5. mātrāśitīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో మాత్రాశితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

ద్వితయమిహ శాస్త్రప్రయోజనం యదాతురవ్యాధిహరణం స్వస్థస్య స్వాస్థ్యరక్షణం చ; యదాహ- స్వస్థాతురపరాయణం (సూ.అ.1) ఇతి; తేనోత్పన్నవ్యాధిప్రతీకారద్వారాఽఽతురరక్షణం భేషజచతుష్కమభిధాయ స్వస్థచతుష్కోఽభిధాతవ్యః; తత్రాపి స్వాస్థ్యపరిపాలనహేతుషు మాత్రావదన్నం ప్రధానం; యదాహ- ప్రాణినాం పునర్మూలమాహారో బలవర్ణౌజసాం చ (సు.సూ.అ.1) ఇతి; తచ్చేహ మాత్రావదన్నం విధీయత ఇత్యాదౌ మాత్రాశితీయ ఏవాభిధీయతే| మాత్రాశితమధికృత్య కృత్యోఽధ్యాయో మాత్రాశితీయః| యద్యప్యధ్యాయాదౌ ‘మాత్రాశీ’ ఇతి పదమనుశ్రూయతే, తథాఽపి ‘మాత్రాశీయః’ ఇతి సంజ్ఞాప్రణయనే కష్టోచ్చారణభయాత్తదర్థపరపర్యాయశబ్దేనేయం సంజ్ఞా కృతా; యథా “నవేగాంధారణీయ” (సూ.అ.7) ఇత్యాదికా సంజ్ఞా||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

మాత్రాశీ స్యాత్| ఆహారమాత్రా పునరగ్నిబలాపేక్షిణీ||3||

మాత్రాం మాత్రావదన్నమశితుం భోక్తుం శీలం యస్యాసౌ మాత్రాశీ, యది వా మాత్రయాఽశితుం భోక్తుం శీలం యస్య స తథా| తత్రేహ మాత్రా అనపాయిపరిమాణం| అశిరయమిహావిశేషేణ ఖాద్యప్రాశ్యలేహ్యపేయానామభ్యవహారే వర్తతే| తేన మాత్రాశీ స్యాదిత్యుక్తం ఖాద్యప్రాశ్యలేహ్యపేయానాం మాత్రయాఽభ్యవహరణం నోక్తమితి యచ్చోచ్యతే, తన్నిరస్తం భవతి| దృష్టశ్చాయమశిః ఖాద్యాద్యభ్యవహారే; యథా- దశమూలహరీతక్యాం- “ఏకాభయాం ప్రాశ్య తతశ్చ లేహాచ్ఛుక్తిం నిహంతి శ్వయథుం ప్రవృద్ధం” (చి.అ.12); తథా- “క్షీరాశీ తత్ ప్రయోజయేత్” (చి.అ.1) ఇతి| ఇతశ్చావగంతవ్యమశిరయం సర్వాభ్యవహారే వర్తతే, యేనైతద్వివరణం సామాన్యేనైవ కృతం- ఆహారమాత్రా పునరితి, న పునరశితమాత్రా పునరితి| మాత్రాం వ్యాకరోతి- ఆహారేత్యాది| అగ్నేర్బలముత్కృష్టం మధ్యమల్పం వాఽపేక్ష్యోత్కృష్టా మధ్యాఽల్పా వా మాత్రా భవతీత్యగ్నిబలాపేక్షిణీ| పునఃశబ్దో భేషజాదిమాత్రాం వ్యాయామమాత్రాం చ వ్యావర్తయతి; తేన న సర్వమాత్రాఽగ్నిబలాపేక్షిణీ; యతో భేషజమాత్రా వ్యాధ్యాతురబలాపేక్షిణీ వక్తవ్యా, వ్యాయామస్య తు దోషక్షయాగ్నివృద్ధ్యాద్యుత్పాదశ్రమక్లమాద్యనుత్పాదాపేక్షిణీ, వ్యవస్థాపయితవ్యా| యది వా పునఃశబ్దః పౌనఃపున్యే, తేనాహారమాత్రా పునః పునరగ్నిబలమపేక్షతే| ఏతదుక్తం భవతి- యదేకస్మిన్ పురుషే ఏకదా యాఽగ్నిబలేన వ్యవస్థాపితా మాత్రా సా న సర్వకాలం భవతి, యత ఋతుభేదేన వయోభేదేన చ తస్యైవాగ్నిః కదాచిద్వివృద్ధో భవతి, యథా- హేమంతే యౌవనే చ, కదాచిన్మందో భవతి, యథా- వర్షాసు వార్ధక్యే చ; తేనాగ్నిబలభేదాన్మాత్రాఽప్యేకరూపా న భవతి, కింతు తత్కాలభవమగ్నిబలమపేక్ష్య పునః పునర్మాత్రాఽపి భిద్యత ఇతి||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

యావద్ధ్యస్యాశనమశితమనుపహత్య ప్రకృతిం యథాకాలం జరాం గచ్ఛతి తావదస్య మాత్రాప్రమాణం వేదితవ్యం భవతి||4||

అగ్నిబలాపేక్షిత్వమేవ వివృణోతి- యావద్ధీత్యాది| యావదితి యావత్పరిమాణం| హిశబ్దో హేతౌ| అస్యేతి భోక్తుః| అశనం చతుర్విధమపి భోజ్యం| అశితం భుక్తం| ప్రకృతిం వాతాదీనాం రసాదీనాం చ సామ్యావస్థాం| అనుపహత్య వికారమకృత్వేత్యర్థః| యథాకాలమితి నిశాశేషే| తావదితి పూర్వప్రమాణావచ్ఛిన్నమశనం ప్రత్యవమృశతి| ద్వితీయమస్యేతి గ్రహణమన్యత్ర ప్రతిషేధార్థం| తేన యస్యైవ యావతీ మాత్రా నిర్వికారా, తస్యైవ సా మంతవ్యా నాన్యేషాం, ప్రతిపురుషమగ్నిబలస్య భిన్నత్వాత్| యద్యపి చైకస్మిన్నపి పురుషే కాలాదిభేదేనాగ్నిబలభేదో భవతి, తథాఽప్యేకపురుష ఏకమాత్రామవధార్య కియంతమపి కాలం తయైవ మాత్రయా అగ్నిబలభేదహేత్వభావే సతి వ్యవహారో భవత్యేవ| మాత్రాప్రమాణం మాత్రేయత్తా; మాత్రాప్రమాణశబ్దేన చేహ మాత్రాప్రమాణవదితి బోద్ధవ్యం; అన్యథా, తావచ్ఛబ్దేనావచ్ఛిన్నాశనవాచినా మాత్రాప్రమాణశబ్దస్య గుణవాచినః సామానాధికరణ్యం న స్యాత్| నను, ప్రకృతిమనుపహత్యేతి న కర్తవ్యం విశేషణం, న హ్యాహారో యో యథాకాలం జరాం యాతి స మాత్రాదోషాద్వికారం కరోతి, కరోతి తు ద్రవ్యస్వభావసంస్కారాదిదోషాత్; యథా మందకలకుచాదయో యథాకాలం జరాం గచ్ఛంతోఽపి దోషజనకా భవంత్యేవ; న తావతాఽపి తత్ర మాత్రా దుష్యతి, యథా వక్ష్యతి త్రివిధకుక్షీయే- “న చ కేవలం మాత్రావత్త్వాదేవాహారస్య కృత్స్నమాహారఫలసౌష్ఠవమవాప్తుం శక్యం, ప్రకృత్యాదీనామష్టానామాహారవిధివిశేషాయతనానాం భిన్నఫలత్వాత్” (వి.అ.2) ఇతి| నైవం, ద్వివిధా హి మాత్రా రసవిమానే వక్తవ్యా- సర్వగ్రహరూపా, పరిగ్రహరూపా చ; తత్ర సముదితస్యాహారస్య పరిమాణం సర్వగ్రహః, మధురామ్లాదీనామాహారావయవానాం ప్రత్యేకం మాత్రయా గ్రహణం పరిగ్రహః; తేన యత్రాహారసముదాయపరిమాణం సముచితమేవ గృహ్యతే, ఆహారావయవానాం తు మధురాదీనాం స్వభావహితానామప్యయథోక్తమానం స్యాత్, తత్రాహారావయవమాత్రావైషమ్యాద్ధాతువైషమ్యం భవత్యేవ, అయథాకాలం జరాగమనం చ స్యాత్; తదుక్తం- ప్రకృతిమనుపహత్యేతి విశేషణం| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- ‘అస్య’ ఇతి, ‘అశనం’ ఇతి, అశితం ఇతి చ పదత్రయం ప్రకరణాదేవ లభ్యతే; యత్ పునః క్రియతే తద్విశేషప్రతిపాదనార్థం| తేన, అస్యేత్యనేన పరీక్షకో భోక్తాఽధిక్రియతే, అశనమిత్యనేన చ ప్రశస్తమశనం ప్రకృతికరణసంయోగదేశకాలావిరుద్ధముచ్యతే, అశితమిత్యనేన చ యథావిధిభోజనముచ్యతే; తదేవం సర్వగుణసంపన్న ఆహారో మాత్రావానుచ్యతే||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

తత్ర శాలిషష్టికముద్గలావకపింజలైణశశశరభశంబరాదీన్యాహారద్రవ్యాణి ప్రకృతిలఘూన్యపి మాత్రాపేక్షీణి భవంతి| తథా పిష్టేక్షుక్షీరవికృతితిలమాషానూపౌదకపిశితాదీన్యాహారద్రవ్యాణి ప్రకృతిగురూణ్యపి మాత్రామేవాపేక్షంతే||5||

మాత్రాలక్షణముపదిశ్య వ్యవహారోపయోగినం ద్రవ్యభేదేన మాత్రాభేదం దర్శయతి- తత్ర శాలీత్యాది| తత్ర లఘువర్గ ఏవ ప్రథమం పఠ్యతే, పథ్యతమత్వాత్; తత్రాప్యాదౌ రక్తశాలిరాహారద్రవ్యప్రధానత్వాత్| కపింజలో గౌరతిత్తిరిః, ఏణః కృష్ణసారః, శరభో మహాశృంగీ హరిణః, శంబరస్తద్విశేషః| అన్నపానవిధౌ “శీతః స్నిగ్ధోఽగురుః స్వాదుః” (సూ.అ.27) ఇతి షష్టికగుణకథనే “అగురుః” ఇత్యకారప్రశ్లేషో ద్రష్టవ్యః, తేనేహ షష్టికస్య లఘుత్వప్రతిపాదనం న విరుధ్యతే| అపి సముచ్చయే, తేన ప్రకృతిలఘూని కరణలఘూని చ లాజాదీని మాత్రాపేక్షీణి భవంతీతి లభ్యతే| ఏవం ప్రకృతిగురూణ్యపీత్యత్రాపి సంస్కారగురుశక్తుపిండాదిగ్రహణం వాచ్యం| ఆదిశబ్దోఽత్ర ప్రకారవాచీ, శాలిషష్టికాదిగణాభావాత్| వికృతిశబ్దః పిష్టేక్షుక్షీరైః సంబధ్యతే, క్షీరవికృతిః క్షీరకృతా భక్ష్యాః; పిశితమానూపౌదకాభ్యాం సంబధ్యతే||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

న చైవముక్తే ద్రవ్యే గురులాఘవమకారణం మన్యేత, లఘూని హి ద్రవ్యాణి వాయ్వగ్నిగుణబహులాని భవంతి; పృథ్వీసోమగుణబహులానీతరాణి, తస్మాత్ స్వగుణాదపి లఘూన్యగ్నిసంధుక్షణస్వభావాన్యల్పదోషాణి చోచ్యంతేఽపి సౌహిత్యోపయుక్తాని, గురూణి పునర్నాగ్నిసంధుక్షణస్వభావాన్యసామాన్యాత్, అతశ్చాతిమాత్రం దోషవంతి సౌహిత్యోపయుక్తాన్యన్యత్ర వ్యాయామాగ్నిబలాత్; సైషా భవత్యగ్నిబలాపేక్షిణీ మాత్రా||6||

నను, యది లఘు హితమపి స్వగుణకరణే మాత్రామపేక్షతే, గురు చాహితమపి మాత్రాపరిగృహీతం హితమేవ స్యాత్, తత్ కిం గౌరవలాఘవోపదేశేనేత్యాశంక్యాహ- న చైవమిత్యాది| లఘూని యద్యప్యాకాశవాయ్వగ్నిగుణబహులాని భవంతి, తథాఽప్యాకాశస్యాగ్నిదీపనం ప్రతి తథావిధసామర్థ్యాభావాత్ వాయ్వగ్న్యోస్త్వగ్నిదీపకత్వాద్ వాయ్వగ్నిగుణబహులానీత్యుక్తం| తస్మాత్ కారణాల్లఘూని మాత్రయా తావదగ్నిం దీపయంతి; స్వగుణాదపి వాయ్వగ్నిగుణబాహుల్యాదగ్నిసంధుక్షణస్వభావాని స్యుః| మాత్రావ్యతిక్రమే సమానేఽపి లఘుగురుద్రవ్యయోర్లఘుద్రవ్యస్య విశేషం దర్శయతి- అల్పదోషాణి చోచ్యంతేఽపి సౌహిత్యోపయుక్తాని; సౌహిత్యం మాత్రాతిక్రమేణ తృప్తిః| గురూణీత్యాదౌ పునఃశబ్దో వ్యావృత్త్యర్థః| అసామాన్యాదితి విరోధార్థే నఞ్, అసితమితి యథా; తేనాసామాన్యాదితి అగ్నివిరుద్ధపృథ్వీతోయగుణబాహుల్యాదిత్యర్థః| ‘అన్యసామాన్యాత్’ ఇతిపాఠపక్షేఽప్యన్యశబ్దో విరుద్ధవచన ఏవ, తేన తథాఽపి స ఏవార్థః| అతశ్చేత్యాదినా మాత్రావ్యతిక్రమే గురౌ గరీయాంసం దోషం దర్శయతి| నను, దృశ్యంతే కేచన భారికాదయః పురుషా సౌహిత్యోపయుక్తగురుద్రవ్యాహారేఽపి నిర్దోషాః, తత్ కిముచ్యతేఽతిమాత్రం దోషవంతీత్యాశంక్యాహ- అన్యత్రేత్యాది| వ్యాయామకృతమగ్నిబలం వ్యాయామాగ్నిబలం| యద్యపి కాలాహితబలోఽగ్నిర్మాత్రాఽధికగురుద్రవ్యక్షమో భవతి, యదుక్తం- “పక్తా భవతి హేమంతే మాత్రాద్రవ్యగురుక్షమః” (సూ.అ.6) ఇతి, తథాఽపి వ్యాయామాహితబలో వహ్నిర్నితరాం బలవాన్ భవతీత్యయమేవ ప్రధానపరిగ్రహాదుక్తః| యే తు వ్యాయామాదితి చాగ్నిబలాదితి హేతుద్వయం వర్ణయంతి, తేషామేవం సతి వ్యాయామాపేక్షిణ్యశనమాత్రా స్యాదితి ప్రకరణవిరుద్ధోఽర్థః స్యాత్| ప్రతిజ్ఞాతమర్థం న్యాయసంపాదితముపసంహరతి- సైషేత్యాది| సేతి అగ్నిబలాపేక్షిణీ ప్రతిజ్ఞాతా మాత్రా, ఏషేతి న్యాయేనాగ్న్యపేక్షిత్వేన నిర్వాహితా||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

న చ నాపేక్షతే ద్రవ్యం; ద్రవ్యాపేక్షయా చ త్రిభాగసౌహిత్యమర్ధసౌహిత్యం వా గురూణాముపదిశ్యతే, లఘూనామపి చ నాతిసౌహిత్యమగ్నేర్యుక్త్యర్థం||7||

నను, యద్యప్యగ్నిబలాపేక్షిణీ మాత్రా, తత్ కస్మాదేకరూప ఏవాగ్నౌ లఘూనాం ద్రవ్యాణాం భూయసీ మాత్రా భవతి, గురూణాం తతస్త్రిభాగోచితా అర్ధా వేత్యాహ- న చేత్యాది| ద్రవ్యమపేక్షత ఇత్యర్థః| త్రిభాగసౌహిత్యం మనాగ్గురుభిః| ఏవం గౌరవప్రకర్షాపకర్షాదన్యదపి కల్పనీయం| లఘూనామపి నాతిసౌహిత్యమిత్యత్ర సౌహిత్యశబ్దస్తృప్తిమాత్రే వర్తతే, తేన లఘూని తృప్త్యతిక్రమేణ న భోక్తవ్యాని, ఏవం హి తేషాం మాత్రాతిక్రమో న స్యాత్ | అగ్నేర్యుక్తిః స్వమానావస్థితిః, తదర్థం| నను, గురూణాం తావదతిమాత్రోపయోగోఽగ్నిపరిపాలనార్థం నిషిధ్యతాం, యేన గురూణ్యగ్న్యసమానాని; లఘూని పునరగ్నిసమానాని, తత్తేషాం కథమతిమాత్రోపయోగో వహ్నిమాంద్యమావహతీతి? బ్రూమః- లఘూనాం ద్రవ్యాణాం సామాన్యమభిభూయాతిమాత్రత్వమేవాగ్నిమాంద్యం కరోతి, యథా- చక్షుస్తైజసం, తేజఃసహకృతం చ పశ్యతి, తదేవ తేజోతియోగాదుపహన్యతే; తథా శస్త్రమశ్మసంభవం, అశ్మయోగాచ్చ తీక్ష్ణం సంపద్యతే, అశ్మన్యేవ చ మిథ్యాయోగాత్ ప్రతిహతం భవతి; తదుక్తం శాలాక్యే- యత్తేజో జ్యోతిషాం దీప్తం శారీరం ప్రాణినాం చ యత్| సంయుక్తం తేజసా తేజస్తద్ధి రూపాణి పశ్యతి|| తదేవ చక్షుస్తాన్యేవ జ్యోతీంష్యతి తు పశ్యతః| వికారం భజతేఽత్యర్థమథవాఽపి వినశ్యతి|| శస్త్రస్యాశ్మా యథా యోనిర్నిశితం చ తదశ్మని| తీక్ష్ణం భవత్యతియోగాత్తత్రైవ ప్రతిహన్యతే ఇతి||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

మాత్రావద్ధ్యశనమశితమనుపహత్య ప్రకృతిం బలవర్ణసుఖాయుషా యోజయత్యుపయోక్తారమవశ్యమితి||8||

ఏవం తావద్వ్యుత్పాదితాఽగ్నిబలద్రవ్యాపేక్షిణీ మాత్రా, మాత్రాన్వితం చ భోజ్యం భోక్తవ్యమిత్యుక్తం, మాత్రాశితత్వే కో గుణ ఇత్యాహ- మాత్రావద్ధీత్యాది| ఇహావశ్యమితి నియమో విరోధికారణాంతరాభావే సతి బోద్ధవ్యః; యతో యద్యపి పూర్వవదశనాశితోపయోక్తృపదైః ప్రశస్తభోజనాదివాచిభిః ప్రకృతికరణాదిగుణసంపన్నమన్నం లభ్యతే, తథాఽపి కాలవిపర్యయప్రజ్ఞాపరాధాసాత్మ్యశబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః సంత్యేవాహారజన్యబలాదివిరోధకాః; యదాహ- “సంతి హ్యృతేఽప్యహితాహారాదన్యా రోగప్రకృతయః” (సూ.అ.28) ఇతి; తేన మాత్రాపరిగృహీతాః శుభా అపి ప్రకృత్యాదయః ప్రాయో బలాదిహేతవో భవంతీతి మాత్రావదాహారస్తుత్యర్థమవశ్యమితి కృతం| సుఖయుక్తమాయుః సుఖాయుః, యది వా సుఖం చాయుశ్చేతి మంతవ్యం; స్వరూపేణాపి చాయుర్మృగ్యమితి ప్రాక్ ప్రతిపాదితమేవ||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

భవంతి చాత్ర- గురు పిష్టమయం తస్మాత్తండులాన్ పృథుకానపి| న జాతు భుక్తవాన్ ఖాదేన్మాత్రాం ఖాదేద్బుభుక్షితః||9||

భవంతి చాత్రేతి| తంత్రకారస్య సమయోఽయం- యత్ పూర్వవ్యాఖ్యాతార్థసంగ్రహార్థం యదా శ్లోకేన వక్తుమారభతే తదా ‘భవతి చాత్ర’ ఇతి కరోతి| పిష్టమయం పిష్టవికారః| తస్మాదితి గురుత్వాత్| పృథుకాః ‘చిప్పిటా’ ఇతి లోకప్రసిద్ధాః| న జాతు న కదాచిత్| మాత్రాం ఖాదేదితి అనపాయిపరిమాణవంతం ఖాదేత్||9||

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11

వల్లూరం శుష్కశాకాని శాలూకాని బిసాని చ| నాభ్యసేద్గౌరవాన్మాంసం కృశం నైవోపయోజయేత్||10|| కూర్చికాంశ్చ కిలాటాంశ్చ శౌకరం గవ్యమాహిషే| మత్స్యాన్ దధి చ మాషాంశ్చ యవకాంశ్చ న శీలయేత్||11||

వల్లూరం శుష్కమాంసం| నాభ్యసేన్న నిరంతరముపయుంజ్యాత్| అనభ్యాసహేతుమాహ- గౌరవాదితి| మాంసం కృశం అపుష్టం రోగాదుపరతమృగాదిసంభవమిత్యర్థః | ఏతచ్చాపథ్యత్వాదేవ నిషిద్ధం, న గౌరవాదితి బ్రువతే| కూర్చికః క్షీరేణ సమం దధి తక్రం వా పక్వం; కిలాటః కూర్చికపిండః, నష్టక్షీరస్య ఘనో భాగ ఇత్యన్యే| శౌకరమితి శూకరమాంసం, శౌకరసాహచర్యాద్గవ్యమాహిషే అపి మాంసే ఏవ బోద్ధవ్యే| యవకః శూకధాన్యవిశేషః| వక్ష్యతి హి- “యవకః శూకధాన్యానామపథ్యతమత్వే ప్రకృష్టతమో భవతి” (సూ.అ.25) ఇతి||10-11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

షష్టికాంఛాలిముద్గాంశ్చ సైంధవామలకే యవాన్| ఆంతరీక్షం పయః సర్పిర్జాంగలం మధు చాభ్యసేత్||12||

అభ్యస్యాన్ దర్శయతి- షష్టికానిత్యాది| ఇహ షష్టిక ఆదౌ పఠ్యతే రక్తశాలిమను ప్రధానత్వఖ్యాపనార్థం| ఆంతరీక్షమితి ఆంతరీక్షం పానీయం| పయః క్షీరం| జాంగలమితి జాంగలదేశభవం మృగాదిమాంసం| ఇహ సైంధవాభ్యాసోఽన్నసంస్కారత్వేన మాత్రయాఽభిప్రేతః; తేన, “త్రీణి ద్రవ్యాణి నాత్యుపయుంజీత పిప్పల్యో లవణం క్షారః” (వి.అ.1) ఇతి యద్వక్ష్యతి తేన సమం విరోధో న భవతి, తత్ర లవణాతియోగస్య ప్రతిషిద్ధత్వాత్||12||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

తచ్చ నిత్యం ప్రయుంజీత స్వాస్థ్యం యేనానువర్తతే| అజాతానాం వికారాణామనుత్పత్తికరం చ యత్||13||

మాత్రాశీత్యాదినా స్వాస్థ్యపరిపాలనోపాయ ఉచ్యతే, అతిబహు చ స్వస్థపరిపాలనం తంత్రే వక్తవ్యం, తచ్చేహాభిధీయమానం గ్రంథగౌరవమావహతి, అనభిధీయమానం చ గ్రంథస్య న్యూనతామాపాదయతి; అతస్తత్సూత్రమాత్రేణోద్దేష్టుమాహ- తచ్చేత్యాది| సుష్ఠు నిర్వికారత్వేనావతిష్ఠత ఇతి స్వస్థః, తస్య భావః స్వాస్థ్యం; ఉద్వేజకధాతువైషమ్య విరహితధాతుసామ్యమిత్యర్థః| తచ్చ స్వాస్థ్యముభయథా పరిపాల్యతే విశుద్ధాహారాచారాభ్యాం సదా క్షీయమాణశరీరపోషణేన, ప్రత్యవాయహేతుపరిహారేణ చ; యథా- దీపపరిపాలనం స్నేహవర్తిదానాత్ పోషణేన క్రియతే, తథా శలభవాతాదినిర్వాపకహేతుపరిహారేణ చ| శరీరప్రత్యవాయహేతుశ్చ ద్వివిధః- బుద్ధిదోషాద్విషమశరీరన్యాసాదిర్వాతాదికారకః, దుష్పరిహరశ్చ కాలవిశేషః స్వభావాదిహ హేమంతాదిః కఫచయాదికారకః| తత్ర శ్లోకపూర్వార్ధేన స్వాస్థ్యపోషకహేతుమాహ, ఉత్తరార్ధేన తు అజాతానామిత్యాదినా స్వాస్థ్యవిఘాతకహేతుపరిహారమాహ| యద్యపి చాజాతానాం వికారాణామనుత్పత్తిః స్వభావసిద్ధా విద్యత ఏవ, విద్యమానే చ కరోత్యర్థో ముఖ్యో నాస్తి, తథాఽపీదమేవాజాతవికారాణామనుత్పత్తికరణం యత్తద్వికారహేతుపరిహరణం తథా దుష్పరిహరకాలవిశేషజనితదోషహరణం , యథా వక్ష్యతి- “మాధవప్రథమే మాసి నభస్యప్రథమే పునః| సహస్యప్రథమే చైవ వాహయేద్దోషసంచయం ” (సూ.అ.7) ఇతి; తథా హేత్వంతరనిరపేక్షోత్పద్యమానచక్షుఃశ్లేష్మహరణార్థమంజనం; ఏవమాది||13||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

అత ఊర్ధ్వం శరీరస్య కార్యమక్ష్యంజనాదికం| స్వస్థవృత్తిమభిప్రేత్య గుణతః సంప్రవక్ష్యతే||14||

అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| అతః స్వాస్థ్యానువృత్తికారణకథనాదూర్ధ్వం, కార్యం అవశ్యకార్యం, స్వస్థవృత్తిమభిప్రేత్య స్వస్థవృత్తానుష్ఠానే, అక్ష్యంజనాద్యవశ్యం కార్యమిత్యర్థః; అంజనశబ్దోఽభ్యంజనేఽపి వర్తతే, తదర్థమక్ష్యంజనమిత్యుక్తం| అంజనమేవాదావుపాహితం ప్రధానావయవచక్షుఃపరిపాలకత్వాత్| ఉక్తం చ- “చక్షుః ప్రధానం సర్వేషామింద్రియాణాం విదుర్బుధాః| ఘననీహారయుక్తానాం జ్యోతిషామివ భాస్కరః” ఇతి| యది వా స్వస్థవృత్తమధికృత్య యదంజనాది, తదుచ్యతే; రోగేషు తు యదంజనాది, తద్రోగచికిత్సాసు వక్తవ్యం| యద్యపి చైతదంజనాది రోగహరమపి వక్తవ్యం, తథాఽపి ప్రాయః స్వస్థవృత్తమతమేతదితి స్వస్థవృత్తమభిప్రేత్యేత్యుక్తం||14||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

సౌవీరమంజనం నిత్యం హితమక్ష్ణోః ప్రయోజయేత్| పంచరాత్రేఽష్టరాత్రే వా స్రావణార్థే రసాంజనం||15||

సౌవీరమిత్యాది| సువీరానదీభవం సౌవీరం| నిత్యం ప్రత్యహం| అక్ష్ణోరితి ద్వివచనమక్షిగోలకద్వయేఽప్యంజనవిధానార్థం| పంచరాత్రాష్టరాత్రగ్రహణమదూరాంతరకాలే నియమదర్శనార్థం| తేన దోషకాలమపేక్ష్యార్వాఙ్మధ్యే ఊర్ధ్వం చ కర్తవ్యం స్రావణమంజనమితి భవతి||15||

Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 18

చక్షుస్తేజోమయం తస్య విశేషాచ్ఛ్లేష్మతో భయం| తతః శ్లేష్మహరం కర్మ హితం దృష్టేః ప్రసాదనం||16|| దివా తన్న ప్రయోక్తవ్యం నేత్రయోస్తీక్ష్ణమంజనం| విరేకదుర్బలా దృష్టిరాదిత్యం ప్రాప్య సీదతి||17|| తస్మాత్ స్రావ్యం నిశాయాం తు ధ్రువమంజనమిష్యతే|18|

స్రావణాంజనప్రకరణోపపత్తిమాహ- చక్షురిత్యాది| చక్షురింద్రియస్య తైజసస్య శ్లేష్మత ఆప్యాత్తైజసవిరుద్ధత్వేన హేతునా, విశేషాదితి వాతాపిత్తభయాదధికత్వేన భయం భవతి| శ్లేష్మజయే చ స్రావణం ప్రధానం, తస్మాత్ స్రావ్యమిత్యర్థః| స్రావణాంజనకాలం నియమయతి- నిశాయామిత్యాది| ధ్రువమవశ్యం నిశాయామేవ, అంజనం ప్రత్యాసన్నత్వాత్ స్రావణాంజనం| జతూకర్ణేనాపి స్రావణరసాంజనం నిశాయామేవ విహితం; యదుక్తం- “సప్తాహాద్రసాంజనం నక్తం” ఇతి| శాలాక్యేఽప్యుక్తం- “విరేకదుర్బలా దృష్టిరాదిత్యం ప్రాప్య సీదతి | రాత్రౌ స్వప్నగుణాచ్చాక్షి పుష్యత్యంజనకర్షి(ర్శి)తం” ఇతి| సౌవీరాంజనం తు విరేచనం న భవతి, చక్షుఃప్రసాదమాత్రం కరోతి, తేన తద్దివాక్రియమాణం న విరోధి| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- ధ్రువం నిత్యకర్తవ్యం సౌవీరాంజనం యత్తన్నిశి కర్తవ్యం, స్రావణాంజనం తు శ్లేష్మోద్రేకవిషయే(యి) వమనవత్ పూర్వాహ్ణ ఏవ కర్తవ్యం||16-17||-

Adhikarana 15 (18-19) · Śloka 20

యథా హి కనకాదీనాం మలినాం వివిధాత్మనాం||18|| ధౌతానాం నిర్మలా శుద్ధిస్తైలచేలకచాదిభిః| ఏవం నేత్రేషు మర్త్యానామంజనాశ్చ్యోతనాదిభిః||19|| దృష్టిర్నిరాకులా భాతి నిర్మలే నభసీందువత్|20|

అంజనగుణమాహ- యథా హీత్యాది| శుద్ధిః స్వాభావికీ; సాఽఽగంతుధూల్యాద్యపనయనేన నిర్మలా సతి భాతి| ఆశ్చ్యోతనం నేత్రవిరేకార్థం ద్రవౌషధదానం, తచ్చేహానభిహితమపి ఫలైక్యాదభిహితం, ఆదిశబ్దేన పుటపాకాదీనాం గ్రహణం||18-19||-

Adhikarana 16 (20-24) · Śloka 25

హరేణుకాం ప్రియంగుం చ పృథ్వీకాం కేశరం నఖం||20|| హ్రీవేరం చందనం పత్రం త్వగేలోశీరపద్మకం| ధ్యామకం మధుకం మాంసీ గుగ్గుల్వగురుశర్కరం||21|| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షలోధ్రత్వచః శుభాః| వన్యం సర్జరసం ముస్తం శైలేయం కమలోత్పలే||22|| శ్రీవేష్టకం శల్లకీం చ శుకబర్హమథాపి చ| పిష్ట్వా లింపేచ్ఛరేషీకాం తాం వర్తిం యవసన్నిభాం||23|| అంగుష్ఠసమ్మితాం కుర్యాదష్టాంగులసమాం భిషక్| శుష్కాం నిగర్భాం తాం వర్తిం ధూమనేత్రార్పితాం నరః||24|| స్నేహాక్తామగ్నిసంప్లుష్టాం పిబేత్ ప్రాయోగికీం సుఖాం|25|

ఇహైవాంజనాంతే ధూమపానం విధాస్యతి- “నావనాంజననిద్రాంతే” ఇత్యాదినా; అతోఽంజనానంతరం ధూమోఽభిధీయతే; ఉక్తం చ శాలాక్యే- “తీక్ష్ణాంజనేనాంజితలోచనస్య యః సంప్రదుష్టో న నిరేతి నేత్రాత్| శ్లేష్మా శిరఃస్థః స తు పీతమాత్రే ధూమే ప్రశాంతిం లభతే క్షణేన” ఇతి| హరేణుకామిత్యాది| హరేణుకా రేణుకా| పృథ్వీకా కృష్ణజీరకం| కేశరం నాగకేశరం| పద్మకం పద్మకాష్ఠం| ధ్యామకం గంధతృణం| న్యగ్రోధాదీనాం ప్లక్షాంతానాం త్వచః, తాసాం విశేషణం శుభా ఇతి| వన్యం కైవర్తముస్తకం| శుకబర్హం గ్రంథిపర్ణకం| శరేషీకా శరపుష్పస్య నాలీ ‘శరికా’ ఇతి ప్రసిద్ధా| అత్ర విధానం- పిష్టైర్భేషజైః శరికా తథా వేష్టయితవ్యా యథా అష్టాంగులాయతా అంగుష్ఠపరిణాహా చ వర్తిః స్యాత్, తస్యాం చ శుష్కాయాం సత్యాం శరేషీకామాకృష్య స్నేహేనాభ్యజ్యాగ్నినైకస్మిన్నగ్రేఽవదహ్య వక్ష్యమాణధూమపాననలికాయామగ్రరంధ్రే నివేశ్యాతో ధూమః పేయః | ప్రాయోగికీ చ నిత్యపేయధూమవర్తిసంజ్ఞా| సుఖామిత్యనేనాకటుకత్వమనత్యయత్వం చ దర్శయతి||20-24||-

Adhikarana 17 (25) · Śloka 26

వసాఘృతమధూచ్ఛిష్టైర్యుక్తియుక్తైర్వరౌషధైః||25|| వర్తిం మధురకైః కృత్వా స్నైహికీం ధూమమాచరేత్|26|

స్నైహికధూమవర్తిమాహ- వసేత్యాది| మధూచ్ఛిష్టం సిక్థకం| వరౌషధైరితి మధురకవిశేషణం; మధురకాణి జీవనీయాని జీవకర్షభకాదీని| యుక్తియుక్తైరిత్యనేన తథా వసాదిగ్రహణం కర్తవ్యం, యథా వర్తిః కర్తుం పార్యత ఇతి దర్శయతి| వర్తికరణం చ పూర్వవత్| స్నైహికీ స్నేహనకారికా||25||-

Adhikarana 18 (26) · Śloka 27

శ్వేతా జ్యోతిష్మతీ చైవ హరితాలం మనఃశిలా||26|| గంధాశ్చాగురుపత్రాద్యా ధూమం మూర్ధవిరేచనే |27|

వైరేచనికధూమపానవర్తిం దర్శయతి- శ్వేతేత్యాది| శ్వేతా అపరాజితా| గంధాః సుగంధద్రవ్యాణి, తేషాం విశేషణమగురుపత్రాద్యాః, అగురు చ పత్రాద్యాశ్చ అగురుపత్రాద్యాః; అగురుపత్రాద్యాశ్చ జ్వరే వక్ష్యమాణః “అగురుకుష్ఠతగరపత్ర” (చి.అ.3) ఇత్యాదిగణో మంతవ్యః| అగుర్వాద్యా ఇతి న కృతం, కుష్ఠతగరయోరతితీక్ష్ణత్వేన మస్తులుంగకస్రావభయాత్ పరిహారార్థం| వక్ష్యతి చ త్రిమర్మీయే- “ధూమవర్తిం పిబేద్గంధైరకుష్ఠతగరైస్తథా” (సి.అ.9) ఇతి, శాలాక్యేఽప్యుక్తం- “నతకుష్ఠే స్రావయతో ధూమవర్తిప్రయోజితే| మస్తులుంగం విశేషేణ తస్మాత్తే నైవ యోజయేత్” ఇతి; సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “ఏలాదినా తగరకుష్ఠవర్జ్యేన” (సూ.చి.అ.40) ఇతి||26||-

Adhikarana 19 (27-32) · Śloka 33

గౌరవం శిరసః శూలం పీనసార్ధావభేదకౌ||27|| కర్ణాక్షిశూలం కాసశ్చ హిక్కాశ్వాసౌ గలగ్రహః| దంతదౌర్బల్యమాస్రావః శ్రోత్రఘ్రాణాక్షిదోషజః||28|| పూతిర్ఘ్రాణాస్యగంధశ్చ దంతశూలమరోచకః| హనుమన్యాగ్రహః కండూః క్రిమయః పాండుతా ముఖే||29|| శ్లేష్మప్రసేకో వైస్వర్యం గలశుండ్యుపజిహ్వికా| ఖాలిత్యం పింజరత్వం చ కేశానాం పతనం తథా||30|| క్షవథుశ్చాతితంద్రా చ బుద్ధేర్మోహోఽతినిద్రతా| ధూమపానాత్ ప్రశామ్యంతి బలం భవతి చాధికం||31|| శిరోరుహకపాలానామింద్రియాణాం స్వరస్య చ| న చ వాతకఫాత్మానో బలినోఽప్యూర్ధ్వజత్రుజాః||32|| ధూమవక్త్రకపానస్య వ్యాధయః స్యుః శిరోగతాః|33|

ధూమపానగుణాన్ దర్శయతి- గౌరవమిత్యాది| శిరోరుహాః కేశాః; కపాలాశ్చ శిరస ఏవ| బలినోఽపీతి బలవత్కారణా అపీత్యర్థః| ఊర్ధ్వజత్రుజత్వేనైవ శిరోగతా అపి లబ్ధాస్తే పునరభిధీయంతే విశేషవిధానార్థం||27-32||-

Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 36

ప్రయోగపానే తస్యాష్టౌ కాలాః సంపరికీర్తితాః||33|| వాతశ్లేష్మసముత్క్లేశః కాలేష్వేషు హి లక్ష్యతే| స్నాత్వా భుక్త్వా సముల్లిఖ్య క్షుత్వా దంతాన్నిఘృష్య చ| నావనాంజననిద్రాంతే చాత్మవాన్ ధూమపో భవేత్| తథా వాతకఫాత్మానో న భవంత్యూర్ధ్వజత్రుజాః||35|| రోగాస్తస్య తు పేయాః స్యురాపానాస్త్రిస్త్రయస్త్రయః|36|

ధూమపానకాలం దర్శయతి- ప్రయోగేత్యాది| ప్రయోగపానే ప్రాయోగికధూమపానే ఏతేఽష్టౌ కాలాః, స్నైహికపానే తు వాతవృద్ధ్యుపలక్షితః కాలః, వైరేచనికపానే తు శ్లేష్మవృద్ధ్యుపలక్షితో మంతవ్యః| ప్రాయోగిక ఏవ ప్రాయః స్వస్థవృత్తాధికారే, తేన తత్కాల ఏవ కంఠరవేణాభిధీయతే; యది వా ప్రయోగపానే సతతపానే స్వస్థాధికార ఇతి యావత్; తేన ధూమత్రయస్యాప్యేతే కాలా భవంతి| వాతకఫాత్మశబ్దేన వాతాత్మానః కఫాత్మానో వాతకఫాత్మానశ్చ గృహ్యంతే| పేయాః స్యురిత్యాదావాపానా ధూమాభ్యవహారమోక్షాః; ఏకైకస్మిన్ స్నానాదిధూమపానకాలే త్రిరితి ఆవృత్తిత్రయం కర్తవ్యాః; తే చావృత్తిత్రయేఽపి త్రిధా త్రిధా కర్తవ్యాః; ఏకైకస్మిన్ ధూమపానకాలే నవ ధూమాభ్యవహారమోక్షాః కర్తవ్యాః; త్రీంస్త్రీనభ్యవహారాన్ కృత్వా విశ్రామోఽంతరా కర్తవ్య ఇత్యర్థః||33-35||-

Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 38

పరం ద్వికాలపాయీ స్యాదహ్నః కాలేషు బుద్ధిమాన్||36|| ప్రయోగే, స్నైహికే త్వేకం, వైరేచ్యం త్రిచతుః పిబేత్| హృత్కంఠేంద్రియసంశుద్ధిర్లఘుత్వం శిరసః శమః||37|| యథేరితానాం దోషాణాం సమ్యక్పీతస్య లక్షణం|38|

అష్టసు కాలేష్వేకస్మిన్నేకస్మిన్ దివసే యస్మిన్ ధూమే యావాన్ యావాన్ పానకాలనియమస్తం దర్శయతి- పరమిత్యాది| కాలేషు స్నాత్వేత్యాదికాలేషు| ప్రయోగే ప్రాయోగికధూమే| స్నైహికే త్వేకమితి స్నైహికధూమే ఏకమేవ కాలం వ్యాప్య ధూమం పిబేదితి యోజ్యం| త్రిచతురితి వైరేచ్యే దోషబలాపేక్షో వికల్పః||36-37||-

Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40

బాధిర్యమాంధ్యమూకత్వం రక్తపిత్తం శిరోభ్రమం||38|| అకాలే చాతిపీతశ్చ ధూమః కుర్యాదుపద్రవాన్| తత్రేష్టం సర్పిషః పానం నావనాంజనతర్పణం||39|| స్నైహికం ధూమజే దోషే వాయుః పిత్తానుగో యది| శీతం తు రక్తపిత్తే స్యాచ్ఛ్లేష్మపిత్తే విరూక్షణం||40||

బాధిర్యేత్యాది| ధూమజ ఇత్యవిధిప్రయుక్తధూమకృతే యది వాయుః పిత్తానుగో వృద్ధస్తదా నావనాంజనతర్పణం స్నైహికం స్నేహకృతం కర్తవ్యం, శీతం శీతద్రవ్యకృతం కర్తవ్యం నావనాద్యేవ, విరూక్షణమపి నావనాద్యేవ||38-40||

Adhikarana 23 (41-45) · Śloka 46

పరం త్వతః ప్రవక్ష్యామి ధూమో యేషాం విగర్హితః| న విరిక్తః పిబేద్ధూమం న కృతే బస్తికర్మణి||41|| న రక్తీ న విషేణార్తో న శోచన్న చ గర్భిణీ| న శ్రమే న మదే నామే న పిత్తే న ప్రజాగరే||42|| న మూర్చ్ఛాభ్రమతృష్ణాసు న క్షీణే నాపి చ క్షతే| న మద్యదుగ్ధే పీత్వా చ న స్నేహం న చ మాక్షికం||43|| ధూమం న భుక్త్వా దధ్నా చ న రూక్షః క్రుద్ధ ఏవ చ| న తాలుశోషే తిమిరే శిరస్యభిహితే న చ||44|| న శంఖకే న రోహిణ్యాం న మేహే న మదాత్యయే| ఏషు ధూమమకాలేషు మోహాత్ పిబతి యో నరః||45|| రోగాస్తస్య ప్రవర్ధంతే దారుణా ధూమవిభ్రమాత్|46|

న విరిక్త ఇత్యాదౌ ప్రతినిషేధ్యం నకారకరణం నిషేధగౌరవదర్శనార్థం| ధూమం న భుక్త్వేతి పునర్ధూమగ్రహణం దధ్నా భుక్తవతో విశేషప్రతిషేధార్థం||41-45||-

Adhikarana 24 (46-47) · Śloka 48

ధూమయోగ్యః పిబేద్దోషే శిరోఘ్రాణాక్షిసంశ్రయే||46|| ఘ్రాణేనాస్యేన కంఠస్థే ముఖేన ఘ్రాణపో వమేత్| ఆస్యేన ధూమకవలాన్ పిబన్ ఘ్రాణేన నోద్వమేత్||47|| ప్రతిలోమం గతో హ్యాశు ధూమో హింస్యాద్ధి చక్షుషీ|48|

ధూమయోగ్య ఇత్యాదౌ ఘ్రాణేనేతి ఛేదః| ప్రతిలోమం గత ఆస్యపీతో ఘ్రాణం గత ఇత్యర్థః| హిశబ్దద్వయం చ హేతౌ| తేనాయమర్థః- యస్మాత్ ప్రతిలోమం విమార్గం గతో ధూమస్తస్మాచ్చక్షుషీ హింస్యాత్, యస్మాద్ధింస్యాత్ తస్మాద్ ఘ్రాణేన నోద్వమేదితి||46-47||-

Adhikarana 25 (48) · Śloka 49

ఋజ్వంగచక్షుస్తచ్చేతాః సూపవిష్టస్త్రిపర్యయం||48|| పిబేచ్ఛిద్రం పిధాయైకం నాసయా ధూమమాత్మవాన్|49|

సమ్యగుపవిష్టః సూపవిష్టః| త్రిపర్యయమితి తు యద్యపి పూర్వమేవోక్తం ‘ఆపానాస్త్రిస్త్రయస్త్రయః’ ఇత్యనేన, తథాఽపి త్రిపర్యయధూమపానపర్యంతమృజ్వంగచక్షురాది కర్తవ్యం నోపక్రమమాత్ర ఏవేతి పునరభిధానేన దర్శయతి| నాసికయాఽపి రంధ్రైకచ్ఛిద్రం పిధాయ పిబేన్న పునర్నాసికయైవ పిబేదితి నియమః||48||-

Adhikarana 26 (49-50) · Śloka 51

చతుర్వింశతికం నేత్రం స్వాంగులీభిర్విరేచనే||49|| ద్వాత్రింశదంగులం స్నేహే ప్రయోగేఽధ్యర్ధమిష్యతే| ఋజు త్రికోషాఫలితం కోలాస్థ్యగ్రప్రమాణితం||50|| బస్తినేత్రసమద్రవ్యం ధూమనేత్రం ప్రశస్యతే|51|

నేత్రం నలికా| చతుర్వింశతికం చతుర్వింశత్యంగులం| అధ్యర్ధం సార్ధమిత్యర్థః; ఇహ వైరేచనికనేత్రమేవ చతుర్వింశత్యంగులప్రమాణం సార్ధం సత్ షట్త్రింశదంగులప్రమాణం ప్రాయోగికధూమపానే; తత్తు జతూకర్ణప్రత్యయాద్బోద్ధవ్యం| యదాహ- “సార్ధస్త్ర్యంశయుతః పూర్ణో హస్తః ప్రాయోగికాదిషు” ఇతి| త్రికోషాఫలితమితి త్రిభిః పర్వభిర్భిన్నైః సమన్వితం||49-50||-

Adhikarana 27 (51) · Śloka 52

దూరాద్వినిర్గతః పర్వచ్ఛిన్నో నాడీతనూకృతః||51|| నేంద్రియం బాధతే ధూమో మాత్రాకాలనిషేవితః|52|

యథాభిహితనలికయా పానే గుణం దర్శయతి- దూరాదిత్యాది||51||-

Adhikarana 28 (52-55) · Śloka 56

యదా చోరశ్చ కంఠశ్చ శిరశ్చ లఘుతాం వ్రజేత్||52|| కఫశ్చ తనుతాం ప్రాప్తః సుపీతం ధూమమాదిశేత్| అవిశుద్ధః స్వరో యస్య కంఠశ్చ సకఫో భవేత్||53|| స్తిమితో మస్తకశ్చైవమపీతం ధూమమాదిశేత్| తాలు మూర్ధా చ కంఠశ్చ శుష్యతే పరితప్యతే||54|| తృష్యతే ముహ్యతే జంతూ రక్తం చ స్రవతేఽధికం| శిరశ్చ భ్రమతేఽత్యర్థం మూర్చ్ఛా చాస్యోపజాయతే||55|| ఇంద్రియాణ్యుపతప్యంతే ధూమేఽత్యర్థం నిషేవితే|56|

కేచిద్ధూమసమ్యక్పానాదిలక్షణం గ్రంథం పఠంతి| తత్ర, యదా చోరశ్చేత్యాది సమ్యగ్ధూమపానలక్షణం, అవిశుద్ధ ఇత్యాద్యయోగలక్షణం, తాల్విత్యాద్యతియోగలక్షణం||52-55||-

Adhikarana 29 (56-62) · Śloka 63

వర్షే వర్షేఽణుతైలం చ కాలేషు త్రిషు నా చరేత్||56|| ప్రావృట్శరద్వసంతేషు గతమేఘే నభస్తలే| నస్యకర్మ యథాకాలం యో యథోక్తం నిషేవతే||57|| న తస్య చక్షుర్న ఘ్రాణం న శ్రోత్రముపహన్యతే| న స్యుః శ్వేతా న కపిలాః కేశాః శ్మశ్రూణి వా పునః||58|| న చ కేశాః ప్రముచ్యంతే వర్ధంతే చ విశేషతః| మన్యాస్తంభః శిరఃశూలమర్దితం హనుసంగ్రహః||59|| పీనసార్ధావభేదౌ చ శిరఃకంపశ్చ శామ్యతి| సిరాః శిరఃకపాలానాం సంధయః స్నాయుకండరాః||60|| నావనప్రీణితాశ్చాస్య లభంతేఽభ్యధికం బలం| ముఖం ప్రసన్నోపచితం స్వరః స్నిగ్ధః స్థిరో మహాన్||61|| సర్వేంద్రియాణాం వైమల్యం బలం భవతి చాధికం| న చాస్య రోగాః సహసా ప్రభవంత్యూర్ధ్వజత్రుజాః||62|| జీర్యతశ్చోత్తమాంగేషు జరా న లభతే బలం|63|

ధూమనస్యయోర్నాసాద్వారసామాన్యాద్ధూమమను నస్యం బ్రూతే- వర్ష ఇత్యాది| అణూనాం స్రోతసాం హితమిత్యణుతైలం, తచ్చాగ్రే వక్ష్యమాణం| శిరఃకపాలానామేవ సిరాః సంధయః స్నాయుకండరాశ్చ| ఉత్తమాంగేష్వితి బహువచనం శిరసోఽభ్యర్హితత్వాత్; యది వా జరా వలీపలితాదిలక్షణా యా సా ఉత్తమా ప్రకర్షప్రాప్తాఽంగేషు మస్తకాదిషు నిషిధ్యతే||56-62||-

Adhikarana 30 (63-70) · Śloka 71

చందనాగురుణీ పత్రం దార్వీత్వఙ్మధుకం బలాం||63|| ప్రపౌండరీకం సూక్ష్మైలాం విడంగం బిల్వముత్పలం| హ్రీబేరమభయం వన్యం త్వఙ్ముస్తం సారివాం స్థిరాం||64|| జీవంతీం పృశ్నిపర్ణీం చ సురదారు శతావరీం| హరేణుం బృహతీం వ్యాఘ్రీం సురభీం పద్మకేశరం||65|| విపాచయేచ్ఛతగుణే మాహేంద్రే విమలేఽంభసి| తైలాద్దశగుణం శేషం కషాయమవతారయేత్||66|| తేన తైలం కషాయేణ దశకృత్వో విపాచయేత్| అథాస్య దశమే పాకే సమాంశం ఛాగలం పయః||67|| దద్యాదేషోఽణుతైలస్య నావనీయస్య సంవిధిః| అస్య మాత్రాం ప్రయుంజీత తైలస్యార్ధపలోన్మితాం||68|| స్నిగ్ధస్విన్నోత్తమాంగస్య పిచునా నావనైస్త్రిభిః| త్ర్యహాత్త్ర్యహాచ్చ సప్తాహమేతత్ కర్మ సమాచరేత్||69|| నివాతోష్ణసమాచారీ హితాశీ నియతేంద్రియః| తైలమేతత్త్రిదోషఘ్నమింద్రియాణాం బలప్రదం||70|| ప్రయుంజానో యథాకాలం యథోక్తానశ్నుతే గుణాన్|71|

చందనేత్యాదౌ దార్వ్యాస్త్వక్ దార్వీత్వక్, జీవంతీ సువర్ణనాలా స్వనామప్రసిద్ధా, సురభీ శూకశింబా, పద్మస్య కేశరం పద్మకేశరం| మాహేంద్రే ఆంతరిక్షే| శతగుణే తైలాదితి యోజ్యం| దశగుణమిత్యేతదపి తైలాదితి యోజనీయం| అత్ర తు క్వాథ్యభేషజం తావన్మానం గ్రాహ్యం యావతా క్వాథార్థోపాత్తం పానీయం భేషజచతుర్గుణం భవతి, “క్వాథ్యాచ్చతుర్గుణం వారి” ఇత్యస్యాబాధితత్వాత్, న తు భేషజాచ్ఛతగుణేఽంభసీత్యేవం వ్యాఖ్యేయం; యదాహ జతూకర్ణః- “పక్త్వాఽథాంబుశతప్రస్థే దశభాగస్థితేన తు| తైలప్రస్థం పచేత్తేన ఛాగీక్షీరేణ సంయుతం” ఇతి| యది వా, తైలప్రమాణానుమానేనైవ “స్నేహాచ్చతుర్గుణం క్వాథ్యం” ఇతి పరిభాషయా క్వాథ్యద్రవ్యపరిమాణం వ్యవస్థాపనీయం| పిచునేతి తూలకపిండికయా| నావనైస్త్రిభిః వారత్రయేణేత్యర్థః| త్ర్యహాత్త్ర్యహాదితి ఏకైకం దినమంతరీకృత్య, సప్తాహమితి అంతరితదినాని వర్జయిత్వా; తేనైకైకస్మిన్ ఋతౌ త్రయోదశాహాన్నస్యప్రయోగః సమాప్యతే||63-70||-

Adhikarana 31 (71-75) · Śloka 76

ఆపోథితాగ్రం ద్వౌ కాలౌ కషాయకటుతిక్తకం||71|| భక్షయేద్దంతపవనం దంతమాంసాన్యబాధయన్| నిహంతి గంధం వైరస్యం జిహ్వాదంతాస్యజం మలం||72|| నిష్కృష్య రుచిమాధత్తే సద్యో దంతవిశోధనం| కరంజకరవీరార్కమాలతీకకుభాసనాః||73|| శస్యంతే దంతపవనే యే చాప్యేవంవిధా ద్రుమాః| సువర్ణరూప్యతామ్రాణి త్రపురీతిమయాని చ||74|| జిహ్వానిర్లేఖనాని స్యురతీక్ష్ణాన్యనృజూని చ| జిహ్వామూలగతం యచ్చ మలముచ్ఛ్వాసరోధి చ||75|| దౌర్గంధ్యం భజతే తేన తస్మాజ్జిహ్వాం వినిర్లిఖేత్|76|

స్థానప్రత్యాసత్త్యా దంతకాష్ఠగుణాన్ దర్శయతి- ఆపోథితేత్యాది| ద్వికాలం సాయం ప్రాతరితి| దంతాన్ పునాతీతి దంతపవనం దంతకాష్ఠం| నిష్కృష్య మలమితి సంబంధః| కకుభః అర్జునః| ఏవంవిధా ఏవంరసా ఇత్యర్థః||71-75||-

Adhikarana 32 (76-77) · Śloka 77

ధార్యాణ్యాస్యేన వైశద్యరుచిసౌగంధ్యమిచ్ఛతా||76|| జాతీకటుకపూగానాం లవంగస్య ఫలాని చ| కక్కోలస్య ఫలం పత్రం తాంబూలస్య శుభం తథా| తథా కర్పూరనిర్యాసః సూక్ష్మైలాయాః ఫలాని చ||77||

కటుకం లతాకస్తూరీ| యద్యపి లవంగస్య వృంతమభిప్రేతం తథాఽపి బహూనాం ఫలస్య గ్రాహ్యత్వాచ్ఛత్రిణో గచ్ఛంతీతి న్యాయేన సామాన్యేన ఫలమిత్యుక్తం||76-77||

Adhikarana 33 (78-89) · Śloka 89

హన్వోర్బలం స్వరబలం వదనోపచయః పరః| స్యాత్ పరం చ రసజ్ఞానమన్నే చ రుచిరుత్తమా||78|| న చాస్య కంఠశోషః స్యాన్నౌష్ఠయోః స్ఫుటనాద్భయం| న చ దంతాః క్షయం యాంతి దృఢమూలా భవంతి చ||79|| న శూల్యంతే న చామ్లేన హృష్యంతే భక్షయంతి చ| పరానపి ఖరాన్ భక్ష్యాంస్తైలగండూషధారణాత్||80|| నిత్యం స్నేహార్ద్రశిరసః శిరఃశూలం న జాయతే| న ఖాలిత్యం న పాలిత్యం న కేశాః ప్రపతంతి చ||81|| బలం శిరఃకపాలానాం విశేషేణాభివర్ధతే| దృఢమూలాశ్చ దీర్ఘాశ్చ కృష్ణాః కేశా భవంతి చ||82|| ఇంద్రియాణి ప్రసీదంతి సుత్వగ్భవతి చాననం | నిద్రాలాభః సుఖం చ స్యాన్మూర్ధ్ని తైలనిషేవణాత్||83|| న కర్ణరోగా వాతోత్థా న మన్యాహనుసంగ్రహః| నోచ్చైః శ్రుతిర్న బాధిర్యం స్యాన్నిత్యం కర్ణతర్పణాత్||84|| స్నేహాభ్యంగాద్యథా కుంభశ్చర్మ స్నేహవిమర్దనాత్| భవత్యుపాంగాదక్షశ్చ దృఢః క్లేశసహో యథా||85|| తథా శరీరమభ్యంగాద్దృఢం సుత్వక్ చ జాయతే| ప్రశాంతమారుతాబాధం క్లేశవ్యాయామసంసహం||86|| స్పర్శనేఽభ్యధికో వాయుః స్పర్శనం చ త్వగాశ్రితం| త్వచ్యశ్చ పరమభ్యంగస్తస్మాత్తం శీలయేన్నరః||87|| న చాభిఘాతాభిహతం గాత్రమభ్యంగసేవినః| వికారం భజతేఽత్యర్థం బలకర్మణి వా క్వచిత్||88|| సుస్పర్శోపచితాంగశ్చ బలవాన్ ప్రియదర్శనః| భవత్యభ్యంగనిత్యత్వాన్నరోఽల్పజర ఏవ చ||89||

హన్వోరిత్యాది స్నేహగండూషగుణాః| నిత్యమిత్యాది నిషేవణాదిత్యంతం శిరస్తైలగుణాః| మూర్ధ్ని తైలనిషేవణాదిత్యుక్తేఽపి స్నేహార్ద్రశిరస ఇతి యత్ కరోతి, తేన యావతా తైలేనార్ద్రశిరాః స్యాత్తావన్మూర్ధ్ని తైలం సేవ్యమితి దర్శయతి| స్నేహాభ్యంగాదిత్యాది| ఉపాంగస్నేహదానాత్, అక్షో రథస్య చక్రనిబంధనకాష్ఠం| బహుదృష్టాంతకరణం తు కస్యచిత్ కించిత్ ప్రసిద్ధం భవిష్యతి న హి సర్వం సర్వత్ర ప్రసిద్ధమిత్యభిప్రాయేణ; యది వా స్నేహస్య నానాకార్యకరణశక్త్యుపదర్శనార్థం| స్పర్శనే స్పర్శనేంద్రియే వాయురధికః; వైద్యకదర్శనే పాంచభౌతికత్వాదింద్రియస్యేత్యర్థః| త్వచ్యశ్చ పరమభ్యంగ ఇతి చకారాద్వాతహితశ్చ, ఏతేనాశ్రితస్య వాతాధికస్య స్పర్శనేంద్రియస్య, ఆశ్రయస్య చ త్వచో హిత ఇత్యుక్తం భవతి| బలేన సంపాద్యం కర్మ బలకర్మ గురుభారహరణాది||78-89||

Adhikarana 34 (90-92) · Śloka 92

ఖరత్వం స్తబ్ధతా రౌక్ష్యం శ్రమః సుప్తిశ్చ పాదయోః| సద్య ఏవోపశామ్యంతి పాదాభ్యంగనిషేవణాత్||90|| జాయతే సౌకుమార్యం చ బలం స్థైర్యం చ పాదయోః| దృష్టిః ప్రసాదం లభతే మారుతశ్చోపశామ్యతి||91|| న చ స్యాద్గృధ్రసీవాతః పాదయోః స్ఫుటనం న చ| న సిరాస్నాయుసంకోచః పాదాభ్యంగేన పాదయోః||92||

ఖరత్వమిత్యాది పాదాభ్యంగగుణాః| ప్రథమం పాదయోరితి పదం ఖరత్వాదివిశేషణార్థం, ద్వితీయం తు బలాదేః కాలాంతరోత్పాదసూచనార్థం, తృతీయం తు స్ఫుటనవిశేషణార్థం, చతుర్థం తు సిరాస్నాయువిశేషణార్థం, శిష్టం తు పాదాభ్యంగేనేతి పదం దూరాంతరితస్య పాదాభ్యంగస్య స్మరణార్థం||90-92||

Adhikarana 35 (93-94) · Śloka 94

దౌర్గంధ్యం గౌరవం తంద్రాం కండూం మలమరోచకం| స్వేదబీభత్సతాం హంతి శరీరపరిమార్జనం||93|| పవిత్రం వృష్యమాయుష్యం శ్రమస్వేదమలాపహం | శరీరబలసంధానం స్నానమోజస్కరం పరం||94||

అభ్యంగపూర్వకత్వాదుద్వర్తనస్య తమను పరిమార్జనముద్వర్తనం బ్రూతే- దౌర్గంధ్యమిత్యాది| స్వేదేన బీభత్సతా స్వేదబీభత్సతా| శరీరస్య బలేన సంధానం యోజనం కరోతీత్యర్థః||93-94||

Adhikarana 36 (95-102) · Śloka 102

కామ్యం యశస్యమాయుష్యమలక్ష్మీఘ్నం ప్రహర్షణం| శ్రీమత్ పారిషదం శస్తం నిర్మలాంబరధారణం||95|| వృష్యం సౌగంధ్యమాయుష్యం కామ్యం పుష్టిబలప్రదం| సౌమనస్యమలక్ష్మీఘ్నం గంధమాల్యనిషేవణం||96|| ధన్యం మంగల్యమాయుష్యం శ్రీమద్వ్యసనసూదనం| హర్షణం కామ్యమోజస్యం రత్నాభరణధారణం||97|| మేధ్యం పవిత్రమాయుష్యమలక్ష్మీకలినాశనం| పాదయోర్మలమార్గాణాం శౌచాధానమభీక్ష్ణశః||98|| పౌష్టికం వృష్యమాయుష్యం శుచి రూపవిరాజనం| కేశశ్మశ్రునఖాదీనాం కల్పనం సంప్రసాధనం||99|| చక్షుష్యం స్పర్శనహితం పాదయోర్వ్యసనాపహం| బల్యం పరాక్రమసుఖం వృష్యం పాదత్రధారణం||100|| ఈతేః ప్రశమనం బల్యం గుప్త్యావరణశంకరం| ఘర్మానిలరజోంబుఘ్నం ఛత్రధారణముచ్యతే||101|| స్ఖలతః సంప్రతిష్ఠానం శత్రూణాం చ నిషూదనం| అవష్టంభనమాయుష్యం భయఘ్నం దండధారణం||102||

శ్రీమదితి శోభాయుక్తం| పరిషది శస్తం పారిషదం| శస్తం మంగల్యం| వ్యసనం సర్పపిశాచాద్యభిఘాతః| రత్నవదాభరణాని, రత్నం తు విశుద్ధమాణిక్యహీరకముక్తాఫలసువర్ణాది| శౌచాధానం పానీయేన మృదా చ| అభీక్ష్ణశః పునః పునః| శుచి శుచితాకారకం| కల్పనం ఛేదనం, సంప్రసాధనం మండనం; ఏతచ్చ యథాయోగ్యతయా యోజనీయం; కేశానాం ప్రసాధనం సమ్యగ్బంధనాది; శ్మశ్రూణాం కల్పనమేవ, నఖస్య తు కల్పనమలక్తకాదిదానేన ప్రసాధనం చ| ఆదిగ్రహణేన నాసాలోమకల్పనాది గృహ్యతే| పాదయోరితి స్పర్శనహితమిత్యనేన వ్యసనాపహమిత్యనేన చ సంబధ్యతే| పాదత్రం పాదధ్రీ, పాదుకేతి యావత్| అత్ర చ వృష్యత్వచక్షుష్యత్వే ప్రభావాత్; యది వా పాదసంబద్ధనేత్రపోషికానాడీప్రత్యవాయహరణాచ్చక్షుష్యం| ఈతీ రోగాదిదుర్దైవం| గుప్తిః పిశాచాదిభ్యో రక్షా, శంకరం కల్యాణకరం| అవష్టంభనం బలప్రదం| భయఘ్నం సర్పాదిభ్యః||95-102||

Adhikarana 37 (103) · Śloka 103

నగరీ నగరస్యేవ రథస్యేవ రథీ యథా| స్వశరీరస్య మేధావీ కృత్యేష్వవహితో భవేత్||103||

సంప్రత్యనుక్తస్వస్థవిధ్యుపసంగ్రహార్థం తథోపదిష్టస్యావధానేన కరణార్థమాహ- నగరీత్యాది| కృత్యేషు కరణీయేషూక్తేష్వనుక్తేషు చ| నగరదృష్టాంతేనాంతరప్రత్యవాయహేతువిఘాతకారిణి కృత్యేఽవధానం దర్శయతి, రథదృష్టాంతేన చ బాహ్యస్పర్శాదిపరిహారకే కృత్యేఽవధానం దర్శయతి| నగరోచ్ఛేదే హ్యంతరో దుష్టజనసంబంధ ఏవ హేతుః ప్రాయో భవతి, రథభంగే తు బాహ్యశ్వభ్రవిషమపతనాదిః||103||

Adhikarana 38 (104) · Śloka 104

భవతి చాత్ర- వృత్త్యుపాయాన్నిషేవేత యే స్యుర్ధర్మావిరోధినః| శమమధ్యయనం చైవ సుఖమేవం సమశ్నుతే||104||

ప్రధానభూతాం శరీరప్రత్యవేక్షాం కృత్వా స్వస్థేన సతా యదన్యచ్చ కర్తవ్యం తదాహ- వృత్త్యుపాయానిత్యాది| వృత్తిః వర్తనం, తస్యోపాయాః కృష్యాదయో ధనైషణాయాం తిస్రైషణీయే వాచ్యాః| శమః శాంతిః, అధ్యయనం వేదాధ్యయనం, నిషేవేతేతి సంబంధః| ఏవం సతి సుఖం సమశ్నుతే ప్రాప్నోతి| ఏతేన కృష్యాదిభ్యోఽర్థః, శాంత్యధ్యయనాభ్యాం ధర్మః, అర్థధర్మాభ్యాం చ సుఖలక్షణః కామః, ఇతి త్రివర్గానుష్ఠానం దర్శితం భవతి||104||

Adhikarana 39 (105-111) · Śloka 111

తత్ర శ్లోకాః- మాత్రా ద్రవ్యాణి మాత్రాం చ సంశ్రిత్య గురులాఘవం| ద్రవ్యాణాం గర్హితోఽభ్యాసో యేషాం, యేషాం చ శస్యతే||105|| అంజనం ధూమవర్తిశ్చ త్రివిధా వర్తికల్పనా| ధూమపానగుణాః కాలాః పానమానం చ యస్య యత్||106|| వ్యాపత్తిచిహ్నం భైషజ్యం ధూమో యేషాం విగర్హితః| పేయో యథా యన్మయం చ నేత్రం యస్య చ యద్విధం||107|| నస్యకర్మగుణా నస్తఃకార్యం యచ్చ యథా యదా| భక్షయేద్దంతపవనం యథా యద్యద్గుణం చ యత్||108|| యదర్థం యాని చాస్యేన ధార్యాణి కవలగ్రహే| తైలస్య యే గుణా దిష్టాః శిరస్తైలగుణాశ్చ యే||109|| కర్ణతైలే తథాఽభ్యంగే పాదాభ్యంగేఽంగమార్జనే| స్నానే వాససి శుద్ధే చ సౌగంధ్యే రత్నధారణే||110|| శౌచే సంహరణే లోమ్నాం పాదత్రచ్ఛత్రధారణే| గుణా మాత్రాశితీయేఽస్మింస్తథోక్తా దండధారణే||111||

మాత్రేత్యాది అధ్యాయార్థసంగ్రహః| మాత్రోక్తా యావద్ధ్యస్యాశనమిత్యాదినా| తథా ద్రవ్యాణి తత్ర శాలీత్యాదినా| మాత్రాం చాశ్రిత్య గురులాఘవమితి ప్రకృతిలఘూన్యపి మాత్రామేవాపేక్షంతే ఇత్యేవంప్రకారేణోక్తం| పానస్య మానం పానమానం, ఆపానాస్త్రిస్త్రయస్త్రయ ఇత్యాది| నస్తఃకార్యం యదితి అణుతైలం| యథేతి పిచునేత్యాది| యదేతి ప్రావృట్శరదిత్యాది| శేషం సుగమం||105-111||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే మాత్రాశితీయో నామ పంచమోఽధ్యాయః సమాప్తః||5||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం ద్వితీయే స్వస్థవృత్తచతుష్కే మాత్రాశితీయో నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||