5. mātrāśitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ മാത്രാശിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

ദ്വിതയമിഹ ശാസ്ത്രപ്രയോജനം യദാതുരവ്യാധിഹരണം സ്വസ്ഥസ്യ സ്വാസ്ഥ്യരക്ഷണം ച; യദാഹ- സ്വസ്ഥാതുരപരായണമ് (സൂ.അ.൧) ഇതി; തേനോത്പന്നവ്യാധിപ്രതീകാരദ്വാരാऽऽതുരരക്ഷണം ഭേഷജചതുഷ്കമഭിധായ സ്വസ്ഥചതുഷ്കോऽഭിധാതവ്യഃ; തത്രാപി സ്വാസ്ഥ്യപരിപാലനഹേതുഷു മാത്രാവദന്നം പ്രധാനം; യദാഹ- പ്രാണിനാം പുനര്മൂലമാഹാരോ ബലവര്ണൌജസാം ച (സു.സൂ.അ.൧) ഇതി; തച്ചേഹ മാത്രാവദന്നം വിധീയത ഇത്യാദൌ മാത്രാശിതീയ ഏവാഭിധീയതേ| മാത്രാശിതമധികൃത്യ കൃത്യോऽധ്യായോ മാത്രാശിതീയഃ| യദ്യപ്യധ്യായാദൌ ‘മാത്രാശീ’ ഇതി പദമനുശ്രൂയതേ, തഥാऽപി ‘മാത്രാശീയഃ’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാപ്രണയനേ കഷ്ടോച്ചാരണഭയാത്തദര്ഥപരപര്യായശബ്ദേനേയം സഞ്ജ്ഞാ കൃതാ; യഥാ “നവേഗാന്ധാരണീയ” (സൂ.അ.൭) ഇത്യാദികാ സഞ്ജ്ഞാ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

മാത്രാശീ സ്യാത്| ആഹാരമാത്രാ പുനരഗ്നിബലാപേക്ഷിണീ||൩||

മാത്രാം മാത്രാവദന്നമശിതും ഭോക്തും ശീലം യസ്യാസൌ മാത്രാശീ, യദി വാ മാത്രയാऽശിതും ഭോക്തും ശീലം യസ്യ സ തഥാ| തത്രേഹ മാത്രാ അനപായിപരിമാണമ്| അശിരയമിഹാവിശേഷേണ ഖാദ്യപ്രാശ്യലേഹ്യപേയാനാമഭ്യവഹാരേ വര്തതേ| തേന മാത്രാശീ സ്യാദിത്യുക്തം ഖാദ്യപ്രാശ്യലേഹ്യപേയാനാം മാത്രയാऽഭ്യവഹരണം നോക്തമിതി യച്ചോച്യതേ, തന്നിരസ്തം ഭവതി| ദൃഷ്ടശ്ചായമശിഃ ഖാദ്യാദ്യഭ്യവഹാരേ; യഥാ- ദശമൂലഹരീതക്യാം- “ഏകാഭയാം പ്രാശ്യ തതശ്ച ലേഹാച്ഛുക്തിം നിഹന്തി ശ്വയഥും പ്രവൃദ്ധമ്” (ചി.അ.൧൨); തഥാ- “ക്ഷീരാശീ തത് പ്രയോജയേത്” (ചി.അ.൧) ഇതി| ഇതശ്ചാവഗന്തവ്യമശിരയം സര്വാഭ്യവഹാരേ വര്തതേ, യേനൈതദ്വിവരണം സാമാന്യേനൈവ കൃതമ്- ആഹാരമാത്രാ പുനരിതി, ന പുനരശിതമാത്രാ പുനരിതി| മാത്രാം വ്യാകരോതി- ആഹാരേത്യാദി| അഗ്നേര്ബലമുത്കൃഷ്ടം മധ്യമല്പം വാऽപേക്ഷ്യോത്കൃഷ്ടാ മധ്യാऽല്പാ വാ മാത്രാ ഭവതീത്യഗ്നിബലാപേക്ഷിണീ| പുനഃശബ്ദോ ഭേഷജാദിമാത്രാം വ്യായാമമാത്രാം ച വ്യാവര്തയതി; തേന ന സര്വമാത്രാऽഗ്നിബലാപേക്ഷിണീ; യതോ ഭേഷജമാത്രാ വ്യാധ്യാതുരബലാപേക്ഷിണീ വക്തവ്യാ, വ്യായാമസ്യ തു ദോഷക്ഷയാഗ്നിവൃദ്ധ്യാദ്യുത്പാദശ്രമക്ലമാദ്യനുത്പാദാപേക്ഷിണീ, വ്യവസ്ഥാപയിതവ്യാ| യദി വാ പുനഃശബ്ദഃ പൌനഃപുന്യേ, തേനാഹാരമാത്രാ പുനഃ പുനരഗ്നിബലമപേക്ഷതേ| ഏതദുക്തം ഭവതി- യദേകസ്മിന് പുരുഷേ ഏകദാ യാऽഗ്നിബലേന വ്യവസ്ഥാപിതാ മാത്രാ സാ ന സര്വകാലം ഭവതി, യത ഋതുഭേദേന വയോഭേദേന ച തസ്യൈവാഗ്നിഃ കദാചിദ്വിവൃദ്ധോ ഭവതി, യഥാ- ഹേമന്തേ യൌവനേ ച, കദാചിന്മന്ദോ ഭവതി, യഥാ- വര്ഷാസു വാര്ധക്യേ ച; തേനാഗ്നിബലഭേദാന്മാത്രാऽപ്യേകരൂപാ ന ഭവതി, കിന്തു തത്കാലഭവമഗ്നിബലമപേക്ഷ്യ പുനഃ പുനര്മാത്രാऽപി ഭിദ്യത ഇതി||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

യാവദ്ധ്യസ്യാശനമശിതമനുപഹത്യ പ്രകൃതിം യഥാകാലം ജരാം ഗച്ഛതി താവദസ്യ മാത്രാപ്രമാണം വേദിതവ്യം ഭവതി||൪||

അഗ്നിബലാപേക്ഷിത്വമേവ വിവൃണോതി- യാവദ്ധീത്യാദി| യാവദിതി യാവത്പരിമാണമ്| ഹിശബ്ദോ ഹേതൌ| അസ്യേതി ഭോക്തുഃ| അശനം ചതുര്വിധമപി ഭോജ്യമ്| അശിതം ഭുക്തമ്| പ്രകൃതിം വാതാദീനാം രസാദീനാം ച സാമ്യാവസ്ഥാമ്| അനുപഹത്യ വികാരമകൃത്വേത്യര്ഥഃ| യഥാകാലമിതി നിശാശേഷേ| താവദിതി പൂര്വപ്രമാണാവച്ഛിന്നമശനം പ്രത്യവമൃശതി| ദ്വിതീയമസ്യേതി ഗ്രഹണമന്യത്ര പ്രതിഷേധാര്ഥമ്| തേന യസ്യൈവ യാവതീ മാത്രാ നിര്വികാരാ, തസ്യൈവ സാ മന്തവ്യാ നാന്യേഷാം, പ്രതിപുരുഷമഗ്നിബലസ്യ ഭിന്നത്വാത്| യദ്യപി ചൈകസ്മിന്നപി പുരുഷേ കാലാദിഭേദേനാഗ്നിബലഭേദോ ഭവതി, തഥാऽപ്യേകപുരുഷ ഏകമാത്രാമവധാര്യ കിയന്തമപി കാലം തയൈവ മാത്രയാ അഗ്നിബലഭേദഹേത്വഭാവേ സതി വ്യവഹാരോ ഭവത്യേവ| മാത്രാപ്രമാണം മാത്രേയത്താ; മാത്രാപ്രമാണശബ്ദേന ചേഹ മാത്രാപ്രമാണവദിതി ബോദ്ധവ്യമ്; അന്യഥാ, താവച്ഛബ്ദേനാവച്ഛിന്നാശനവാചിനാ മാത്രാപ്രമാണശബ്ദസ്യ ഗുണവാചിനഃ സാമാനാധികരണ്യം ന സ്യാത്| നനു, പ്രകൃതിമനുപഹത്യേതി ന കര്തവ്യം വിശേഷണം, ന ഹ്യാഹാരോ യോ യഥാകാലം ജരാം യാതി സ മാത്രാദോഷാദ്വികാരം കരോതി, കരോതി തു ദ്രവ്യസ്വഭാവസംസ്കാരാദിദോഷാത്; യഥാ മന്ദകലകുചാദയോ യഥാകാലം ജരാം ഗച്ഛന്തോऽപി ദോഷജനകാ ഭവന്ത്യേവ; ന താവതാऽപി തത്ര മാത്രാ ദുഷ്യതി, യഥാ വക്ഷ്യതി ത്രിവിധകുക്ഷീയേ- “ന ച കേവലം മാത്രാവത്ത്വാദേവാഹാരസ്യ കൃത്സ്നമാഹാരഫലസൌഷ്ഠവമവാപ്തും ശക്യം, പ്രകൃത്യാദീനാമഷ്ടാനാമാഹാരവിധിവിശേഷായതനാനാം ഭിന്നഫലത്വാത്” (വി.അ.൨) ഇതി| നൈവം, ദ്വിവിധാ ഹി മാത്രാ രസവിമാനേ വക്തവ്യാ- സര്വഗ്രഹരൂപാ, പരിഗ്രഹരൂപാ ച; തത്ര സമുദിതസ്യാഹാരസ്യ പരിമാണം സര്വഗ്രഹഃ, മധുരാമ്ലാദീനാമാഹാരാവയവാനാം പ്രത്യേകം മാത്രയാ ഗ്രഹണം പരിഗ്രഹഃ; തേന യത്രാഹാരസമുദായപരിമാണം സമുചിതമേവ ഗൃഹ്യതേ, ആഹാരാവയവാനാം തു മധുരാദീനാം സ്വഭാവഹിതാനാമപ്യയഥോക്തമാനം സ്യാത്, തത്രാഹാരാവയവമാത്രാവൈഷമ്യാദ്ധാതുവൈഷമ്യം ഭവത്യേവ, അയഥാകാലം ജരാഗമനം ച സ്യാത്; തദുക്തം- പ്രകൃതിമനുപഹത്യേതി വിശേഷണമ്| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- ‘അസ്യ’ ഇതി, ‘അശനമ്’ ഇതി, അശിതമ് ഇതി ച പദത്രയം പ്രകരണാദേവ ലഭ്യതേ; യത് പുനഃ ക്രിയതേ തദ്വിശേഷപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| തേന, അസ്യേത്യനേന പരീക്ഷകോ ഭോക്താऽധിക്രിയതേ, അശനമിത്യനേന ച പ്രശസ്തമശനം പ്രകൃതികരണസംയോഗദേശകാലാവിരുദ്ധമുച്യതേ, അശിതമിത്യനേന ച യഥാവിധിഭോജനമുച്യതേ; തദേവം സര്വഗുണസമ്പന്ന ആഹാരോ മാത്രാവാനുച്യതേ||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

തത്ര ശാലിഷഷ്ടികമുദ്ഗലാവകപിഞ്ജലൈണശശശരഭശമ്ബരാദീന്യാഹാരദ്രവ്യാണി പ്രകൃതിലഘൂന്യപി മാത്രാപേക്ഷീണി ഭവന്തി| തഥാ പിഷ്ടേക്ഷുക്ഷീരവികൃതിതിലമാഷാനൂപൌദകപിശിതാദീന്യാഹാരദ്രവ്യാണി പ്രകൃതിഗുരൂണ്യപി മാത്രാമേവാപേക്ഷന്തേ||൫||

മാത്രാലക്ഷണമുപദിശ്യ വ്യവഹാരോപയോഗിനം ദ്രവ്യഭേദേന മാത്രാഭേദം ദര്ശയതി- തത്ര ശാലീത്യാദി| തത്ര ലഘുവര്ഗ ഏവ പ്രഥമം പഠ്യതേ, പഥ്യതമത്വാത്; തത്രാപ്യാദൌ രക്തശാലിരാഹാരദ്രവ്യപ്രധാനത്വാത്| കപിഞ്ജലോ ഗൌരതിത്തിരിഃ, ഏണഃ കൃഷ്ണസാരഃ, ശരഭോ മഹാശൃങ്ഗീ ഹരിണഃ, ശമ്ബരസ്തദ്വിശേഷഃ| അന്നപാനവിധൌ “ശീതഃ സ്നിഗ്ധോऽഗുരുഃ സ്വാദുഃ” (സൂ.അ.൨൭) ഇതി ഷഷ്ടികഗുണകഥനേ “അഗുരുഃ” ഇത്യകാരപ്രശ്ലേഷോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേനേഹ ഷഷ്ടികസ്യ ലഘുത്വപ്രതിപാദനം ന വിരുധ്യതേ| അപി സമുച്ചയേ, തേന പ്രകൃതിലഘൂനി കരണലഘൂനി ച ലാജാദീനി മാത്രാപേക്ഷീണി ഭവന്തീതി ലഭ്യതേ| ഏവം പ്രകൃതിഗുരൂണ്യപീത്യത്രാപി സംസ്കാരഗുരുശക്തുപിണ്ഡാദിഗ്രഹണം വാച്യമ്| ആദിശബ്ദോऽത്ര പ്രകാരവാചീ, ശാലിഷഷ്ടികാദിഗണാഭാവാത്| വികൃതിശബ്ദഃ പിഷ്ടേക്ഷുക്ഷീരൈഃ സമ്ബധ്യതേ, ക്ഷീരവികൃതിഃ ക്ഷീരകൃതാ ഭക്ഷ്യാഃ; പിശിതമാനൂപൌദകാഭ്യാം സമ്ബധ്യതേ||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ന ചൈവമുക്തേ ദ്രവ്യേ ഗുരുലാഘവമകാരണം മന്യേത, ലഘൂനി ഹി ദ്രവ്യാണി വായ്വഗ്നിഗുണബഹുലാനി ഭവന്തി; പൃഥ്വീസോമഗുണബഹുലാനീതരാണി, തസ്മാത് സ്വഗുണാദപി ലഘൂന്യഗ്നിസന്ധുക്ഷണസ്വഭാവാന്യല്പദോഷാണി ചോച്യന്തേऽപി സൌഹിത്യോപയുക്താനി, ഗുരൂണി പുനര്നാഗ്നിസന്ധുക്ഷണസ്വഭാവാന്യസാമാന്യാത്, അതശ്ചാതിമാത്രം ദോഷവന്തി സൌഹിത്യോപയുക്താന്യന്യത്ര വ്യായാമാഗ്നിബലാത്; സൈഷാ ഭവത്യഗ്നിബലാപേക്ഷിണീ മാത്രാ||൬||

നനു, യദി ലഘു ഹിതമപി സ്വഗുണകരണേ മാത്രാമപേക്ഷതേ, ഗുരു ചാഹിതമപി മാത്രാപരിഗൃഹീതം ഹിതമേവ സ്യാത്, തത് കിം ഗൌരവലാഘവോപദേശേനേത്യാശങ്ക്യാഹ- ന ചൈവമിത്യാദി| ലഘൂനി യദ്യപ്യാകാശവായ്വഗ്നിഗുണബഹുലാനി ഭവന്തി, തഥാऽപ്യാകാശസ്യാഗ്നിദീപനം പ്രതി തഥാവിധസാമര്ഥ്യാഭാവാത് വായ്വഗ്ന്യോസ്ത്വഗ്നിദീപകത്വാദ് വായ്വഗ്നിഗുണബഹുലാനീത്യുക്തമ്| തസ്മാത് കാരണാല്ലഘൂനി മാത്രയാ താവദഗ്നിം ദീപയന്തി; സ്വഗുണാദപി വായ്വഗ്നിഗുണബാഹുല്യാദഗ്നിസന്ധുക്ഷണസ്വഭാവാനി സ്യുഃ| മാത്രാവ്യതിക്രമേ സമാനേऽപി ലഘുഗുരുദ്രവ്യയോര്ലഘുദ്രവ്യസ്യ വിശേഷം ദര്ശയതി- അല്പദോഷാണി ചോച്യന്തേऽപി സൌഹിത്യോപയുക്താനി; സൌഹിത്യം മാത്രാതിക്രമേണ തൃപ്തിഃ| ഗുരൂണീത്യാദൌ പുനഃശബ്ദോ വ്യാവൃത്ത്യര്ഥഃ| അസാമാന്യാദിതി വിരോധാര്ഥേ നഞ്, അസിതമിതി യഥാ; തേനാസാമാന്യാദിതി അഗ്നിവിരുദ്ധപൃഥ്വീതോയഗുണബാഹുല്യാദിത്യര്ഥഃ| ‘അന്യസാമാന്യാത്’ ഇതിപാഠപക്ഷേऽപ്യന്യശബ്ദോ വിരുദ്ധവചന ഏവ, തേന തഥാऽപി സ ഏവാര്ഥഃ| അതശ്ചേത്യാദിനാ മാത്രാവ്യതിക്രമേ ഗുരൌ ഗരീയാംസം ദോഷം ദര്ശയതി| നനു, ദൃശ്യന്തേ കേചന ഭാരികാദയഃ പുരുഷാ സൌഹിത്യോപയുക്തഗുരുദ്രവ്യാഹാരേऽപി നിര്ദോഷാഃ, തത് കിമുച്യതേऽതിമാത്രം ദോഷവന്തീത്യാശങ്ക്യാഹ- അന്യത്രേത്യാദി| വ്യായാമകൃതമഗ്നിബലം വ്യായാമാഗ്നിബലമ്| യദ്യപി കാലാഹിതബലോऽഗ്നിര്മാത്രാऽധികഗുരുദ്രവ്യക്ഷമോ ഭവതി, യദുക്തം- “പക്താ ഭവതി ഹേമന്തേ മാത്രാദ്രവ്യഗുരുക്ഷമഃ” (സൂ.അ.൬) ഇതി, തഥാऽപി വ്യായാമാഹിതബലോ വഹ്നിര്നിതരാം ബലവാന് ഭവതീത്യയമേവ പ്രധാനപരിഗ്രഹാദുക്തഃ| യേ തു വ്യായാമാദിതി ചാഗ്നിബലാദിതി ഹേതുദ്വയം വര്ണയന്തി, തേഷാമേവം സതി വ്യായാമാപേക്ഷിണ്യശനമാത്രാ സ്യാദിതി പ്രകരണവിരുദ്ധോऽര്ഥഃ സ്യാത്| പ്രതിജ്ഞാതമര്ഥം ന്യായസമ്പാദിതമുപസംഹരതി- സൈഷേത്യാദി| സേതി അഗ്നിബലാപേക്ഷിണീ പ്രതിജ്ഞാതാ മാത്രാ, ഏഷേതി ന്യായേനാഗ്ന്യപേക്ഷിത്വേന നിര്വാഹിതാ||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ന ച നാപേക്ഷതേ ദ്രവ്യം; ദ്രവ്യാപേക്ഷയാ ച ത്രിഭാഗസൌഹിത്യമര്ധസൌഹിത്യം വാ ഗുരൂണാമുപദിശ്യതേ, ലഘൂനാമപി ച നാതിസൌഹിത്യമഗ്നേര്യുക്ത്യര്ഥമ്||൭||

നനു, യദ്യപ്യഗ്നിബലാപേക്ഷിണീ മാത്രാ, തത് കസ്മാദേകരൂപ ഏവാഗ്നൌ ലഘൂനാം ദ്രവ്യാണാം ഭൂയസീ മാത്രാ ഭവതി, ഗുരൂണാം തതസ്ത്രിഭാഗോചിതാ അര്ധാ വേത്യാഹ- ന ചേത്യാദി| ദ്രവ്യമപേക്ഷത ഇത്യര്ഥഃ| ത്രിഭാഗസൌഹിത്യം മനാഗ്ഗുരുഭിഃ| ഏവം ഗൌരവപ്രകര്ഷാപകര്ഷാദന്യദപി കല്പനീയമ്| ലഘൂനാമപി നാതിസൌഹിത്യമിത്യത്ര സൌഹിത്യശബ്ദസ്തൃപ്തിമാത്രേ വര്തതേ, തേന ലഘൂനി തൃപ്ത്യതിക്രമേണ ന ഭോക്തവ്യാനി, ഏവം ഹി തേഷാം മാത്രാതിക്രമോ ന സ്യാത് | അഗ്നേര്യുക്തിഃ സ്വമാനാവസ്ഥിതിഃ, തദര്ഥമ്| നനു, ഗുരൂണാം താവദതിമാത്രോപയോഗോऽഗ്നിപരിപാലനാര്ഥം നിഷിധ്യതാം, യേന ഗുരൂണ്യഗ്ന്യസമാനാനി; ലഘൂനി പുനരഗ്നിസമാനാനി, തത്തേഷാം കഥമതിമാത്രോപയോഗോ വഹ്നിമാന്ദ്യമാവഹതീതി? ബ്രൂമഃ- ലഘൂനാം ദ്രവ്യാണാം സാമാന്യമഭിഭൂയാതിമാത്രത്വമേവാഗ്നിമാന്ദ്യം കരോതി, യഥാ- ചക്ഷുസ്തൈജസം, തേജഃസഹകൃതം ച പശ്യതി, തദേവ തേജോതിയോഗാദുപഹന്യതേ; തഥാ ശസ്ത്രമശ്മസമ്ഭവമ്, അശ്മയോഗാച്ച തീക്ഷ്ണം സമ്പദ്യതേ, അശ്മന്യേവ ച മിഥ്യായോഗാത് പ്രതിഹതം ഭവതി; തദുക്തം ശാലാക്യേ- യത്തേജോ ജ്യോതിഷാം ദീപ്തം ശാരീരം പ്രാണിനാം ച യത്| സംയുക്തം തേജസാ തേജസ്തദ്ധി രൂപാണി പശ്യതി|| തദേവ ചക്ഷുസ്താന്യേവ ജ്യോതീംഷ്യതി തു പശ്യതഃ| വികാരം ഭജതേऽത്യര്ഥമഥവാऽപി വിനശ്യതി|| ശസ്ത്രസ്യാശ്മാ യഥാ യോനിര്നിശിതം ച തദശ്മനി| തീക്ഷ്ണം ഭവത്യതിയോഗാത്തത്രൈവ പ്രതിഹന്യതേ ഇതി||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

മാത്രാവദ്ധ്യശനമശിതമനുപഹത്യ പ്രകൃതിം ബലവര്ണസുഖായുഷാ യോജയത്യുപയോക്താരമവശ്യമിതി||൮||

ഏവം താവദ്വ്യുത്പാദിതാऽഗ്നിബലദ്രവ്യാപേക്ഷിണീ മാത്രാ, മാത്രാന്വിതം ച ഭോജ്യം ഭോക്തവ്യമിത്യുക്തം, മാത്രാശിതത്വേ കോ ഗുണ ഇത്യാഹ- മാത്രാവദ്ധീത്യാദി| ഇഹാവശ്യമിതി നിയമോ വിരോധികാരണാന്തരാഭാവേ സതി ബോദ്ധവ്യഃ; യതോ യദ്യപി പൂര്വവദശനാശിതോപയോക്തൃപദൈഃ പ്രശസ്തഭോജനാദിവാചിഭിഃ പ്രകൃതികരണാദിഗുണസമ്പന്നമന്നം ലഭ്യതേ, തഥാऽപി കാലവിപര്യയപ്രജ്ഞാപരാധാസാത്മ്യശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ സന്ത്യേവാഹാരജന്യബലാദിവിരോധകാഃ; യദാഹ- “സന്തി ഹ്യൃതേऽപ്യഹിതാഹാരാദന്യാ രോഗപ്രകൃതയഃ” (സൂ.അ.൨൮) ഇതി; തേന മാത്രാപരിഗൃഹീതാഃ ശുഭാ അപി പ്രകൃത്യാദയഃ പ്രായോ ബലാദിഹേതവോ ഭവന്തീതി മാത്രാവദാഹാരസ്തുത്യര്ഥമവശ്യമിതി കൃതമ്| സുഖയുക്തമായുഃ സുഖായുഃ, യദി വാ സുഖം ചായുശ്ചേതി മന്തവ്യം; സ്വരൂപേണാപി ചായുര്മൃഗ്യമിതി പ്രാക് പ്രതിപാദിതമേവ||൮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ഭവന്തി ചാത്ര- ഗുരു പിഷ്ടമയം തസ്മാത്തണ്ഡുലാന് പൃഥുകാനപി| ന ജാതു ഭുക്തവാന് ഖാദേന്മാത്രാം ഖാദേദ്ബുഭുക്ഷിതഃ||൯||

ഭവന്തി ചാത്രേതി| തന്ത്രകാരസ്യ സമയോऽയം- യത് പൂര്വവ്യാഖ്യാതാര്ഥസങ്ഗ്രഹാര്ഥം യദാ ശ്ലോകേന വക്തുമാരഭതേ തദാ ‘ഭവതി ചാത്ര’ ഇതി കരോതി| പിഷ്ടമയം പിഷ്ടവികാരഃ| തസ്മാദിതി ഗുരുത്വാത്| പൃഥുകാഃ ‘ചിപ്പിടാ’ ഇതി ലോകപ്രസിദ്ധാഃ| ന ജാതു ന കദാചിത്| മാത്രാം ഖാദേദിതി അനപായിപരിമാണവന്തം ഖാദേത്||൯||

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11

വല്ലൂരം ശുഷ്കശാകാനി ശാലൂകാനി ബിസാനി ച| നാഭ്യസേദ്ഗൌരവാന്മാംസം കൃശം നൈവോപയോജയേത്||൧൦|| കൂര്ചികാംശ്ച കിലാടാംശ്ച ശൌകരം ഗവ്യമാഹിഷേ| മത്സ്യാന് ദധി ച മാഷാംശ്ച യവകാംശ്ച ന ശീലയേത്||൧൧||

വല്ലൂരം ശുഷ്കമാംസമ്| നാഭ്യസേന്ന നിരന്തരമുപയുഞ്ജ്യാത്| അനഭ്യാസഹേതുമാഹ- ഗൌരവാദിതി| മാംസം കൃശമ് അപുഷ്ടം രോഗാദുപരതമൃഗാദിസമ്ഭവമിത്യര്ഥഃ | ഏതച്ചാപഥ്യത്വാദേവ നിഷിദ്ധം, ന ഗൌരവാദിതി ബ്രുവതേ| കൂര്ചികഃ ക്ഷീരേണ സമം ദധി തക്രം വാ പക്വം; കിലാടഃ കൂര്ചികപിണ്ഡഃ, നഷ്ടക്ഷീരസ്യ ഘനോ ഭാഗ ഇത്യന്യേ| ശൌകരമിതി ശൂകരമാംസം, ശൌകരസാഹചര്യാദ്ഗവ്യമാഹിഷേ അപി മാംസേ ഏവ ബോദ്ധവ്യേ| യവകഃ ശൂകധാന്യവിശേഷഃ| വക്ഷ്യതി ഹി- “യവകഃ ശൂകധാന്യാനാമപഥ്യതമത്വേ പ്രകൃഷ്ടതമോ ഭവതി” (സൂ.അ.൨൫) ഇതി||൧൦-൧൧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ഷഷ്ടികാഞ്ഛാലിമുദ്ഗാംശ്ച സൈന്ധവാമലകേ യവാന്| ആന്തരീക്ഷം പയഃ സര്പിര്ജാങ്ഗലം മധു ചാഭ്യസേത്||൧൨||

അഭ്യസ്യാന് ദര്ശയതി- ഷഷ്ടികാനിത്യാദി| ഇഹ ഷഷ്ടിക ആദൌ പഠ്യതേ രക്തശാലിമനു പ്രധാനത്വഖ്യാപനാര്ഥമ്| ആന്തരീക്ഷമിതി ആന്തരീക്ഷം പാനീയമ്| പയഃ ക്ഷീരമ്| ജാങ്ഗലമിതി ജാങ്ഗലദേശഭവം മൃഗാദിമാംസമ്| ഇഹ സൈന്ധവാഭ്യാസോऽന്നസംസ്കാരത്വേന മാത്രയാऽഭിപ്രേതഃ; തേന, “ത്രീണി ദ്രവ്യാണി നാത്യുപയുഞ്ജീത പിപ്പല്യോ ലവണം ക്ഷാരഃ” (വി.അ.൧) ഇതി യദ്വക്ഷ്യതി തേന സമം വിരോധോ ന ഭവതി, തത്ര ലവണാതിയോഗസ്യ പ്രതിഷിദ്ധത്വാത്||൧൨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

തച്ച നിത്യം പ്രയുഞ്ജീത സ്വാസ്ഥ്യം യേനാനുവര്തതേ| അജാതാനാം വികാരാണാമനുത്പത്തികരം ച യത്||൧൩||

മാത്രാശീത്യാദിനാ സ്വാസ്ഥ്യപരിപാലനോപായ ഉച്യതേ, അതിബഹു ച സ്വസ്ഥപരിപാലനം തന്ത്രേ വക്തവ്യം, തച്ചേഹാഭിധീയമാനം ഗ്രന്ഥഗൌരവമാവഹതി, അനഭിധീയമാനം ച ഗ്രന്ഥസ്യ ന്യൂനതാമാപാദയതി; അതസ്തത്സൂത്രമാത്രേണോദ്ദേഷ്ടുമാഹ- തച്ചേത്യാദി| സുഷ്ഠു നിര്വികാരത്വേനാവതിഷ്ഠത ഇതി സ്വസ്ഥഃ, തസ്യ ഭാവഃ സ്വാസ്ഥ്യമ്; ഉദ്വേജകധാതുവൈഷമ്യ വിരഹിതധാതുസാമ്യമിത്യര്ഥഃ| തച്ച സ്വാസ്ഥ്യമുഭയഥാ പരിപാല്യതേ വിശുദ്ധാഹാരാചാരാഭ്യാം സദാ ക്ഷീയമാണശരീരപോഷണേന, പ്രത്യവായഹേതുപരിഹാരേണ ച; യഥാ- ദീപപരിപാലനം സ്നേഹവര്തിദാനാത് പോഷണേന ക്രിയതേ, തഥാ ശലഭവാതാദിനിര്വാപകഹേതുപരിഹാരേണ ച| ശരീരപ്രത്യവായഹേതുശ്ച ദ്വിവിധഃ- ബുദ്ധിദോഷാദ്വിഷമശരീരന്യാസാദിര്വാതാദികാരകഃ, ദുഷ്പരിഹരശ്ച കാലവിശേഷഃ സ്വഭാവാദിഹ ഹേമന്താദിഃ കഫചയാദികാരകഃ| തത്ര ശ്ലോകപൂര്വാര്ധേന സ്വാസ്ഥ്യപോഷകഹേതുമാഹ, ഉത്തരാര്ധേന തു അജാതാനാമിത്യാദിനാ സ്വാസ്ഥ്യവിഘാതകഹേതുപരിഹാരമാഹ| യദ്യപി ചാജാതാനാം വികാരാണാമനുത്പത്തിഃ സ്വഭാവസിദ്ധാ വിദ്യത ഏവ, വിദ്യമാനേ ച കരോത്യര്ഥോ മുഖ്യോ നാസ്തി, തഥാऽപീദമേവാജാതവികാരാണാമനുത്പത്തികരണം യത്തദ്വികാരഹേതുപരിഹരണം തഥാ ദുഷ്പരിഹരകാലവിശേഷജനിതദോഷഹരണം , യഥാ വക്ഷ്യതി- “മാധവപ്രഥമേ മാസി നഭസ്യപ്രഥമേ പുനഃ| സഹസ്യപ്രഥമേ ചൈവ വാഹയേദ്ദോഷസഞ്ചയമ് ” (സൂ.അ.൭) ഇതി; തഥാ ഹേത്വന്തരനിരപേക്ഷോത്പദ്യമാനചക്ഷുഃശ്ലേഷ്മഹരണാര്ഥമഞ്ജനമ്; ഏവമാദി||൧൩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

അത ഊര്ധ്വം ശരീരസ്യ കാര്യമക്ഷ്യഞ്ജനാദികമ്| സ്വസ്ഥവൃത്തിമഭിപ്രേത്യ ഗുണതഃ സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ||൧൪||

അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| അതഃ സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തികാരണകഥനാദൂര്ധ്വം, കാര്യമ് അവശ്യകാര്യം, സ്വസ്ഥവൃത്തിമഭിപ്രേത്യ സ്വസ്ഥവൃത്താനുഷ്ഠാനേ, അക്ഷ്യഞ്ജനാദ്യവശ്യം കാര്യമിത്യര്ഥഃ; അഞ്ജനശബ്ദോऽഭ്യഞ്ജനേऽപി വര്തതേ, തദര്ഥമക്ഷ്യഞ്ജനമിത്യുക്തമ്| അഞ്ജനമേവാദാവുപാഹിതം പ്രധാനാവയവചക്ഷുഃപരിപാലകത്വാത്| ഉക്തം ച- “ചക്ഷുഃ പ്രധാനം സര്വേഷാമിന്ദ്രിയാണാം വിദുര്ബുധാഃ| ഘനനീഹാരയുക്താനാം ജ്യോതിഷാമിവ ഭാസ്കരഃ” ഇതി| യദി വാ സ്വസ്ഥവൃത്തമധികൃത്യ യദഞ്ജനാദി, തദുച്യതേ; രോഗേഷു തു യദഞ്ജനാദി, തദ്രോഗചികിത്സാസു വക്തവ്യമ്| യദ്യപി ചൈതദഞ്ജനാദി രോഗഹരമപി വക്തവ്യം, തഥാऽപി പ്രായഃ സ്വസ്ഥവൃത്തമതമേതദിതി സ്വസ്ഥവൃത്തമഭിപ്രേത്യേത്യുക്തമ്||൧൪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

സൌവീരമഞ്ജനം നിത്യം ഹിതമക്ഷ്ണോഃ പ്രയോജയേത്| പഞ്ചരാത്രേऽഷ്ടരാത്രേ വാ സ്രാവണാര്ഥേ രസാഞ്ജനമ്||൧൫||

സൌവീരമിത്യാദി| സുവീരാനദീഭവം സൌവീരമ്| നിത്യം പ്രത്യഹമ്| അക്ഷ്ണോരിതി ദ്വിവചനമക്ഷിഗോലകദ്വയേऽപ്യഞ്ജനവിധാനാര്ഥമ്| പഞ്ചരാത്രാഷ്ടരാത്രഗ്രഹണമദൂരാന്തരകാലേ നിയമദര്ശനാര്ഥമ്| തേന ദോഷകാലമപേക്ഷ്യാര്വാങ്മധ്യേ ഊര്ധ്വം ച കര്തവ്യം സ്രാവണമഞ്ജനമിതി ഭവതി||൧൫||

Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 18

ചക്ഷുസ്തേജോമയം തസ്യ വിശേഷാച്ഛ്ലേഷ്മതോ ഭയമ്| തതഃ ശ്ലേഷ്മഹരം കര്മ ഹിതം ദൃഷ്ടേഃ പ്രസാദനമ്||൧൬|| ദിവാ തന്ന പ്രയോക്തവ്യം നേത്രയോസ്തീക്ഷ്ണമഞ്ജനമ്| വിരേകദുര്ബലാ ദൃഷ്ടിരാദിത്യം പ്രാപ്യ സീദതി||൧൭|| തസ്മാത് സ്രാവ്യം നിശായാം തു ധ്രുവമഞ്ജനമിഷ്യതേ|൧൮|

സ്രാവണാഞ്ജനപ്രകരണോപപത്തിമാഹ- ചക്ഷുരിത്യാദി| ചക്ഷുരിന്ദ്രിയസ്യ തൈജസസ്യ ശ്ലേഷ്മത ആപ്യാത്തൈജസവിരുദ്ധത്വേന ഹേതുനാ, വിശേഷാദിതി വാതാപിത്തഭയാദധികത്വേന ഭയം ഭവതി| ശ്ലേഷ്മജയേ ച സ്രാവണം പ്രധാനം, തസ്മാത് സ്രാവ്യമിത്യര്ഥഃ| സ്രാവണാഞ്ജനകാലം നിയമയതി- നിശായാമിത്യാദി| ധ്രുവമവശ്യം നിശായാമേവ, അഞ്ജനം പ്രത്യാസന്നത്വാത് സ്രാവണാഞ്ജനമ്| ജതൂകര്ണേനാപി സ്രാവണരസാഞ്ജനം നിശായാമേവ വിഹിതം; യദുക്തം- “സപ്താഹാദ്രസാഞ്ജനം നക്തമ്” ഇതി| ശാലാക്യേऽപ്യുക്തം- “വിരേകദുര്ബലാ ദൃഷ്ടിരാദിത്യം പ്രാപ്യ സീദതി | രാത്രൌ സ്വപ്നഗുണാച്ചാക്ഷി പുഷ്യത്യഞ്ജനകര്ഷി(ര്ശി)തമ്” ഇതി| സൌവീരാഞ്ജനം തു വിരേചനം ന ഭവതി, ചക്ഷുഃപ്രസാദമാത്രം കരോതി, തേന തദ്ദിവാക്രിയമാണം ന വിരോധി| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- ധ്രുവം നിത്യകര്തവ്യം സൌവീരാഞ്ജനം യത്തന്നിശി കര്തവ്യം, സ്രാവണാഞ്ജനം തു ശ്ലേഷ്മോദ്രേകവിഷയേ(യി) വമനവത് പൂര്വാഹ്ണ ഏവ കര്തവ്യമ്||൧൬-൧൭||-

Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 20

യഥാ ഹി കനകാദീനാം മലിനാം വിവിധാത്മനാമ്||൧൮|| ധൌതാനാം നിര്മലാ ശുദ്ധിസ്തൈലചേലകചാദിഭിഃ| ഏവം നേത്രേഷു മര്ത്യാനാമഞ്ജനാശ്ച്യോതനാദിഭിഃ||൧൯|| ദൃഷ്ടിര്നിരാകുലാ ഭാതി നിര്മലേ നഭസീന്ദുവത്|൨൦|

അഞ്ജനഗുണമാഹ- യഥാ ഹീത്യാദി| ശുദ്ധിഃ സ്വാഭാവികീ; സാऽऽഗന്തുധൂല്യാദ്യപനയനേന നിര്മലാ സതി ഭാതി| ആശ്ച്യോതനം നേത്രവിരേകാര്ഥം ദ്രവൌഷധദാനം, തച്ചേഹാനഭിഹിതമപി ഫലൈക്യാദഭിഹിതമ്, ആദിശബ്ദേന പുടപാകാദീനാം ഗ്രഹണമ്||൧൮-൧൯||-

Adhikarana 16 (20-24) · Śloka 25

ഹരേണുകാം പ്രിയങ്ഗും ച പൃഥ്വീകാം കേശരം നഖമ്||൨൦|| ഹ്രീവേരം ചന്ദനം പത്രം ത്വഗേലോശീരപദ്മകമ്| ധ്യാമകം മധുകം മാംസീ ഗുഗ്ഗുല്വഗുരുശര്കരമ്||൨൧|| ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷലോധ്രത്വചഃ ശുഭാഃ| വന്യം സര്ജരസം മുസ്തം ശൈലേയം കമലോത്പലേ||൨൨|| ശ്രീവേഷ്ടകം ശല്ലകീം ച ശുകബര്ഹമഥാപി ച| പിഷ്ട്വാ ലിമ്പേച്ഛരേഷീകാം താം വര്തിം യവസന്നിഭാമ്||൨൩|| അങ്ഗുഷ്ഠസമ്മിതാം കുര്യാദഷ്ടാങ്ഗുലസമാം ഭിഷക്| ശുഷ്കാം നിഗര്ഭാം താം വര്തിം ധൂമനേത്രാര്പിതാം നരഃ||൨൪|| സ്നേഹാക്താമഗ്നിസമ്പ്ലുഷ്ടാം പിബേത് പ്രായോഗികീം സുഖാമ്|൨൫|

ഇഹൈവാഞ്ജനാന്തേ ധൂമപാനം വിധാസ്യതി- “നാവനാഞ്ജനനിദ്രാന്തേ” ഇത്യാദിനാ; അതോऽഞ്ജനാനന്തരം ധൂമോऽഭിധീയതേ; ഉക്തം ച ശാലാക്യേ- “തീക്ഷ്ണാഞ്ജനേനാഞ്ജിതലോചനസ്യ യഃ സമ്പ്രദുഷ്ടോ ന നിരേതി നേത്രാത്| ശ്ലേഷ്മാ ശിരഃസ്ഥഃ സ തു പീതമാത്രേ ധൂമേ പ്രശാന്തിം ലഭതേ ക്ഷണേന” ഇതി| ഹരേണുകാമിത്യാദി| ഹരേണുകാ രേണുകാ| പൃഥ്വീകാ കൃഷ്ണജീരകമ്| കേശരം നാഗകേശരമ്| പദ്മകം പദ്മകാഷ്ഠമ്| ധ്യാമകം ഗന്ധതൃണമ്| ന്യഗ്രോധാദീനാം പ്ലക്ഷാന്താനാം ത്വചഃ, താസാം വിശേഷണം ശുഭാ ഇതി| വന്യം കൈവര്തമുസ്തകമ്| ശുകബര്ഹം ഗ്രന്ഥിപര്ണകമ്| ശരേഷീകാ ശരപുഷ്പസ്യ നാലീ ‘ശരികാ’ ഇതി പ്രസിദ്ധാ| അത്ര വിധാനം- പിഷ്ടൈര്ഭേഷജൈഃ ശരികാ തഥാ വേഷ്ടയിതവ്യാ യഥാ അഷ്ടാങ്ഗുലായതാ അങ്ഗുഷ്ഠപരിണാഹാ ച വര്തിഃ സ്യാത്, തസ്യാം ച ശുഷ്കായാം സത്യാം ശരേഷീകാമാകൃഷ്യ സ്നേഹേനാഭ്യജ്യാഗ്നിനൈകസ്മിന്നഗ്രേऽവദഹ്യ വക്ഷ്യമാണധൂമപാനനലികായാമഗ്രരന്ധ്രേ നിവേശ്യാതോ ധൂമഃ പേയഃ | പ്രായോഗികീ ച നിത്യപേയധൂമവര്തിസഞ്ജ്ഞാ| സുഖാമിത്യനേനാകടുകത്വമനത്യയത്വം ച ദര്ശയതി||൨൦-൨൪||-

Adhikarana 17 (25) · Śloka 26

വസാഘൃതമധൂച്ഛിഷ്ടൈര്യുക്തിയുക്തൈര്വരൌഷധൈഃ||൨൫|| വര്തിം മധുരകൈഃ കൃത്വാ സ്നൈഹികീം ധൂമമാചരേത്|൨൬|

സ്നൈഹികധൂമവര്തിമാഹ- വസേത്യാദി| മധൂച്ഛിഷ്ടം സിക്ഥകമ്| വരൌഷധൈരിതി മധുരകവിശേഷണം; മധുരകാണി ജീവനീയാനി ജീവകര്ഷഭകാദീനി| യുക്തിയുക്തൈരിത്യനേന തഥാ വസാദിഗ്രഹണം കര്തവ്യം, യഥാ വര്തിഃ കര്തും പാര്യത ഇതി ദര്ശയതി| വര്തികരണം ച പൂര്വവത്| സ്നൈഹികീ സ്നേഹനകാരികാ||൨൫||-

Adhikarana 18 (26) · Śloka 27

ശ്വേതാ ജ്യോതിഷ്മതീ ചൈവ ഹരിതാലം മനഃശിലാ||൨൬|| ഗന്ധാശ്ചാഗുരുപത്രാദ്യാ ധൂമം മൂര്ധവിരേചനേ |൨൭|

വൈരേചനികധൂമപാനവര്തിം ദര്ശയതി- ശ്വേതേത്യാദി| ശ്വേതാ അപരാജിതാ| ഗന്ധാഃ സുഗന്ധദ്രവ്യാണി, തേഷാം വിശേഷണമഗുരുപത്രാദ്യാഃ, അഗുരു ച പത്രാദ്യാശ്ച അഗുരുപത്രാദ്യാഃ; അഗുരുപത്രാദ്യാശ്ച ജ്വരേ വക്ഷ്യമാണഃ “അഗുരുകുഷ്ഠതഗരപത്ര” (ചി.അ.൩) ഇത്യാദിഗണോ മന്തവ്യഃ| അഗുര്വാദ്യാ ഇതി ന കൃതം, കുഷ്ഠതഗരയോരതിതീക്ഷ്ണത്വേന മസ്തുലുങ്ഗകസ്രാവഭയാത് പരിഹാരാര്ഥമ്| വക്ഷ്യതി ച ത്രിമര്മീയേ- “ധൂമവര്തിം പിബേദ്ഗന്ധൈരകുഷ്ഠതഗരൈസ്തഥാ” (സി.അ.൯) ഇതി, ശാലാക്യേऽപ്യുക്തം- “നതകുഷ്ഠേ സ്രാവയതോ ധൂമവര്തിപ്രയോജിതേ| മസ്തുലുങ്ഗം വിശേഷേണ തസ്മാത്തേ നൈവ യോജയേത്” ഇതി; സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “ഏലാദിനാ തഗരകുഷ്ഠവര്ജ്യേന” (സൂ.ചി.അ.൪൦) ഇതി||൨൬||-

Adhikarana 19 (27-32) · Śloka 33

ഗൌരവം ശിരസഃ ശൂലം പീനസാര്ധാവഭേദകൌ||൨൭|| കര്ണാക്ഷിശൂലം കാസശ്ച ഹിക്കാശ്വാസൌ ഗലഗ്രഹഃ| ദന്തദൌര്ബല്യമാസ്രാവഃ ശ്രോത്രഘ്രാണാക്ഷിദോഷജഃ||൨൮|| പൂതിര്ഘ്രാണാസ്യഗന്ധശ്ച ദന്തശൂലമരോചകഃ| ഹനുമന്യാഗ്രഹഃ കണ്ഡൂഃ ക്രിമയഃ പാണ്ഡുതാ മുഖേ||൨൯|| ശ്ലേഷ്മപ്രസേകോ വൈസ്വര്യം ഗലശുണ്ഡ്യുപജിഹ്വികാ| ഖാലിത്യം പിഞ്ജരത്വം ച കേശാനാം പതനം തഥാ||൩൦|| ക്ഷവഥുശ്ചാതിതന്ദ്രാ ച ബുദ്ധേര്മോഹോऽതിനിദ്രതാ| ധൂമപാനാത് പ്രശാമ്യന്തി ബലം ഭവതി ചാധികമ്||൩൧|| ശിരോരുഹകപാലാനാമിന്ദ്രിയാണാം സ്വരസ്യ ച| ന ച വാതകഫാത്മാനോ ബലിനോऽപ്യൂര്ധ്വജത്രുജാഃ||൩൨|| ധൂമവക്ത്രകപാനസ്യ വ്യാധയഃ സ്യുഃ ശിരോഗതാഃ|൩൩|

ധൂമപാനഗുണാന് ദര്ശയതി- ഗൌരവമിത്യാദി| ശിരോരുഹാഃ കേശാഃ; കപാലാശ്ച ശിരസ ഏവ| ബലിനോऽപീതി ബലവത്കാരണാ അപീത്യര്ഥഃ| ഊര്ധ്വജത്രുജത്വേനൈവ ശിരോഗതാ അപി ലബ്ധാസ്തേ പുനരഭിധീയന്തേ വിശേഷവിധാനാര്ഥമ്||൨൭-൩൨||-

Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 36

പ്രയോഗപാനേ തസ്യാഷ്ടൌ കാലാഃ സമ്പരികീര്തിതാഃ||൩൩|| വാതശ്ലേഷ്മസമുത്ക്ലേശഃ കാലേഷ്വേഷു ഹി ലക്ഷ്യതേ| സ്നാത്വാ ഭുക്ത്വാ സമുല്ലിഖ്യ ക്ഷുത്വാ ദന്താന്നിഘൃഷ്യ ച| നാവനാഞ്ജനനിദ്രാന്തേ ചാത്മവാന് ധൂമപോ ഭവേത്| തഥാ വാതകഫാത്മാനോ ന ഭവന്ത്യൂര്ധ്വജത്രുജാഃ||൩൫|| രോഗാസ്തസ്യ തു പേയാഃ സ്യുരാപാനാസ്ത്രിസ്ത്രയസ്ത്രയഃ|൩൬|

ധൂമപാനകാലം ദര്ശയതി- പ്രയോഗേത്യാദി| പ്രയോഗപാനേ പ്രായോഗികധൂമപാനേ ഏതേऽഷ്ടൌ കാലാഃ, സ്നൈഹികപാനേ തു വാതവൃദ്ധ്യുപലക്ഷിതഃ കാലഃ, വൈരേചനികപാനേ തു ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധ്യുപലക്ഷിതോ മന്തവ്യഃ| പ്രായോഗിക ഏവ പ്രായഃ സ്വസ്ഥവൃത്താധികാരേ, തേന തത്കാല ഏവ കണ്ഠരവേണാഭിധീയതേ; യദി വാ പ്രയോഗപാനേ സതതപാനേ സ്വസ്ഥാധികാര ഇതി യാവത്; തേന ധൂമത്രയസ്യാപ്യേതേ കാലാ ഭവന്തി| വാതകഫാത്മശബ്ദേന വാതാത്മാനഃ കഫാത്മാനോ വാതകഫാത്മാനശ്ച ഗൃഹ്യന്തേ| പേയാഃ സ്യുരിത്യാദാവാപാനാ ധൂമാഭ്യവഹാരമോക്ഷാഃ; ഏകൈകസ്മിന് സ്നാനാദിധൂമപാനകാലേ ത്രിരിതി ആവൃത്തിത്രയം കര്തവ്യാഃ; തേ ചാവൃത്തിത്രയേऽപി ത്രിധാ ത്രിധാ കര്തവ്യാഃ; ഏകൈകസ്മിന് ധൂമപാനകാലേ നവ ധൂമാഭ്യവഹാരമോക്ഷാഃ കര്തവ്യാഃ; ത്രീംസ്ത്രീനഭ്യവഹാരാന് കൃത്വാ വിശ്രാമോऽന്തരാ കര്തവ്യ ഇത്യര്ഥഃ||൩൩-൩൫||-

Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 38

പരം ദ്വികാലപായീ സ്യാദഹ്നഃ കാലേഷു ബുദ്ധിമാന്||൩൬|| പ്രയോഗേ, സ്നൈഹികേ ത്വേകം, വൈരേച്യം ത്രിചതുഃ പിബേത്| ഹൃത്കണ്ഠേന്ദ്രിയസംശുദ്ധിര്ലഘുത്വം ശിരസഃ ശമഃ||൩൭|| യഥേരിതാനാം ദോഷാണാം സമ്യക്പീതസ്യ ലക്ഷണമ്|൩൮|

അഷ്ടസു കാലേഷ്വേകസ്മിന്നേകസ്മിന് ദിവസേ യസ്മിന് ധൂമേ യാവാന് യാവാന് പാനകാലനിയമസ്തം ദര്ശയതി- പരമിത്യാദി| കാലേഷു സ്നാത്വേത്യാദികാലേഷു| പ്രയോഗേ പ്രായോഗികധൂമേ| സ്നൈഹികേ ത്വേകമിതി സ്നൈഹികധൂമേ ഏകമേവ കാലം വ്യാപ്യ ധൂമം പിബേദിതി യോജ്യമ്| ത്രിചതുരിതി വൈരേച്യേ ദോഷബലാപേക്ഷോ വികല്പഃ||൩൬-൩൭||-

Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40

ബാധിര്യമാന്ധ്യമൂകത്വം രക്തപിത്തം ശിരോഭ്രമമ്||൩൮|| അകാലേ ചാതിപീതശ്ച ധൂമഃ കുര്യാദുപദ്രവാന്| തത്രേഷ്ടം സര്പിഷഃ പാനം നാവനാഞ്ജനതര്പണമ്||൩൯|| സ്നൈഹികം ധൂമജേ ദോഷേ വായുഃ പിത്താനുഗോ യദി| ശീതം തു രക്തപിത്തേ സ്യാച്ഛ്ലേഷ്മപിത്തേ വിരൂക്ഷണമ്||൪൦||

ബാധിര്യേത്യാദി| ധൂമജ ഇത്യവിധിപ്രയുക്തധൂമകൃതേ യദി വായുഃ പിത്താനുഗോ വൃദ്ധസ്തദാ നാവനാഞ്ജനതര്പണം സ്നൈഹികം സ്നേഹകൃതം കര്തവ്യം, ശീതം ശീതദ്രവ്യകൃതം കര്തവ്യം നാവനാദ്യേവ, വിരൂക്ഷണമപി നാവനാദ്യേവ||൩൮-൪൦||

Adhikarana 23 (41-45) · Śloka 46

പരം ത്വതഃ പ്രവക്ഷ്യാമി ധൂമോ യേഷാം വിഗര്ഹിതഃ| ന വിരിക്തഃ പിബേദ്ധൂമം ന കൃതേ ബസ്തികര്മണി||൪൧|| ന രക്തീ ന വിഷേണാര്തോ ന ശോചന്ന ച ഗര്ഭിണീ| ന ശ്രമേ ന മദേ നാമേ ന പിത്തേ ന പ്രജാഗരേ||൪൨|| ന മൂര്ച്ഛാഭ്രമതൃഷ്ണാസു ന ക്ഷീണേ നാപി ച ക്ഷതേ| ന മദ്യദുഗ്ധേ പീത്വാ ച ന സ്നേഹം ന ച മാക്ഷികമ്||൪൩|| ധൂമം ന ഭുക്ത്വാ ദധ്നാ ച ന രൂക്ഷഃ ക്രുദ്ധ ഏവ ച| ന താലുശോഷേ തിമിരേ ശിരസ്യഭിഹിതേ ന ച||൪൪|| ന ശങ്ഖകേ ന രോഹിണ്യാം ന മേഹേ ന മദാത്യയേ| ഏഷു ധൂമമകാലേഷു മോഹാത് പിബതി യോ നരഃ||൪൫|| രോഗാസ്തസ്യ പ്രവര്ധന്തേ ദാരുണാ ധൂമവിഭ്രമാത്|൪൬|

ന വിരിക്ത ഇത്യാദൌ പ്രതിനിഷേധ്യം നകാരകരണം നിഷേധഗൌരവദര്ശനാര്ഥമ്| ധൂമം ന ഭുക്ത്വേതി പുനര്ധൂമഗ്രഹണം ദധ്നാ ഭുക്തവതോ വിശേഷപ്രതിഷേധാര്ഥമ്||൪൧-൪൫||-

Adhikarana 24 (46-47) · Śloka 48

ധൂമയോഗ്യഃ പിബേദ്ദോഷേ ശിരോഘ്രാണാക്ഷിസംശ്രയേ||൪൬|| ഘ്രാണേനാസ്യേന കണ്ഠസ്ഥേ മുഖേന ഘ്രാണപോ വമേത്| ആസ്യേന ധൂമകവലാന് പിബന് ഘ്രാണേന നോദ്വമേത്||൪൭|| പ്രതിലോമം ഗതോ ഹ്യാശു ധൂമോ ഹിംസ്യാദ്ധി ചക്ഷുഷീ|൪൮|

ധൂമയോഗ്യ ഇത്യാദൌ ഘ്രാണേനേതി ഛേദഃ| പ്രതിലോമം ഗത ആസ്യപീതോ ഘ്രാണം ഗത ഇത്യര്ഥഃ| ഹിശബ്ദദ്വയം ച ഹേതൌ| തേനായമര്ഥഃ- യസ്മാത് പ്രതിലോമം വിമാര്ഗം ഗതോ ധൂമസ്തസ്മാച്ചക്ഷുഷീ ഹിംസ്യാത്, യസ്മാദ്ധിംസ്യാത് തസ്മാദ് ഘ്രാണേന നോദ്വമേദിതി||൪൬-൪൭||-

Adhikarana 25 (48) · Śloka 49

ഋജ്വങ്ഗചക്ഷുസ്തച്ചേതാഃ സൂപവിഷ്ടസ്ത്രിപര്യയമ്||൪൮|| പിബേച്ഛിദ്രം പിധായൈകം നാസയാ ധൂമമാത്മവാന്|൪൯|

സമ്യഗുപവിഷ്ടഃ സൂപവിഷ്ടഃ| ത്രിപര്യയമിതി തു യദ്യപി പൂര്വമേവോക്തമ് ‘ആപാനാസ്ത്രിസ്ത്രയസ്ത്രയഃ’ ഇത്യനേന, തഥാऽപി ത്രിപര്യയധൂമപാനപര്യന്തമൃജ്വങ്ഗചക്ഷുരാദി കര്തവ്യം നോപക്രമമാത്ര ഏവേതി പുനരഭിധാനേന ദര്ശയതി| നാസികയാऽപി രന്ധ്രൈകച്ഛിദ്രം പിധായ പിബേന്ന പുനര്നാസികയൈവ പിബേദിതി നിയമഃ||൪൮||-

Adhikarana 26 (49-50) · Śloka 51

ചതുര്വിംശതികം നേത്രം സ്വാങ്ഗുലീഭിര്വിരേചനേ||൪൯|| ദ്വാത്രിംശദങ്ഗുലം സ്നേഹേ പ്രയോഗേऽധ്യര്ധമിഷ്യതേ| ഋജു ത്രികോഷാഫലിതം കോലാസ്ഥ്യഗ്രപ്രമാണിതമ്||൫൦|| ബസ്തിനേത്രസമദ്രവ്യം ധൂമനേത്രം പ്രശസ്യതേ|൫൧|

നേത്രം നലികാ| ചതുര്വിംശതികം ചതുര്വിംശത്യങ്ഗുലമ്| അധ്യര്ധം സാര്ധമിത്യര്ഥഃ; ഇഹ വൈരേചനികനേത്രമേവ ചതുര്വിംശത്യങ്ഗുലപ്രമാണം സാര്ധം സത് ഷട്ത്രിംശദങ്ഗുലപ്രമാണം പ്രായോഗികധൂമപാനേ; തത്തു ജതൂകര്ണപ്രത്യയാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| യദാഹ- “സാര്ധസ്ത്ര്യംശയുതഃ പൂര്ണോ ഹസ്തഃ പ്രായോഗികാദിഷു” ഇതി| ത്രികോഷാഫലിതമിതി ത്രിഭിഃ പര്വഭിര്ഭിന്നൈഃ സമന്വിതമ്||൪൯-൫൦||-

Adhikarana 27 (51) · Śloka 52

ദൂരാദ്വിനിര്ഗതഃ പര്വച്ഛിന്നോ നാഡീതനൂകൃതഃ||൫൧|| നേന്ദ്രിയം ബാധതേ ധൂമോ മാത്രാകാലനിഷേവിതഃ|൫൨|

യഥാഭിഹിതനലികയാ പാനേ ഗുണം ദര്ശയതി- ദൂരാദിത്യാദി||൫൧||-

Adhikarana 28 (52-55) · Śloka 56

യദാ ചോരശ്ച കണ്ഠശ്ച ശിരശ്ച ലഘുതാം വ്രജേത്||൫൨|| കഫശ്ച തനുതാം പ്രാപ്തഃ സുപീതം ധൂമമാദിശേത്| അവിശുദ്ധഃ സ്വരോ യസ്യ കണ്ഠശ്ച സകഫോ ഭവേത്||൫൩|| സ്തിമിതോ മസ്തകശ്ചൈവമപീതം ധൂമമാദിശേത്| താലു മൂര്ധാ ച കണ്ഠശ്ച ശുഷ്യതേ പരിതപ്യതേ||൫൪|| തൃഷ്യതേ മുഹ്യതേ ജന്തൂ രക്തം ച സ്രവതേऽധികമ്| ശിരശ്ച ഭ്രമതേऽത്യര്ഥം മൂര്ച്ഛാ ചാസ്യോപജായതേ||൫൫|| ഇന്ദ്രിയാണ്യുപതപ്യന്തേ ധൂമേऽത്യര്ഥം നിഷേവിതേ|൫൬|

കേചിദ്ധൂമസമ്യക്പാനാദിലക്ഷണം ഗ്രന്ഥം പഠന്തി| തത്ര, യദാ ചോരശ്ചേത്യാദി സമ്യഗ്ധൂമപാനലക്ഷണമ്, അവിശുദ്ധ ഇത്യാദ്യയോഗലക്ഷണം, താല്വിത്യാദ്യതിയോഗലക്ഷണമ്||൫൨-൫൫||-

Adhikarana 29 (56-62) · Śloka 63

വര്ഷേ വര്ഷേऽണുതൈലം ച കാലേഷു ത്രിഷു നാ ചരേത്||൫൬|| പ്രാവൃട്ശരദ്വസന്തേഷു ഗതമേഘേ നഭസ്തലേ| നസ്യകര്മ യഥാകാലം യോ യഥോക്തം നിഷേവതേ||൫൭|| ന തസ്യ ചക്ഷുര്ന ഘ്രാണം ന ശ്രോത്രമുപഹന്യതേ| ന സ്യുഃ ശ്വേതാ ന കപിലാഃ കേശാഃ ശ്മശ്രൂണി വാ പുനഃ||൫൮|| ന ച കേശാഃ പ്രമുച്യന്തേ വര്ധന്തേ ച വിശേഷതഃ| മന്യാസ്തമ്ഭഃ ശിരഃശൂലമര്ദിതം ഹനുസങ്ഗ്രഹഃ||൫൯|| പീനസാര്ധാവഭേദൌ ച ശിരഃകമ്പശ്ച ശാമ്യതി| സിരാഃ ശിരഃകപാലാനാം സന്ധയഃ സ്നായുകണ്ഡരാഃ||൬൦|| നാവനപ്രീണിതാശ്ചാസ്യ ലഭന്തേऽഭ്യധികം ബലമ്| മുഖം പ്രസന്നോപചിതം സ്വരഃ സ്നിഗ്ധഃ സ്ഥിരോ മഹാന്||൬൧|| സര്വേന്ദ്രിയാണാം വൈമല്യം ബലം ഭവതി ചാധികമ്| ന ചാസ്യ രോഗാഃ സഹസാ പ്രഭവന്ത്യൂര്ധ്വജത്രുജാഃ||൬൨|| ജീര്യതശ്ചോത്തമാങ്ഗേഷു ജരാ ന ലഭതേ ബലമ്|൬൩|

ധൂമനസ്യയോര്നാസാദ്വാരസാമാന്യാദ്ധൂമമനു നസ്യം ബ്രൂതേ- വര്ഷ ഇത്യാദി| അണൂനാം സ്രോതസാം ഹിതമിത്യണുതൈലം, തച്ചാഗ്രേ വക്ഷ്യമാണമ്| ശിരഃകപാലാനാമേവ സിരാഃ സന്ധയഃ സ്നായുകണ്ഡരാശ്ച| ഉത്തമാങ്ഗേഷ്വിതി ബഹുവചനം ശിരസോऽഭ്യര്ഹിതത്വാത്; യദി വാ ജരാ വലീപലിതാദിലക്ഷണാ യാ സാ ഉത്തമാ പ്രകര്ഷപ്രാപ്താऽങ്ഗേഷു മസ്തകാദിഷു നിഷിധ്യതേ||൫൬-൬൨||-

Adhikarana 30 (63-70) · Śloka 71

ചന്ദനാഗുരുണീ പത്രം ദാര്വീത്വങ്മധുകം ബലാമ്||൬൩|| പ്രപൌണ്ഡരീകം സൂക്ഷ്മൈലാം വിഡങ്ഗം ബില്വമുത്പലമ്| ഹ്രീബേരമഭയം വന്യം ത്വങ്മുസ്തം സാരിവാം സ്ഥിരാമ്||൬൪|| ജീവന്തീം പൃശ്നിപര്ണീം ച സുരദാരു ശതാവരീമ്| ഹരേണും ബൃഹതീം വ്യാഘ്രീം സുരഭീം പദ്മകേശരമ്||൬൫|| വിപാചയേച്ഛതഗുണേ മാഹേന്ദ്രേ വിമലേऽമ്ഭസി| തൈലാദ്ദശഗുണം ശേഷം കഷായമവതാരയേത്||൬൬|| തേന തൈലം കഷായേണ ദശകൃത്വോ വിപാചയേത്| അഥാസ്യ ദശമേ പാകേ സമാംശം ഛാഗലം പയഃ||൬൭|| ദദ്യാദേഷോऽണുതൈലസ്യ നാവനീയസ്യ സംവിധിഃ| അസ്യ മാത്രാം പ്രയുഞ്ജീത തൈലസ്യാര്ധപലോന്മിതാമ്||൬൮|| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നോത്തമാങ്ഗസ്യ പിചുനാ നാവനൈസ്ത്രിഭിഃ| ത്ര്യഹാത്ത്ര്യഹാച്ച സപ്താഹമേതത് കര്മ സമാചരേത്||൬൯|| നിവാതോഷ്ണസമാചാരീ ഹിതാശീ നിയതേന്ദ്രിയഃ| തൈലമേതത്ത്രിദോഷഘ്നമിന്ദ്രിയാണാം ബലപ്രദമ്||൭൦|| പ്രയുഞ്ജാനോ യഥാകാലം യഥോക്താനശ്നുതേ ഗുണാന്|൭൧|

ചന്ദനേത്യാദൌ ദാര്വ്യാസ്ത്വക് ദാര്വീത്വക്, ജീവന്തീ സുവര്ണനാലാ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാ, സുരഭീ ശൂകശിമ്ബാ, പദ്മസ്യ കേശരം പദ്മകേശരമ്| മാഹേന്ദ്രേ ആന്തരിക്ഷേ| ശതഗുണേ തൈലാദിതി യോജ്യമ്| ദശഗുണമിത്യേതദപി തൈലാദിതി യോജനീയമ്| അത്ര തു ക്വാഥ്യഭേഷജം താവന്മാനം ഗ്രാഹ്യം യാവതാ ക്വാഥാര്ഥോപാത്തം പാനീയം ഭേഷജചതുര്ഗുണം ഭവതി, “ക്വാഥ്യാച്ചതുര്ഗുണം വാരി” ഇത്യസ്യാബാധിതത്വാത്, ന തു ഭേഷജാച്ഛതഗുണേऽമ്ഭസീത്യേവം വ്യാഖ്യേയം; യദാഹ ജതൂകര്ണഃ- “പക്ത്വാऽഥാമ്ബുശതപ്രസ്ഥേ ദശഭാഗസ്ഥിതേന തു| തൈലപ്രസ്ഥം പചേത്തേന ഛാഗീക്ഷീരേണ സംയുതമ്” ഇതി| യദി വാ, തൈലപ്രമാണാനുമാനേനൈവ “സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണം ക്വാഥ്യം” ഇതി പരിഭാഷയാ ക്വാഥ്യദ്രവ്യപരിമാണം വ്യവസ്ഥാപനീയമ്| പിചുനേതി തൂലകപിണ്ഡികയാ| നാവനൈസ്ത്രിഭിഃ വാരത്രയേണേത്യര്ഥഃ| ത്ര്യഹാത്ത്ര്യഹാദിതി ഏകൈകം ദിനമന്തരീകൃത്യ, സപ്താഹമിതി അന്തരിതദിനാനി വര്ജയിത്വാ; തേനൈകൈകസ്മിന് ഋതൌ ത്രയോദശാഹാന്നസ്യപ്രയോഗഃ സമാപ്യതേ||൬൩-൭൦||-

Adhikarana 31 (71-75) · Śloka 76

ആപോഥിതാഗ്രം ദ്വൌ കാലൌ കഷായകടുതിക്തകമ്||൭൧|| ഭക്ഷയേദ്ദന്തപവനം ദന്തമാംസാന്യബാധയന്| നിഹന്തി ഗന്ധം വൈരസ്യം ജിഹ്വാദന്താസ്യജം മലമ്||൭൨|| നിഷ്കൃഷ്യ രുചിമാധത്തേ സദ്യോ ദന്തവിശോധനമ്| കരഞ്ജകരവീരാര്കമാലതീകകുഭാസനാഃ||൭൩|| ശസ്യന്തേ ദന്തപവനേ യേ ചാപ്യേവംവിധാ ദ്രുമാഃ| സുവര്ണരൂപ്യതാമ്രാണി ത്രപുരീതിമയാനി ച||൭൪|| ജിഹ്വാനിര്ലേഖനാനി സ്യുരതീക്ഷ്ണാന്യനൃജൂനി ച| ജിഹ്വാമൂലഗതം യച്ച മലമുച്ഛ്വാസരോധി ച||൭൫|| ദൌര്ഗന്ധ്യം ഭജതേ തേന തസ്മാജ്ജിഹ്വാം വിനിര്ലിഖേത്|൭൬|

സ്ഥാനപ്രത്യാസത്ത്യാ ദന്തകാഷ്ഠഗുണാന് ദര്ശയതി- ആപോഥിതേത്യാദി| ദ്വികാലം സായം പ്രാതരിതി| ദന്താന് പുനാതീതി ദന്തപവനം ദന്തകാഷ്ഠമ്| നിഷ്കൃഷ്യ മലമിതി സമ്ബന്ധഃ| കകുഭഃ അര്ജുനഃ| ഏവംവിധാ ഏവംരസാ ഇത്യര്ഥഃ||൭൧-൭൫||-

Adhikarana 32 (76-77) · Śloka 77

ധാര്യാണ്യാസ്യേന വൈശദ്യരുചിസൌഗന്ധ്യമിച്ഛതാ||൭൬|| ജാതീകടുകപൂഗാനാം ലവങ്ഗസ്യ ഫലാനി ച| കക്കോലസ്യ ഫലം പത്രം താമ്ബൂലസ്യ ശുഭം തഥാ| തഥാ കര്പൂരനിര്യാസഃ സൂക്ഷ്മൈലായാഃ ഫലാനി ച||൭൭||

കടുകം ലതാകസ്തൂരീ| യദ്യപി ലവങ്ഗസ്യ വൃന്തമഭിപ്രേതം തഥാऽപി ബഹൂനാം ഫലസ്യ ഗ്രാഹ്യത്വാച്ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തീതി ന്യായേന സാമാന്യേന ഫലമിത്യുക്തമ്||൭൬-൭൭||

Adhikarana 33 (78-89) · Śloka 89

ഹന്വോര്ബലം സ്വരബലം വദനോപചയഃ പരഃ| സ്യാത് പരം ച രസജ്ഞാനമന്നേ ച രുചിരുത്തമാ||൭൮|| ന ചാസ്യ കണ്ഠശോഷഃ സ്യാന്നൌഷ്ഠയോഃ സ്ഫുടനാദ്ഭയമ്| ന ച ദന്താഃ ക്ഷയം യാന്തി ദൃഢമൂലാ ഭവന്തി ച||൭൯|| ന ശൂല്യന്തേ ന ചാമ്ലേന ഹൃഷ്യന്തേ ഭക്ഷയന്തി ച| പരാനപി ഖരാന് ഭക്ഷ്യാംസ്തൈലഗണ്ഡൂഷധാരണാത്||൮൦|| നിത്യം സ്നേഹാര്ദ്രശിരസഃ ശിരഃശൂലം ന ജായതേ| ന ഖാലിത്യം ന പാലിത്യം ന കേശാഃ പ്രപതന്തി ച||൮൧|| ബലം ശിരഃകപാലാനാം വിശേഷേണാഭിവര്ധതേ| ദൃഢമൂലാശ്ച ദീര്ഘാശ്ച കൃഷ്ണാഃ കേശാ ഭവന്തി ച||൮൨|| ഇന്ദ്രിയാണി പ്രസീദന്തി സുത്വഗ്ഭവതി ചാനനമ് | നിദ്രാലാഭഃ സുഖം ച സ്യാന്മൂര്ധ്നി തൈലനിഷേവണാത്||൮൩|| ന കര്ണരോഗാ വാതോത്ഥാ ന മന്യാഹനുസങ്ഗ്രഹഃ| നോച്ചൈഃ ശ്രുതിര്ന ബാധിര്യം സ്യാന്നിത്യം കര്ണതര്പണാത്||൮൪|| സ്നേഹാഭ്യങ്ഗാദ്യഥാ കുമ്ഭശ്ചര്മ സ്നേഹവിമര്ദനാത്| ഭവത്യുപാങ്ഗാദക്ഷശ്ച ദൃഢഃ ക്ലേശസഹോ യഥാ||൮൫|| തഥാ ശരീരമഭ്യങ്ഗാദ്ദൃഢം സുത്വക് ച ജായതേ| പ്രശാന്തമാരുതാബാധം ക്ലേശവ്യായാമസംസഹമ്||൮൬|| സ്പര്ശനേऽഭ്യധികോ വായുഃ സ്പര്ശനം ച ത്വഗാശ്രിതമ്| ത്വച്യശ്ച പരമഭ്യങ്ഗസ്തസ്മാത്തം ശീലയേന്നരഃ||൮൭|| ന ചാഭിഘാതാഭിഹതം ഗാത്രമഭ്യങ്ഗസേവിനഃ| വികാരം ഭജതേऽത്യര്ഥം ബലകര്മണി വാ ക്വചിത്||൮൮|| സുസ്പര്ശോപചിതാങ്ഗശ്ച ബലവാന് പ്രിയദര്ശനഃ| ഭവത്യഭ്യങ്ഗനിത്യത്വാന്നരോऽല്പജര ഏവ ച||൮൯||

ഹന്വോരിത്യാദി സ്നേഹഗണ്ഡൂഷഗുണാഃ| നിത്യമിത്യാദി നിഷേവണാദിത്യന്തം ശിരസ്തൈലഗുണാഃ| മൂര്ധ്നി തൈലനിഷേവണാദിത്യുക്തേऽപി സ്നേഹാര്ദ്രശിരസ ഇതി യത് കരോതി, തേന യാവതാ തൈലേനാര്ദ്രശിരാഃ സ്യാത്താവന്മൂര്ധ്നി തൈലം സേവ്യമിതി ദര്ശയതി| സ്നേഹാഭ്യങ്ഗാദിത്യാദി| ഉപാങ്ഗസ്നേഹദാനാത്, അക്ഷോ രഥസ്യ ചക്രനിബന്ധനകാഷ്ഠമ്| ബഹുദൃഷ്ടാന്തകരണം തു കസ്യചിത് കിഞ്ചിത് പ്രസിദ്ധം ഭവിഷ്യതി ന ഹി സര്വം സര്വത്ര പ്രസിദ്ധമിത്യഭിപ്രായേണ; യദി വാ സ്നേഹസ്യ നാനാകാര്യകരണശക്ത്യുപദര്ശനാര്ഥമ്| സ്പര്ശനേ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയേ വായുരധികഃ; വൈദ്യകദര്ശനേ പാഞ്ചഭൌതികത്വാദിന്ദ്രിയസ്യേത്യര്ഥഃ| ത്വച്യശ്ച പരമഭ്യങ്ഗ ഇതി ചകാരാദ്വാതഹിതശ്ച, ഏതേനാശ്രിതസ്യ വാതാധികസ്യ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയസ്യ, ആശ്രയസ്യ ച ത്വചോ ഹിത ഇത്യുക്തം ഭവതി| ബലേന സമ്പാദ്യം കര്മ ബലകര്മ ഗുരുഭാരഹരണാദി||൭൮-൮൯||

Adhikarana 34 (90-92) · Śloka 92

ഖരത്വം സ്തബ്ധതാ രൌക്ഷ്യം ശ്രമഃ സുപ്തിശ്ച പാദയോഃ| സദ്യ ഏവോപശാമ്യന്തി പാദാഭ്യങ്ഗനിഷേവണാത്||൯൦|| ജായതേ സൌകുമാര്യം ച ബലം സ്ഥൈര്യം ച പാദയോഃ| ദൃഷ്ടിഃ പ്രസാദം ലഭതേ മാരുതശ്ചോപശാമ്യതി||൯൧|| ന ച സ്യാദ്ഗൃധ്രസീവാതഃ പാദയോഃ സ്ഫുടനം ന ച| ന സിരാസ്നായുസങ്കോചഃ പാദാഭ്യങ്ഗേന പാദയോഃ||൯൨||

ഖരത്വമിത്യാദി പാദാഭ്യങ്ഗഗുണാഃ| പ്രഥമം പാദയോരിതി പദം ഖരത്വാദിവിശേഷണാര്ഥം, ദ്വിതീയം തു ബലാദേഃ കാലാന്തരോത്പാദസൂചനാര്ഥം, തൃതീയം തു സ്ഫുടനവിശേഷണാര്ഥം, ചതുര്ഥം തു സിരാസ്നായുവിശേഷണാര്ഥം, ശിഷ്ടം തു പാദാഭ്യങ്ഗേനേതി പദം ദൂരാന്തരിതസ്യ പാദാഭ്യങ്ഗസ്യ സ്മരണാര്ഥമ്||൯൦-൯൨||

Adhikarana 35 (93-94) · Śloka 94

ദൌര്ഗന്ധ്യം ഗൌരവം തന്ദ്രാം കണ്ഡൂം മലമരോചകമ്| സ്വേദബീഭത്സതാം ഹന്തി ശരീരപരിമാര്ജനമ്||൯൩|| പവിത്രം വൃഷ്യമായുഷ്യം ശ്രമസ്വേദമലാപഹമ് | ശരീരബലസന്ധാനം സ്നാനമോജസ്കരം പരമ്||൯൪||

അഭ്യങ്ഗപൂര്വകത്വാദുദ്വര്തനസ്യ തമനു പരിമാര്ജനമുദ്വര്തനം ബ്രൂതേ- ദൌര്ഗന്ധ്യമിത്യാദി| സ്വേദേന ബീഭത്സതാ സ്വേദബീഭത്സതാ| ശരീരസ്യ ബലേന സന്ധാനം യോജനം കരോതീത്യര്ഥഃ||൯൩-൯൪||

Adhikarana 36 (95-102) · Śloka 102

കാമ്യം യശസ്യമായുഷ്യമലക്ഷ്മീഘ്നം പ്രഹര്ഷണമ്| ശ്രീമത് പാരിഷദം ശസ്തം നിര്മലാമ്ബരധാരണമ്||൯൫|| വൃഷ്യം സൌഗന്ധ്യമായുഷ്യം കാമ്യം പുഷ്ടിബലപ്രദമ്| സൌമനസ്യമലക്ഷ്മീഘ്നം ഗന്ധമാല്യനിഷേവണമ്||൯൬|| ധന്യം മങ്ഗല്യമായുഷ്യം ശ്രീമദ്വ്യസനസൂദനമ്| ഹര്ഷണം കാമ്യമോജസ്യം രത്നാഭരണധാരണമ്||൯൭|| മേധ്യം പവിത്രമായുഷ്യമലക്ഷ്മീകലിനാശനമ്| പാദയോര്മലമാര്ഗാണാം ശൌചാധാനമഭീക്ഷ്ണശഃ||൯൮|| പൌഷ്ടികം വൃഷ്യമായുഷ്യം ശുചി രൂപവിരാജനമ്| കേശശ്മശ്രുനഖാദീനാം കല്പനം സമ്പ്രസാധനമ്||൯൯|| ചക്ഷുഷ്യം സ്പര്ശനഹിതം പാദയോര്വ്യസനാപഹമ്| ബല്യം പരാക്രമസുഖം വൃഷ്യം പാദത്രധാരണമ്||൧൦൦|| ഈതേഃ പ്രശമനം ബല്യം ഗുപ്ത്യാവരണശങ്കരമ്| ഘര്മാനിലരജോമ്ബുഘ്നം ഛത്രധാരണമുച്യതേ||൧൦൧|| സ്ഖലതഃ സമ്പ്രതിഷ്ഠാനം ശത്രൂണാം ച നിഷൂദനമ്| അവഷ്ടമ്ഭനമായുഷ്യം ഭയഘ്നം ദണ്ഡധാരണമ്||൧൦൨||

ശ്രീമദിതി ശോഭായുക്തമ്| പരിഷദി ശസ്തം പാരിഷദമ്| ശസ്തം മങ്ഗല്യമ്| വ്യസനം സര്പപിശാചാദ്യഭിഘാതഃ| രത്നവദാഭരണാനി, രത്നം തു വിശുദ്ധമാണിക്യഹീരകമുക്താഫലസുവര്ണാദി| ശൌചാധാനം പാനീയേന മൃദാ ച| അഭീക്ഷ്ണശഃ പുനഃ പുനഃ| ശുചി ശുചിതാകാരകമ്| കല്പനം ഛേദനം, സമ്പ്രസാധനം മണ്ഡനമ്; ഏതച്ച യഥായോഗ്യതയാ യോജനീയം; കേശാനാം പ്രസാധനം സമ്യഗ്ബന്ധനാദി; ശ്മശ്രൂണാം കല്പനമേവ, നഖസ്യ തു കല്പനമലക്തകാദിദാനേന പ്രസാധനം ച| ആദിഗ്രഹണേന നാസാലോമകല്പനാദി ഗൃഹ്യതേ| പാദയോരിതി സ്പര്ശനഹിതമിത്യനേന വ്യസനാപഹമിത്യനേന ച സമ്ബധ്യതേ| പാദത്രം പാദധ്രീ, പാദുകേതി യാവത്| അത്ര ച വൃഷ്യത്വചക്ഷുഷ്യത്വേ പ്രഭാവാത്; യദി വാ പാദസമ്ബദ്ധനേത്രപോഷികാനാഡീപ്രത്യവായഹരണാച്ചക്ഷുഷ്യമ്| ഈതീ രോഗാദിദുര്ദൈവമ്| ഗുപ്തിഃ പിശാചാദിഭ്യോ രക്ഷാ, ശങ്കരം കല്യാണകരമ്| അവഷ്ടമ്ഭനം ബലപ്രദമ്| ഭയഘ്നം സര്പാദിഭ്യഃ||൯൫-൧൦൨||

Adhikarana 37 (103) · Śloka 103

നഗരീ നഗരസ്യേവ രഥസ്യേവ രഥീ യഥാ| സ്വശരീരസ്യ മേധാവീ കൃത്യേഷ്വവഹിതോ ഭവേത്||൧൦൩||

സമ്പ്രത്യനുക്തസ്വസ്ഥവിധ്യുപസങ്ഗ്രഹാര്ഥം തഥോപദിഷ്ടസ്യാവധാനേന കരണാര്ഥമാഹ- നഗരീത്യാദി| കൃത്യേഷു കരണീയേഷൂക്തേഷ്വനുക്തേഷു ച| നഗരദൃഷ്ടാന്തേനാന്തരപ്രത്യവായഹേതുവിഘാതകാരിണി കൃത്യേऽവധാനം ദര്ശയതി, രഥദൃഷ്ടാന്തേന ച ബാഹ്യസ്പര്ശാദിപരിഹാരകേ കൃത്യേऽവധാനം ദര്ശയതി| നഗരോച്ഛേദേ ഹ്യന്തരോ ദുഷ്ടജനസമ്ബന്ധ ഏവ ഹേതുഃ പ്രായോ ഭവതി, രഥഭങ്ഗേ തു ബാഹ്യശ്വഭ്രവിഷമപതനാദിഃ||൧൦൩||

Adhikarana 38 (104) · Śloka 104

ഭവതി ചാത്ര- വൃത്ത്യുപായാന്നിഷേവേത യേ സ്യുര്ധര്മാവിരോധിനഃ| ശമമധ്യയനം ചൈവ സുഖമേവം സമശ്നുതേ||൧൦൪||

പ്രധാനഭൂതാം ശരീരപ്രത്യവേക്ഷാം കൃത്വാ സ്വസ്ഥേന സതാ യദന്യച്ച കര്തവ്യം തദാഹ- വൃത്ത്യുപായാനിത്യാദി| വൃത്തിഃ വര്തനം, തസ്യോപായാഃ കൃഷ്യാദയോ ധനൈഷണായാം തിസ്രൈഷണീയേ വാച്യാഃ| ശമഃ ശാന്തിഃ, അധ്യയനം വേദാധ്യയനം, നിഷേവേതേതി സമ്ബന്ധഃ| ഏവം സതി സുഖം സമശ്നുതേ പ്രാപ്നോതി| ഏതേന കൃഷ്യാദിഭ്യോऽര്ഥഃ, ശാന്ത്യധ്യയനാഭ്യാം ധര്മഃ, അര്ഥധര്മാഭ്യാം ച സുഖലക്ഷണഃ കാമഃ, ഇതി ത്രിവര്ഗാനുഷ്ഠാനം ദര്ശിതം ഭവതി||൧൦൪||

Adhikarana 39 (105-111) · Śloka 111

തത്ര ശ്ലോകാഃ- മാത്രാ ദ്രവ്യാണി മാത്രാം ച സംശ്രിത്യ ഗുരുലാഘവമ്| ദ്രവ്യാണാം ഗര്ഹിതോऽഭ്യാസോ യേഷാം, യേഷാം ച ശസ്യതേ||൧൦൫|| അഞ്ജനം ധൂമവര്തിശ്ച ത്രിവിധാ വര്തികല്പനാ| ധൂമപാനഗുണാഃ കാലാഃ പാനമാനം ച യസ്യ യത്||൧൦൬|| വ്യാപത്തിചിഹ്നം ഭൈഷജ്യം ധൂമോ യേഷാം വിഗര്ഹിതഃ| പേയോ യഥാ യന്മയം ച നേത്രം യസ്യ ച യദ്വിധമ്||൧൦൭|| നസ്യകര്മഗുണാ നസ്തഃകാര്യം യച്ച യഥാ യദാ| ഭക്ഷയേദ്ദന്തപവനം യഥാ യദ്യദ്ഗുണം ച യത്||൧൦൮|| യദര്ഥം യാനി ചാസ്യേന ധാര്യാണി കവലഗ്രഹേ| തൈലസ്യ യേ ഗുണാ ദിഷ്ടാഃ ശിരസ്തൈലഗുണാശ്ച യേ||൧൦൯|| കര്ണതൈലേ തഥാऽഭ്യങ്ഗേ പാദാഭ്യങ്ഗേऽങ്ഗമാര്ജനേ| സ്നാനേ വാസസി ശുദ്ധേ ച സൌഗന്ധ്യേ രത്നധാരണേ||൧൧൦|| ശൌചേ സംഹരണേ ലോമ്നാം പാദത്രച്ഛത്രധാരണേ| ഗുണാ മാത്രാശിതീയേऽസ്മിംസ്തഥോക്താ ദണ്ഡധാരണേ||൧൧൧||

മാത്രേത്യാദി അധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹഃ| മാത്രോക്താ യാവദ്ധ്യസ്യാശനമിത്യാദിനാ| തഥാ ദ്രവ്യാണി തത്ര ശാലീത്യാദിനാ| മാത്രാം ചാശ്രിത്യ ഗുരുലാഘവമിതി പ്രകൃതിലഘൂന്യപി മാത്രാമേവാപേക്ഷന്തേ ഇത്യേവമ്പ്രകാരേണോക്തമ്| പാനസ്യ മാനം പാനമാനമ്, ആപാനാസ്ത്രിസ്ത്രയസ്ത്രയ ഇത്യാദി| നസ്തഃകാര്യം യദിതി അണുതൈലമ്| യഥേതി പിചുനേത്യാദി| യദേതി പ്രാവൃട്ശരദിത്യാദി| ശേഷം സുഗമമ്||൧൦൫-൧൧൧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ മാത്രാശിതീയോ നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ||൫||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ദ്വിതീയേ സ്വസ്ഥവൃത്തചതുഷ്കേ മാത്രാശിതീയോ നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||