Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો નવેગાન્ધારણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातो नवेगान्धारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વાધ્યાયાભ્યાં સ્વસ્થહિત આહારઃ પ્રાધાન્યેનોક્તઃ, તસ્ય ચાહારસ્ય સ્વસ્થહિતત્વમાહારપાકજમૂત્રપુરીષાણામવિધારિતવેગાનાં બહિર્ગમને સતિ ભવતીતિ મૂત્રાદિવેગાવિધારણોપદેશકં ન વેગાન્ધારણીયમાહ| ઇહાપિ નવેગધારણશબ્દસ્યાભાવાન્માત્રાશિતીયવત્ પર્યાયશબ્દેન સઞ્જ્ઞા બોદ્ધવ્યા||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ન વેગાન્ ધારયેદ્ધીમાઞ્જાતાન્ મૂત્રપુરીષયોઃ| ન રેતસો ન વાતસ્ય ન છર્દ્યાઃ ક્ષવથોર્ન ચ||૩|| નોદ્ગારસ્ય ન જૃમ્ભાયા ન વેગાન્ ક્ષુત્પિપાસયોઃ| ન બાષ્પસ્ય ન નિદ્રાયા નિઃશ્વાસસ્ય શ્રમેણ ચ||૪||
न वेगान् धारयेद्धीमाञ्जातान् मूत्रपुरीषयोः| न रेतसो न वातस्य न छर्द्याः क्षवथोर्न च||३|| नोद्गारस्य न जृम्भाया न वेगान् क्षुत्पिपासयोः| न बाष्पस्य न निद्राया निःश्वासस्य श्रमेण च||४||
🔊 Audio coming soon
જાતાનિતિ જાતમાત્રાન્| વેગઃ પ્રવૃત્ત્યુન્મુખત્વં મૂત્રપુરીષાદીનામ્| મૂત્રગ્રહણમાદૌ મૂત્રસ્ય પુરીષાદ્યપેક્ષયા બહુવેગત્વાત્| મૂત્રપુરીષયોરિતિ ક્ષુત્પિપાસયોરિતિ ચ સમાસકરણં પ્રાયશોઽનયોઃ સહોત્પાદદર્શનાર્થમ્| પ્રતિનિષેધ્યં નકારકરણં નિષેધ્યગૌરવોપદર્શનાર્થમ્| નિઃશ્વાસસ્ય શ્રમેણ ચેતિ શ્રમોત્થસ્ય નિઃશ્વાસસ્યાવિધાર્યત્વં દર્શયતિ, યતોઽનન્તરં વક્ષ્યતિ “શ્રમનિઃશ્વાસધારણાત્” ઇતિ; સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “શ્રાન્તસ્ય નિઃશ્વાસવિનિગ્રહેણ હૃદ્રોગ મૂર્ચ્છે અથવાઽપિ ગુલ્મઃ” (સૂ.ઉ.અ.૫૫) ઇતિ||૩-૪||
Adhikarana 3 (5-25) · Śloka 25
એતાન્ ધારયતો જાતાન્ વેગાન્ રોગા ભવન્તિ યે| પૃથક્પૃથક્ચિકિત્સાર્થં તાન્મે નિગદતઃ શૃણુ||૫|| બસ્તિમેહનયોઃ શૂલં મૂત્રકૃચ્છ્રં શિરોરુજા | વિનામો વઙ્ક્ષણાનાહઃ સ્યાલ્લિઙ્ગં મૂત્રનિગ્રહે||૬|| સ્વેદાવગાહનાભ્યઙ્ગાન્ સર્પિષશ્ચાવપીડકમ્ | મૂત્રે પ્રતિહતે કુર્યાત્ત્રિવિધં બસ્તિકર્મ ચ||૭|| પક્વાશયશિરઃશૂલં વાતવર્ચોઽપ્રવર્તનમ્ | પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનાધ્માનં પુરીષે સ્યાદ્વિધારિતે||૮|| સ્વેદાભ્યઙ્ગાવગાહાશ્ચ વર્તયો બસ્તિકર્મ ચ| હિતં પ્રતિહતે વર્ચસ્યન્નપાનં પ્રમાથિ ચ||૯|| મેઢ્રે વૃષણયોઃ શૂલમઙ્ગમર્દો હૃદિ વ્યથા| ભવેત્ પ્રતિહતે શુક્રે વિબદ્ધં મૂત્રમેવ ચ||૧૦|| તત્રાભ્યઙ્ગોઽવગાહશ્ચ મદિરા ચરણાયુધાઃ| શાલિઃ પયો નિરૂહશ્ચ શસ્તં મૈથુનમેવ ચ||૧૧|| સઙ્ગો વિણ્મૂત્રવાતાનામાધ્માનં વેદના ક્લમઃ| જઠરે વાતજાશ્ચાન્યે રોગાઃ સ્યુર્વાતનિગ્રહાત્||૧૨|| સ્નેહસ્વેદવિધિસ્તત્ર વર્તયો ભોજનાનિ ચ| પાનાનિ બસ્તયશ્ચૈવ શસ્તં વાતાનુલોમનમ્||૧૩|| કણ્ડૂકોઠારુચિવ્યઙ્ગશોથપાણ્ડ્વામયજ્વરાઃ| કુષ્ઠહૃલ્લાસવીસર્પાશ્છર્દિનિગ્રહજા ગદાઃ||૧૪|| ભુક્ત્વા પ્રચ્છર્દનં ધૂમો લઙ્ઘનં રક્તમોક્ષણમ્| રૂક્ષાન્નપાનં વ્યાયામો વિરેકશ્ચાત્ર શસ્યતે||૧૫|| મન્યાસ્તમ્ભઃ શિરઃશૂલમર્દિતાર્ધાવભેદકૌ| ઇન્દ્રિયાણાં ચ દૌર્બલ્યં ક્ષવથોઃ સ્યાદ્વિધારણાત્||૧૬|| તત્રોર્ધ્વજત્રુકેઽભ્યઙ્ગઃ સ્વેદો ધૂમઃ સનાવનઃ| હિતં વાતઘ્નમાદ્યં ચ ઘૃતં ચૌત્તરભક્તિકમ્||૧૭|| હિક્કા શ્વાસોઽરુચિઃ કમ્પો વિબન્ધો હૃદયોરસોઃ| ઉદ્ગારનિગ્રહાત્તત્ર હિક્કાયાસ્તુલ્યમૌષધમ્||૧૮|| વિનામાક્ષેપસઙ્કોચાઃ સુપ્તિઃ કમ્પઃ પ્રવેપનમ્| જૃમ્ભાયા નિગ્રહાત્તત્ર સર્વં વાતઘ્નમૌષધમ્||૧૯|| કાર્શ્યદૌર્બલ્યવૈવર્ણ્યમઙ્ગમર્દોઽરુચિર્ભ્રમઃ| ક્ષુદ્વેગનિગ્રહાત્તત્ર સ્નિગ્ધોષ્ણં લઘુ ભોજનમ્||૨૦|| કણ્ઠાસ્યશોષો બાધિર્યં શ્રમઃ સાદો હૃદિ વ્યથા| પિપાસાનિગ્રહાત્તત્ર શીતં તર્પણમિષ્યતે||૨૧|| પ્રતિશ્યાયોઽક્ષિરોગશ્ચ હૃદ્રોગશ્ચારુચિર્ભ્રમઃ| બાષ્પનિગ્રહણાત્તત્ર સ્વપ્નો મદ્યં પ્રિયાઃ કથાઃ||૨૨|| જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દસ્તન્દ્રા ચ શિરોરોગોઽક્ષિગૌરવમ્| નિદ્રાવિધારણાત્તત્ર સ્વપ્નઃ સંવાહનાનિ ચ||૨૩|| ગુલ્મહૃદ્રોગસમ્મોહાઃ શ્રમનિઃશ્વાસધારણાત્| જાયન્તે તત્ર વિશ્રામો વાતઘ્ન્યશ્ચ ક્રિયા હિતાઃ||૨૪|| વેગનિગ્રહજા રોગા ય એતે પરિકીર્તિતાઃ| ઇચ્છંસ્તેષામનુત્પત્તિં વેગાનેતાન્ન ધારયેત્||૨૫||
एतान् धारयतो जातान् वेगान् रोगा भवन्ति ये| पृथक्पृथक्चिकित्सार्थं तान्मे निगदतः शृणु||५|| बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा | विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे||६|| स्वेदावगाहनाभ्यङ्गान् सर्पिषश्चावपीडकम् | मूत्रे प्रतिहते कुर्यात्त्रिविधं बस्तिकर्म च||७|| पक्वाशयशिरःशूलं वातवर्चोऽप्रवर्तनम् | पिण्डिकोद्वेष्टनाध्मानं पुरीषे स्याद्विधारिते||८|| स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च वर्तयो बस्तिकर्म च| हितं प्रतिहते वर्चस्यन्नपानं प्रमाथि च||९|| मेढ्रे वृषणयोः शूलमङ्गमर्दो हृदि व्यथा| भवेत् प्रतिहते शुक्रे विबद्धं मूत्रमेव च||१०|| तत्राभ्यङ्गोऽवगाहश्च मदिरा चरणायुधाः| शालिः पयो निरूहश्च शस्तं मैथुनमेव च||११|| सङ्गो विण्मूत्रवातानामाध्मानं वेदना क्लमः| जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात्||१२|| स्नेहस्वेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च| पानानि बस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम्||१३|| कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः| कुष्ठहृल्लासवीसर्पाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः||१४|| भुक्त्वा प्रच्छर्दनं धूमो लङ्घनं रक्तमोक्षणम्| रूक्षान्नपानं व्यायामो विरेकश्चात्र शस्यते||१५|| मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ| इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात्||१६|| तत्रोर्ध्वजत्रुकेऽभ्यङ्गः स्वेदो धूमः सनावनः| हितं वातघ्नमाद्यं च घृतं चौत्तरभक्तिकम्||१७|| हिक्का श्वासोऽरुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः| उद्गारनिग्रहात्तत्र हिक्कायास्तुल्यमौषधम्||१८|| विनामाक्षेपसङ्कोचाः सुप्तिः कम्पः प्रवेपनम्| जृम्भाया निग्रहात्तत्र सर्वं वातघ्नमौषधम्||१९|| कार्श्यदौर्बल्यवैवर्ण्यमङ्गमर्दोऽरुचिर्भ्रमः| क्षुद्वेगनिग्रहात्तत्र स्निग्धोष्णं लघु भोजनम्||२०|| कण्ठास्यशोषो बाधिर्यं श्रमः सादो हृदि व्यथा| पिपासानिग्रहात्तत्र शीतं तर्पणमिष्यते||२१|| प्रतिश्यायोऽक्षिरोगश्च हृद्रोगश्चारुचिर्भ्रमः| बाष्पनिग्रहणात्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः||२२|| जृम्भाऽङ्गमर्दस्तन्द्रा च शिरोरोगोऽक्षिगौरवम्| निद्राविधारणात्तत्र स्वप्नः संवाहनानि च||२३|| गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमनिःश्वासधारणात्| जायन्ते तत्र विश्रामो वातघ्न्यश्च क्रिया हिताः||२४|| वेगनिग्रहजा रोगा य एते परिकीर्तिताः| इच्छंस्तेषामनुत्पत्तिं वेगानेतान्न धारयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
યદ્વેગવિધારણે યે રોગાસ્તેષાં યચ્ચિકિત્સિતં તદલ્પવક્તવ્યત્વાત્ પ્રકરણાગતત્વાચ્ચ બ્રૂતે- બસ્તિમેહનયોરિત્યાદિ| મેહનં શિશ્નઃ | વિનમનં શરીરસ્ય વિનામઃ| અવપીડકો બહુમાત્રપ્રયોગઃ, માત્રાધિકત્વેન હિ ભેષજં દોષાન્ પીડયતીતિ કૃત્વા; અન્યત્રાપ્યુક્તમ્- “અવપીડકસર્પિર્ભિઃ કોષ્ણૈર્ઘૃતતૈલિકૈસ્તથાઽભ્યઙ્ગૈઃ” ઇતિ| ત્રિવિધમિતિ નિરૂહાનુવાસનોત્તરબસ્ત્યાત્મકમ્| પિણ્ડિકા જાનુજઙ્ઘામધ્યમાંસપિણ્ડિકા| વર્તયઃ ફલવર્તયઃ| પ્રમાથિ અનુલોમનમ્| ચરણાયુધઃ કુક્કુટઃ| રુજા જઠર ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ‘ભોજનાનિ’ ‘પાનાનિ’ ‘બસ્તય’ ઇતિ ત્રયં વાતાનુલોમનં શસ્તમિતિ યોજ્યમ્| કોઠો વરટીદષ્ટાકારઃ શોથઃ| વ્યઙ્ગઃ શ્યામવર્ણં મણ્ડલં મુખે| હૃલ્લાસઃ ઉત્ક્લેશઃ| અર્ધાવભેદઃ અર્ધમસ્તકવેદના| આદ્યં ખાદ્યં ભોજનમિત્યર્થઃ| ચકારાત્ સ્વેદાદયોઽપિ વાતઘ્ના ઇતિ સૂચયતિ| યદ્યપિ સુશ્રુતે મૂત્રાદીનાં ત્રયોદશાનાં વિધારણાત્ત્રયોદશોદાવર્તા અભિધીયન્તે, તથાઽપીહાષ્ટોદરીયે મૂત્રપુરીષવાતશુક્રવમિક્ષવથુવિઘાતજા એવ પરં ષડુદાવર્તા અભિધાતવ્યાઃ; ઉદ્ગારાદિનિરોધજાનાં વાતનિરોધજ એવોદાવર્તેઽન્તર્ભાવાભિપ્રાયાત્; યદિ વા મૂત્રાદિવિઘાતજ એવ વિકારે ચરકાચાર્યસ્ય ઉદાવર્તસઞ્જ્ઞાઽભિપ્રેતા, નાન્યત્રેતિ ન વિરોધઃ| મુહુર્મુહુરઙ્ગાનામાક્ષેપણમાક્ષેપઃ; પર્વણામાકુઞ્ચનં સઙ્કોચઃ| સુપ્તિઃ સ્પર્શાજ્ઞાનમ્| ભ્રમણં ભ્રમો યેન ચક્રસ્થિતમિવાત્માનં મન્યતે| સાદઃ અઙ્ગાવસાદઃ| તર્પયતીતિ તર્પણમ્| સંવાહનં પાણિના પાદાદિપ્રદેશે સુખમભિહનનમુન્મર્દનં ચ||૫-૨૫||
Adhikarana 4 (26) · Śloka 26
ઇમાંસ્તુ ધારયેદ્વેગાન્ હિતાર્થી પ્રેત્ય ચેહ ચ| સાહસાનામશસ્તાનાં મનોવાક્કાયકર્મણામ્||૨૬||
इमांस्तु धारयेद्वेगान् हितार्थी प्रेत्य चेह च| साहसानामशस्तानां मनोवाक्कायकर्मणाम्||२६||
🔊 Audio coming soon
વેગાનામવિધાર્યત્વેનોક્તત્વાલ્લોભાદીનામપિ વેગા અવિધાર્યાઃ સ્યુરિત્યાહ- ઇમાંસ્ત્વિત્યાદિ| પ્રેત્ય જન્માન્તરે| ઇહેતિ ઇહ જન્મનિ| સહસા આત્મશક્તિમનાલોચ્ય ક્રિયત ઇતિ સાહસં, તત્તુ ગજાભિમુખધાવનાદિ| અશસ્તાનામ્ અપ્રશસ્તાનામનિષ્ટફલાનામિતિ યાવત્| મનોવાક્કાયકર્મણામિત્યત્ર કર્મશબ્દો વ્યાપારવચનઃ||૨૬||
Adhikarana 5 (27) · Śloka 27
લોભશોકભયક્રોધમાનવેગાન્ વિધારયેત્| નૈર્લજ્જ્યેર્ષ્યાતિરાગાણામભિધ્યાયાશ્ચ બુદ્ધિમાન્||૨૭||
लोभशोकभयक्रोधमानवेगान् विधारयेत्| नैर्लज्ज्येर्ष्यातिरागाणामभिध्यायाश्च बुद्धिमान्||२७||
🔊 Audio coming soon
અશસ્તં મનસઃ કર્મ દર્શયતિ- લોભેત્યાદિ| લોભઃ વિષયેઽનુચિતા પ્રાર્થના, શોકઃ પુત્રાદિવિનાશજં દૈન્યમ્, ભયમ્ અપકારકાનુસન્ધાનજં દૈન્યમ્, ક્રોધઃ પ્રદ્વેષો યેન પ્રજ્વલિતમિવાત્માનં મન્યતે, માનઃ સદસદ્ગુણાધ્યારોપેણાત્મન્યુત્કર્ષપ્રત્યયઃ| જુગુપ્સિતગોપનેચ્છા લજ્જા, તદભાવો નૈર્લજ્જ્યં; સમાને દ્રવ્યે પરસમ્બન્ધપ્રતિષેધેચ્છા ઈર્ષ્યા; અતિરાગ ઉચિત એવ વિષયે પુનઃ પુનઃ પ્રવર્તનેચ્છા| અભિધ્યા મનસા પરાભિદ્રોહચિન્તનં, યદિ વા પરદ્રવ્યવિષયે સ્પૃહા||૨૭||
Adhikarana 6 (28) · Śloka 28
પરુષસ્યાતિમાત્રસ્ય સૂચકસ્યાનૃતસ્ય ચ| વાક્યસ્યાકાલયુક્તસ્ય ધારયેદ્વેગમુત્થિતમ્||૨૮||
परुषस्यातिमात्रस्य सूचकस्यानृतस्य च| वाक्यस्याकालयुक्तस्य धारयेद्वेगमुत्थितम्||२८||
🔊 Audio coming soon
અશસ્તં વચનકર્માહ- પરુષસ્યેત્યાદિ| પરુષં પરોદ્વેજકં વચનમ્| અતિમાત્રં બહુ| સૂચકં પરાનિષ્ટજનકાભિધાયકમ્ | અનૃતમ્ અપાર્થકમ્| અકાલયુક્તમ્ અપ્રસ્તાવાગતમ્||૨૮||
Adhikarana 7 (29) · Śloka 29
દેહપ્રવૃત્તિર્યા કાચિદ્વિદ્યતે પરપીડયા| સ્ત્રીભોગસ્તેયહિંસાદ્યા તસ્યાવેગાન્વિધારયેત્||૨૯||
देहप्रवृत्तिर्या काचिद्विद्यते परपीडया| स्त्रीभोगस्तेयहिंसाद्या तस्यावेगान्विधारयेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
અશસ્તં દેહકર્માહ- દેહેત્યાદિ| પરપીડયા પરપીડાનિમિત્તમિત્યર્થઃ| સ્ત્રીભોગઃ પરસ્ત્રીભોગઃ, સ્તેયં પરદ્રવ્યગ્રહણં, હિંસા વિધિરહિતા પ્રાણિપીડા; આદિગ્રહણાદ્ગુર્વાદ્યભિમુખપાદપ્રસારણાદિ ગૃહ્યતે||૨૯||
Adhikarana 8 (30) · Śloka 30
પુણ્યશબ્દો વિપાપત્વાન્મનોવાક્કાયકર્મણામ્| ધર્માર્થકામાન્ પુરુષઃ સુખી ભુઙ્ક્તે ચિનોતિ ચ||૩૦||
पुण्यशब्दो विपापत्वान्मनोवाक्कायकर्मणाम्| धर्मार्थकामान् पुरुषः सुखी भुङ्क्ते चिनोति च||३०||
🔊 Audio coming soon
એવં કૃતે યદ્ભવતિ તદ્દર્શયતિ- પુણ્યેત્યાદિ| પુણ્યઃ પાવનઃ શબ્દો યસ્યાસૌ પુણ્યશબ્દઃ| ભુઙ્ક્તે ચિનોતિ ચેતિ ઉત્પન્નાદવિરોધતઃ ફલોપયોગેન ભુઙ્ક્તે; ચિનોતિ ચોત્પાદયતિ ચાપરાનિત્યર્થઃ||૩૦||
Adhikarana 9 (31) · Śloka 31
શરીરચેષ્ટા યા ચેષ્ટા સ્થૈર્યાર્થા બલવર્ધિની| દેહવ્યાયામસઙ્ખ્યાતા માત્રયા તાં સમાચરેત્||૩૧||
शरीरचेष्टा या चेष्टा स्थैर्यार्था बलवर्धिनी| देहव्यायामसङ्ख्याता मात्रया तां समाचरेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
અવિધાર્યપ્રવૃત્તીન્મૂત્રાદીન્ વિધાર્યપ્રવૃત્તીન્ સાહસાદીંશ્ચ દર્શયિત્વા વિધાર્યાવિધાર્યપ્રવૃત્તિં વ્યાયામમાહ- શરીરેત્યાદિ| દેહસ્ય વ્યાયામો દેહવ્યાયામઃ, દેહગ્રહણાન્મનોવ્યાયામં ચિન્તનાદિ નિરાકરોતિ; સઙ્ખ્યાતા સઞ્જ્ઞિતા| યા ચ ઇષ્ટા અભિપ્રેતા, એતેન ભારહરણાદ્યાઽનિષ્ટા કાર્યવશાત્ ક્રિયમાણા ચેષ્ટા નિરસ્યતે, ચઙ્ક્રમણરૂપા તુ ક્રિયા પ્રાપ્યતે| સ્થૈર્યં સ્થિરતા શરીરસ્ય, તદર્થા| માત્રયા અનપાયિપરિમાણેન; એતાવતી ચેયં શરીરચેષ્ટા માત્રાવતી યાવત્યા લાઘવાદયો વક્ષ્યમાણા ભવન્તિ, ચેષ્ટાતિયોગવક્ષ્યમાણાશ્ચ શ્રમભ્રમાદયો ન ભવન્તિ| સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “યત્તુ ચઙ્ક્રમણં નાતિદેહપીડાકરં ભવેત્| તદાયુર્બલમેધાગ્નિપ્રદમિન્દ્રિયબોધનમ્” (સુ.ચિ.અ.૨૪) ઇતિ||૩૧||
Adhikarana 10 (32-33) · Śloka 1
લાઘવં કર્મસામર્થ્યં સ્થૈર્યં દુઃખસહિષ્ણુતા | દોષક્ષયોઽગ્નિવૃદ્ધિશ્ચ વ્યાયામાદુપજાયતે||૩૨|| શ્રમઃ ક્લમઃ ક્ષયસ્તૃષ્ણા રક્તપિત્તં પ્રતામકઃ| અતિવ્યાયામતઃ કાસો જ્વરશ્છર્દિશ્ચ જાયતે||૩૩|| (સ્વેદાગમઃ શ્વાસવૃદ્ધિર્ગાત્રાણાં લાઘવં તથા| હૃદયાદ્યુપરોધશ્ચ ઇતિ વ્યાયામલક્ષણમ્||૧||)|
लाघवं कर्मसामर्थ्यं स्थैर्यं दुःखसहिष्णुता | दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते||३२|| श्रमः क्लमः क्षयस्तृष्णा रक्तपित्तं प्रतामकः| अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्छर्दिश्च जायते||३३|| (स्वेदागमः श्वासवृद्धिर्गात्राणां लाघवं तथा| हृदयाद्युपरोधश्च इति व्यायामलक्षणम्||१||)|
🔊 Audio coming soon
યથોક્તવ્યાયામગુણાનાહ- લાઘવમિત્યાદિ| દોષક્ષયોઽત્ર શ્લેષ્મક્ષયોઽભિપ્રેતઃ; યદિ વાઽગ્નિકર્તૃત્વેન ત્રિદોષક્ષયોઽપિ| ઉક્તં હિ- “શમપ્રકોપૌ દોષાણાં સર્વેષામગ્નિસંશ્રિતૌ” ઇતિ| વ્યાયામાતિપ્રવૃત્તિદોષમાહ- શ્રમ ઇત્યાદિ| ક્લમ ઇહ મન-ઇન્દ્રિયગ્લાનિઃ| ક્ષયો ધાતુક્ષયઃ| પ્રતમક એવ પ્રતામકઃ શ્વાસવિશેષઃ||૩૨-૩૩||
Adhikarana 11 (34) · Śloka 34
વ્યાયામહાસ્યભાષ્યાધ્વગ્રામ્યધર્મપ્રજાગરાન્| નોચિતાનપિ સેવેત બુદ્ધિમાનતિમાત્રયા||૩૪||
व्यायामहास्यभाष्याध्वग्राम्यधर्मप्रजागरान्| नोचितानपि सेवेत बुद्धिमानतिमात्रया||३४||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં વ્યાયામતુલ્યત્વેનાન્યાનપ્યતિમાત્રત્વેન નિષેદ્ધુમાહ- વ્યાયામેત્યાદિ| યદ્યપ્યતિવ્યાયામો નિષિદ્ધસ્તથાઽપીહ પુનરભિધીયતે અતિભાષ્યાદિષ્વપિ તદ્દોષશ્રમક્લમાદિપ્રાપ્ત્યર્થં; યદિ વા પૂર્વમનભ્યસ્તવ્યાયામાતિસેવા નિષિદ્ધા, ઇહ તુ અભ્યસ્તસ્યાપિ નિષેધઃ| યદાહ- નોચિતાનપિ; ઉચિતાનપ્યભ્યસ્તાનપીત્યર્થઃ| અપિશબ્દાદનભ્યસ્તાનાં નિતરાં નિષેધો લભ્યતે| ભાષણં ભાષ્યમ્, અધ્વશબ્દેનાધ્વગમનં, ગ્રામ્યધર્મો મૈથુનમ્||૩૪||
Adhikarana 12 (35) · Śloka 2
એતાનેવંવિધાંશ્ચાન્યાન્ યોઽતિમાત્રં નિષેવતે| ગજં સિંહ ઇવાકર્ષન્ સહસા સ વિનશ્યતિ||૩૫|| (અતિવ્યવાયભારાધ્વકર્મભિશ્ચાતિકર્શિતાઃ | ક્રોધશોકભયાયાસૈઃ ક્રાન્તા યે ચાપિ માનવાઃ||૧|| બાલવૃદ્ધપ્રવાતાશ્ચ યે ચોચ્ચૈર્બહુભાષકાઃ| તે વર્જયેયુર્વ્યાયામં ક્ષુધિતાસ્તૃષિતાશ્ચ યે||૨||)|
एतानेवंविधांश्चान्यान् योऽतिमात्रं निषेवते| गजं सिंह इवाकर्षन् सहसा स विनश्यति||३५|| (अतिव्यवायभाराध्वकर्मभिश्चातिकर्शिताः | क्रोधशोकभयायासैः क्रान्ता ये चापि मानवाः||१|| बालवृद्धप्रवाताश्च ये चोच्चैर्बहुभाषकाः| ते वर्जयेयुर्व्यायामं क्षुधितास्तृषिताश्च ये||२||)|
🔊 Audio coming soon
એવંશબ્દેન ગુરુભારહરણદર્પશિલાચાલનાદિ ગૃહ્યતે| સિંહઃ કિલ સ્વલ્પપ્રમાણઃ સ્વબલોદ્રેકાદ્ગજં કર્ષન્ પાટયન્ સ્વદેહાનુચિતવ્યાયામાત્ પશ્ચાદ્વાતક્ષોભેણ વિપદ્યતે, તેનાયં દૃષ્ટાન્તઃ સઙ્ગતાર્થઃ; યદિ વા સિંહોઽષ્ટાપદોઽભિપ્રેતઃ, સ ચ કિલ ગજં વ્યાપાદ્ય પૃષ્ઠે ક્ષિપતિ, તતસ્તત્કોથાદ્વિપદ્યતે, તેન દૃષ્ટાન્તો વ્યાખ્યેયઃ||૩૫||
Adhikarana 13 (36-37) · Śloka 37
ઉચિતાદહિતાદ્ધીમાન્ ક્રમશો વિરમેન્નરઃ| હિતં ક્રમેણ સેવેત ક્રમશ્ચાત્રોપદિશ્યતે||૩૬|| પ્રક્ષેપાપચયે તાભ્યાં ક્રમઃ પાદાંશિકો ભવેત્| એકાન્તરં તતશ્ચોર્ધ્વં દ્વ્યન્તરં ત્ર્યન્તરં તથા||૩૭||
उचितादहिताद्धीमान् क्रमशो विरमेन्नरः| हितं क्रमेण सेवेत क्रमश्चात्रोपदिश्यते||३६|| प्रक्षेपापचये ताभ्यां क्रमः पादांशिको भवेत्| एकान्तरं ततश्चोर्ध्वं द्व्यन्तरं त्र्यन्तरं तथा||३७||
🔊 Audio coming soon
હિતસ્ય સેવનમહિતસ્ય પરિત્યાગઃ કર્તવ્ય ઇતિ પૂર્વમુક્તં, તચ્ચ હિતસેવનમહિતપરિવર્જનં ચાક્રમેણ ક્રિયમાણમક્રમાચરિતવ્યાયામાદિવત્ પ્રત્યવાયકરં પરં ભવતિ, અતસ્તત્ક્રમમાહ- ઉચિતાદિત્યાદિ| ઉચિતાત્ અભ્યસ્તાત્| ક્રમશો વક્ષ્યમાણેન ક્રમેણ| હિતમ્ અનભ્યસ્તહિતમ્| કોઽસૌ ક્રમ ઇત્યાહ- ક્રમશ્ચેત્યાદિ| પ્રક્ષેપો હિતસ્ય, અપચયોઽહિતસ્ય, તાભ્યાં હિતાહિતાભ્યામ્| પાદઃ ચતુર્થો ભાગઃ, તદ્રૂપોંઽશઃ પાદાંશઃ, તેન કૃતઃ ક્રમઃ પાદાંશિકઃ; અન્યે તુ પાદસ્યાંશઃ પાદાંશ ઇતિ ષોડશં ભાગં વર્ણયન્તિ | સ ચ હિતાહિતયોર્યુગપત્પ્રક્ષેપાપચયે પાદાંશિકઃ ક્રમઃ, પ્રથમમેકાન્તરમેકાહમન્તરા કૃત્વેત્યર્થઃ; તતઃ પ્રથમહિતપાદપ્રક્ષેપાહિતપાદાપચયાભ્યાસાદૂર્ધ્વં દ્વિતીયપાદપ્રક્ષેપાપચયે દ્વ્યન્તરં દ્વ્યહમન્તરીકૃત્ય ક્રમો ભવેત્; તથા દ્વિતીયપાદાભ્યાસાદૂર્ધ્વં તૃતીયપાદપ્રક્ષેપાપચયે ત્ર્યહમન્તરીકૃત્ય ક્રમો ભવેત્; ચતુર્થપાદપ્રક્ષેપાપચયે તુ કાલનિયમો નાસ્તિ, અત ઊર્ધ્વં પ્રક્ષેપાપચયાભાવાચ્ચતુષ્પાદસમ્પૂર્ણસ્ય પથ્યસ્યાનવધિસેવ્યત્વાત્| અયં પિણ્ડાર્થઃ- અપથ્યા યવકાદયોઽભ્યસ્તાસ્તે ત્યાજ્યાઃ, રક્તશાલ્યાદયઃ પથ્યા અનભ્યસ્તાસ્તે સેવ્યાઃ; તત્ર પ્રથમદિને યવકપાદત્રયં રક્તશાલીનામેકઃ પાદઃ ; દ્વિતીયે દિવસે દ્વૌ પથ્યસ્ય પાદૌ દ્વાવપથ્યસ્ય, એવં તૃતીયે, એવં દ્વિતીયપાદાભ્યાસો દ્વ્યન્તરો ભવતિ; ચતુર્થે ત્રયઃ પાદાઃ પથ્યસ્ય એકોઽપથ્યસ્ય, એવં પઞ્ચમે ષષ્ઠે ચ, એવં તૃતીયપાદાભ્યાસસ્ત્ર્યન્તરો ભવતિ; સપ્તદિનપ્રભૃતિ તુ ચતુષ્પાદપથ્યાભ્યાસઃ| યદિ વાઽન્તરશબ્દો વ્યવધિવચનઃ, તથાશબ્દાચ્ચતુરન્તરમિતિ ચ લભ્યતે; તેનાયમર્થઃ- પ્રથમે દિવસેઽપથ્યપાદત્રયં પથ્યસ્યૈકઃ પાદઃ, દ્વિતીયે સર્વમપથ્યં, તૃતીયે દ્વૌ પથ્યસ્ય દ્વાવપથ્યસ્ય, એવં ચતુર્થે; પઞ્ચમે તુ દિને પથ્યસ્ય ભાગ એકસ્ત્રયોઽપથ્યસ્ય, એવં દ્વ્યન્તરીકૃતૌ ભવતઃ; ષષ્ઠે પથ્યભાગત્રયમપથ્યભાગ એકઃ, એવં સપ્તમેઽષ્ટમે ચ; તતો નવમે ભાગદ્વયં પથ્યસ્ય ચાપથ્યસ્ય ચ, એવં ત્રીણ્યહાન્યન્તરીકૃતાનિ ભવન્તિ; તતો દશમે સર્વં પથ્યમ્, એવમેકાદશે દ્વાદશે ત્રયોદશે ચ, ચતુર્દશે તુ પથ્યભાગત્રયમેકોઽપથ્યભાગઃ; એવં ચતુરન્તરતા તથાશબ્દસૂચિતા ભવતિ; પઞ્ચદશાહાત્ પ્રભૃતિ સમ્પૂર્ણપથ્યતૈવ||૩૬-૩૭||
Adhikarana 14 (38) · Śloka 38
ક્રમેણાપચિતા દોષાઃ ક્રમેણોપચિતા ગુણાઃ| સન્તો યાન્ત્યપુનર્ભાવમપ્રકમ્પ્યા ભવન્તિ ચ||૩૮||
क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः| सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च||३८||
🔊 Audio coming soon
એવં કૃતે કિં સ્યાદિત્યાહ- ક્રમેણેત્યાદિ| ક્રમેણેતિ ક્રમેણૈવ| દોષા ઇતિ દોષજનકાન્યભ્યસ્તાન્યપથ્યાનિ| ગુણા ઇતિ ગુણજનકાનિ પથ્યાનિ| અપુનર્ભાવં યાન્તિ દોષા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અક્રમેણ તુ સહસાઽપથ્યત્યાગે દોષા ભવન્ત્યેવ| યદુક્તમ્- “અસાત્મ્યજા હિ રોગાઃ સ્યુઃ સહસા ત્યાગશીલનાત્” (વા.સૂ.અ.૩) ઇતિ| અપ્રકમ્પ્યા અપ્રચાલ્યા ભવન્તિ ગુણા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| પથ્યમપિ હ્યનભ્યસ્તં સહસોપયુજ્યમાનમરુચ્યગ્નિવધાદીઞ્જનયતિ||૩૮||
Adhikarana 15 (39-40) · Śloka 40
સમપિત્તાનિલકફાઃ કેચિદ્ગર્ભાદિ માનવાઃ| દૃશ્યન્તે વાતલાઃ કેચિત્પિત્તલાઃ શ્લેષ્મલાસ્તથા||૩૯|| તેષામનાતુરાઃ પૂર્વે વાતલાદ્યાઃ સદાતુરાઃ| દોષાનુશયિતા હ્યેષાં દેહપ્રકૃતિરુચ્યતે||૪૦||
समपित्तानिलकफाः केचिद्गर्भादि मानवाः| दृश्यन्ते वातलाः केचित्पित्तलाः श्लेष्मलास्तथा||३९|| तेषामनातुराः पूर्वे वातलाद्याः सदातुराः| दोषानुशयिता ह्येषां देहप्रकृतिरुच्यते||४०||
🔊 Audio coming soon
ઇહ સ્વસ્થહિતં સામાન્યેનૈવ રક્તશાલ્યાદિ પ્રતિપાદિતં, સ્વસ્થશ્ચ પ્રકૃતિભેદેન નાનાપ્રકારઃ, અતસ્તેષાં હિતમપિ નાનાપ્રકારમેવ, તેન તત્પ્રતિપાદનાર્થં પ્રકૃતિભેદમેવ તાવદાહ- સમપિત્તાનિલેત્યાદિ| સમા અવૈકારિકમાનાવસ્થિતાઃ પિત્તાનિલકફા યસ્ય સ તથા| ગર્ભાદિ ગર્ભાધાનાદિ, શુક્રશોણિતજીવસમ્મૂર્ચ્છનાદીતિ યાવત્ | વાતલા વાતપ્રધાનાઃ, એવં પિત્તલાઃ શ્લેષ્મલાશ્ચ| સર્વત્ર ગર્ભાદીતિ યોજ્યમ્| અત્ર પિત્તગ્રહણમાદૌ છન્દોઽનુરોધાત્, યદિ વા પિત્તસમાનસ્ય વહ્નેર્ગૌરવપ્રદર્શનાર્થં; યદિ વા પ્રકૃત્યારમ્ભે વાતસ્યાપ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થં, વાતપ્રકૃતિર્હિ સર્વત્ર પ્રત્યવરો ભવતિ| ઇહ ચ પ્રત્યેકદોષપ્રકૃતિગ્રહણેનૈવ દ્વન્દ્વપ્રકૃતિરપિ ગ્રાહ્યઃ, સંયોગસ્ય સંયોગિનામાન્તરીયકત્વાત્, નિદાન ઇવ વાતાદિજ્વરાભિધાનેન દ્વન્દ્વજજ્વરાભિધાનં, તેન રોગભિષગ્જિતીયોક્તા દ્વન્દ્વજા અપિ તિસ્રઃ પ્રકૃતયો ગૃહીતા ભવન્તિ; અન્યે તુ દ્વિતીયકેચિદ્ગ્રહણાદ્ગ્રન્થાધિક્યેન તદ્ગ્રહણં વર્ણયન્તિ| તેષામિતિ સમવાતપિત્તશ્લેષ્મપ્રકૃત્યાદીનાં ચ મધ્યે| પૂર્વે ઇતિ સમપ્રકૃતયઃ| સદાતુરા ઇતિ સ્વસ્થવ્યવહારભાજોઽપિ સ્ફુટિતાઙ્ગત્વવિષમાગ્નિત્વાદિયુક્તા યસ્માદિત્યર્થઃ| સ્વસ્થા અપ્યેતે કસ્માદ્રોગિણ ઇત્યાહ- દોષાનુશયિતેત્યાદિ| દોષાનુશયિતા ઉલ્બણવાતાદિભાવિતાઽવ્યભિચારિણીતિ યાવત્| દેહપ્રકૃતિઃ દેહસ્વાસ્થ્યમિતિ યાવત્| એતેનૈતેષાં વાતલાદીનાં મુખ્યં સ્વાસ્થ્યં નાસ્તિ, કિં તર્હિ ઉપચારસ્વસ્થા એત ઇતિ દર્શયતિ| નનુ, ગર્ભાદીત્યનેન શુક્રશોણિતજીવાનાં સંસર્ગે યથાભૂતા વાતાદયઃ સમા વિકૃતા વા તથાભૂતૈવ પ્રકૃતિર્ભવતિ, સા ચ પ્રકૃતિર્યાવજ્જીવમનુવર્તતે રિષ્ટં વિના, યદુક્તં સુશ્રુતે- “પ્રકોપો વાઽન્યભાવો વા ક્ષયો વા નોપજાયતે| પ્રકૃતીનાં સ્વભાવેન, જાયતે તુ ગતાયુષિ” (સુ.શા. અ. ૪) ઇતિ; તત્ર યદા સમપ્રકૃતેર્વાતપ્રકૃતેર્વાઽઽક્ષેપકાદિર્વાતવિકારો ભવતિ, તદા વાતસ્ય પ્રકૃતિભૂતસ્યાધિક્યં ભવત્યેવ; યદા ચ વાતપ્રકૃતેઃ પિત્તવિકારો ભવતિ, તદા વાતપ્રકૃતેરન્યથાભાવઃ પિત્તપ્રકૃતિત્વં ભવતિ; યદા તુ સમપ્રકૃતેરન્યતરદોષક્ષયો ભવતિ પ્રાકૃતસ્વકર્મહાનિલક્ષણસ્તદાઽસૌ પ્રકૃતિક્ષયો ભવતિ; યદુક્તં દોષક્ષયલક્ષણે- “કર્મણઃ પ્રાકૃતાદ્ધાનિર્વૃદ્ધિર્વાઽપિ વિરોધિનામ્” (સૂ. અ.૧૮) ઇતિ| અત્રોચ્યતે- પ્રકૃતિસમાનરોગોત્પત્તૌ ન પ્રકૃતિભૂતસ્ય વૃદ્ધિઃ, કિં તર્હિ હેત્વન્તરજનિતસ્ય વાતાદેસ્તત્ર વિકારકારિત્વં , પ્રકૃતિભૂતસ્તુ દોષસ્તત્રોપદર્શકો ભવતિ, યદુક્તં- “કાલદૂષ્યપ્રકૃતિભિર્દોષસ્તુલ્યો હિ સન્તતમ્| નિષ્પ્રત્યનીકઃ કુરુતે તસ્માજ્જ્ઞેયઃ સુદુઃસહઃ” (ચિ. અ.૩) ઇતિ; વાતપ્રકૃતેસ્તુ પિત્તવિકારોત્પત્તૌ વાતઃ પ્રકૃતિભૂતસ્તથૈવ કરચરણસ્ફુટનાદિકં કુર્વન્નાસ્તે, ન તસ્યાગન્તુના પિત્તવિકારેણ કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે; વાતાદીનાં તુ સ્વમાનાત્ ક્ષયઃ પ્રાકૃતકર્મહાનિલક્ષણો ન શુક્રશોણિતસંસર્ગકાલજસ્ય પ્રકૃતિભૂતસ્ય દોષસ્ય બીજભૂતસ્ય ક્ષયમાવહતીતિ ન પ્રકૃતિભૂતદોષક્ષયઃ; યદિ વા, પ્રકૃતેઃ પ્રકોપાન્યથાભાવક્ષયા ન ભવન્તીતિ પ્રકૃતિત્વેનેતિ બ્રૂમઃ; તેન સમપ્રકૃતિર્વાતપ્રકૃતિર્ન ભવતિ, વાતપ્રકૃતિઃ પિત્તપ્રકૃતિર્ન ભવતિ સમપ્રકૃતિર્વા; વિકારાવસ્થા તુ હીનાધિકવાતત્વાદિલક્ષણા ભવતીત્યર્થઃ| નચ વાચ્યં- પ્રકૃતિભૂતાનાં વાતાદીનાં દૂષણાત્મકાનાં કથં ન શરીરબાધકત્વં, સહજાતત્વેન તથાવિધવિનાશકવિકારાકર્તૃત્વાત્; યદુક્તં સુશ્રુતે- “વિષજાતો યથા કીટો વિષેણ ન વિપદ્યતે| તદ્વત્પ્રકૃતિભિર્દેહસ્તજ્જાતત્વાન્ન બાધ્યતે” (સુ.શા. અ.૪) ઇતિ; ન બાધ્યતે નાતિબાધ્યત ઇતિ બોદ્ધવ્યં, વાતાદિપ્રકૃતેર્નિત્યવાતાદિવિકારગૃહીતત્વાત્| તદુક્તમિહ “વાતલાદ્યાઃ સદાતુરાઃ” ઇતિ| ઉક્તં ચાશ્વવૈદ્યકે- “સર્વાન્ પ્રાણભૃતો હન્તિ નૂનં કાયગતં વિષમ્| અસ્મિંશ્ચાપિ સમુત્પન્ના દૃશ્યન્તે કૃમયો યથા|| તથા ચ વિષમો દોષઃ પ્રકૃતિં નાતિબાધતે” ઇતિ| નચ વાતાદયો વૃદ્ધાઃ શુક્રશોણિતસંસર્ગે યથા દુષ્ટત્વાદ્વાતવિકારવન્તં ગર્ભં કુર્વન્તિ તથા ગર્ભજનકત્વમેવ શુક્રશોણિતયોઃ કસ્માન્ન નિઘ્નન્તીતિ વાચ્યં, વાતાદિપ્રકોપાણામેવ હીનમધ્યોત્તમાનાં નાનાશક્તિત્વાત્; પ્રબલા વાતાદયો વિનાશયન્તિ, હીનાસ્તુ વિકૃતિમાત્રં જનયન્તિ||૩૯-૪૦||
Adhikarana 16 (41) · Śloka 41
વિપરીતગુણસ્તેષાં સ્વસ્થવૃત્તેર્વિધિર્હિતઃ| સમસર્વરસં સાત્મ્યં સમધાતોઃ પ્રશસ્યતે||૪૧||
विपरीतगुणस्तेषां स्वस्थवृत्तेर्विधिर्हितः| समसर्वरसं सात्म्यं समधातोः प्रशस्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
તેષામિતિ સદાતુરાણાં વાતલાદીનામ્| વિપરીતગુણો વાતાદિગતરૌક્ષ્યાદિવિપરીતસ્નેહાદિગુણ ઇત્યર્થઃ| સમાઃ સર્વે રસા યત્ર તત્તથા; સમત્વં ચેહાનુરૂપત્વમભિપ્રેતં, નતુ તુલ્યમાનત્વં; ન હિ સ્વસ્થભોજને યાવાન્મધુર ઉપયુજ્યતે, તાવન્માનાઃ કટ્વાદયોઽપીતિ; યદિ વા સમશબ્દોઽવિરુદ્ધવચનઃ, તેનોપોદિકામત્સ્યાદિપ્રતિપાદનીયવિરુદ્ધરસવર્જિતં સર્વરસમિત્યર્થઃ| એવં ચ પ્રકૃત્યપેક્ષઃ સમધાતું પ્રતિ સર્વરસોપયોગઃ ઋતુવિહિતેન તસ્માત્તુષારસમયે સ્નિગ્ધામ્લલવણાન્ રસાન્ (સૂ. અ.૬) ઇત્યાદિના વિશેષવિધાનેન યુક્તઃ સન્ સર્વરસમેવામ્લલવણરસોત્કટં ભોજનં હેમન્તે ફલતિ; વાતપ્રકૃતેસ્તુ કટુતિક્તકષાયવર્જિતં પ્રભૂતમધુરામ્લલવણભોજનં હેમન્તે ભવતિ; એવમન્યત્રાપિ દેહપ્રકૃત્યૃતુસ્વભાવપર્યાલોચનયાઽનુગુણં તર્કણીયમ્| યદુક્તં વાગ્ભટેન- “નિત્યં સર્વરસાભ્યાસઃ સ્વસ્વાધિક્યમૃતાવૃતૌ” (વા.સૂ.અ.૩) ઇતિ||૪૧||
Adhikarana 17 (42-43) · Śloka 43
દ્વે અધઃ સપ્ત શિરસિ ખાનિ સ્વેદમુખાનિ ચ| મલાયનાનિ બાધ્યન્તે દુષ્ટૈર્માત્રાધિકૈર્મલૈઃ||૪૨|| મલવૃદ્ધિં ગુરુતયા લાઘવાન્મલસઙ્ક્ષયમ્| મલાયનાનાં બુધ્યેત સઙ્ગોત્સર્ગાદતીવ ચ||૪૩||
द्वे अधः सप्त शिरसि खानि स्वेदमुखानि च| मलायनानि बाध्यन्ते दुष्टैर्मात्राधिकैर्मलैः||४२|| मलवृद्धिं गुरुतया लाघवान्मलसङ्क्षयम्| मलायनानां बुध्येत सङ्गोत्सर्गादतीव च||४३||
🔊 Audio coming soon
સ્વાસ્થ્યોત્પત્તિકારણમભિધાય સ્વાસ્થ્યપ્રતિબન્ધકદોષસઞ્ચયનિર્હરણમભિધાતું દોષસઞ્ચયસ્ય લક્ષણાન્યેવ તાવદ્વક્તુમાહ- દ્વે અધ ઇત્યાદિ| દ્વે ગુદલિઙ્ગે| ખાનિ છિદ્રાણિ | સપ્ત શિરસીતિ દ્વે શ્રોત્રે, દ્વૌ નાસાપુટૌ, દ્વે અક્ષિણી, મુખં ચ; સ્વેદમુખાનીતિ લોમકૂપાનિ; એતાનિ સર્વાણિ મલસ્યાયનાનિ| દુષ્ટૈરિતિ ગોબલીવર્દન્યાયેન ક્ષીણૈઃ, માત્રાધિકૈરિતિ વૃદ્ધૈઃ; યેનોત્તરત્ર ક્ષયવૃદ્ધ્યોરપિ લક્ષણં વદતિ| મલવૃદ્ધિં ગુરુતયા મલાયનગુરુતયેત્યર્થઃ, લાઘવાન્મલાયનાનાં સઙ્ક્ષયં મલસ્ય સ્વમાનાદપિ ક્ષયમિત્યર્થઃ; યદિ વા દુષ્ટૈરિતિ માત્રાધિકૈરિત્યસ્ય વિશેષણમ્, એવં સતિ લાઘવાન્મલસઙ્ક્ષયમિતિ પ્રકૃતિસ્થાલ્લાઘવાન્મલક્ષયમિત્યધિકસ્ય મલસ્ય ક્ષયં પ્રકૃતિસ્થત્વમિત્યર્થો વ્યાખ્યેયઃ| સઙ્ગોત્સર્ગાદતીવ ચેતિ અતીવસઙ્ગાદપ્રવૃત્તેર્મલક્ષયમ્, અતીવોત્સર્ગાન્મલવૃદ્ધિં જાનીયાદિત્યર્થઃ||૪૨-૪૩||
Adhikarana 18 (44) · Śloka 44
તાન્ દોષલિઙ્ગૈરાદિશ્ય વ્યાધીન્ સાધ્યાનુપાચરેત્| વ્યાધિહેતુપ્રતિદ્વન્દ્વૈર્માત્રાકાલૌ વિચારયન્||૪૪||
तान् दोषलिङ्गैरादिश्य व्याधीन् साध्यानुपाचरेत्| व्याधिहेतुप्रतिद्वन्द्वैर्मात्राकालौ विचारयन्||४४||
🔊 Audio coming soon
તાનિતિ મલવૃદ્ધિક્ષયાત્મકાન્ મલવૃદ્ધિક્ષયજનિતાનિતિ યાવત્, દોષાણાં વાતાદીનાં, લિઙ્ગૈઃ ક્ષયવૃદ્ધિસમ્બન્ધૈઃ, આદિશ્ય બુદ્ધ્વા, યે સાધ્યાસ્તાનુપાચરેત્| વ્યાધિપ્રતિદ્વન્દ્વૈઃ વ્યાધિપ્રત્યનીકૈઃ, હેતુપ્રતિદ્વન્દ્વૈઃ હેતુપ્રત્યનીકૈઃ; પ્રતિદ્વન્દ્વશબ્દેન ચ વિપરીતાર્થકારિણામપિ ગ્રહણમ્| માત્રાકાલગ્રહણં ચ પ્રાધાન્યાત્; તેન, દોષભેષજાદીનામપિ ગ્રહણં બોદ્ધવ્યં; યદિ વા કાલગ્રહણ એવ દોષાદીનામવરોધો વ્યાખ્યેયઃ||૪૪||
Adhikarana 19 (45-50) · Śloka 50
વિષમસ્વસ્થવૃત્તાનામેતે રોગાસ્તથાઽપરે| જાયન્તેઽનાતુરસ્તસ્માત્ સ્વસ્થવૃત્તપરો ભવેત્||૪૫|| માધવપ્રથમે માસિ નભસ્યપ્રથમે પુનઃ| સહસ્યપ્રથમે ચૈવ હારયેદ્દોષસઞ્ચયમ્||૪૬|| સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરાણામૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ નિત્યશઃ| બસ્તિકર્મ તતઃ કુર્યાન્નસ્યકર્મ ચ બુદ્ધિમાન્||૪૭|| યથાક્રમં યથાયોગ્યમત ઊર્ધ્વં પ્રયોજયેત્| રસાયનાનિ સિદ્ધાનિ વૃષ્યયોગાંશ્ચ કાલવિત્||૪૮|| રોગાસ્તથા ન જાયન્તે પ્રકૃતિસ્થેષુ ધાતુષુ| ધાતવશ્ચાભિવર્ધન્તે જરા માન્દ્યમુપૈતિ ચ||૪૯|| વિધિરેષ વિકારાણામનુત્પત્તૌ નિદર્શિતઃ| નિજાનામિતરેષાં તુ પૃથગેવોપદેક્ષ્યતે||૫૦||
विषमस्वस्थवृत्तानामेते रोगास्तथाऽपरे| जायन्तेऽनातुरस्तस्मात् स्वस्थवृत्तपरो भवेत्||४५|| माधवप्रथमे मासि नभस्यप्रथमे पुनः| सहस्यप्रथमे चैव हारयेद्दोषसञ्चयम्||४६|| स्निग्धस्विन्नशरीराणामूर्ध्वं चाधश्च नित्यशः| बस्तिकर्म ततः कुर्यान्नस्यकर्म च बुद्धिमान्||४७|| यथाक्रमं यथायोग्यमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्| रसायनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्||४८|| रोगास्तथा न जायन्ते प्रकृतिस्थेषु धातुषु| धातवश्चाभिवर्धन्ते जरा मान्द्यमुपैति च||४९|| विधिरेष विकाराणामनुत्पत्तौ निदर्शितः| निजानामितरेषां तु पृथगेवोपदेक्ष्यते||५०||
🔊 Audio coming soon
વિષમેત્યાદિ| અનાતુરશબ્દેનાતુર્યાત્ પ્રાગેવાનાગતાબાધેન સ્વસ્થપરેણ ભવિતવ્યમિતિ શિક્ષયતિ| માધવો વૈશાખસ્તસ્ય પ્રથમશ્ચૈત્રઃ, એવં નભસ્યસ્ય ભાદ્રસ્ય પ્રથમઃ શ્રાવણઃ, તથા સહસ્યસ્ય પૌષસ્ય પ્રથમો માર્ગશીર્ષઃ; એતે ચ માસાશ્ચૈત્રશ્રાવણમાર્ગશીર્ષા રોગભિષગ્જિતીયે વિમાને (વિ.અ.૮) શોધનાર્થં વક્ષ્યમાણપ્રાવૃડાદ્યૃતુક્રમેણ વસન્તપ્રાવૃટ્શરદન્તર્ગતા ભવન્તિ| દૃઢબલસંસ્કારેઽપિ પઠ્યતે- “પ્રાવૃટ્ શુક્રનભૌ જ્ઞેયૌ શરદૂર્જસહૌ પુનઃ| તપસ્યશ્ચ મધુશ્ચૈવ વસન્તઃ શોધનં પ્રતિ” (સિ.અ.૬) ઇતિ, સુશ્રુતેઽપિ ઋતુચર્યાધ્યાયે દોષોપચયપ્રકોપોપશમનનિમિત્તમીદૃશ એવ ઋતુક્રમઃ પઠિતઃ| તેન, શોધનમભિધીયમાનં શોધનાર્થોક્તર્તુક્રમેણૈવ વ્યાખ્યેયમ્| વસન્તાદીનામન્તમાસેષુ તુ વમનાદ્યભિધાનં સમ્પૂર્ણપ્રકોપે ભૂતે નિર્હરણોપદેશાર્થં; પ્રથમેષુ હિ માસેષુ ફાલ્ગુનાષાઢકાર્તિકેષુ પ્રકોપઃ પ્રકર્ષપ્રાપ્તો ન ભવતિ, ચિતસ્ય હ્યસમ્યક્પ્રકુપિતસ્યાવિલીનસ્ય સમ્યઙ્નિર્હરણં ન ભવતીતિ| અત એવ કપિલબલેઽપિ પઠ્યતે- “મધૌ સહે નભસિ ચ માસિ દોષાન્ પ્રવાહયેત્| વમનૈશ્ચ વિરેકૈશ્ચ નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ” ઇતિ| હરિચન્દ્રેણ તુ, સહશબ્દોઽયમકારાન્તો માર્ગશીર્ષવચનસ્તસ્ય સહસ્ય પ્રથમે કાર્તિકે ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્| તન્મતાનુસારિણા વાગ્ભટેન ચોક્તં- “શ્રાવણે કાર્તિકે ચૈત્રે માસિ સાધારણે ક્રમાત્| ગ્રીષ્મવર્ષાહિમચિતાન્ વાય્વાદીનાશુ નિર્હરેત્” (વા.સૂ.અ.૩) ઇતિ| “કાર્તિકે શ્રાવણે ચૈત્રે માસિ સાધારણે ક્રમાત્| વર્ષાદિસઞ્ચિતાન્ દોષાન્ ત્રિમાસાન્તરિતાન્ હરેત્”- ઇત્યસ્ય તુ શ્લોકસ્ય કેનાપિ પઠિતસ્યાવિરુદ્ધાન્વેષણે બુદ્ધિમતાં ન વ્યાપારઃ| ઊર્ધ્વં ચેતિ વમનેન, અધ ઇતિ વિરેકેણ, બસ્તિકર્મશબ્દેનાસ્થાપનાનુવાસને; એતચ્ચ સર્વં વમનાદિ યથાયોગ્યતયા, ન યથાસઙ્ખ્યેન; તેન વમનં મધૌ પ્રધાનં, સહસ્યપ્રથમે વિરેકઃ, નભસ્યપ્રથમે બસ્તિરિતિ ભવતિ| યથાક્રમં યથાનુપૂર્વં, યથાયોગ્યં યદ્યસ્ય યુજ્યતે; એતચ્ચ પૂર્વેણ વમનાદિના, ઉત્તરેણ ચ રસાયનાદિ પ્રયોજયેદિત્યનેન યોજ્યમ્| સિદ્ધાનીતિ દૃષ્ટફલાનિ| રોગાસ્તથા ન જાયન્ત ઇતિ વમનાદીનાચરતઃ; ધાતવશ્ચાભિવર્ધન્ત ઇતિ રસાયનવૃષ્યયોગાનુપયોજયત ઇતિ યોજનીયમ્| નિજાનામિતિ છેદઃ| ઇતરેષામિત્યાગન્તૂનામ્| આગન્તવશ્ચેહ ભૂતવિષવાતાદિજન્યાસ્તથા માનસાશ્ચાભિપ્રેતાઃ; યેનૈતદ્દ્વિતયમપ્યભિધાયાઽઽગન્તૂનામનુત્પત્તાવિત્યાદ્યુપસંહારમાગન્તુકત્વેનૈવ કરિષ્યતિ||૪૫-૫૦||
Adhikarana 20 (51-52) · Śloka 52
યે ભૂતવિષવાય્વગ્નિસમ્પ્રહારાદિસમ્ભવાઃ| નૃણામાગન્તવો રોગાઃ પ્રજ્ઞા તેષ્વપરાધ્યતિ||૫૧|| ઈર્ષ્યાશોકભયક્રોધમાનદ્વેષાદયશ્ચ યે| મનોવિકારાસ્તેઽપ્યુક્તાઃ સર્વે પ્રજ્ઞાપરાધજાઃ||૫૨||
ये भूतविषवाय्वग्निसम्प्रहारादिसम्भवाः| नृणामागन्तवो रोगाः प्रज्ञा तेष्वपराध्यति||५१|| ईर्ष्याशोकभयक्रोधमानद्वेषादयश्च ये| मनोविकारास्तेऽप्युक्ताः सर्वे प्रज्ञापराधजाः||५२||
🔊 Audio coming soon
યે ભૂતેત્યાદિ| ભૂતાઃ પિશાચાદયઃ, આદિગ્રહણાત્ પાતબન્ધનાદીનાં ગ્રહણમ્| પ્રજ્ઞા બુદ્ધિસ્તદપરાધોઽજ્ઞાનદુર્જ્ઞાને, એતન્મૂલાશ્ચૈતે ભૂતાભિષઙ્ગાદય ઈર્ષ્યાદયશ્ચ| યદ્યપિ ચ નિજા અપિ પ્રજ્ઞાપરાધમૂલા એવ; યદુક્તં- “પ્રજ્ઞાપરાધાદ્ધ્યહિતાનર્થાન્ પઞ્ચ નિષેવતે” (સૂ.અ.૨૮) ઇતિ, તથાઽપિ તે પ્રાધાન્યાત્ પ્રજ્ઞાપરાધજનિતબાહ્યવાતાદિરૂક્ષભોજનાદિજન્યત્વેન તથાઽન્તરા વાતાદિજન્યત્વેન પૃથક્ત્વેનોચ્યન્તે ||૫૧-૫૨||
Adhikarana 21 (53-54) · Śloka 54
ત્યાગઃ પ્રજ્ઞાપરાધાનામિન્દ્રિયોપશમઃ સ્મૃતિઃ| દેશકાલાત્મવિજ્ઞાનં સદ્વૃત્તસ્યાનુવર્તનમ્||૫૩|| આગન્તૂનામનુત્પત્તાવેષ માર્ગો નિદર્શિતઃ| પ્રાજ્ઞઃ પ્રાગેવ તત્ કુર્યાદ્ધિતં વિદ્યાદ્યદાત્મનઃ||૫૪||
त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः| देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्||५३|| आगन्तूनामनुत्पत्तावेष मार्गो निदर्शितः| प्राज्ञः प्रागेव तत् कुर्याद्धितं विद्याद्यदात्मनः||५४||
🔊 Audio coming soon
આગન્તુમાનસપરિહારે હેતુમાહ- ત્યાગ ઇત્યાદિ| ઇન્દ્રિયોપશમઃ ઇન્દ્રિયાણાં સ્વવિષયેઽલમ્પટત્વં, સ્મૃતિઃ પુત્રાદીનાં વિનશ્વરત્વસ્વભાવાદ્યનુસ્મરણં; યદુક્તમ્- “સ્મૃત્વા સ્વભાવં ભાવાનાં સ્મરન્ દુઃખાદ્વિમુચ્યતે” (શા.અ.૧); એતચ્ચ દ્વયં માનસરોગપ્રતિઘાતકમ્| દેશજ્ઞાનાચ્છૂન્યગૃહાટવ્યુપસર્ગગૃહીતદેશવર્જનાદિ ભવતિ, કાલજ્ઞાનાત્ પૌર્ણમાસ્યાદિવક્ષ્યમાણભૂતાદ્યભિઘાતકાલાદિવર્જનમ્ , આત્મજ્ઞાનાત્ સ્વશક્તિપર્યાલોચનયા પ્રચરતો બલવદગ્નિઘાતાદિપરિવર્જનાદિ વ્યાખ્યેયમ્| સદ્વૃત્તમિન્દ્રિયોપક્રમણીયે વક્ષ્યમાણમ્| પ્રાગેવેતિ અનુત્પન્નેષ્વેવ રોગેષુ||૫૩-૫૪||
Adhikarana 22 (55) · Śloka 55
આપ્તોપદેશપ્રજ્ઞાનં પ્રતિપત્તિશ્ચ કારણમ્| વિકારાણામનુત્પત્તાવુત્પન્નાનાં ચ શાન્તયે||૫૫||
आप्तोपदेशप्रज्ञानं प्रतिपत्तिश्च कारणम्| विकाराणामनुत्पत्तावुत्पन्नानां च शान्तये||५५||
🔊 Audio coming soon
અથ કિં હિતમિત્યાહ- આપ્તોપદેશ ઇત્યાદિ| આપ્તા જ્ઞાનવન્તો રાગદ્વેષરહિતાઃ પુરુષાઃ, યદ્વક્ષ્યતિ- “રજસ્તમોભ્યાં નિર્મુક્તાઃ” (સૂ.અ.૧૧) ઇત્યાદિ; પ્રતિપત્તિરુપદિષ્ટાર્થસ્ય સમ્યગવબોધઃ; એતદ્દ્વયં કારણં વિકારાણામનુત્પત્તૌ હેતુવર્જનેન, ઉત્પન્નાનાં ચ શાન્તયે કારણં તચ્ચિકિત્સાનુષ્ઠાનેનેત્યર્થઃ||૫૫||
Adhikarana 23 (56-59) · Śloka 59
પાપવૃત્તવચઃસત્ત્વાઃ સૂચકાઃ કલહપ્રિયાઃ| મર્મોપહાસિનો લુબ્ધાઃ પરવૃદ્ધિદ્વિષઃ શઠાઃ||૫૬|| પરાપવાદરતયશ્ચપલા રિપુસેવિનઃ| નિર્ઘૃણાસ્ત્યક્તધર્માણઃ પરિવર્જ્યા નરાધમાઃ||૫૭|| બુદ્ધિવિદ્યાવયઃશીલધૈર્યસ્મૃતિસમાધિભિઃ| વૃદ્ધોપસેવિનો વૃદ્ધાઃ સ્વભાવજ્ઞા ગતવ્યથાઃ||૫૮|| સુમુખાઃ સર્વભૂતાનાં પ્રશાન્તાઃ શંસિતવ્રતાઃ| સેવ્યાઃ સન્માર્ગવક્તારઃ પુણ્યશ્રવણદર્શનાઃ||૫૯||
पापवृत्तवचःसत्त्वाः सूचकाः कलहप्रियाः| मर्मोपहासिनो लुब्धाः परवृद्धिद्विषः शठाः||५६|| परापवादरतयश्चपला रिपुसेविनः| निर्घृणास्त्यक्तधर्माणः परिवर्ज्या नराधमाः||५७|| बुद्धिविद्यावयःशीलधैर्यस्मृतिसमाधिभिः| वृद्धोपसेविनो वृद्धाः स्वभावज्ञा गतव्यथाः||५८|| सुमुखाः सर्वभूतानां प्रशान्ताः शंसितव्रताः| सेव्याः सन्मार्गवक्तारः पुण्यश्रवणदर्शनाः||५९||
🔊 Audio coming soon
આપ્તોપદેશગ્રહણાર્થમનાપ્તાન્ વર્જ્યાન્ પાપવૃત્તેત્યાદિના, સેવ્યાંશ્ચાપ્તાન્ બુદ્ધીત્યાદિના દર્શયતિ| વૃત્તં ચેષ્ટિતં શરીરવ્યાપારઃ, સત્ત્વં મનઃ; એષાં પાપત્વં પાપહેતુત્વાત્| શઠાઃ ક્રૂરાઃ| નિર્ઘૃણા નિષ્કૃપાઃ| બુદ્ધ્યાદિભિર્વૃદ્ધાઃ પ્રભૂતપ્રશસ્તબુદ્ધ્યાદિયુક્તા ઇત્યર્થઃ| ગતવ્યથા ગતશોકાદય ઇત્યર્થઃ| સુમુખાઃ પ્રસન્નમુખાઃ| શંસિતવ્રતાઃ કથિતવ્રતાઃ ||૫૬-૫૯||
Adhikarana 24 (60) · Śloka 60
આહારાચારચેષ્ટાસુ સુખાર્થી પ્રેત્ય ચેહ ચ| પરં પ્રયત્નમાતિષ્ઠેદ્બુદ્ધિમાન્ હિતસેવને||૬૦||
आहाराचारचेष्टासु सुखार्थी प्रेत्य चेह च| परं प्रयत्नमातिष्ठेद्बुद्धिमान् हितसेवने||६०||
🔊 Audio coming soon
આહારાચારચેષ્ટાસ્વિતિ નિર્ધારણે સપ્તમી, તેનાહારાચારચેષ્ટાનાં મધ્યે યદ્ધિતં તસ્ય સેવને પ્રયત્નમાતિષ્ઠેદિતિ ફલતિ; આચારઃ શાસ્ત્રવિહિતમનુષ્ઠાનમ્||૬૦||
Adhikarana 25 (61-62) · Śloka 62
ન નક્તં દધિ ભુઞ્જીત ન ચાપ્યઘૃતશર્કરમ્| નામુદ્ગયૂષં નાક્ષૌદ્રં નોષ્ણં નામલકૈર્વિના ||૬૧|| જ્વરાસૃક્પિત્તવીસર્પકુષ્ઠપાણ્ડ્વામયભ્રમાન્| પ્રાપ્નુયાત્કામલાં ચોગ્રાં વિધિં હિત્વા દધિપ્રિયઃ||૬૨||
न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम्| नामुद्गयूषं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना ||६१|| ज्वरासृक्पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयभ्रमान्| प्राप्नुयात्कामलां चोग्रां विधिं हित्वा दधिप्रियः||६२||
🔊 Audio coming soon
દધ્નોઽનેકપ્રકારનિષિદ્ધત્વાદ્દિઙ્માત્રોદાહરણાર્થં દધિભોજનવિધિમાહ- ન નક્તમિત્યાદિ| અત્ર ન નક્તમિત્યત્ર નોષ્ણમિત્યત્ર ચ નકારઃ ક્રિયયા સમ્બધ્યતે, તેન નિશિ ઉષ્ણં દધિ સર્વથૈવ ન સેવ્યમ્| અઘૃતશર્કરમિત્યાદૌ ચ નિષેધો નઞા સમ્બધ્યતે, તેનોભયપ્રતિષેધાત્ સશર્કરં ભુઞ્જીતેત્યાદિ વાક્યાર્થો ભવતિ| તેન ઘૃતાદીનાં મધ્યેઽન્યતમસમ્બન્ધેનાપિ દધ્યુપયોજ્યં ભવતિ| ન નક્તમિત્યાદિવદિહાપિ નકારસ્ય ક્રિયાસમ્બન્ધે મુદ્ગસૂપસહિતસ્યાપ્યઘૃતશર્કરત્વમસ્ત્યેવ દધ્ન ઇત્યનુપાદેયત્વં સ્યાત્| જતૂકર્ણે- નાપિ ઘૃતાદીનાં મિલિતાનામયોગાદ્દધ્યસેવ્યમુક્તમ્| યદુક્તં- “નાશ્નીયાદ્દધિ નક્તમુષ્ણં વા ન ઘૃતમધુશર્કરામુદ્ગામલકૈર્વિના વા” ઇતિ||૬૧-૬૨||
Adhikarana 26 (63-66) · Śloka 66
તત્ર શ્લોકાઃ- વેગા વેગસમુત્થાશ્ચ રોગાસ્તેષાં ચ ભેષજમ્| યેષાં વેગા વિધાર્યાશ્ચ યદર્થં યદ્ધિતાહિતમ્||૬૩|| ઉચિતે ચાહિતે વર્જ્યે સેવ્યે ચાનુચિતે ક્રમઃ| યથાપ્રકૃતિ ચાહારો મલાયનગદૌષધમ્||૬૪|| ભવિષ્યતામનુત્પત્તૌ રોગાણામૌષધં ચ યત્| વર્જ્યાઃ સેવ્યાશ્ચ પુરુષા ધીમતાઽઽત્મસુખાર્થિના||૬૫|| વિધિના દધિ સેવ્યં ચ યેન યસ્માત્તદત્રિજઃ| નવેગાન્ધારણેઽધ્યાયે સર્વમેવાવદન્મુનિઃ||૬૬||
तत्र श्लोकाः- वेगा वेगसमुत्थाश्च रोगास्तेषां च भेषजम्| येषां वेगा विधार्याश्च यदर्थं यद्धिताहितम्||६३|| उचिते चाहिते वर्ज्ये सेव्ये चानुचिते क्रमः| यथाप्रकृति चाहारो मलायनगदौषधम्||६४|| भविष्यतामनुत्पत्तौ रोगाणामौषधं च यत्| वर्ज्याः सेव्याश्च पुरुषा धीमताऽऽत्मसुखार्थिना||६५|| विधिना दधि सेव्यं च येन यस्मात्तदत्रिजः| नवेगान्धारणेऽध्याये सर्वमेवावदन्मुनिः||६६||
🔊 Audio coming soon
અધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહે હિતાહિતમિતિ સેવ્યાસેવ્યં વ્યાયામહાસ્યાદિ| ભવિષ્યતામનુત્પત્તૌ ભેષજમિતિ માધવપ્રથમે માસીત્યાદિનોત્પન્નાનાં ચ શાન્તય ઇત્યન્તેન||૬૩-૬૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને નવેગાન્ધારણીયો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने नवेगान्धारणीयो नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયુર્વેદદીપિકાખ્યાયાં દ્વિતીયે સ્વસ્થચતુષ્કે નવેગાન્ધારણીયો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||