಿ ವಾ ಸುಖಂ ಚಾಯುಶ್ಚೇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಂ; ಸ್ವರೂಪೇಣಾಪಿ ಚಾಯುರ್ಮೃಗ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮೇವ||೮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಗುರು ಪಿಷ್ಟಮಯಂ ತಸ್ಮಾತ್ತಣ್ಡುಲಾನ್ ಪೃಥುಕಾನಪಿ| ನ ಜಾತು ಭುಕ್ತವಾನ್ ಖಾದೇನ್ಮಾತ್ರಾಂ ಖಾದೇದ್ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ||೯||

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರೇತಿ| ತನ್ತ್ರಕಾರಸ್ಯ ಸಮಯೋಽಯಂ- ಯತ್ ಪೂರ್ವವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಯದಾ ಶ್ಲೋಕೇನ ವಕ್ತುಮಾರಭತೇ ತದಾ ‘ಭವತಿ ಚಾತ್ರ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ| ಪಿಷ್ಟಮಯಂ ಪಿಷ್ಟವಿಕಾರಃ| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ಗುರುತ್ವಾತ್| ಪೃಥುಕಾಃ ‘ಚಿಪ್ಪಿಟಾ’ ಇತಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ನ ಜಾತು ನ ಕದಾಚಿತ್| ಮಾತ್ರಾಂ ಖಾದೇದಿತಿ ಅನಪಾಯಿಪರಿಮಾಣವನ್ತಂ ಖಾದೇತ್||೯||

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11

ವಲ್ಲೂರಂ ಶುಷ್ಕಶಾಕಾನಿ ಶಾಲೂಕಾನಿ ಬಿಸಾನಿ ಚ| ನಾಭ್ಯಸೇದ್ಗೌರವಾನ್ಮಾಂಸಂ ಕೃಶಂ ನೈವೋಪಯೋಜಯೇತ್||೧೦|| ಕೂರ್ಚಿಕಾಂಶ್ಚ ಕಿಲಾಟಾಂಶ್ಚ ಶೌಕರಂ ಗವ್ಯಮಾಹಿಷೇ| ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ದಧಿ ಚ ಮಾಷಾಂಶ್ಚ ಯವಕಾಂಶ್ಚ ನ ಶೀಲಯೇತ್||೧೧||

ವಲ್ಲೂರಂ ಶುಷ್ಕಮಾಂಸಮ್| ನಾಭ್ಯಸೇನ್ನ ನಿರನ್ತರಮುಪಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಅನಭ್ಯಾಸಹೇತುಮಾಹ- ಗೌರವಾದಿತಿ| ಮಾಂಸಂ ಕೃಶಮ್ ಅಪುಷ್ಟಂ ರೋಗಾದುಪರತಮೃಗಾದಿಸಮ್ಭವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ | ಏತಚ್ಚಾಪಥ್ಯತ್ವಾದೇವ ನಿಷಿದ್ಧಂ, ನ ಗೌರವಾದಿತಿ ಬ್ರುವತೇ| ಕೂರ್ಚಿಕಃ ಕ್ಷೀರೇಣ ಸಮಂ ದಧಿ ತಕ್ರಂ ವಾ ಪಕ್ವಂ; ಕಿಲಾಟಃ ಕೂರ್ಚಿಕಪಿಣ್ಡಃ, ನಷ್ಟಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಘನೋ ಭಾಗ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಶೌಕರಮಿತಿ ಶೂಕರಮಾಂಸಂ, ಶೌಕರಸಾಹಚರ್ಯಾದ್ಗವ್ಯಮಾಹಿಷೇ ಅಪಿ ಮಾಂಸೇ ಏವ ಬೋದ್ಧವ್ಯೇ| ಯವಕಃ ಶೂಕಧಾನ್ಯವಿಶೇಷಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಯವಕಃ ಶೂಕಧಾನ್ಯಾನಾಮಪಥ್ಯತಮತ್ವೇ ಪ್ರಕೃಷ್ಟತಮೋ ಭವತಿ” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತಿ||೧೦-೧೧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ಷಷ್ಟಿಕಾಞ್ಛಾಲಿಮುದ್ಗಾಂಶ್ಚ ಸೈನ್ಧವಾಮಲಕೇ ಯವಾನ್| ಆನ್ತರೀಕ್ಷಂ ಪಯಃ ಸರ್ಪಿರ್ಜಾಙ್ಗಲಂ ಮಧು ಚಾಭ್ಯಸೇತ್||೧೨||

ಅಭ್ಯಸ್ಯಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ- ಷಷ್ಟಿಕಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಷಷ್ಟಿಕ ಆದೌ ಪಠ್ಯತೇ ರಕ್ತಶಾಲಿಮನು ಪ್ರಧಾನತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಆನ್ತರೀಕ್ಷಮಿತಿ ಆನ್ತರೀಕ್ಷಂ ಪಾನೀಯಮ್| ಪಯಃ ಕ್ಷೀರಮ್| ಜಾಙ್ಗಲಮಿತಿ ಜಾಙ್ಗಲದೇಶಭವಂ ಮೃಗಾದಿಮಾಂಸಮ್| ಇಹ ಸೈನ್ಧವಾಭ್ಯಾಸೋಽನ್ನಸಂಸ್ಕಾರತ್ವೇನ ಮಾತ್ರಯಾಽಭಿಪ್ರೇತಃ; ತೇನ, “ತ್ರೀಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನಾತ್ಯುಪಯುಞ್ಜೀತ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋ ಲವಣಂ ಕ್ಷಾರಃ” (ವಿ.ಅ.೧) ಇತಿ ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ ತೇನ ಸಮಂ ವಿರೋಧೋ ನ ಭವತಿ, ತತ್ರ ಲವಣಾತಿಯೋಗಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧತ್ವಾತ್||೧೨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ತಚ್ಚ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಯೇನಾನುವರ್ತತೇ| ಅಜಾತಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಮನುತ್ಪತ್ತಿಕರಂ ಚ ಯತ್||೧೩||

ಮಾತ್ರಾಶೀತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಪರಿಪಾಲನೋಪಾಯ ಉಚ್ಯತೇ, ಅತಿಬಹು ಚ ಸ್ವಸ್ಥಪರಿಪಾಲನಂ ತನ್ತ್ರೇ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ತಚ್ಚೇಹಾಭಿಧೀಯಮಾನಂ ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಮಾವಹತಿ, ಅನಭಿಧೀಯಮಾನಂ ಚ ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ನ್ಯೂನತಾಮಾಪಾದಯತಿ; ಅತಸ್ತತ್ಸೂತ್ರಮಾತ್ರೇಣೋದ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಷ್ಠು ನಿರ್ವಿಕಾರತ್ವೇನಾವತಿಷ್ಠತ ಇತಿ ಸ್ವಸ್ಥಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮ್; ಉದ್ವೇಜಕಧಾತುವೈಷಮ್ಯ ವಿರಹಿತಧಾತುಸಾಮ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಚ್ಚ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮುಭಯಥಾ ಪರಿಪಾಲ್ಯತೇ ವಿಶುದ್ಧಾಹಾರಾಚಾರಾಭ್ಯಾಂ ಸದಾ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಶರೀರಪೋಷಣೇನ, ಪ್ರತ್ಯವಾಯಹೇತುಪರಿಹಾರೇಣ ಚ; ಯಥಾ- ದೀಪಪರಿಪಾಲನಂ ಸ್ನೇಹವರ್ತಿದಾನಾತ್ ಪೋಷಣೇನ ಕ್ರಿಯತೇ, ತಥಾ ಶಲಭವಾತಾದಿನಿರ್ವಾಪಕಹೇತುಪರಿಹಾರೇಣ ಚ| ಶರೀರಪ್ರತ್ಯವಾಯಹೇತುಶ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಬುದ್ಧಿದೋಷಾದ್ವಿಷಮಶರೀರನ್ಯಾಸಾದಿರ್ವಾತಾದಿಕಾರಕಃ, ದುಷ್ಪರಿಹರಶ್ಚ ಕಾಲವಿಶೇಷಃ ಸ್ವಭಾವಾದಿಹ ಹೇಮನ್ತಾದಿಃ ಕಫಚಯಾದಿಕಾರಕಃ| ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಪೂರ್ವಾರ್ಧೇನ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಪೋಷಕಹೇತುಮಾಹ, ಉತ್ತರಾರ್ಧೇನ ತು ಅಜಾತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವಿಘಾತಕಹೇತುಪರಿಹಾರಮಾಹ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾಜಾತಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಮನುತ್ಪತ್ತಿಃ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧಾ ವಿದ್ಯತ ಏವ, ವಿದ್ಯಮಾನೇ ಚ ಕರೋತ್ಯರ್ಥೋ ಮುಖ್ಯೋ ನಾಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪೀದಮೇವಾಜಾತವಿಕಾರಾಣಾಮನುತ್ಪತ್ತಿಕರಣಂ ಯತ್ತದ್ವಿಕಾರಹೇತುಪರಿಹರಣಂ ತಥಾ ದುಷ್ಪರಿಹರಕಾಲವಿಶೇಷಜನಿತದೋಷಹರಣಂ , ಯಥಾ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಮಾಧವಪ್ರಥಮೇ ಮಾಸಿ ನಭಸ್ಯಪ್ರಥಮೇ ಪುನಃ| ಸಹಸ್ಯಪ್ರಥಮೇ ಚೈವ ವಾಹಯೇದ್ದೋಷಸಞ್ಚಯಮ್ ” (ಸೂ.ಅ.೭) ಇತಿ; ತಥಾ ಹೇತ್ವನ್ತರನಿರಪೇಕ್ಷೋತ್ಪದ್ಯಮಾನಚಕ್ಷುಃಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಣಾರ್ಥಮಞ್ಜನಮ್; ಏವಮಾದಿ||೧೩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಮಕ್ಷ್ಯಞ್ಜನಾದಿಕಮ್| ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಿಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಗುಣತಃ ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ||೧೪||

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಕಾರಣಕಥನಾದೂರ್ಧ್ವಂ, ಕಾರ್ಯಮ್ ಅವಶ್ಯಕಾರ್ಯಂ, ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಿಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾನುಷ್ಠಾನೇ, ಅಕ್ಷ್ಯಞ್ಜನಾದ್ಯವಶ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಞ್ಜನಶಬ್ದೋಽಭ್ಯಞ್ಜನೇಽಪಿ ವರ್ತತೇ, ತದರ್ಥಮಕ್ಷ್ಯಞ್ಜನಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅಞ್ಜನಮೇವಾದಾವುಪಾಹಿತಂ ಪ್ರಧಾನಾವಯವಚಕ್ಷುಃಪರಿಪಾಲಕತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಚಕ್ಷುಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಸರ್ವೇಷಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಿದುರ್ಬುಧಾಃ| ಘನನೀಹಾರಯುಕ್ತಾನಾಂ ಜ್ಯೋತಿಷಾಮಿವ ಭಾಸ್ಕರಃ” ಇತಿ| ಯದಿ ವಾ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಮಧಿಕೃತ್ಯ ಯದಞ್ಜನಾದಿ, ತದುಚ್ಯತೇ; ರೋಗೇಷು ತು ಯದಞ್ಜನಾದಿ, ತದ್ರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಸು ವಕ್ತವ್ಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚೈತದಞ್ಜನಾದಿ ರೋಗಹರಮಪಿ ವಕ್ತವ್ಯಂ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಮತಮೇತದಿತಿ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯೇತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

ಸೌವೀರಮಞ್ಜನಂ ನಿತ್ಯಂ ಹಿತಮಕ್ಷ್ಣೋಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಪಞ್ಚರಾತ್ರೇಽಷ್ಟರಾತ್ರೇ ವಾ ಸ್ರಾವಣಾರ್ಥೇ ರಸಾಞ್ಜನಮ್||೧೫||

ಸೌವೀರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುವೀರಾನದೀಭವಂ ಸೌವೀರಮ್| ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಹಮ್| ಅಕ್ಷ್ಣೋರಿತಿ ದ್ವಿವಚನಮಕ್ಷಿಗೋಲಕದ್ವಯೇಽಪ್ಯಞ್ಜನವಿಧಾನಾರ್ಥಮ್| ಪಞ್ಚರಾತ್ರಾಷ್ಟರಾತ್ರಗ್ರಹಣಮದೂರಾನ್ತರಕಾಲೇ ನಿಯಮದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ತೇನ ದೋಷಕಾಲಮಪೇಕ್ಷ್ಯಾರ್ವಾಙ್ಮಧ್ಯೇ ಊರ್ಧ್ವಂ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಸ್ರಾವಣಮಞ್ಜನಮಿತಿ ಭವತಿ||೧೫||

Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 18

ಚಕ್ಷುಸ್ತೇಜೋಮಯಂ ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮತೋ ಭಯಮ್| ತತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ಕರ್ಮ ಹಿತಂ ದೃಷ್ಟೇಃ ಪ್ರಸಾದನಮ್||೧೬|| ದಿವಾ ತನ್ನ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಂ ನೇತ್ರಯೋಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಮಞ್ಜನಮ್| ವಿರೇಕದುರ್ಬಲಾ ದೃಷ್ಟಿರಾದಿತ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸೀದತಿ||೧೭|| ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ರಾವ್ಯಂ ನಿಶಾಯಾಂ ತು ಧ್ರುವಮಞ್ಜನಮಿಷ್ಯತೇ|೧೮|

ಸ್ರಾವಣಾಞ್ಜನಪ್ರಕರಣೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ಚಕ್ಷುರಿತ್ಯಾದಿ| ಚಕ್ಷುರಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ತೈಜಸಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮತ ಆಪ್ಯಾತ್ತೈಜಸವಿರುದ್ಧತ್ವೇನ ಹೇತುನಾ, ವಿಶೇಷಾದಿತಿ ವಾತಾಪಿತ್ತಭಯಾದಧಿಕತ್ವೇನ ಭಯಂ ಭವತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಯೇ ಚ ಸ್ರಾವಣಂ ಪ್ರಧಾನಂ, ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ರಾವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ರಾವಣಾಞ್ಜನಕಾಲಂ ನಿಯಮಯತಿ- ನಿಶಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧ್ರುವಮವಶ್ಯಂ ನಿಶಾಯಾಮೇವ, ಅಞ್ಜನಂ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನತ್ವಾತ್ ಸ್ರಾವಣಾಞ್ಜನಮ್| ಜತೂಕರ್ಣೇನಾಪಿ ಸ್ರಾವಣರಸಾಞ್ಜನಂ ನಿಶಾಯಾಮೇವ ವಿಹಿತಂ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಸಪ್ತಾಹಾದ್ರಸಾಞ್ಜನಂ ನಕ್ತಮ್” ಇತಿ| ಶಾಲಾಕ್ಯೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ವಿರೇಕದುರ್ಬಲಾ ದೃಷ್ಟಿರಾದಿತ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸೀದತಿ | ರಾತ್ರೌ ಸ್ವಪ್ನಗುಣಾಚ್ಚಾಕ್ಷಿ ಪುಷ್ಯತ್ಯಞ್ಜನಕರ್ಷಿ(ರ್ಶಿ)ತಮ್” ಇತಿ| ಸೌವೀರಾಞ್ಜನಂ ತು ವಿರೇಚನಂ ನ ಭವತಿ, ಚಕ್ಷುಃಪ್ರಸಾದಮಾತ್ರಂ ಕರೋತಿ, ತೇನ ತದ್ದಿವಾಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ನ ವಿರೋಧಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಧ್ರುವಂ ನಿತ್ಯಕರ್ತವ್ಯಂ ಸೌವೀರಾಞ್ಜನಂ ಯತ್ತನ್ನಿಶಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ಸ್ರಾವಣಾಞ್ಜನಂ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ರೇಕವಿಷಯೇ(ಯಿ) ವಮನವತ್ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣ ಏವ ಕರ್ತವ್ಯಮ್||೧೬-೧೭||-

Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 20

ಯಥಾ ಹಿ ಕನಕಾದೀನಾಂ ಮಲಿನಾಂ ವಿವಿಧಾತ್ಮನಾಮ್||೧೮|| ಧೌತಾನಾಂ ನಿರ್ಮಲಾ ಶುದ್ಧಿಸ್ತೈಲಚೇಲಕಚಾದಿಭಿಃ| ಏವಂ ನೇತ್ರೇಷು ಮರ್ತ್ಯಾನಾಮಞ್ಜನಾಶ್ಚ್ಯೋತನಾದಿಭಿಃ||೧೯|| ದೃಷ್ಟಿರ್ನಿರಾಕುಲಾ ಭಾತಿ ನಿರ್ಮಲೇ ನಭಸೀನ್ದುವತ್|೨೦|

ಅಞ್ಜನಗುಣಮಾಹ- ಯಥಾ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಶುದ್ಧಿಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ; ಸಾಽಽಗನ್ತುಧೂಲ್ಯಾದ್ಯಪನಯನೇನ ನಿರ್ಮಲಾ ಸತಿ ಭಾತಿ| ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಂ ನೇತ್ರವಿರೇಕಾರ್ಥಂ ದ್ರವೌಷಧದಾನಂ, ತಚ್ಚೇಹಾನಭಿಹಿತಮಪಿ ಫಲೈಕ್ಯಾದಭಿಹಿತಮ್, ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪುಟಪಾಕಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೧೮-೧೯||-

Adhikarana 16 (20-24) · Śloka 25

ಹರೇಣುಕಾಂ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಂ ಚ ಪೃಥ್ವೀಕಾಂ ಕೇಶರಂ ನಖಮ್||೨೦|| ಹ್ರೀವೇರಂ ಚನ್ದನಂ ಪತ್ರಂ ತ್ವಗೇಲೋಶೀರಪದ್ಮಕಮ್| ಧ್ಯಾಮಕಂ ಮಧುಕಂ ಮಾಂಸೀ ಗುಗ್ಗುಲ್ವಗುರುಶರ್ಕರಮ್||೨೧|| ನ್ಯಗ್ರೋಧೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಪ್ಲಕ್ಷಲೋಧ್ರತ್ವಚಃ ಶುಭಾಃ| ವನ್ಯಂ ಸರ್ಜರಸಂ ಮುಸ್ತಂ ಶೈಲೇಯಂ ಕಮಲೋತ್ಪಲೇ||೨೨|| ಶ್ರೀವೇಷ್ಟಕಂ ಶಲ್ಲಕೀಂ ಚ ಶುಕಬರ್ಹಮಥಾಪಿ ಚ| ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಲಿಮ್ಪೇಚ್ಛರೇಷೀಕಾಂ ತಾಂ ವರ್ತಿಂ ಯವಸನ್ನಿಭಾಮ್||೨೩|| ಅಙ್ಗುಷ್ಠಸಮ್ಮಿತಾಂ ಕುರ್ಯಾದಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಸಮಾಂ ಭಿಷಕ್| ಶುಷ್ಕಾಂ ನಿಗರ್ಭಾಂ ತಾಂ ವರ್ತಿಂ ಧೂಮನೇತ್ರಾರ್ಪಿತಾಂ ನರಃ||೨೪|| ಸ್ನೇಹಾಕ್ತಾಮಗ್ನಿಸಮ್ಪ್ಲುಷ್ಟಾಂ ಪಿಬೇತ್ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕೀಂ ಸುಖಾಮ್|೨೫|

ಇಹೈವಾಞ್ಜನಾನ್ತೇ ಧೂಮಪಾನಂ ವಿಧಾಸ್ಯತಿ- “ನಾವನಾಞ್ಜನನಿದ್ರಾನ್ತೇ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ; ಅತೋಽಞ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಧೂಮೋಽಭಿಧೀಯತೇ; ಉಕ್ತಂ ಚ ಶಾಲಾಕ್ಯೇ- “ತೀಕ್ಷ್ಣಾಞ್ಜನೇನಾಞ್ಜಿತಲೋಚನಸ್ಯ ಯಃ ಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಟೋ ನ ನಿರೇತಿ ನೇತ್ರಾತ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶಿರಃಸ್ಥಃ ಸ ತು ಪೀತಮಾತ್ರೇ ಧೂಮೇ ಪ್ರಶಾನ್ತಿಂ ಲಭತೇ ಕ್ಷಣೇನ” ಇತಿ| ಹರೇಣುಕಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹರೇಣುಕಾ ರೇಣುಕಾ| ಪೃಥ್ವೀಕಾ ಕೃಷ್ಣಜೀರಕಮ್| ಕೇಶರಂ ನಾಗಕೇಶರಮ್| ಪದ್ಮಕಂ ಪದ್ಮಕಾಷ್ಠಮ್| ಧ್ಯಾಮಕಂ ಗನ್ಧತೃಣಮ್| ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದೀನಾಂ ಪ್ಲಕ್ಷಾನ್ತಾನಾಂ ತ್ವಚಃ, ತಾಸಾಂ ವಿಶೇಷಣಂ ಶುಭಾ ಇತಿ| ವನ್ಯಂ ಕೈವರ್ತಮುಸ್ತಕಮ್| ಶುಕಬರ್ಹಂ ಗ್ರನ್ಥಿಪರ್ಣಕಮ್| ಶರೇಷೀಕಾ ಶರಪುಷ್ಪಸ್ಯ ನಾಲೀ ‘ಶರಿಕಾ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ಅತ್ರ ವಿಧಾನಂ- ಪಿಷ್ಟೈರ್ಭೇಷಜೈಃ ಶರಿಕಾ ತಥಾ ವೇಷ್ಟಯಿತವ್ಯಾ ಯಥಾ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಾಯತಾ ಅಙ್ಗುಷ್ಠಪರಿಣಾಹಾ ಚ ವರ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಯಾಂ ಚ ಶುಷ್ಕಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ಶರೇಷೀಕಾಮಾಕೃಷ್ಯ ಸ್ನೇಹೇನಾಭ್ಯಜ್ಯಾಗ್ನಿನೈಕಸ್ಮಿನ್ನಗ್ರೇಽವದಹ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಧೂಮಪಾನನಲಿಕಾಯಾಮಗ್ರರನ್ಧ್ರೇ ನಿವೇಶ್ಯಾತೋ ಧೂಮಃ ಪೇಯಃ | ಪ್ರಾಯೋಗಿಕೀ ಚ ನಿತ್ಯಪೇಯಧೂಮವರ್ತಿಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಸುಖಾಮಿತ್ಯನೇನಾಕಟುಕತ್ವಮನತ್ಯಯತ್ವಂ ಚ ದರ್ಶಯತಿ||೨೦-೨೪||-

Adhikarana 17 (25) · Śloka 26

ವಸಾಘೃತಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟೈರ್ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತೈರ್ವರೌಷಧೈಃ||೨೫|| ವರ್ತಿಂ ಮಧುರಕೈಃ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ನೈಹಿಕೀಂ ಧೂಮಮಾಚರೇತ್|೨೬|

ಸ್ನೈಹಿಕಧೂಮವರ್ತಿಮಾಹ- ವಸೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ಸಿಕ್ಥಕಮ್| ವರೌಷಧೈರಿತಿ ಮಧುರಕವಿಶೇಷಣಂ; ಮಧುರಕಾಣಿ ಜೀವನೀಯಾನಿ ಜೀವಕರ್ಷಭಕಾದೀನಿ| ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತೈರಿತ್ಯನೇನ ತಥಾ ವಸಾದಿಗ್ರಹಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ಯಥಾ ವರ್ತಿಃ ಕರ್ತುಂ ಪಾರ್ಯತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ವರ್ತಿಕರಣಂ ಚ ಪೂರ್ವವತ್| ಸ್ನೈಹಿಕೀ ಸ್ನೇಹನಕಾರಿಕಾ||೨೫||-

Adhikarana 18 (26) · Śloka 27

ಶ್ವೇತಾ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ಚೈವ ಹರಿತಾಲಂ ಮನಃಶಿಲಾ||೨೬|| ಗನ್ಧಾಶ್ಚಾಗುರುಪತ್ರಾದ್ಯಾ ಧೂಮಂ ಮೂರ್ಧವಿರೇಚನೇ |೨೭|

ವೈರೇಚನಿಕಧೂಮಪಾನವರ್ತಿಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಶ್ವೇತೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವೇತಾ ಅಪರಾಜಿತಾ| ಗನ್ಧಾಃ ಸುಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ತೇಷಾಂ ವಿಶೇಷಣಮಗುರುಪತ್ರಾದ್ಯಾಃ, ಅಗುರು ಚ ಪತ್ರಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಅಗುರುಪತ್ರಾದ್ಯಾಃ; ಅಗುರುಪತ್ರಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಜ್ವರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ “ಅಗುರುಕುಷ್ಠತಗರಪತ್ರ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿಗಣೋ ಮನ್ತವ್ಯಃ| ಅಗುರ್ವಾದ್ಯಾ ಇತಿ ನ ಕೃತಂ, ಕುಷ್ಠತಗರಯೋರತಿತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವೇನ ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಕಸ್ರಾವಭಯಾತ್ ಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಚ ತ್ರಿಮರ್ಮೀಯೇ- “ಧೂಮವರ್ತಿಂ ಪಿಬೇದ್ಗನ್ಧೈರಕುಷ್ಠತಗರೈಸ್ತಥಾ” (ಸಿ.ಅ.೯) ಇತಿ, ಶಾಲಾಕ್ಯೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ನತಕುಷ್ಠೇ ಸ್ರಾವಯತೋ ಧೂಮವರ್ತಿಪ್ರಯೋಜಿತೇ| ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಂ ವಿಶೇಷೇಣ ತಸ್ಮಾತ್ತೇ ನೈವ ಯೋಜಯೇತ್” ಇತಿ; ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಏಲಾದಿನಾ ತಗರಕುಷ್ಠವರ್ಜ್ಯೇನ” (ಸೂ.ಚಿ.ಅ.೪೦) ಇತಿ||೨೬||-

Adhikarana 19 (27-32) · Śloka 33

ಗೌರವಂ ಶಿರಸಃ ಶೂಲಂ ಪೀನಸಾರ್ಧಾವಭೇದಕೌ||೨೭|| ಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಶೂಲಂ ಕಾಸಶ್ಚ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸೌ ಗಲಗ್ರಹಃ| ದನ್ತದೌರ್ಬಲ್ಯಮಾಸ್ರಾವಃ ಶ್ರೋತ್ರಘ್ರಾಣಾಕ್ಷಿದೋಷಜಃ||೨೮|| ಪೂತಿರ್ಘ್ರಾಣಾಸ್ಯಗನ್ಧಶ್ಚ ದನ್ತಶೂಲಮರೋಚಕಃ| ಹನುಮನ್ಯಾಗ್ರಹಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಕ್ರಿಮಯಃ ಪಾಣ್ಡುತಾ ಮುಖೇ||೨೯|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಸೇಕೋ ವೈಸ್ವರ್ಯಂ ಗಲಶುಣ್ಡ್ಯುಪಜಿಹ್ವಿಕಾ| ಖಾಲಿತ್ಯಂ ಪಿಞ್ಜರತ್ವಂ ಚ ಕೇಶಾನಾಂ ಪತನಂ ತಥಾ||೩೦|| ಕ್ಷವಥುಶ್ಚಾತಿತನ್ದ್ರಾ ಚ ಬುದ್ಧೇರ್ಮೋಹೋಽತಿನಿದ್ರತಾ| ಧೂಮಪಾನಾತ್ ಪ್ರಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ಬಲಂ ಭವತಿ ಚಾಧಿಕಮ್||೩೧|| ಶಿರೋರುಹಕಪಾಲಾನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸ್ವರಸ್ಯ ಚ| ನ ಚ ವಾತಕಫಾತ್ಮಾನೋ ಬಲಿನೋಽಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಜತ್ರುಜಾಃ||೩೨|| ಧೂಮವಕ್ತ್ರಕಪಾನಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸ್ಯುಃ ಶಿರೋಗತಾಃ|೩೩|

ಧೂಮಪಾನಗುಣಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ- ಗೌರವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶಿರೋರುಹಾಃ ಕೇಶಾಃ; ಕಪಾಲಾಶ್ಚ ಶಿರಸ ಏವ| ಬಲಿನೋಽಪೀತಿ ಬಲವತ್ಕಾರಣಾ ಅಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುಜತ್ವೇನೈವ ಶಿರೋಗತಾ ಅಪಿ ಲಬ್ಧಾಸ್ತೇ ಪುನರಭಿಧೀಯನ್ತೇ ವಿಶೇಷವಿಧಾನಾರ್ಥಮ್||೨೭-೩೨||-

Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 36

ಪ್ರಯೋಗಪಾನೇ ತಸ್ಯಾಷ್ಟೌ ಕಾಲಾಃ ಸಮ್ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ||೩೩|| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮುತ್ಕ್ಲೇಶಃ ಕಾಲೇಷ್ವೇಷು ಹಿ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಸ್ನಾತ್ವಾ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಸಮುಲ್ಲಿಖ್ಯ ಕ್ಷುತ್ವಾ ದನ್ತಾನ್ನಿಘೃಷ್ಯ ಚ| ನಾವನಾಞ್ಜನನಿದ್ರಾನ್ತೇ ಚಾತ್ಮವಾನ್ ಧೂಮಪೋ ಭವೇತ್| ತಥಾ ವಾತಕಫಾತ್ಮಾನೋ ನ ಭವನ್ತ್ಯೂರ್ಧ್ವಜತ್ರುಜಾಃ||೩೫|| ರೋಗಾಸ್ತಸ್ಯ ತು ಪೇಯಾಃ ಸ್ಯುರಾಪಾನಾಸ್ತ್ರಿಸ್ತ್ರಯಸ್ತ್ರಯಃ|೩೬|

ಧೂಮಪಾನಕಾಲಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಪ್ರಯೋಗೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಯೋಗಪಾನೇ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಧೂಮಪಾನೇ ಏತೇಽಷ್ಟೌ ಕಾಲಾಃ, ಸ್ನೈಹಿಕಪಾನೇ ತು ವಾತವೃದ್ಧ್ಯುಪಲಕ್ಷಿತಃ ಕಾಲಃ, ವೈರೇಚನಿಕಪಾನೇ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧ್ಯುಪಲಕ್ಷಿತೋ ಮನ್ತವ್ಯಃ| ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಏವ ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾಧಿಕಾರೇ, ತೇನ ತತ್ಕಾಲ ಏವ ಕಣ್ಠರವೇಣಾಭಿಧೀಯತೇ; ಯದಿ ವಾ ಪ್ರಯೋಗಪಾನೇ ಸತತಪಾನೇ ಸ್ವಸ್ಥಾಧಿಕಾರ ಇತಿ ಯಾವತ್; ತೇನ ಧೂಮತ್ರಯಸ್ಯಾಪ್ಯೇತೇ ಕಾಲಾ ಭವನ್ತಿ| ವಾತಕಫಾತ್ಮಶಬ್ದೇನ ವಾತಾತ್ಮಾನಃ ಕಫಾತ್ಮಾನೋ ವಾತಕಫಾತ್ಮಾನಶ್ಚ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಪೇಯಾಃ ಸ್ಯುರಿತ್ಯಾದಾವಾಪಾನಾ ಧೂಮಾಭ್ಯವಹಾರಮೋಕ್ಷಾಃ; ಏಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ಸ್ನಾನಾದಿಧೂಮಪಾನಕಾಲೇ ತ್ರಿರಿತಿ ಆವೃತ್ತಿತ್ರಯಂ ಕರ್ತವ್ಯಾಃ; ತೇ ಚಾವೃತ್ತಿತ್ರಯೇಽಪಿ ತ್ರಿಧಾ ತ್ರಿಧಾ ಕರ್ತವ್ಯಾಃ; ಏಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ಧೂಮಪಾನಕಾಲೇ ನವ ಧೂಮಾಭ್ಯವಹಾರಮೋಕ್ಷಾಃ ಕರ್ತವ್ಯಾಃ; ತ್ರೀಂಸ್ತ್ರೀನಭ್ಯವಹಾರಾನ್ ಕೃತ್ವಾ ವಿಶ್ರಾಮೋಽನ್ತರಾ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೩-೩೫||-

Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 38

ಪರಂ ದ್ವಿಕಾಲಪಾಯೀ ಸ್ಯಾದಹ್ನಃ ಕಾಲೇಷು ಬುದ್ಧಿಮಾನ್||೩೬|| ಪ್ರಯೋಗೇ, ಸ್ನೈಹಿಕೇ ತ್ವೇಕಂ, ವೈರೇಚ್ಯಂ ತ್ರಿಚತುಃ ಪಿಬೇತ್| ಹೃತ್ಕಣ್ಠೇನ್ದ್ರಿಯಸಂಶುದ್ಧಿರ್ಲಘುತ್ವಂ ಶಿರಸಃ ಶಮಃ||೩೭|| ಯಥೇರಿತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮ್ಯಕ್ಪೀತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್|೩೮|

ಅಷ್ಟಸು ಕಾಲೇಷ್ವೇಕಸ್ಮಿನ್ನೇಕಸ್ಮಿನ್ ದಿವಸೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ಧೂಮೇ ಯಾವಾನ್ ಯಾವಾನ್ ಪಾನಕಾಲನಿಯಮಸ್ತಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಪರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲೇಷು ಸ್ನಾತ್ವೇತ್ಯಾದಿಕಾಲೇಷು| ಪ್ರಯೋಗೇ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಧೂಮೇ| ಸ್ನೈಹಿಕೇ ತ್ವೇಕಮಿತಿ ಸ್ನೈಹಿಕಧೂಮೇ ಏಕಮೇವ ಕಾಲಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತ್ರಿಚತುರಿತಿ ವೈರೇಚ್ಯೇ ದೋಷಬಲಾಪೇಕ್ಷೋ ವಿಕಲ್ಪಃ||೩೬-೩೭||-

Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40

ಬಾಧಿರ್ಯಮಾನ್ಧ್ಯಮೂಕತ್ವಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಶಿರೋಭ್ರಮಮ್||೩೮|| ಅಕಾಲೇ ಚಾತಿಪೀತಶ್ಚ ಧೂಮಃ ಕುರ್ಯಾದುಪದ್ರವಾನ್| ತತ್ರೇಷ್ಟಂ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪಾನಂ ನಾವನಾಞ್ಜನತರ್ಪಣಮ್||೩೯|| ಸ್ನೈಹಿಕಂ ಧೂಮಜೇ ದೋಷೇ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಾನುಗೋ ಯದಿ| ಶೀತಂ ತು ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಸ್ಯಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ವಿರೂಕ್ಷಣಮ್||೪೦||

ಬಾಧಿರ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಧೂಮಜ ಇತ್ಯವಿಧಿಪ್ರಯುಕ್ತಧೂಮಕೃತೇ ಯದಿ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಾನುಗೋ ವೃದ್ಧಸ್ತದಾ ನಾವನಾಞ್ಜನತರ್ಪಣಂ ಸ್ನೈಹಿಕಂ ಸ್ನೇಹಕೃತಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ, ಶೀತಂ ಶೀತದ್ರವ್ಯಕೃತಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ ನಾವನಾದ್ಯೇವ, ವಿರೂಕ್ಷಣಮಪಿ ನಾವನಾದ್ಯೇವ||೩೮-೪೦||

Adhikarana 23 (41-45) · Śloka 46

ಪರಂ ತ್ವತಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಧೂಮೋ ಯೇಷಾಂ ವಿಗರ್ಹಿತಃ| ನ ವಿರಿಕ್ತಃ ಪಿಬೇದ್ಧೂಮಂ ನ ಕೃತೇ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮಣಿ||೪೧|| ನ ರಕ್ತೀ ನ ವಿಷೇಣಾರ್ತೋ ನ ಶೋಚನ್ನ ಚ ಗರ್ಭಿಣೀ| ನ ಶ್ರಮೇ ನ ಮದೇ ನಾಮೇ ನ ಪಿತ್ತೇ ನ ಪ್ರಜಾಗರೇ||೪೨|| ನ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮತೃಷ್ಣಾಸು ನ ಕ್ಷೀಣೇ ನಾಪಿ ಚ ಕ್ಷತೇ| ನ ಮದ್ಯದುಗ್ಧೇ ಪೀತ್ವಾ ಚ ನ ಸ್ನೇಹಂ ನ ಚ ಮಾಕ್ಷಿಕಮ್||೪೩|| ಧೂಮಂ ನ ಭುಕ್ತ್ವಾ ದಧ್ನಾ ಚ ನ ರೂಕ್ಷಃ ಕ್ರುದ್ಧ ಏವ ಚ| ನ ತಾಲುಶೋಷೇ ತಿಮಿರೇ ಶಿರಸ್ಯಭಿಹಿತೇ ನ ಚ||೪೪|| ನ ಶಙ್ಖಕೇ ನ ರೋಹಿಣ್ಯಾಂ ನ ಮೇಹೇ ನ ಮದಾತ್ಯಯೇ| ಏಷು ಧೂಮಮಕಾಲೇಷು ಮೋಹಾತ್ ಪಿಬತಿ ಯೋ ನರಃ||೪೫|| ರೋಗಾಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ಧನ್ತೇ ದಾರುಣಾ ಧೂಮವಿಭ್ರಮಾತ್|೪೬|

ನ ವಿರಿಕ್ತ ಇತ್ಯಾದೌ ಪ್ರತಿನಿಷೇಧ್ಯಂ ನಕಾರಕರಣಂ ನಿಷೇಧಗೌರವದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಧೂಮಂ ನ ಭುಕ್ತ್ವೇತಿ ಪುನರ್ಧೂಮಗ್ರಹಣಂ ದಧ್ನಾ ಭುಕ್ತವತೋ ವಿಶೇಷಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್||೪೧-೪೫||-

Adhikarana 24 (46-47) · Śloka 48

ಧೂಮಯೋಗ್ಯಃ ಪಿಬೇದ್ದೋಷೇ ಶಿರೋಘ್ರಾಣಾಕ್ಷಿಸಂಶ್ರಯೇ||೪೬|| ಘ್ರಾಣೇನಾಸ್ಯೇನ ಕಣ್ಠಸ್ಥೇ ಮುಖೇನ ಘ್ರಾಣಪೋ ವಮೇತ್| ಆಸ್ಯೇನ ಧೂಮಕವಲಾನ್ ಪಿಬನ್ ಘ್ರಾಣೇನ ನೋದ್ವಮೇತ್||೪೭|| ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ಗತೋ ಹ್ಯಾಶು ಧೂಮೋ ಹಿಂಸ್ಯಾದ್ಧಿ ಚಕ್ಷುಷೀ|೪೮|

ಧೂಮಯೋಗ್ಯ ಇತ್ಯಾದೌ ಘ್ರಾಣೇನೇತಿ ಛೇದಃ| ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ಗತ ಆಸ್ಯಪೀತೋ ಘ್ರಾಣಂ ಗತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹಿಶಬ್ದದ್ವಯಂ ಚ ಹೇತೌ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ- ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ವಿಮಾರ್ಗಂ ಗತೋ ಧೂಮಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಚಕ್ಷುಷೀ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್, ಯಸ್ಮಾದ್ಧಿಂಸ್ಯಾತ್ ತಸ್ಮಾದ್ ಘ್ರಾಣೇನ ನೋದ್ವಮೇದಿತಿ||೪೬-೪೭||-

Adhikarana 25 (48) · Śloka 49

ಋಜ್ವಙ್ಗಚಕ್ಷುಸ್ತಚ್ಚೇತಾಃ ಸೂಪವಿಷ್ಟಸ್ತ್ರಿಪರ್ಯಯಮ್||೪೮|| ಪಿಬೇಚ್ಛಿದ್ರಂ ಪಿಧಾಯೈಕಂ ನಾಸಯಾ ಧೂಮಮಾತ್ಮವಾನ್|೪೯|

ಸಮ್ಯಗುಪವಿಷ್ಟಃ ಸೂಪವಿಷ್ಟಃ| ತ್ರಿಪರ್ಯಯಮಿತಿ ತು ಯದ್ಯಪಿ ಪೂರ್ವಮೇವೋಕ್ತಮ್ ‘ಆಪಾನಾಸ್ತ್ರಿಸ್ತ್ರಯಸ್ತ್ರಯಃ’ ಇತ್ಯನೇನ, ತಥಾಽಪಿ ತ್ರಿಪರ್ಯಯಧೂಮಪಾನಪರ್ಯನ್ತಮೃಜ್ವಙ್ಗಚಕ್ಷುರಾದಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ ನೋಪಕ್ರಮಮಾತ್ರ ಏವೇತಿ ಪುನರಭಿಧಾನೇನ ದರ್ಶಯತಿ| ನಾಸಿಕಯಾಽಪಿ ರನ್ಧ್ರೈಕಚ್ಛಿದ್ರಂ ಪಿಧಾಯ ಪಿಬೇನ್ನ ಪುನರ್ನಾಸಿಕಯೈವ ಪಿಬೇದಿತಿ ನಿಯಮಃ||೪೮||-

Adhikarana 26 (49-50) · Śloka 51

ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕಂ ನೇತ್ರಂ ಸ್ವಾಙ್ಗುಲೀಭಿರ್ವಿರೇಚನೇ||೪೯|| ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಙ್ಗುಲಂ ಸ್ನೇಹೇ ಪ್ರಯೋಗೇಽಧ್ಯರ್ಧಮಿಷ್ಯತೇ| ಋಜು ತ್ರಿಕೋಷಾಫಲಿತಂ ಕೋಲಾಸ್ಥ್ಯಗ್ರಪ್ರಮಾಣಿತಮ್||೫೦|| ಬಸ್ತಿನೇತ್ರಸಮದ್ರವ್ಯಂ ಧೂಮನೇತ್ರಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ|೫೧|

ನೇತ್ರಂ ನಲಿಕಾ| ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕಂ ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲಮ್| ಅಧ್ಯರ್ಧಂ ಸಾರ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಇಹ ವೈರೇಚನಿಕನೇತ್ರಮೇವ ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣಂ ಸಾರ್ಧಂ ಸತ್ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶದಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣಂ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಧೂಮಪಾನೇ; ತತ್ತು ಜತೂಕರ್ಣಪ್ರತ್ಯಯಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದಾಹ- “ಸಾರ್ಧಸ್ತ್ರ್ಯಂಶಯುತಃ ಪೂರ್ಣೋ ಹಸ್ತಃ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಾದಿಷು” ಇತಿ| ತ್ರಿಕೋಷಾಫಲಿತಮಿತಿ ತ್ರಿಭಿಃ ಪರ್ವಭಿರ್ಭಿನ್ನೈಃ ಸಮನ್ವಿತಮ್||೪೯-೫೦||-

Adhikarana 27 (51) · Śloka 52

ದೂರಾದ್ವಿನಿರ್ಗತಃ ಪರ್ವಚ್ಛಿನ್ನೋ ನಾಡೀತನೂಕೃತಃ||೫೧|| ನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಾಧತೇ ಧೂಮೋ ಮಾತ್ರಾಕಾಲನಿಷೇವಿತಃ|೫೨|

ಯಥಾಭಿಹಿತನಲಿಕಯಾ ಪಾನೇ ಗುಣಂ ದರ್ಶಯತಿ- ದೂರಾದಿತ್ಯಾದಿ||೫೧||-

Adhikarana 28 (52-55) · Śloka 56

ಯದಾ ಚೋರಶ್ಚ ಕಣ್ಠಶ್ಚ ಶಿರಶ್ಚ ಲಘುತಾಂ ವ್ರಜೇತ್||೫೨|| ಕಫಶ್ಚ ತನುತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸುಪೀತಂ ಧೂಮಮಾದಿಶೇತ್| ಅವಿಶುದ್ಧಃ ಸ್ವರೋ ಯಸ್ಯ ಕಣ್ಠಶ್ಚ ಸಕಫೋ ಭವೇತ್||೫೩|| ಸ್ತಿಮಿತೋ ಮಸ್ತಕಶ್ಚೈವಮಪೀತಂ ಧೂಮಮಾದಿಶೇತ್| ತಾಲು ಮೂರ್ಧಾ ಚ ಕಣ್ಠಶ್ಚ ಶುಷ್ಯತೇ ಪರಿತಪ್ಯತೇ||೫೪|| ತೃಷ್ಯತೇ ಮುಹ್ಯತೇ ಜನ್ತೂ ರಕ್ತಂ ಚ ಸ್ರವತೇಽಧಿಕಮ್| ಶಿರಶ್ಚ ಭ್ರಮತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚಾಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ||೫೫|| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯುಪತಪ್ಯನ್ತೇ ಧೂಮೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ನಿಷೇವಿತೇ|೫೬|

ಕೇಚಿದ್ಧೂಮಸಮ್ಯಕ್ಪಾನಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಗ್ರನ್ಥಂ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ, ಯದಾ ಚೋರಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ ಸಮ್ಯಗ್ಧೂಮಪಾನಲಕ್ಷಣಮ್, ಅವಿಶುದ್ಧ ಇತ್ಯಾದ್ಯಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ, ತಾಲ್ವಿತ್ಯಾದ್ಯತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಮ್||೫೨-೫೫||-

Adhikarana 29 (56-62) · Śloka 63

ವರ್ಷೇ ವರ್ಷೇಽಣುತೈಲಂ ಚ ಕಾಲೇಷು ತ್ರಿಷು ನಾ ಚರೇತ್||೫೬|| ಪ್ರಾವೃಟ್ಶರದ್ವಸನ್ತೇಷು ಗತಮೇಘೇ ನಭಸ್ತಲೇ| ನಸ್ಯಕರ್ಮ ಯಥಾಕಾಲಂ ಯೋ ಯಥೋಕ್ತಂ ನಿಷೇವತೇ||೫೭|| ನ ತಸ್ಯ ಚಕ್ಷುರ್ನ ಘ್ರಾಣಂ ನ ಶ್ರೋತ್ರಮುಪಹನ್ಯತೇ| ನ ಸ್ಯುಃ ಶ್ವೇತಾ ನ ಕಪಿಲಾಃ ಕೇಶಾಃ ಶ್ಮಶ್ರೂಣಿ ವಾ ಪುನಃ||೫೮|| ನ ಚ ಕೇಶಾಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯನ್ತೇ ವರ್ಧನ್ತೇ ಚ ವಿಶೇಷತಃ| ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಃ ಶಿರಃಶೂಲಮರ್ದಿತಂ ಹನುಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೫೯|| ಪೀನಸಾರ್ಧಾವಭೇದೌ ಚ ಶಿರಃಕಮ್ಪಶ್ಚ ಶಾಮ್ಯತಿ| ಸಿರಾಃ ಶಿರಃಕಪಾಲಾನಾಂ ಸನ್ಧಯಃ ಸ್ನಾಯುಕಣ್ಡರಾಃ||೬೦|| ನಾವನಪ್ರೀಣಿತಾಶ್ಚಾಸ್ಯ ಲಭನ್ತೇಽಭ್ಯಧಿಕಂ ಬಲಮ್| ಮುಖಂ ಪ್ರಸನ್ನೋಪಚಿತಂ ಸ್ವರಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಸ್ಥಿರೋ ಮಹಾನ್||೬೧|| ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವೈಮಲ್ಯಂ ಬಲಂ ಭವತಿ ಚಾಧಿಕಮ್| ನ ಚಾಸ್ಯ ರೋಗಾಃ ಸಹಸಾ ಪ್ರಭವನ್ತ್ಯೂರ್ಧ್ವಜತ್ರುಜಾಃ||೬೨|| ಜೀರ್ಯತಶ್ಚೋತ್ತಮಾಙ್ಗೇಷು ಜರಾ ನ ಲಭತೇ ಬಲಮ್|೬೩|

ಧೂಮನಸ್ಯಯೋರ್ನಾಸಾದ್ವಾರಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಧೂಮಮನು ನಸ್ಯಂ ಬ್ರೂತೇ- ವರ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಣೂನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಹಿತಮಿತ್ಯಣುತೈಲಂ, ತಚ್ಚಾಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ಶಿರಃಕಪಾಲಾನಾಮೇವ ಸಿರಾಃ ಸನ್ಧಯಃ ಸ್ನಾಯುಕಣ್ಡರಾಶ್ಚ| ಉತ್ತಮಾಙ್ಗೇಷ್ವಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ಶಿರಸೋಽಭ್ಯರ್ಹಿತತ್ವಾತ್; ಯದಿ ವಾ ಜರಾ ವಲೀಪಲಿತಾದಿಲಕ್ಷಣಾ ಯಾ ಸಾ ಉತ್ತಮಾ ಪ್ರಕರ್ಷಪ್ರಾಪ್ತಾಽಙ್ಗೇಷು ಮಸ್ತಕಾದಿಷು ನಿಷಿಧ್ಯತೇ||೫೬-೬೨||-

Adhikarana 30 (63-70) · Śloka 71

ಚನ್ದನಾಗುರುಣೀ ಪತ್ರಂ ದಾರ್ವೀತ್ವಙ್ಮಧುಕಂ ಬಲಾಮ್||೬೩|| ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಲಾಂ ವಿಡಙ್ಗಂ ಬಿಲ್ವಮುತ್ಪಲಮ್| ಹ್ರೀಬೇರಮಭಯಂ ವನ್ಯಂ ತ್ವಙ್ಮುಸ್ತಂ ಸಾರಿವಾಂ ಸ್ಥಿರಾಮ್||೬೪|| ಜೀವನ್ತೀಂ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಂ ಚ ಸುರದಾರು ಶತಾವರೀಮ್| ಹರೇಣುಂ ಬೃಹತೀಂ ವ್ಯಾಘ್ರೀಂ ಸುರಭೀಂ ಪದ್ಮಕೇಶರಮ್||೬೫|| ವಿಪಾಚಯೇಚ್ಛತಗುಣೇ ಮಾಹೇನ್ದ್ರೇ ವಿಮಲೇಽಮ್ಭಸಿ| ತೈಲಾದ್ದಶಗುಣಂ ಶೇಷಂ ಕಷಾಯಮವತಾರಯೇತ್||೬೬|| ತೇನ ತೈಲಂ ಕಷಾಯೇಣ ದಶಕೃತ್ವೋ ವಿಪಾಚಯೇತ್| ಅಥಾಸ್ಯ ದಶಮೇ ಪಾಕೇ ಸಮಾಂಶಂ ಛಾಗಲಂ ಪಯಃ||೬೭|| ದದ್ಯಾದೇಷೋಽಣುತೈಲಸ್ಯ ನಾವನೀಯಸ್ಯ ಸಂವಿಧಿಃ| ಅಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ತೈಲಸ್ಯಾರ್ಧಪಲೋನ್ಮಿತಾಮ್||೬೮|| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನೋತ್ತಮಾಙ್ಗಸ್ಯ ಪಿಚುನಾ ನಾವನೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ| ತ್ರ್ಯಹಾತ್ತ್ರ್ಯಹಾಚ್ಚ ಸಪ್ತಾಹಮೇತತ್ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚರೇತ್||೬೯|| ನಿವಾತೋಷ್ಣಸಮಾಚಾರೀ ಹಿತಾಶೀ ನಿಯತೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ತೈಲಮೇತತ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಬಲಪ್ರದಮ್||೭೦|| ಪ್ರಯುಞ್ಜಾನೋ ಯಥಾಕಾಲಂ ಯಥೋಕ್ತಾನಶ್ನುತೇ ಗುಣಾನ್|೭೧|

ಚನ್ದನೇತ್ಯಾದೌ ದಾರ್ವ್ಯಾಸ್ತ್ವಕ್ ದಾರ್ವೀತ್ವಕ್, ಜೀವನ್ತೀ ಸುವರ್ಣನಾಲಾ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ಸುರಭೀ ಶೂಕಶಿಮ್ಬಾ, ಪದ್ಮಸ್ಯ ಕೇಶರಂ ಪದ್ಮಕೇಶರಮ್| ಮಾಹೇನ್ದ್ರೇ ಆನ್ತರಿಕ್ಷೇ| ಶತಗುಣೇ ತೈಲಾದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ದಶಗುಣಮಿತ್ಯೇತದಪಿ ತೈಲಾದಿತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಅತ್ರ ತು ಕ್ವಾಥ್ಯಭೇಷಜಂ ತಾವನ್ಮಾನಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಯಾವತಾ ಕ್ವಾಥಾರ್ಥೋಪಾತ್ತಂ ಪಾನೀಯಂ ಭೇಷಜಚತುರ್ಗುಣಂ ಭವತಿ, “ಕ್ವಾಥ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ವಾರಿ” ಇತ್ಯಸ್ಯಾಬಾಧಿತತ್ವಾತ್, ನ ತು ಭೇಷಜಾಚ್ಛತಗುಣೇಽಮ್ಭಸೀತ್ಯೇವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ; ಯದಾಹ ಜತೂಕರ್ಣಃ- “ಪಕ್ತ್ವಾಽಥಾಮ್ಬುಶತಪ್ರಸ್ಥೇ ದಶಭಾಗಸ್ಥಿತೇನ ತು| ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ಪಚೇತ್ತೇನ ಛಾಗೀಕ್ಷೀರೇಣ ಸಂಯುತಮ್” ಇತಿ| ಯದಿ ವಾ, ತೈಲಪ್ರಮಾಣಾನುಮಾನೇನೈವ “ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ಕ್ವಾಥ್ಯಂ” ಇತಿ ಪರಿಭಾಷಯಾ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಪರಿಮಾಣಂ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೀಯಮ್| ಪಿಚುನೇತಿ ತೂಲಕಪಿಣ್ಡಿಕಯಾ| ನಾವನೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ವಾರತ್ರಯೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರ್ಯಹಾತ್ತ್ರ್ಯಹಾದಿತಿ ಏಕೈಕಂ ದಿನಮನ್ತರೀಕೃತ್ಯ, ಸಪ್ತಾಹಮಿತಿ ಅನ್ತರಿತದಿನಾನಿ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ; ತೇನೈಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ಋತೌ ತ್ರಯೋದಶಾಹಾನ್ನಸ್ಯಪ್ರಯೋಗಃ ಸಮಾಪ್ಯತೇ||೬೩-೭೦||-

Adhikarana 31 (71-75) · Śloka 76

ಆಪೋಥಿತಾಗ್ರಂ ದ್ವೌ ಕಾಲೌ ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಕಮ್||೭೧|| ಭಕ್ಷಯೇದ್ದನ್ತಪವನಂ ದನ್ತಮಾಂಸಾನ್ಯಬಾಧಯನ್| ನಿಹನ್ತಿ ಗನ್ಧಂ ವೈರಸ್ಯಂ ಜಿಹ್ವಾದನ್ತಾಸ್ಯಜಂ ಮಲಮ್||೭೨|| ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯ ರುಚಿಮಾಧತ್ತೇ ಸದ್ಯೋ ದನ್ತವಿಶೋಧನಮ್| ಕರಞ್ಜಕರವೀರಾರ್ಕಮಾಲತೀಕಕುಭಾಸನಾಃ||೭೩|| ಶಸ್ಯನ್ತೇ ದನ್ತಪವನೇ ಯೇ ಚಾಪ್ಯೇವಂವಿಧಾ ದ್ರುಮಾಃ| ಸುವರ್ಣರೂಪ್ಯತಾಮ್ರಾಣಿ ತ್ರಪುರೀತಿಮಯಾನಿ ಚ||೭೪|| ಜಿಹ್ವಾನಿರ್ಲೇಖನಾನಿ ಸ್ಯುರತೀಕ್ಷ್ಣಾನ್ಯನೃಜೂನಿ ಚ| ಜಿಹ್ವಾಮೂಲಗತಂ ಯಚ್ಚ ಮಲಮುಚ್ಛ್ವಾಸರೋಧಿ ಚ||೭೫|| ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಭಜತೇ ತೇನ ತಸ್ಮಾಜ್ಜಿಹ್ವಾಂ ವಿನಿರ್ಲಿಖೇತ್|೭೬|

ಸ್ಥಾನಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ದನ್ತಕಾಷ್ಠಗುಣಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ- ಆಪೋಥಿತೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿಕಾಲಂ ಸಾಯಂ ಪ್ರಾತರಿತಿ| ದನ್ತಾನ್ ಪುನಾತೀತಿ ದನ್ತಪವನಂ ದನ್ತಕಾಷ್ಠಮ್| ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯ ಮಲಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಕುಭಃ ಅರ್ಜುನಃ| ಏವಂವಿಧಾ ಏವಂರಸಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೭೧-೭೫||-

Adhikarana 32 (76-77) · Śloka 77

ಧಾರ್ಯಾಣ್ಯಾಸ್ಯೇನ ವೈಶದ್ಯರುಚಿಸೌಗನ್ಧ್ಯಮಿಚ್ಛತಾ||೭೬|| ಜಾತೀಕಟುಕಪೂಗಾನಾಂ ಲವಙ್ಗಸ್ಯ ಫಲಾನಿ ಚ| ಕಕ್ಕೋಲಸ್ಯ ಫಲಂ ಪತ್ರಂ ತಾಮ್ಬೂಲಸ್ಯ ಶುಭಂ ತಥಾ| ತಥಾ ಕರ್ಪೂರನಿರ್ಯಾಸಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಲಾಯಾಃ ಫಲಾನಿ ಚ||೭೭||

ಕಟುಕಂ ಲತಾಕಸ್ತೂರೀ| ಯದ್ಯಪಿ ಲವಙ್ಗಸ್ಯ ವೃನ್ತಮಭಿಪ್ರೇತಂ ತಥಾಽಪಿ ಬಹೂನಾಂ ಫಲಸ್ಯ ಗ್ರಾಹ್ಯತ್ವಾಚ್ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ನ್ಯಾಯೇನ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಫಲಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್||೭೬-೭೭||

Adhikarana 33 (78-89) · Śloka 89

ಹನ್ವೋರ್ಬಲಂ ಸ್ವರಬಲಂ ವದನೋಪಚಯಃ ಪರಃ| ಸ್ಯಾತ್ ಪರಂ ಚ ರಸಜ್ಞಾನಮನ್ನೇ ಚ ರುಚಿರುತ್ತಮಾ||೭೮|| ನ ಚಾಸ್ಯ ಕಣ್ಠಶೋಷಃ ಸ್ಯಾನ್ನೌಷ್ಠಯೋಃ ಸ್ಫುಟನಾದ್ಭಯಮ್| ನ ಚ ದನ್ತಾಃ ಕ್ಷಯಂ ಯಾನ್ತಿ ದೃಢಮೂಲಾ ಭವನ್ತಿ ಚ||೭೯|| ನ ಶೂಲ್ಯನ್ತೇ ನ ಚಾಮ್ಲೇನ ಹೃಷ್ಯನ್ತೇ ಭಕ್ಷಯನ್ತಿ ಚ| ಪರಾನಪಿ ಖರಾನ್ ಭಕ್ಷ್ಯಾಂಸ್ತೈಲಗಣ್ಡೂಷಧಾರಣಾತ್||೮೦|| ನಿತ್ಯಂ ಸ್ನೇಹಾರ್ದ್ರಶಿರಸಃ ಶಿರಃಶೂಲಂ ನ ಜಾಯತೇ| ನ ಖಾಲಿತ್ಯಂ ನ ಪಾಲಿತ್ಯಂ ನ ಕೇಶಾಃ ಪ್ರಪತನ್ತಿ ಚ||೮೧|| ಬಲಂ ಶಿರಃಕಪಾಲಾನಾಂ ವಿಶೇಷೇಣಾಭಿವರ್ಧತೇ| ದೃಢಮೂಲಾಶ್ಚ ದೀರ್ಘಾಶ್ಚ ಕೃಷ್ಣಾಃ ಕೇಶಾ ಭವನ್ತಿ ಚ||೮೨|| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಸೀದನ್ತಿ ಸುತ್ವಗ್ಭವತಿ ಚಾನನಮ್ | ನಿದ್ರಾಲಾಭಃ ಸುಖಂ ಚ ಸ್ಯಾನ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ತೈಲನಿಷೇವಣಾತ್||೮೩|| ನ ಕರ್ಣರೋಗಾ ವಾತೋತ್ಥಾ ನ ಮನ್ಯಾಹನುಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ನೋಚ್ಚೈಃ ಶ್ರುತಿರ್ನ ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಸ್ಯಾನ್ನಿತ್ಯಂ ಕರ್ಣತರ್ಪಣಾತ್||೮೪|| ಸ್ನೇಹಾಭ್ಯಙ್ಗಾದ್ಯಥಾ ಕುಮ್ಭಶ್ಚರ್ಮ ಸ್ನೇಹವಿಮರ್ದನಾತ್| ಭವತ್ಯುಪಾಙ್ಗಾದಕ್ಷಶ್ಚ ದೃಢಃ ಕ್ಲೇಶಸಹೋ ಯಥಾ||೮೫|| ತಥಾ ಶರೀರಮಭ್ಯಙ್ಗಾದ್ದೃಢಂ ಸುತ್ವಕ್ ಚ ಜಾಯತೇ| ಪ್ರಶಾನ್ತಮಾರುತಾಬಾಧಂ ಕ್ಲೇಶವ್ಯಾಯಾಮಸಂಸಹಮ್||೮೬|| ಸ್ಪರ್ಶನೇಽಭ್ಯಧಿಕೋ ವಾಯುಃ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ತ್ವಗಾಶ್ರಿತಮ್| ತ್ವಚ್ಯಶ್ಚ ಪರಮಭ್ಯಙ್ಗಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ಶೀಲಯೇನ್ನರಃ||೮೭|| ನ ಚಾಭಿಘಾತಾಭಿಹತಂ ಗಾತ್ರಮಭ್ಯಙ್ಗಸೇವಿನಃ| ವಿಕಾರಂ ಭಜತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಬಲಕರ್ಮಣಿ ವಾ ಕ್ವಚಿತ್||೮೮|| ಸುಸ್ಪರ್ಶೋಪಚಿತಾಙ್ಗಶ್ಚ ಬಲವಾನ್ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಃ| ಭವತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗನಿತ್ಯತ್ವಾನ್ನರೋಽಲ್ಪಜರ ಏವ ಚ||೮೯||

ಹನ್ವೋರಿತ್ಯಾದಿ ಸ್ನೇಹಗಣ್ಡೂಷಗುಣಾಃ| ನಿತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ ನಿಷೇವಣಾದಿತ್ಯನ್ತಂ ಶಿರಸ್ತೈಲಗುಣಾಃ| ಮೂರ್ಧ್ನಿ ತೈಲನಿಷೇವಣಾದಿತ್ಯುಕ್ತೇಽಪಿ ಸ್ನೇಹಾರ್ದ್ರಶಿರಸ ಇತಿ ಯತ್ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಯಾವತಾ ತೈಲೇನಾರ್ದ್ರಶಿರಾಃ ಸ್ಯಾತ್ತಾವನ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ತೈಲಂ ಸೇವ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸ್ನೇಹಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪಾಙ್ಗಸ್ನೇಹದಾನಾತ್, ಅಕ್ಷೋ ರಥಸ್ಯ ಚಕ್ರನಿಬನ್ಧನಕಾಷ್ಠಮ್| ಬಹುದೃಷ್ಟಾನ್ತಕರಣಂ ತು ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ ನ ಹಿ ಸರ್ವಂ ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ; ಯದಿ ವಾ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ನಾನಾಕಾರ್ಯಕರಣಶಕ್ತ್ಯುಪದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಸ್ಪರ್ಶನೇ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯೇ ವಾಯುರಧಿಕಃ; ವೈದ್ಯಕದರ್ಶನೇ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವಾದಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ವಚ್ಯಶ್ಚ ಪರಮಭ್ಯಙ್ಗ ಇತಿ ಚಕಾರಾದ್ವಾತಹಿತಶ್ಚ, ಏತೇನಾಶ್ರಿತಸ್ಯ ವಾತಾಧಿಕಸ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ, ಆಶ್ರಯಸ್ಯ ಚ ತ್ವಚೋ ಹಿತ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಬಲೇನ ಸಮ್ಪಾದ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಬಲಕರ್ಮ ಗುರುಭಾರಹರಣಾದಿ||೭೮-೮೯||

Adhikarana 34 (90-92) · Śloka 92

ಖರತ್ವಂ ಸ್ತಬ್ಧತಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಶ್ರಮಃ ಸುಪ್ತಿಶ್ಚ ಪಾದಯೋಃ| ಸದ್ಯ ಏವೋಪಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ಪಾದಾಭ್ಯಙ್ಗನಿಷೇವಣಾತ್||೯೦|| ಜಾಯತೇ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಂ ಚ ಬಲಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಚ ಪಾದಯೋಃ| ದೃಷ್ಟಿಃ ಪ್ರಸಾದಂ ಲಭತೇ ಮಾರುತಶ್ಚೋಪಶಾಮ್ಯತಿ||೯೧|| ನ ಚ ಸ್ಯಾದ್ಗೃಧ್ರಸೀವಾತಃ ಪಾದಯೋಃ ಸ್ಫುಟನಂ ನ ಚ| ನ ಸಿರಾಸ್ನಾಯುಸಙ್ಕೋಚಃ ಪಾದಾಭ್ಯಙ್ಗೇನ ಪಾದಯೋಃ||೯೨||

ಖರತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ ಪಾದಾಭ್ಯಙ್ಗಗುಣಾಃ| ಪ್ರಥಮಂ ಪಾದಯೋರಿತಿ ಪದಂ ಖರತ್ವಾದಿವಿಶೇಷಣಾರ್ಥಂ, ದ್ವಿತೀಯಂ ತು ಬಲಾದೇಃ ಕಾಲಾನ್ತರೋತ್ಪಾದಸೂಚನಾರ್ಥಂ, ತೃತೀಯಂ ತು ಸ್ಫುಟನವಿಶೇಷಣಾರ್ಥಂ, ಚತುರ್ಥಂ ತು ಸಿರಾಸ್ನಾಯುವಿಶೇಷಣಾರ್ಥಂ, ಶಿಷ್ಟಂ ತು ಪಾದಾಭ್ಯಙ್ಗೇನೇತಿ ಪದಂ ದೂರಾನ್ತರಿತಸ್ಯ ಪಾದಾಭ್ಯಙ್ಗಸ್ಯ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥಮ್||೯೦-೯೨||

Adhikarana 35 (93-94) · Śloka 94

ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಗೌರವಂ ತನ್ದ್ರಾಂ ಕಣ್ಡೂಂ ಮಲಮರೋಚಕಮ್| ಸ್ವೇದಬೀಭತ್ಸತಾಂ ಹನ್ತಿ ಶರೀರಪರಿಮಾರ್ಜನಮ್||೯೩|| ಪವಿತ್ರಂ ವೃಷ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಶ್ರಮಸ್ವೇದಮಲಾಪಹಮ್ | ಶರೀರಬಲಸನ್ಧಾನಂ ಸ್ನಾನಮೋಜಸ್ಕರಂ ಪರಮ್||೯೪||

ಅಭ್ಯಙ್ಗಪೂರ್ವಕತ್ವಾದುದ್ವರ್ತನಸ್ಯ ತಮನು ಪರಿಮಾರ್ಜನಮುದ್ವರ್ತನಂ ಬ್ರೂತೇ- ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇದೇನ ಬೀಭತ್ಸತಾ ಸ್ವೇದಬೀಭತ್ಸತಾ| ಶರೀರಸ್ಯ ಬಲೇನ ಸನ್ಧಾನಂ ಯೋಜನಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೯೩-೯೪||

Adhikarana 36 (95-102) · Śloka 102

ಕಾಮ್ಯಂ ಯಶಸ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಮಲಕ್ಷ್ಮೀಘ್ನಂ ಪ್ರಹರ್ಷಣಮ್| ಶ್ರೀಮತ್ ಪಾರಿಷದಂ ಶಸ್ತಂ ನಿರ್ಮಲಾಮ್ಬರಧಾರಣಮ್||೯೫|| ವೃಷ್ಯಂ ಸೌಗನ್ಧ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಕಾಮ್ಯಂ ಪುಷ್ಟಿಬಲಪ್ರದಮ್| ಸೌಮನಸ್ಯಮಲಕ್ಷ್ಮೀಘ್ನಂ ಗನ್ಧಮಾಲ್ಯನಿಷೇವಣಮ್||೯೬|| ಧನ್ಯಂ ಮಙ್ಗಲ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಶ್ರೀಮದ್ವ್ಯಸನಸೂದನಮ್| ಹರ್ಷಣಂ ಕಾಮ್ಯಮೋಜಸ್ಯಂ ರತ್ನಾಭರಣಧಾರಣಮ್||೯೭|| ಮೇಧ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಮಾಯುಷ್ಯಮಲಕ್ಷ್ಮೀಕಲಿನಾಶನಮ್| ಪಾದಯೋರ್ಮಲಮಾರ್ಗಾಣಾಂ ಶೌಚಾಧಾನಮಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ||೯೮|| ಪೌಷ್ಟಿಕಂ ವೃಷ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಶುಚಿ ರೂಪವಿರಾಜನಮ್| ಕೇಶಶ್ಮಶ್ರುನಖಾದೀನಾಂ ಕಲ್ಪನಂ ಸಮ್ಪ್ರಸಾಧನಮ್||೯೯|| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಸ್ಪರ್ಶನಹಿತಂ ಪಾದಯೋರ್ವ್ಯಸನಾಪಹಮ್| ಬಲ್ಯಂ ಪರಾಕ್ರಮಸುಖಂ ವೃಷ್ಯಂ ಪಾದತ್ರಧಾರಣಮ್||೧೦೦|| ಈತೇಃ ಪ್ರಶಮನಂ ಬಲ್ಯಂ ಗುಪ್ತ್ಯಾವರಣಶಙ್ಕರಮ್| ಘರ್ಮಾನಿಲರಜೋಮ್ಬುಘ್ನಂ ಛತ್ರಧಾರಣಮುಚ್ಯತೇ||೧೦೧|| ಸ್ಖಲತಃ ಸಮ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಂ ಶತ್ರೂಣಾಂ ಚ ನಿಷೂದನಮ್| ಅವಷ್ಟಮ್ಭನಮಾಯುಷ್ಯಂ ಭಯಘ್ನಂ ದಣ್ಡಧಾರಣಮ್||೧೦೨||

ಶ್ರೀಮದಿತಿ ಶೋಭಾಯುಕ್ತಮ್| ಪರಿಷದಿ ಶಸ್ತಂ ಪಾರಿಷದಮ್| ಶಸ್ತಂ ಮಙ್ಗಲ್ಯಮ್| ವ್ಯಸನಂ ಸರ್ಪಪಿಶಾಚಾದ್ಯಭಿಘಾತಃ| ರತ್ನವದಾಭರಣಾನಿ, ರತ್ನಂ ತು ವಿಶುದ್ಧಮಾಣಿಕ್ಯಹೀರಕಮುಕ್ತಾಫಲಸುವರ್ಣಾದಿ| ಶೌಚಾಧಾನಂ ಪಾನೀಯೇನ ಮೃದಾ ಚ| ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ ಪುನಃ ಪುನಃ| ಶುಚಿ ಶುಚಿತಾಕಾರಕಮ್| ಕಲ್ಪನಂ ಛೇದನಂ, ಸಮ್ಪ್ರಸಾಧನಂ ಮಣ್ಡನಮ್; ಏತಚ್ಚ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಯೋಜನೀಯಂ; ಕೇಶಾನಾಂ ಪ್ರಸಾಧನಂ ಸಮ್ಯಗ್ಬನ್ಧನಾದಿ; ಶ್ಮಶ್ರೂಣಾಂ ಕಲ್ಪನಮೇವ, ನಖಸ್ಯ ತು ಕಲ್ಪನಮಲಕ್ತಕಾದಿದಾನೇನ ಪ್ರಸಾಧನಂ ಚ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ನಾಸಾಲೋಮಕಲ್ಪನಾದಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಪಾದಯೋರಿತಿ ಸ್ಪರ್ಶನಹಿತಮಿತ್ಯನೇನ ವ್ಯಸನಾಪಹಮಿತ್ಯನೇನ ಚ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಪಾದತ್ರಂ ಪಾದಧ್ರೀ, ಪಾದುಕೇತಿ ಯಾವತ್| ಅತ್ರ ಚ ವೃಷ್ಯತ್ವಚಕ್ಷುಷ್ಯತ್ವೇ ಪ್ರಭಾವಾತ್; ಯದಿ ವಾ ಪಾದಸಮ್ಬದ್ಧನೇತ್ರಪೋಷಿಕಾನಾಡೀಪ್ರತ್ಯವಾಯಹರಣಾಚ್ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮ್| ಈತೀ ರೋಗಾದಿದುರ್ದೈವಮ್| ಗುಪ್ತಿಃ ಪಿಶಾಚಾದಿಭ್ಯೋ ರಕ್ಷಾ, ಶಙ್ಕರಂ ಕಲ್ಯಾಣಕರಮ್| ಅವಷ್ಟಮ್ಭನಂ ಬಲಪ್ರದಮ್| ಭಯಘ್ನಂ ಸರ್ಪಾದಿಭ್ಯಃ||೯೫-೧೦೨||

Adhikarana 37 (103) · Śloka 103

ನಗರೀ ನಗರಸ್ಯೇವ ರಥಸ್ಯೇವ ರಥೀ ಯಥಾ| ಸ್ವಶರೀರಸ್ಯ ಮೇಧಾವೀ ಕೃತ್ಯೇಷ್ವವಹಿತೋ ಭವೇತ್||೧೦೩||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯನುಕ್ತಸ್ವಸ್ಥವಿಧ್ಯುಪಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ತಥೋಪದಿಷ್ಟಸ್ಯಾವಧಾನೇನ ಕರಣಾರ್ಥಮಾಹ- ನಗರೀತ್ಯಾದಿ| ಕೃತ್ಯೇಷು ಕರಣೀಯೇಷೂಕ್ತೇಷ್ವನುಕ್ತೇಷು ಚ| ನಗರದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನಾನ್ತರಪ್ರತ್ಯವಾಯಹೇತುವಿಘಾತಕಾರಿಣಿ ಕೃತ್ಯೇಽವಧಾನಂ ದರ್ಶಯತಿ, ರಥದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಚ ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶಾದಿಪರಿಹಾರಕೇ ಕೃತ್ಯೇಽವಧಾನಂ ದರ್ಶಯತಿ| ನಗರೋಚ್ಛೇದೇ ಹ್ಯನ್ತರೋ ದುಷ್ಟಜನಸಮ್ಬನ್ಧ ಏವ ಹೇತುಃ ಪ್ರಾಯೋ ಭವತಿ, ರಥಭಙ್ಗೇ ತು ಬಾಹ್ಯಶ್ವಭ್ರವಿಷಮಪತನಾದಿಃ||೧೦೩||

Adhikarana 38 (104) · Śloka 104

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ವೃತ್ತ್ಯುಪಾಯಾನ್ನಿಷೇವೇತ ಯೇ ಸ್ಯುರ್ಧರ್ಮಾವಿರೋಧಿನಃ| ಶಮಮಧ್ಯಯನಂ ಚೈವ ಸುಖಮೇವಂ ಸಮಶ್ನುತೇ||೧೦೪||

ಪ್ರಧಾನಭೂತಾಂ ಶರೀರಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ವಸ್ಥೇನ ಸತಾ ಯದನ್ಯಚ್ಚ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತದಾಹ- ವೃತ್ತ್ಯುಪಾಯಾನಿತ್ಯಾದಿ| ವೃತ್ತಿಃ ವರ್ತನಂ, ತಸ್ಯೋಪಾಯಾಃ ಕೃಷ್ಯಾದಯೋ ಧನೈಷಣಾಯಾಂ ತಿಸ್ರೈಷಣೀಯೇ ವಾಚ್ಯಾಃ| ಶಮಃ ಶಾನ್ತಿಃ, ಅಧ್ಯಯನಂ ವೇದಾಧ್ಯಯನಂ, ನಿಷೇವೇತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಏವಂ ಸತಿ ಸುಖಂ ಸಮಶ್ನುತೇ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಏತೇನ ಕೃಷ್ಯಾದಿಭ್ಯೋಽರ್ಥಃ, ಶಾನ್ತ್ಯಧ್ಯಯನಾಭ್ಯಾಂ ಧರ್ಮಃ, ಅರ್ಥಧರ್ಮಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಸುಖಲಕ್ಷಣಃ ಕಾಮಃ, ಇತಿ ತ್ರಿವರ್ಗಾನುಷ್ಠಾನಂ ದರ್ಶಿತಂ ಭವತಿ||೧೦೪||

Adhikarana 39 (105-111) · Śloka 111

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಮಾತ್ರಾ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಮಾತ್ರಾಂ ಚ ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ಗುರುಲಾಘವಮ್| ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಗರ್ಹಿತೋಽಭ್ಯಾಸೋ ಯೇಷಾಂ, ಯೇಷಾಂ ಚ ಶಸ್ಯತೇ||೧೦೫|| ಅಞ್ಜನಂ ಧೂಮವರ್ತಿಶ್ಚ ತ್ರಿವಿಧಾ ವರ್ತಿಕಲ್ಪನಾ| ಧೂಮಪಾನಗುಣಾಃ ಕಾಲಾಃ ಪಾನಮಾನಂ ಚ ಯಸ್ಯ ಯತ್||೧೦೬|| ವ್ಯಾಪತ್ತಿಚಿಹ್ನಂ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಧೂಮೋ ಯೇಷಾಂ ವಿಗರ್ಹಿತಃ| ಪೇಯೋ ಯಥಾ ಯನ್ಮಯಂ ಚ ನೇತ್ರಂ ಯಸ್ಯ ಚ ಯದ್ವಿಧಮ್||೧೦೭|| ನಸ್ಯಕರ್ಮಗುಣಾ ನಸ್ತಃಕಾರ್ಯಂ ಯಚ್ಚ ಯಥಾ ಯದಾ| ಭಕ್ಷಯೇದ್ದನ್ತಪವನಂ ಯಥಾ ಯದ್ಯದ್ಗುಣಂ ಚ ಯತ್||೧೦೮|| ಯದರ್ಥಂ ಯಾನಿ ಚಾಸ್ಯೇನ ಧಾರ್ಯಾಣಿ ಕವಲಗ್ರಹೇ| ತೈಲಸ್ಯ ಯೇ ಗುಣಾ ದಿಷ್ಟಾಃ ಶಿರಸ್ತೈಲಗುಣಾಶ್ಚ ಯೇ||೧೦೯|| ಕರ್ಣತೈಲೇ ತಥಾಽಭ್ಯಙ್ಗೇ ಪಾದಾಭ್ಯಙ್ಗೇಽಙ್ಗಮಾರ್ಜನೇ| ಸ್ನಾನೇ ವಾಸಸಿ ಶುದ್ಧೇ ಚ ಸೌಗನ್ಧ್ಯೇ ರತ್ನಧಾರಣೇ||೧೧೦|| ಶೌಚೇ ಸಂಹರಣೇ ಲೋಮ್ನಾಂ ಪಾದತ್ರಚ್ಛತ್ರಧಾರಣೇ| ಗುಣಾ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೇಽಸ್ಮಿಂಸ್ತಥೋಕ್ತಾ ದಣ್ಡಧಾರಣೇ||೧೧೧||

ಮಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಮಾತ್ರೋಕ್ತಾ ಯಾವದ್ಧ್ಯಸ್ಯಾಶನಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ತಥಾ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತತ್ರ ಶಾಲೀತ್ಯಾದಿನಾ| ಮಾತ್ರಾಂ ಚಾಶ್ರಿತ್ಯ ಗುರುಲಾಘವಮಿತಿ ಪ್ರಕೃತಿಲಘೂನ್ಯಪಿ ಮಾತ್ರಾಮೇವಾಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ಇತ್ಯೇವಮ್ಪ್ರಕಾರೇಣೋಕ್ತಮ್| ಪಾನಸ್ಯ ಮಾನಂ ಪಾನಮಾನಮ್, ಆಪಾನಾಸ್ತ್ರಿಸ್ತ್ರಯಸ್ತ್ರಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಸ್ತಃಕಾರ್ಯಂ ಯದಿತಿ ಅಣುತೈಲಮ್| ಯಥೇತಿ ಪಿಚುನೇತ್ಯಾದಿ| ಯದೇತಿ ಪ್ರಾವೃಟ್ಶರದಿತ್ಯಾದಿ| ಶೇಷಂ ಸುಗಮಮ್||೧೦೫-೧೧೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ||೫||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ದ್ವಿತೀಯೇ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಚತುಷ್ಕೇ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||