7. navēgāndhāraṇīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો નવેગાન્ધારણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ન વેગાન્ ધારયેદ્ધીમાઞ્જાતાન્ મૂત્રપુરીષયોઃ| ન રેતસો ન વાતસ્ય ન છર્દ્યાઃ ક્ષવથોર્ન ચ||૩|| નોદ્ગારસ્ય ન જૃમ્ભાયા ન વેગાન્ ક્ષુત્પિપાસયોઃ| ન બાષ્પસ્ય ન નિદ્રાયા નિઃશ્વાસસ્ય શ્રમેણ ચ||૪||

Adhikarana 3 (5-25) · Śloka 25

એતાન્ ધારયતો જાતાન્ વેગાન્ રોગા ભવન્તિ યે| પૃથક્પૃથક્ચિકિત્સાર્થં તાન્મે નિગદતઃ શૃણુ||૫|| બસ્તિમેહનયોઃ શૂલં મૂત્રકૃચ્છ્રં શિરોરુજા | વિનામો વઙ્ક્ષણાનાહઃ સ્યાલ્લિઙ્ગં મૂત્રનિગ્રહે||૬|| સ્વેદાવગાહનાભ્યઙ્ગાન્ સર્પિષશ્ચાવપીડકમ્ | મૂત્રે પ્રતિહતે કુર્યાત્ત્રિવિધં બસ્તિકર્મ ચ||૭|| પક્વાશયશિરઃશૂલં વાતવર્ચોઽપ્રવર્તનમ્ | પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનાધ્માનં પુરીષે સ્યાદ્વિધારિતે||૮|| સ્વેદાભ્યઙ્ગાવગાહાશ્ચ વર્તયો બસ્તિકર્મ ચ| હિતં પ્રતિહતે વર્ચસ્યન્નપાનં પ્રમાથિ ચ||૯|| મેઢ્રે વૃષણયોઃ શૂલમઙ્ગમર્દો હૃદિ વ્યથા| ભવેત્ પ્રતિહતે શુક્રે વિબદ્ધં મૂત્રમેવ ચ||૧૦|| તત્રાભ્યઙ્ગોઽવગાહશ્ચ મદિરા ચરણાયુધાઃ| શાલિઃ પયો નિરૂહશ્ચ શસ્તં મૈથુનમેવ ચ||૧૧|| સઙ્ગો વિણ્મૂત્રવાતાનામાધ્માનં વેદના ક્લમઃ| જઠરે વાતજાશ્ચાન્યે રોગાઃ સ્યુર્વાતનિગ્રહાત્||૧૨|| સ્નેહસ્વેદવિધિસ્તત્ર વર્તયો ભોજનાનિ ચ| પાનાનિ બસ્તયશ્ચૈવ શસ્તં વાતાનુલોમનમ્||૧૩|| કણ્ડૂકોઠારુચિવ્યઙ્ગશોથપાણ્ડ્વામયજ્વરાઃ| કુષ્ઠહૃલ્લાસવીસર્પાશ્છર્દિનિગ્રહજા ગદાઃ||૧૪|| ભુક્ત્વા પ્રચ્છર્દનં ધૂમો લઙ્ઘનં રક્તમોક્ષણમ્| રૂક્ષાન્નપાનં વ્યાયામો વિરેકશ્ચાત્ર શસ્યતે||૧૫|| મન્યાસ્તમ્ભઃ શિરઃશૂલમર્દિતાર્ધાવભેદકૌ| ઇન્દ્રિયાણાં ચ દૌર્બલ્યં ક્ષવથોઃ સ્યાદ્વિધારણાત્||૧૬|| તત્રોર્ધ્વજત્રુકેઽભ્યઙ્ગઃ સ્વેદો ધૂમઃ સનાવનઃ| હિતં વાતઘ્નમાદ્યં ચ ઘૃતં ચૌત્તરભક્તિકમ્||૧૭|| હિક્કા શ્વાસોઽરુચિઃ કમ્પો વિબન્ધો હૃદયોરસોઃ| ઉદ્ગારનિગ્રહાત્તત્ર હિક્કાયાસ્તુલ્યમૌષધમ્||૧૮|| વિનામાક્ષેપસઙ્કોચાઃ સુપ્તિઃ કમ્પઃ પ્રવેપનમ્| જૃમ્ભાયા નિગ્રહાત્તત્ર સર્વં વાતઘ્નમૌષધમ્||૧૯|| કાર્શ્યદૌર્બલ્યવૈવર્ણ્યમઙ્ગમર્દોઽરુચિર્ભ્રમઃ| ક્ષુદ્વેગનિગ્રહાત્તત્ર સ્નિગ્ધોષ્ણં લઘુ ભોજનમ્||૨૦|| કણ્ઠાસ્યશોષો બાધિર્યં શ્રમઃ સાદો હૃદિ વ્યથા| પિપાસાનિગ્રહાત્તત્ર શીતં તર્પણમિષ્યતે||૨૧|| પ્રતિશ્યાયોઽક્ષિરોગશ્ચ હૃદ્રોગશ્ચારુચિર્ભ્રમઃ| બાષ્પનિગ્રહણાત્તત્ર સ્વપ્નો મદ્યં પ્રિયાઃ કથાઃ||૨૨|| જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દસ્તન્દ્રા ચ શિરોરોગોઽક્ષિગૌરવમ્| નિદ્રાવિધારણાત્તત્ર સ્વપ્નઃ સંવાહનાનિ ચ||૨૩|| ગુલ્મહૃદ્રોગસમ્મોહાઃ શ્રમનિઃશ્વાસધારણાત્| જાયન્તે તત્ર વિશ્રામો વાતઘ્ન્યશ્ચ ક્રિયા હિતાઃ||૨૪|| વેગનિગ્રહજા રોગા ય એતે પરિકીર્તિતાઃ| ઇચ્છંસ્તેષામનુત્પત્તિં વેગાનેતાન્ન ધારયેત્||૨૫||

Adhikarana 4 (26) · Śloka 26

ઇમાંસ્તુ ધારયેદ્વેગાન્ હિતાર્થી પ્રેત્ય ચેહ ચ| સાહસાનામશસ્તાનાં મનોવાક્કાયકર્મણામ્||૨૬||

Adhikarana 5 (27) · Śloka 27

લોભશોકભયક્રોધમાનવેગાન્ વિધારયેત્| નૈર્લજ્જ્યેર્ષ્યાતિરાગાણામભિધ્યાયાશ્ચ બુદ્ધિમાન્||૨૭||

Adhikarana 6 (28) · Śloka 28

પરુષસ્યાતિમાત્રસ્ય સૂચકસ્યાનૃતસ્ય ચ| વાક્યસ્યાકાલયુક્તસ્ય ધારયેદ્વેગમુત્થિતમ્||૨૮||

Adhikarana 7 (29) · Śloka 29

દેહપ્રવૃત્તિર્યા કાચિદ્વિદ્યતે પરપીડયા| સ્ત્રીભોગસ્તેયહિંસાદ્યા તસ્યાવેગાન્વિધારયેત્||૨૯||

Adhikarana 8 (30) · Śloka 30

પુણ્યશબ્દો વિપાપત્વાન્મનોવાક્કાયકર્મણામ્| ધર્માર્થકામાન્ પુરુષઃ સુખી ભુઙ્ક્તે ચિનોતિ ચ||૩૦||

Adhikarana 9 (31) · Śloka 31

શરીરચેષ્ટા યા ચેષ્ટા સ્થૈર્યાર્થા બલવર્ધિની| દેહવ્યાયામસઙ્ખ્યાતા માત્રયા તાં સમાચરેત્||૩૧||

Adhikarana 10 (32-33) · Śloka 1

લાઘવં કર્મસામર્થ્યં સ્થૈર્યં દુઃખસહિષ્ણુતા | દોષક્ષયોઽગ્નિવૃદ્ધિશ્ચ વ્યાયામાદુપજાયતે||૩૨|| શ્રમઃ ક્લમઃ ક્ષયસ્તૃષ્ણા રક્તપિત્તં પ્રતામકઃ| અતિવ્યાયામતઃ કાસો જ્વરશ્છર્દિશ્ચ જાયતે||૩૩|| (સ્વેદાગમઃ શ્વાસવૃદ્ધિર્ગાત્રાણાં લાઘવં તથા| હૃદયાદ્યુપરોધશ્ચ ઇતિ વ્યાયામલક્ષણમ્||૧||)|

Adhikarana 11 (34) · Śloka 34

વ્યાયામહાસ્યભાષ્યાધ્વગ્રામ્યધર્મપ્રજાગરાન્| નોચિતાનપિ સેવેત બુદ્ધિમાનતિમાત્રયા||૩૪||

Adhikarana 12 (35) · Śloka 2

એતાનેવંવિધાંશ્ચાન્યાન્ યોઽતિમાત્રં નિષેવતે| ગજં સિંહ ઇવાકર્ષન્ સહસા સ વિનશ્યતિ||૩૫|| (અતિવ્યવાયભારાધ્વકર્મભિશ્ચાતિકર્શિતાઃ | ક્રોધશોકભયાયાસૈઃ ક્રાન્તા યે ચાપિ માનવાઃ||૧|| બાલવૃદ્ધપ્રવાતાશ્ચ યે ચોચ્ચૈર્બહુભાષકાઃ| તે વર્જયેયુર્વ્યાયામં ક્ષુધિતાસ્તૃષિતાશ્ચ યે||૨||)|

Adhikarana 13 (36-37) · Śloka 37

ઉચિતાદહિતાદ્ધીમાન્ ક્રમશો વિરમેન્નરઃ| હિતં ક્રમેણ સેવેત ક્રમશ્ચાત્રોપદિશ્યતે||૩૬|| પ્રક્ષેપાપચયે તાભ્યાં ક્રમઃ પાદાંશિકો ભવેત્| એકાન્તરં તતશ્ચોર્ધ્વં દ્વ્યન્તરં ત્ર્યન્તરં તથા||૩૭||

Adhikarana 14 (38) · Śloka 38

ક્રમેણાપચિતા દોષાઃ ક્રમેણોપચિતા ગુણાઃ| સન્તો યાન્ત્યપુનર્ભાવમપ્રકમ્પ્યા ભવન્તિ ચ||૩૮||

Adhikarana 15 (39-40) · Śloka 40

સમપિત્તાનિલકફાઃ કેચિદ્ગર્ભાદિ માનવાઃ| દૃશ્યન્તે વાતલાઃ કેચિત્પિત્તલાઃ શ્લેષ્મલાસ્તથા||૩૯|| તેષામનાતુરાઃ પૂર્વે વાતલાદ્યાઃ સદાતુરાઃ| દોષાનુશયિતા હ્યેષાં દેહપ્રકૃતિરુચ્યતે||૪૦||

Adhikarana 16 (41) · Śloka 41

વિપરીતગુણસ્તેષાં સ્વસ્થવૃત્તેર્વિધિર્હિતઃ| સમસર્વરસં સાત્મ્યં સમધાતોઃ પ્રશસ્યતે||૪૧||

Adhikarana 17 (42-43) · Śloka 43

દ્વે અધઃ સપ્ત શિરસિ ખાનિ સ્વેદમુખાનિ ચ| મલાયનાનિ બાધ્યન્તે દુષ્ટૈર્માત્રાધિકૈર્મલૈઃ||૪૨|| મલવૃદ્ધિં ગુરુતયા લાઘવાન્મલસઙ્ક્ષયમ્| મલાયનાનાં બુધ્યેત સઙ્ગોત્સર્ગાદતીવ ચ||૪૩||

Adhikarana 18 (44) · Śloka 44

તાન્ દોષલિઙ્ગૈરાદિશ્ય વ્યાધીન્ સાધ્યાનુપાચરેત્| વ્યાધિહેતુપ્રતિદ્વન્દ્વૈર્માત્રાકાલૌ વિચારયન્||૪૪||

Adhikarana 19 (45-50) · Śloka 50

વિષમસ્વસ્થવૃત્તાનામેતે રોગાસ્તથાઽપરે| જાયન્તેઽનાતુરસ્તસ્માત્ સ્વસ્થવૃત્તપરો ભવેત્||૪૫|| માધવપ્રથમે માસિ નભસ્યપ્રથમે પુનઃ| સહસ્યપ્રથમે ચૈવ હારયેદ્દોષસઞ્ચયમ્||૪૬|| સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરાણામૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ નિત્યશઃ| બસ્તિકર્મ તતઃ કુર્યાન્નસ્યકર્મ ચ બુદ્ધિમાન્||૪૭|| યથાક્રમં યથાયોગ્યમત ઊર્ધ્વં પ્રયોજયેત્| રસાયનાનિ સિદ્ધાનિ વૃષ્યયોગાંશ્ચ કાલવિત્||૪૮|| રોગાસ્તથા ન જાયન્તે પ્રકૃતિસ્થેષુ ધાતુષુ| ધાતવશ્ચાભિવર્ધન્તે જરા માન્દ્યમુપૈતિ ચ||૪૯|| વિધિરેષ વિકારાણામનુત્પત્તૌ નિદર્શિતઃ| નિજાનામિતરેષાં તુ પૃથગેવોપદેક્ષ્યતે||૫૦||

Adhikarana 20 (51-52) · Śloka 52

યે ભૂતવિષવાય્વગ્નિસમ્પ્રહારાદિસમ્ભવાઃ| નૃણામાગન્તવો રોગાઃ પ્રજ્ઞા તેષ્વપરાધ્યતિ||૫૧|| ઈર્ષ્યાશોકભયક્રોધમાનદ્વેષાદયશ્ચ યે| મનોવિકારાસ્તેઽપ્યુક્તાઃ સર્વે પ્રજ્ઞાપરાધજાઃ||૫૨||

Adhikarana 21 (53-54) · Śloka 54

ત્યાગઃ પ્રજ્ઞાપરાધાનામિન્દ્રિયોપશમઃ સ્મૃતિઃ| દેશકાલાત્મવિજ્ઞાનં સદ્વૃત્તસ્યાનુવર્તનમ્||૫૩|| આગન્તૂનામનુત્પત્તાવેષ માર્ગો નિદર્શિતઃ| પ્રાજ્ઞઃ પ્રાગેવ તત્ કુર્યાદ્ધિતં વિદ્યાદ્યદાત્મનઃ||૫૪||

Adhikarana 22 (55) · Śloka 55

આપ્તોપદેશપ્રજ્ઞાનં પ્રતિપત્તિશ્ચ કારણમ્| વિકારાણામનુત્પત્તાવુત્પન્નાનાં ચ શાન્તયે||૫૫||

Adhikarana 23 (56-59) · Śloka 59

પાપવૃત્તવચઃસત્ત્વાઃ સૂચકાઃ કલહપ્રિયાઃ| મર્મોપહાસિનો લુબ્ધાઃ પરવૃદ્ધિદ્વિષઃ શઠાઃ||૫૬|| પરાપવાદરતયશ્ચપલા રિપુસેવિનઃ| નિર્ઘૃણાસ્ત્યક્તધર્માણઃ પરિવર્જ્યા નરાધમાઃ||૫૭|| બુદ્ધિવિદ્યાવયઃશીલધૈર્યસ્મૃતિસમાધિભિઃ| વૃદ્ધોપસેવિનો વૃદ્ધાઃ સ્વભાવજ્ઞા ગતવ્યથાઃ||૫૮|| સુમુખાઃ સર્વભૂતાનાં પ્રશાન્તાઃ શંસિતવ્રતાઃ| સેવ્યાઃ સન્માર્ગવક્તારઃ પુણ્યશ્રવણદર્શનાઃ||૫૯||

Adhikarana 24 (60) · Śloka 60

આહારાચારચેષ્ટાસુ સુખાર્થી પ્રેત્ય ચેહ ચ| પરં પ્રયત્નમાતિષ્ઠેદ્બુદ્ધિમાન્ હિતસેવને||૬૦||

Adhikarana 25 (61-62) · Śloka 62

ન નક્તં દધિ ભુઞ્જીત ન ચાપ્યઘૃતશર્કરમ્| નામુદ્ગયૂષં નાક્ષૌદ્રં નોષ્ણં નામલકૈર્વિના ||૬૧|| જ્વરાસૃક્પિત્તવીસર્પકુષ્ઠપાણ્ડ્વામયભ્રમાન્| પ્રાપ્નુયાત્કામલાં ચોગ્રાં વિધિં હિત્વા દધિપ્રિયઃ||૬૨||

Adhikarana 26 (63-66) · Śloka 66

તત્ર શ્લોકાઃ- વેગા વેગસમુત્થાશ્ચ રોગાસ્તેષાં ચ ભેષજમ્| યેષાં વેગા વિધાર્યાશ્ચ યદર્થં યદ્ધિતાહિતમ્||૬૩|| ઉચિતે ચાહિતે વર્જ્યે સેવ્યે ચાનુચિતે ક્રમઃ| યથાપ્રકૃતિ ચાહારો મલાયનગદૌષધમ્||૬૪|| ભવિષ્યતામનુત્પત્તૌ રોગાણામૌષધં ચ યત્| વર્જ્યાઃ સેવ્યાશ્ચ પુરુષા ધીમતાઽઽત્મસુખાર્થિના||૬૫|| વિધિના દધિ સેવ્યં ચ યેન યસ્માત્તદત્રિજઃ| નવેગાન્ધારણેઽધ્યાયે સર્વમેવાવદન્મુનિઃ||૬૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને નવેગાન્ધારણીયો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||