Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō navēgāndhāraṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो नवेगान्धारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
pūrvādhyāyābhyāṁ svasthahita āhāraḥ prādhānyēnōktaḥ, tasya cāhārasya svasthahitatvamāhārapākajamūtrapurīṣāṇāmavidhāritavēgānāṁ bahirgamanē sati bhavatīti mūtrādivēgāvidhāraṇōpadēśakaṁ na vēgāndhāraṇīyamāha| ihāpi navēgadhāraṇaśabdasyābhāvānmātrāśitīyavat paryāyaśabdēna sañjñā bōddhavyā||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
na vēgān dhārayēddhīmāñjātān mūtrapurīṣayōḥ|
na rētasō na vātasya na chardyāḥ kṣavathōrna ca||3||
nōdgārasya na jr̥mbhāyā na vēgān kṣutpipāsayōḥ|
na bāṣpasya na nidrāyā niḥśvāsasya śramēṇa ca||4||
View original
न वेगान् धारयेद्धीमाञ्जातान् मूत्रपुरीषयोः|
न रेतसो न वातस्य न छर्द्याः क्षवथोर्न च||३||
नोद्गारस्य न जृम्भाया न वेगान् क्षुत्पिपासयोः|
न बाष्पस्य न निद्राया निःश्वासस्य श्रमेण च||४||
jātāniti jātamātrān| vēgaḥ pravr̥ttyunmukhatvaṁ mūtrapurīṣādīnām| mūtragrahaṇamādau mūtrasya purīṣādyapēkṣayā bahuvēgatvāt| mūtrapurīṣayōriti kṣutpipāsayōriti ca samāsakaraṇaṁ prāyaśō'nayōḥ sahōtpādadarśanārtham| pratiniṣēdhyaṁ nakārakaraṇaṁ niṣēdhyagauravōpadarśanārtham| niḥśvāsasya śramēṇa cēti śramōtthasya niḥśvāsasyāvidhāryatvaṁ darśayati, yatō'nantaraṁ vakṣyati “śramaniḥśvāsadhāraṇāt” iti; suśrutē'pyuktaṁ- “śrāntasya niḥśvāsavinigrahēṇa hr̥drōga mūrcchē athavā'pi gulmaḥ” (sū.u.a.55) iti||3-4||
Adhikarana 3 (5-25) · Śloka 25
ētān dhārayatō jātān vēgān rōgā bhavanti yē|
pr̥thakpr̥thakcikitsārthaṁ tānmē nigadataḥ śr̥ṇu||5||
bastimēhanayōḥ śūlaṁ mūtrakr̥cchraṁ śirōrujā |
vināmō vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṁ mūtranigrahē||6||
svēdāvagāhanābhyaṅgān sarpiṣaścāvapīḍakam |
mūtrē pratihatē kuryāttrividhaṁ bastikarma ca||7||
pakvāśayaśiraḥśūlaṁ vātavarcō'pravartanam |
piṇḍikōdvēṣṭanādhmānaṁ purīṣē syādvidhāritē||8||
svēdābhyaṅgāvagāhāśca vartayō bastikarma ca|
hitaṁ pratihatē varcasyannapānaṁ pramāthi ca||9||
mēḍhrē vr̥ṣaṇayōḥ śūlamaṅgamardō hr̥di vyathā|
bhavēt pratihatē śukrē vibaddhaṁ mūtramēva ca||10||
tatrābhyaṅgō'vagāhaśca madirā caraṇāyudhāḥ|
śāliḥ payō nirūhaśca śastaṁ maithunamēva ca||11||
saṅgō viṇmūtravātānāmādhmānaṁ vēdanā klamaḥ|
jaṭharē vātajāścānyē rōgāḥ syurvātanigrahāt||12||
snēhasvēdavidhistatra vartayō bhōjanāni ca|
pānāni bastayaścaiva śastaṁ vātānulōmanam||13||
kaṇḍūkōṭhārucivyaṅgaśōthapāṇḍvāmayajvarāḥ|
kuṣṭhahr̥llāsavīsarpāśchardinigrahajā gadāḥ||14||
bhuktvā pracchardanaṁ dhūmō laṅghanaṁ raktamōkṣaṇam|
rūkṣānnapānaṁ vyāyāmō virēkaścātra śasyatē||15||
manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditārdhāvabhēdakau|
indriyāṇāṁ ca daurbalyaṁ kṣavathōḥ syādvidhāraṇāt||16||
tatrōrdhvajatrukē'bhyaṅgaḥ svēdō dhūmaḥ sanāvanaḥ|
hitaṁ vātaghnamādyaṁ ca ghr̥taṁ cauttarabhaktikam||17||
hikkā śvāsō'ruciḥ kampō vibandhō hr̥dayōrasōḥ|
udgāranigrahāttatra hikkāyāstulyamauṣadham||18||
vināmākṣēpasaṅkōcāḥ suptiḥ kampaḥ pravēpanam|
jr̥mbhāyā nigrahāttatra sarvaṁ vātaghnamauṣadham||19||
kārśyadaurbalyavaivarṇyamaṅgamardō'rucirbhramaḥ|
kṣudvēganigrahāttatra snigdhōṣṇaṁ laghu bhōjanam||20||
kaṇṭhāsyaśōṣō bādhiryaṁ śramaḥ sādō hr̥di vyathā|
pipāsānigrahāttatra śītaṁ tarpaṇamiṣyatē||21||
pratiśyāyō'kṣirōgaśca hr̥drōgaścārucirbhramaḥ|
bāṣpanigrahaṇāttatra svapnō madyaṁ priyāḥ kathāḥ||22||
jr̥mbhā'ṅgamardastandrā ca śirōrōgō'kṣigauravam|
nidrāvidhāraṇāttatra svapnaḥ saṁvāhanāni ca||23||
gulmahr̥drōgasammōhāḥ śramaniḥśvāsadhāraṇāt|
jāyantē tatra viśrāmō vātaghnyaśca kriyā hitāḥ||24||
vēganigrahajā rōgā ya ētē parikīrtitāḥ|
icchaṁstēṣāmanutpattiṁ vēgānētānna dhārayēt||25||
View original
एतान् धारयतो जातान् वेगान् रोगा भवन्ति ये|
पृथक्पृथक्चिकित्सार्थं तान्मे निगदतः शृणु||५||
बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा |
विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे||६||
स्वेदावगाहनाभ्यङ्गान् सर्पिषश्चावपीडकम् |
मूत्रे प्रतिहते कुर्यात्त्रिविधं बस्तिकर्म च||७||
पक्वाशयशिरःशूलं वातवर्चोऽप्रवर्तनम् |
पिण्डिकोद्वेष्टनाध्मानं पुरीषे स्याद्विधारिते||८||
स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च वर्तयो बस्तिकर्म च|
हितं प्रतिहते वर्चस्यन्नपानं प्रमाथि च||९||
मेढ्रे वृषणयोः शूलमङ्गमर्दो हृदि व्यथा|
भवेत् प्रतिहते शुक्रे विबद्धं मूत्रमेव च||१०||
तत्राभ्यङ्गोऽवगाहश्च मदिरा चरणायुधाः|
शालिः पयो निरूहश्च शस्तं मैथुनमेव च||११||
सङ्गो विण्मूत्रवातानामाध्मानं वेदना क्लमः|
जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात्||१२||
स्नेहस्वेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च|
पानानि बस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम्||१३||
कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः|
कुष्ठहृल्लासवीसर्पाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः||१४||
भुक्त्वा प्रच्छर्दनं धूमो लङ्घनं रक्तमोक्षणम्|
रूक्षान्नपानं व्यायामो विरेकश्चात्र शस्यते||१५||
मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ|
इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात्||१६||
तत्रोर्ध्वजत्रुकेऽभ्यङ्गः स्वेदो धूमः सनावनः|
हितं वातघ्नमाद्यं च घृतं चौत्तरभक्तिकम्||१७||
हिक्का श्वासोऽरुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः|
उद्गारनिग्रहात्तत्र हिक्कायास्तुल्यमौषधम्||१८||
विनामाक्षेपसङ्कोचाः सुप्तिः कम्पः प्रवेपनम्|
जृम्भाया निग्रहात्तत्र सर्वं वातघ्नमौषधम्||१९||
कार्श्यदौर्बल्यवैवर्ण्यमङ्गमर्दोऽरुचिर्भ्रमः|
क्षुद्वेगनिग्रहात्तत्र स्निग्धोष्णं लघु भोजनम्||२०||
कण्ठास्यशोषो बाधिर्यं श्रमः सादो हृदि व्यथा|
पिपासानिग्रहात्तत्र शीतं तर्पणमिष्यते||२१||
प्रतिश्यायोऽक्षिरोगश्च हृद्रोगश्चारुचिर्भ्रमः|
बाष्पनिग्रहणात्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः||२२||
जृम्भाऽङ्गमर्दस्तन्द्रा च शिरोरोगोऽक्षिगौरवम्|
निद्राविधारणात्तत्र स्वप्नः संवाहनानि च||२३||
गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमनिःश्वासधारणात्|
जायन्ते तत्र विश्रामो वातघ्न्यश्च क्रिया हिताः||२४||
वेगनिग्रहजा रोगा य एते परिकीर्तिताः|
इच्छंस्तेषामनुत्पत्तिं वेगानेतान्न धारयेत्||२५||
yadvēgavidhāraṇē yē rōgāstēṣāṁ yaccikitsitaṁ tadalpavaktavyatvāt prakaraṇāgatatvācca brūtē- bastimēhanayōrityādi| mēhanaṁ śiśnaḥ | vinamanaṁ śarīrasya vināmaḥ| avapīḍakō bahumātraprayōgaḥ, mātrādhikatvēna hi bhēṣajaṁ dōṣān pīḍayatīti kr̥tvā; anyatrāpyuktam- “avapīḍakasarpirbhiḥ kōṣṇairghr̥tatailikaistathā'bhyaṅgaiḥ” iti| trividhamiti nirūhānuvāsanōttarabastyātmakam| piṇḍikā jānujaṅghāmadhyamāṁsapiṇḍikā| vartayaḥ phalavartayaḥ| pramāthi anulōmanam| caraṇāyudhaḥ kukkuṭaḥ| rujā jaṭhara iti sambandhaḥ| ‘bhōjanāni’ ‘pānāni’ ‘bastaya’ iti trayaṁ vātānulōmanaṁ śastamiti yōjyam| kōṭhō varaṭīdaṣṭākāraḥ śōthaḥ| vyaṅgaḥ śyāmavarṇaṁ maṇḍalaṁ mukhē| hr̥llāsaḥ utklēśaḥ| ardhāvabhēdaḥ ardhamastakavēdanā| ādyaṁ khādyaṁ bhōjanamityarthaḥ| cakārāt svēdādayō'pi vātaghnā iti sūcayati| yadyapi suśrutē mūtrādīnāṁ trayōdaśānāṁ vidhāraṇāttrayōdaśōdāvartā abhidhīyantē, tathā'pīhāṣṭōdarīyē mūtrapurīṣavātaśukravamikṣavathuvighātajā ēva paraṁ ṣaḍudāvartā abhidhātavyāḥ; udgārādinirōdhajānāṁ vātanirōdhaja ēvōdāvartē'ntarbhāvābhiprāyāt; yadi vā mūtrādivighātaja ēva vikārē carakācāryasya udāvartasañjñā'bhiprētā, nānyatrēti na virōdhaḥ| muhurmuhuraṅgānāmākṣēpaṇamākṣēpaḥ; parvaṇāmākuñcanaṁ saṅkōcaḥ| suptiḥ sparśājñānam| bhramaṇaṁ bhramō yēna cakrasthitamivātmānaṁ manyatē| sādaḥ aṅgāvasādaḥ| tarpayatīti tarpaṇam| saṁvāhanaṁ pāṇinā pādādipradēśē sukhamabhihananamunmardanaṁ ca||5-25||
Adhikarana 4 (26) · Śloka 26
imāṁstu dhārayēdvēgān hitārthī prētya cēha ca|
sāhasānāmaśastānāṁ manōvākkāyakarmaṇām||26||
View original
इमांस्तु धारयेद्वेगान् हितार्थी प्रेत्य चेह च|
साहसानामशस्तानां मनोवाक्कायकर्मणाम्||२६||
vēgānāmavidhāryatvēnōktatvāllōbhādīnāmapi vēgā avidhāryāḥ syurityāha- imāṁstvityādi| prētya janmāntarē| ihēti iha janmani| sahasā ātmaśaktimanālōcya kriyata iti sāhasaṁ, tattu gajābhimukhadhāvanādi| aśastānām apraśastānāmaniṣṭaphalānāmiti yāvat| manōvākkāyakarmaṇāmityatra karmaśabdō vyāpāravacanaḥ||26||
Adhikarana 5 (27) · Śloka 27
lōbhaśōkabhayakrōdhamānavēgān vidhārayēt|
nairlajjyērṣyātirāgāṇāmabhidhyāyāśca buddhimān||27||
View original
लोभशोकभयक्रोधमानवेगान् विधारयेत्|
नैर्लज्ज्येर्ष्यातिरागाणामभिध्यायाश्च बुद्धिमान्||२७||
aśastaṁ manasaḥ karma darśayati- lōbhētyādi| lōbhaḥ viṣayē'nucitā prārthanā, śōkaḥ putrādivināśajaṁ dainyam, bhayam apakārakānusandhānajaṁ dainyam, krōdhaḥ pradvēṣō yēna prajvalitamivātmānaṁ manyatē, mānaḥ sadasadguṇādhyārōpēṇātmanyutkarṣapratyayaḥ| jugupsitagōpanēcchā lajjā, tadabhāvō nairlajjyaṁ; samānē dravyē parasambandhapratiṣēdhēcchā īrṣyā; atirāga ucita ēva viṣayē punaḥ punaḥ pravartanēcchā| abhidhyā manasā parābhidrōhacintanaṁ, yadi vā paradravyaviṣayē spr̥hā||27||
Adhikarana 6 (28) · Śloka 28
paruṣasyātimātrasya sūcakasyānr̥tasya ca|
vākyasyākālayuktasya dhārayēdvēgamutthitam||28||
View original
परुषस्यातिमात्रस्य सूचकस्यानृतस्य च|
वाक्यस्याकालयुक्तस्य धारयेद्वेगमुत्थितम्||२८||
aśastaṁ vacanakarmāha- paruṣasyētyādi| paruṣaṁ parōdvējakaṁ vacanam| atimātraṁ bahu| sūcakaṁ parāniṣṭajanakābhidhāyakam | anr̥tam apārthakam| akālayuktam aprastāvāgatam||28||
Adhikarana 7 (29) · Śloka 29
dēhapravr̥ttiryā kācidvidyatē parapīḍayā|
strībhōgastēyahiṁsādyā tasyāvēgānvidhārayēt||29||
View original
देहप्रवृत्तिर्या काचिद्विद्यते परपीडया|
स्त्रीभोगस्तेयहिंसाद्या तस्यावेगान्विधारयेत्||२९||
aśastaṁ dēhakarmāha- dēhētyādi| parapīḍayā parapīḍānimittamityarthaḥ| strībhōgaḥ parastrībhōgaḥ, stēyaṁ paradravyagrahaṇaṁ, hiṁsā vidhirahitā prāṇipīḍā; ādigrahaṇādgurvādyabhimukhapādaprasāraṇādi gr̥hyatē||29||
Adhikarana 8 (30) · Śloka 30
puṇyaśabdō vipāpatvānmanōvākkāyakarmaṇām|
dharmārthakāmān puruṣaḥ sukhī bhuṅktē cinōti ca||30||
View original
पुण्यशब्दो विपापत्वान्मनोवाक्कायकर्मणाम्|
धर्मार्थकामान् पुरुषः सुखी भुङ्क्ते चिनोति च||३०||
ēvaṁ kr̥tē yadbhavati taddarśayati- puṇyētyādi| puṇyaḥ pāvanaḥ śabdō yasyāsau puṇyaśabdaḥ| bhuṅktē cinōti cēti utpannādavirōdhataḥ phalōpayōgēna bhuṅktē; cinōti cōtpādayati cāparānityarthaḥ||30||
Adhikarana 9 (31) · Śloka 31
śarīracēṣṭā yā cēṣṭā sthairyārthā balavardhinī|
dēhavyāyāmasaṅkhyātā mātrayā tāṁ samācarēt||31||
View original
शरीरचेष्टा या चेष्टा स्थैर्यार्था बलवर्धिनी|
देहव्यायामसङ्ख्याता मात्रया तां समाचरेत्||३१||
avidhāryapravr̥ttīnmūtrādīn vidhāryapravr̥ttīn sāhasādīṁśca darśayitvā vidhāryāvidhāryapravr̥ttiṁ vyāyāmamāha- śarīrētyādi| dēhasya vyāyāmō dēhavyāyāmaḥ, dēhagrahaṇānmanōvyāyāmaṁ cintanādi nirākarōti; saṅkhyātā sañjñitā| yā ca iṣṭā abhiprētā, ētēna bhāraharaṇādyā'niṣṭā kāryavaśāt kriyamāṇā cēṣṭā nirasyatē, caṅkramaṇarūpā tu kriyā prāpyatē| sthairyaṁ sthiratā śarīrasya, tadarthā| mātrayā anapāyiparimāṇēna; ētāvatī cēyaṁ śarīracēṣṭā mātrāvatī yāvatyā lāghavādayō vakṣyamāṇā bhavanti, cēṣṭātiyōgavakṣyamāṇāśca śramabhramādayō na bhavanti| suśrutē'pyuktaṁ- “yattu caṅkramaṇaṁ nātidēhapīḍākaraṁ bhavēt| tadāyurbalamēdhāgnipradamindriyabōdhanam” (su.ci.a.24) iti||31||
Adhikarana 10 (32-33) · Śloka 1
lāghavaṁ karmasāmarthyaṁ sthairyaṁ duḥkhasahiṣṇutā |
dōṣakṣayō'gnivr̥ddhiśca vyāyāmādupajāyatē||32||
śramaḥ klamaḥ kṣayastr̥ṣṇā raktapittaṁ pratāmakaḥ|
ativyāyāmataḥ kāsō jvaraśchardiśca jāyatē||33||
(svēdāgamaḥ śvāsavr̥ddhirgātrāṇāṁ lāghavaṁ tathā|
hr̥dayādyuparōdhaśca iti vyāyāmalakṣaṇam||1||)|
View original
लाघवं कर्मसामर्थ्यं स्थैर्यं दुःखसहिष्णुता |
दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते||३२||
श्रमः क्लमः क्षयस्तृष्णा रक्तपित्तं प्रतामकः|
अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्छर्दिश्च जायते||३३||
(स्वेदागमः श्वासवृद्धिर्गात्राणां लाघवं तथा|
हृदयाद्युपरोधश्च इति व्यायामलक्षणम्||१||)|
yathōktavyāyāmaguṇānāha- lāghavamityādi| dōṣakṣayō'tra ślēṣmakṣayō'bhiprētaḥ; yadi vā'gnikartr̥tvēna tridōṣakṣayō'pi| uktaṁ hi- “śamaprakōpau dōṣāṇāṁ sarvēṣāmagnisaṁśritau” iti| vyāyāmātipravr̥ttidōṣamāha- śrama ityādi| klama iha mana-indriyaglāniḥ| kṣayō dhātukṣayaḥ| pratamaka ēva pratāmakaḥ śvāsaviśēṣaḥ||32-33||
Adhikarana 11 (34) · Śloka 34
vyāyāmahāsyabhāṣyādhvagrāmyadharmaprajāgarān|
nōcitānapi sēvēta buddhimānatimātrayā||34||
View original
व्यायामहास्यभाष्याध्वग्राम्यधर्मप्रजागरान्|
नोचितानपि सेवेत बुद्धिमानतिमात्रया||३४||
idānīṁ vyāyāmatulyatvēnānyānapyatimātratvēna niṣēddhumāha- vyāyāmētyādi| yadyapyativyāyāmō niṣiddhastathā'pīha punarabhidhīyatē atibhāṣyādiṣvapi taddōṣaśramaklamādiprāptyarthaṁ; yadi vā pūrvamanabhyastavyāyāmātisēvā niṣiddhā, iha tu abhyastasyāpi niṣēdhaḥ| yadāha- nōcitānapi; ucitānapyabhyastānapītyarthaḥ| apiśabdādanabhyastānāṁ nitarāṁ niṣēdhō labhyatē| bhāṣaṇaṁ bhāṣyam, adhvaśabdēnādhvagamanaṁ, grāmyadharmō maithunam||34||
Adhikarana 12 (35) · Śloka 2
ētānēvaṁvidhāṁścānyān yō'timātraṁ niṣēvatē|
gajaṁ siṁha ivākarṣan sahasā sa vinaśyati||35||
(ativyavāyabhārādhvakarmabhiścātikarśitāḥ |
krōdhaśōkabhayāyāsaiḥ krāntā yē cāpi mānavāḥ||1||
bālavr̥ddhapravātāśca yē cōccairbahubhāṣakāḥ|
tē varjayēyurvyāyāmaṁ kṣudhitāstr̥ṣitāśca yē||2||)|
View original
एतानेवंविधांश्चान्यान् योऽतिमात्रं निषेवते|
गजं सिंह इवाकर्षन् सहसा स विनश्यति||३५||
(अतिव्यवायभाराध्वकर्मभिश्चातिकर्शिताः |
क्रोधशोकभयायासैः क्रान्ता ये चापि मानवाः||१||
बालवृद्धप्रवाताश्च ये चोच्चैर्बहुभाषकाः|
ते वर्जयेयुर्व्यायामं क्षुधितास्तृषिताश्च ये||२||)|
ēvaṁśabdēna gurubhāraharaṇadarpaśilācālanādi gr̥hyatē| siṁhaḥ kila svalpapramāṇaḥ svabalōdrēkādgajaṁ karṣan pāṭayan svadēhānucitavyāyāmāt paścādvātakṣōbhēṇa vipadyatē, tēnāyaṁ dr̥ṣṭāntaḥ saṅgatārthaḥ; yadi vā siṁhō'ṣṭāpadō'bhiprētaḥ, sa ca kila gajaṁ vyāpādya pr̥ṣṭhē kṣipati, tatastatkōthādvipadyatē, tēna dr̥ṣṭāntō vyākhyēyaḥ||35||
Adhikarana 13 (36-37) · Śloka 37
ucitādahitāddhīmān kramaśō viramēnnaraḥ|
hitaṁ kramēṇa sēvēta kramaścātrōpadiśyatē||36||
prakṣēpāpacayē tābhyāṁ kramaḥ pādāṁśikō bhavēt|
ēkāntaraṁ tataścōrdhvaṁ dvyantaraṁ tryantaraṁ tathā||37||
View original
उचितादहिताद्धीमान् क्रमशो विरमेन्नरः|
हितं क्रमेण सेवेत क्रमश्चात्रोपदिश्यते||३६||
प्रक्षेपापचये ताभ्यां क्रमः पादांशिको भवेत्|
एकान्तरं ततश्चोर्ध्वं द्व्यन्तरं त्र्यन्तरं तथा||३७||
hitasya sēvanamahitasya parityāgaḥ kartavya iti pūrvamuktaṁ, tacca hitasēvanamahitaparivarjanaṁ cākramēṇa kriyamāṇamakramācaritavyāyāmādivat pratyavāyakaraṁ paraṁ bhavati, atastatkramamāha- ucitādityādi| ucitāt abhyastāt| kramaśō vakṣyamāṇēna kramēṇa| hitam anabhyastahitam| kō'sau krama ityāha- kramaścētyādi| prakṣēpō hitasya, apacayō'hitasya, tābhyāṁ hitāhitābhyām| pādaḥ caturthō bhāgaḥ, tadrūpōṁ'śaḥ pādāṁśaḥ, tēna kr̥taḥ kramaḥ pādāṁśikaḥ; anyē tu pādasyāṁśaḥ pādāṁśa iti ṣōḍaśaṁ bhāgaṁ varṇayanti | sa ca hitāhitayōryugapatprakṣēpāpacayē pādāṁśikaḥ kramaḥ, prathamamēkāntaramēkāhamantarā kr̥tvētyarthaḥ; tataḥ prathamahitapādaprakṣēpāhitapādāpacayābhyāsādūrdhvaṁ dvitīyapādaprakṣēpāpacayē dvyantaraṁ dvyahamantarīkr̥tya kramō bhavēt; tathā dvitīyapādābhyāsādūrdhvaṁ tr̥tīyapādaprakṣēpāpacayē tryahamantarīkr̥tya kramō bhavēt; caturthapādaprakṣēpāpacayē tu kālaniyamō nāsti, ata ūrdhvaṁ prakṣēpāpacayābhāvāccatuṣpādasampūrṇasya pathyasyānavadhisēvyatvāt| ayaṁ piṇḍārthaḥ- apathyā yavakādayō'bhyastāstē tyājyāḥ, raktaśālyādayaḥ pathyā anabhyastāstē sēvyāḥ; tatra prathamadinē yavakapādatrayaṁ raktaśālīnāmēkaḥ pādaḥ ; dvitīyē divasē dvau pathyasya pādau dvāvapathyasya, ēvaṁ tr̥tīyē, ēvaṁ dvitīyapādābhyāsō dvyantarō bhavati; caturthē trayaḥ pādāḥ pathyasya ēkō'pathyasya, ēvaṁ pañcamē ṣaṣṭhē ca, ēvaṁ tr̥tīyapādābhyāsastryantarō bhavati; saptadinaprabhr̥ti tu catuṣpādapathyābhyāsaḥ| yadi vā'ntaraśabdō vyavadhivacanaḥ, tathāśabdāccaturantaramiti ca labhyatē; tēnāyamarthaḥ- prathamē divasē'pathyapādatrayaṁ pathyasyaikaḥ pādaḥ, dvitīyē sarvamapathyaṁ, tr̥tīyē dvau pathyasya dvāvapathyasya, ēvaṁ caturthē; pañcamē tu dinē pathyasya bhāga ēkastrayō'pathyasya, ēvaṁ dvyantarīkr̥tau bhavataḥ; ṣaṣṭhē pathyabhāgatrayamapathyabhāga ēkaḥ, ēvaṁ saptamē'ṣṭamē ca; tatō navamē bhāgadvayaṁ pathyasya cāpathyasya ca, ēvaṁ trīṇyahānyantarīkr̥tāni bhavanti; tatō daśamē sarvaṁ pathyam, ēvamēkādaśē dvādaśē trayōdaśē ca, caturdaśē tu pathyabhāgatrayamēkō'pathyabhāgaḥ; ēvaṁ caturantaratā tathāśabdasūcitā bhavati; pañcadaśāhāt prabhr̥ti sampūrṇapathyataiva||36-37||
Adhikarana 14 (38) · Śloka 38
kramēṇāpacitā dōṣāḥ kramēṇōpacitā guṇāḥ|
santō yāntyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca||38||
View original
क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः|
सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च||३८||
ēvaṁ kr̥tē kiṁ syādityāha- kramēṇētyādi| kramēṇēti kramēṇaiva| dōṣā iti dōṣajanakānyabhyastānyapathyāni| guṇā iti guṇajanakāni pathyāni| apunarbhāvaṁ yānti dōṣā iti sambandhaḥ| akramēṇa tu sahasā'pathyatyāgē dōṣā bhavantyēva| yaduktam- “asātmyajā hi rōgāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt” (vā.sū.a.3) iti| aprakampyā apracālyā bhavanti guṇā iti sambandhaḥ| pathyamapi hyanabhyastaṁ sahasōpayujyamānamarucyagnivadhādīñjanayati||38||
Adhikarana 15 (39-40) · Śloka 40
samapittānilakaphāḥ kēcidgarbhādi mānavāḥ|
dr̥śyantē vātalāḥ kēcitpittalāḥ ślēṣmalāstathā||39||
tēṣāmanāturāḥ pūrvē vātalādyāḥ sadāturāḥ|
dōṣānuśayitā hyēṣāṁ dēhaprakr̥tirucyatē||40||
View original
समपित्तानिलकफाः केचिद्गर्भादि मानवाः|
दृश्यन्ते वातलाः केचित्पित्तलाः श्लेष्मलास्तथा||३९||
तेषामनातुराः पूर्वे वातलाद्याः सदातुराः|
दोषानुशयिता ह्येषां देहप्रकृतिरुच्यते||४०||
iha svasthahitaṁ sāmānyēnaiva raktaśālyādi pratipāditaṁ, svasthaśca prakr̥tibhēdēna nānāprakāraḥ, atastēṣāṁ hitamapi nānāprakāramēva, tēna tatpratipādanārthaṁ prakr̥tibhēdamēva tāvadāha- samapittānilētyādi| samā avaikārikamānāvasthitāḥ pittānilakaphā yasya sa tathā| garbhādi garbhādhānādi, śukraśōṇitajīvasammūrcchanādīti yāvat | vātalā vātapradhānāḥ, ēvaṁ pittalāḥ ślēṣmalāśca| sarvatra garbhādīti yōjyam| atra pittagrahaṇamādau chandō'nurōdhāt, yadi vā pittasamānasya vahnērgauravapradarśanārthaṁ; yadi vā prakr̥tyārambhē vātasyāprādhānyakhyāpanārthaṁ, vātaprakr̥tirhi sarvatra pratyavarō bhavati| iha ca pratyēkadōṣaprakr̥tigrahaṇēnaiva dvandvaprakr̥tirapi grāhyaḥ, saṁyōgasya saṁyōgināmāntarīyakatvāt, nidāna iva vātādijvarābhidhānēna dvandvajajvarābhidhānaṁ, tēna rōgabhiṣagjitīyōktā dvandvajā api tisraḥ prakr̥tayō gr̥hītā bhavanti; anyē tu dvitīyakēcidgrahaṇādgranthādhikyēna tadgrahaṇaṁ varṇayanti| tēṣāmiti samavātapittaślēṣmaprakr̥tyādīnāṁ ca madhyē| pūrvē iti samaprakr̥tayaḥ| sadāturā iti svasthavyavahārabhājō'pi sphuṭitāṅgatvaviṣamāgnitvādiyuktā yasmādityarthaḥ| svasthā apyētē kasmādrōgiṇa ityāha- dōṣānuśayitētyādi| dōṣānuśayitā ulbaṇavātādibhāvitā'vyabhicāriṇīti yāvat| dēhaprakr̥tiḥ dēhasvāsthyamiti yāvat| ētēnaitēṣāṁ vātalādīnāṁ mukhyaṁ svāsthyaṁ nāsti, kiṁ tarhi upacārasvasthā ēta iti darśayati| nanu, garbhādītyanēna śukraśōṇitajīvānāṁ saṁsargē yathābhūtā vātādayaḥ samā vikr̥tā vā tathābhūtaiva prakr̥tirbhavati, sā ca prakr̥tiryāvajjīvamanuvartatē riṣṭaṁ vinā, yaduktaṁ suśrutē- “prakōpō vā'nyabhāvō vā kṣayō vā nōpajāyatē| prakr̥tīnāṁ svabhāvēna, jāyatē tu gatāyuṣi” (su.śā. a. 4) iti; tatra yadā samaprakr̥tērvātaprakr̥tērvā''kṣēpakādirvātavikārō bhavati, tadā vātasya prakr̥tibhūtasyādhikyaṁ bhavatyēva; yadā ca vātaprakr̥tēḥ pittavikārō bhavati, tadā vātaprakr̥tēranyathābhāvaḥ pittaprakr̥titvaṁ bhavati; yadā tu samaprakr̥tēranyataradōṣakṣayō bhavati prākr̥tasvakarmahānilakṣaṇastadā'sau prakr̥tikṣayō bhavati; yaduktaṁ dōṣakṣayalakṣaṇē- “karmaṇaḥ prākr̥tāddhānirvr̥ddhirvā'pi virōdhinām” (sū. a.18) iti| atrōcyatē- prakr̥tisamānarōgōtpattau na prakr̥tibhūtasya vr̥ddhiḥ, kiṁ tarhi hētvantarajanitasya vātādēstatra vikārakāritvaṁ , prakr̥tibhūtastu dōṣastatrōpadarśakō bhavati, yaduktaṁ- “kāladūṣyaprakr̥tibhirdōṣastulyō hi santatam| niṣpratyanīkaḥ kurutē tasmājjñēyaḥ suduḥsahaḥ” (ci. a.3) iti; vātaprakr̥tēstu pittavikārōtpattau vātaḥ prakr̥tibhūtastathaiva karacaraṇasphuṭanādikaṁ kurvannāstē, na tasyāgantunā pittavikārēṇa kiñcit kriyatē; vātādīnāṁ tu svamānāt kṣayaḥ prākr̥takarmahānilakṣaṇō na śukraśōṇitasaṁsargakālajasya prakr̥tibhūtasya dōṣasya bījabhūtasya kṣayamāvahatīti na prakr̥tibhūtadōṣakṣayaḥ; yadi vā, prakr̥tēḥ prakōpānyathābhāvakṣayā na bhavantīti prakr̥titvēnēti brūmaḥ; tēna samaprakr̥tirvātaprakr̥tirna bhavati, vātaprakr̥tiḥ pittaprakr̥tirna bhavati samaprakr̥tirvā; vikārāvasthā tu hīnādhikavātatvādilakṣaṇā bhavatītyarthaḥ| naca vācyaṁ- prakr̥tibhūtānāṁ vātādīnāṁ dūṣaṇātmakānāṁ kathaṁ na śarīrabādhakatvaṁ, sahajātatvēna tathāvidhavināśakavikārākartr̥tvāt; yaduktaṁ suśrutē- “viṣajātō yathā kīṭō viṣēṇa na vipadyatē| tadvatprakr̥tibhirdēhastajjātatvānna bādhyatē” (su.śā. a.4) iti; na bādhyatē nātibādhyata iti bōddhavyaṁ, vātādiprakr̥tērnityavātādivikāragr̥hītatvāt| taduktamiha “vātalādyāḥ sadāturāḥ” iti| uktaṁ cāśvavaidyakē- “sarvān prāṇabhr̥tō hanti nūnaṁ kāyagataṁ viṣam| asmiṁścāpi samutpannā dr̥śyantē kr̥mayō yathā|| tathā ca viṣamō dōṣaḥ prakr̥tiṁ nātibādhatē” iti| naca vātādayō vr̥ddhāḥ śukraśōṇitasaṁsargē yathā duṣṭatvādvātavikāravantaṁ garbhaṁ kurvanti tathā garbhajanakatvamēva śukraśōṇitayōḥ kasmānna nighnantīti vācyaṁ, vātādiprakōpāṇāmēva hīnamadhyōttamānāṁ nānāśaktitvāt; prabalā vātādayō vināśayanti, hīnāstu vikr̥timātraṁ janayanti||39-40||
Adhikarana 16 (41) · Śloka 41
viparītaguṇastēṣāṁ svasthavr̥ttērvidhirhitaḥ|
samasarvarasaṁ sātmyaṁ samadhātōḥ praśasyatē||41||
View original
विपरीतगुणस्तेषां स्वस्थवृत्तेर्विधिर्हितः|
समसर्वरसं सात्म्यं समधातोः प्रशस्यते||४१||
tēṣāmiti sadāturāṇāṁ vātalādīnām| viparītaguṇō vātādigataraukṣyādiviparītasnēhādiguṇa ityarthaḥ| samāḥ sarvē rasā yatra tattathā; samatvaṁ cēhānurūpatvamabhiprētaṁ, natu tulyamānatvaṁ; na hi svasthabhōjanē yāvānmadhura upayujyatē, tāvanmānāḥ kaṭvādayō'pīti; yadi vā samaśabdō'viruddhavacanaḥ, tēnōpōdikāmatsyādipratipādanīyaviruddharasavarjitaṁ sarvarasamityarthaḥ| ēvaṁ ca prakr̥tyapēkṣaḥ samadhātuṁ prati sarvarasōpayōgaḥ r̥tuvihitēna tasmāttuṣārasamayē snigdhāmlalavaṇān rasān (sū. a.6) ityādinā viśēṣavidhānēna yuktaḥ san sarvarasamēvāmlalavaṇarasōtkaṭaṁ bhōjanaṁ hēmantē phalati; vātaprakr̥tēstu kaṭutiktakaṣāyavarjitaṁ prabhūtamadhurāmlalavaṇabhōjanaṁ hēmantē bhavati; ēvamanyatrāpi dēhaprakr̥tyr̥tusvabhāvaparyālōcanayā'nuguṇaṁ tarkaṇīyam| yaduktaṁ vāgbhaṭēna- “nityaṁ sarvarasābhyāsaḥ svasvādhikyamr̥tāvr̥tau” (vā.sū.a.3) iti||41||
Adhikarana 17 (42-43) · Śloka 43
dvē adhaḥ sapta śirasi khāni svēdamukhāni ca|
malāyanāni bādhyantē duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ||42||
malavr̥ddhiṁ gurutayā lāghavānmalasaṅkṣayam|
malāyanānāṁ budhyēta saṅgōtsargādatīva ca||43||
View original
द्वे अधः सप्त शिरसि खानि स्वेदमुखानि च|
मलायनानि बाध्यन्ते दुष्टैर्मात्राधिकैर्मलैः||४२||
मलवृद्धिं गुरुतया लाघवान्मलसङ्क्षयम्|
मलायनानां बुध्येत सङ्गोत्सर्गादतीव च||४३||
svāsthyōtpattikāraṇamabhidhāya svāsthyapratibandhakadōṣasañcayanirharaṇamabhidhātuṁ dōṣasañcayasya lakṣaṇānyēva tāvadvaktumāha- dvē adha ityādi| dvē gudaliṅgē| khāni chidrāṇi | sapta śirasīti dvē śrōtrē, dvau nāsāpuṭau, dvē akṣiṇī, mukhaṁ ca; svēdamukhānīti lōmakūpāni; ētāni sarvāṇi malasyāyanāni| duṣṭairiti gōbalīvardanyāyēna kṣīṇaiḥ, mātrādhikairiti vr̥ddhaiḥ; yēnōttaratra kṣayavr̥ddhyōrapi lakṣaṇaṁ vadati| malavr̥ddhiṁ gurutayā malāyanagurutayētyarthaḥ, lāghavānmalāyanānāṁ saṅkṣayaṁ malasya svamānādapi kṣayamityarthaḥ; yadi vā duṣṭairiti mātrādhikairityasya viśēṣaṇam, ēvaṁ sati lāghavānmalasaṅkṣayamiti prakr̥tisthāllāghavānmalakṣayamityadhikasya malasya kṣayaṁ prakr̥tisthatvamityarthō vyākhyēyaḥ| saṅgōtsargādatīva cēti atīvasaṅgādapravr̥ttērmalakṣayam, atīvōtsargānmalavr̥ddhiṁ jānīyādityarthaḥ||42-43||
Adhikarana 18 (44) · Śloka 44
tān dōṣaliṅgairādiśya vyādhīn sādhyānupācarēt|
vyādhihētupratidvandvairmātrākālau vicārayan||44||
View original
तान् दोषलिङ्गैरादिश्य व्याधीन् साध्यानुपाचरेत्|
व्याधिहेतुप्रतिद्वन्द्वैर्मात्राकालौ विचारयन्||४४||
tāniti malavr̥ddhikṣayātmakān malavr̥ddhikṣayajanitāniti yāvat, dōṣāṇāṁ vātādīnāṁ, liṅgaiḥ kṣayavr̥ddhisambandhaiḥ, ādiśya buddhvā, yē sādhyāstānupācarēt| vyādhipratidvandvaiḥ vyādhipratyanīkaiḥ, hētupratidvandvaiḥ hētupratyanīkaiḥ; pratidvandvaśabdēna ca viparītārthakāriṇāmapi grahaṇam| mātrākālagrahaṇaṁ ca prādhānyāt; tēna, dōṣabhēṣajādīnāmapi grahaṇaṁ bōddhavyaṁ; yadi vā kālagrahaṇa ēva dōṣādīnāmavarōdhō vyākhyēyaḥ||44||
Adhikarana 19 (45-50) · Śloka 50
viṣamasvasthavr̥ttānāmētē rōgāstathā'parē|
jāyantē'nāturastasmāt svasthavr̥ttaparō bhavēt||45||
mādhavaprathamē māsi nabhasyaprathamē punaḥ|
sahasyaprathamē caiva hārayēddōṣasañcayam||46||
snigdhasvinnaśarīrāṇāmūrdhvaṁ cādhaśca nityaśaḥ|
bastikarma tataḥ kuryānnasyakarma ca buddhimān||47||
yathākramaṁ yathāyōgyamata ūrdhvaṁ prayōjayēt|
rasāyanāni siddhāni vr̥ṣyayōgāṁśca kālavit||48||
rōgāstathā na jāyantē prakr̥tisthēṣu dhātuṣu|
dhātavaścābhivardhantē jarā māndyamupaiti ca||49||
vidhirēṣa vikārāṇāmanutpattau nidarśitaḥ|
nijānāmitarēṣāṁ tu pr̥thagēvōpadēkṣyatē||50||
View original
विषमस्वस्थवृत्तानामेते रोगास्तथाऽपरे|
जायन्तेऽनातुरस्तस्मात् स्वस्थवृत्तपरो भवेत्||४५||
माधवप्रथमे मासि नभस्यप्रथमे पुनः|
सहस्यप्रथमे चैव हारयेद्दोषसञ्चयम्||४६||
स्निग्धस्विन्नशरीराणामूर्ध्वं चाधश्च नित्यशः|
बस्तिकर्म ततः कुर्यान्नस्यकर्म च बुद्धिमान्||४७||
यथाक्रमं यथायोग्यमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्|
रसायनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्||४८||
रोगास्तथा न जायन्ते प्रकृतिस्थेषु धातुषु|
धातवश्चाभिवर्धन्ते जरा मान्द्यमुपैति च||४९||
विधिरेष विकाराणामनुत्पत्तौ निदर्शितः|
निजानामितरेषां तु पृथगेवोपदेक्ष्यते||५०||
viṣamētyādi| anāturaśabdēnāturyāt prāgēvānāgatābādhēna svasthaparēṇa bhavitavyamiti śikṣayati| mādhavō vaiśākhastasya prathamaścaitraḥ, ēvaṁ nabhasyasya bhādrasya prathamaḥ śrāvaṇaḥ, tathā sahasyasya pauṣasya prathamō mārgaśīrṣaḥ; ētē ca māsāścaitraśrāvaṇamārgaśīrṣā rōgabhiṣagjitīyē vimānē (vi.a.8) śōdhanārthaṁ vakṣyamāṇaprāvr̥ḍādyr̥tukramēṇa vasantaprāvr̥ṭśaradantargatā bhavanti| dr̥ḍhabalasaṁskārē'pi paṭhyatē- “prāvr̥ṭ śukranabhau jñēyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śōdhanaṁ prati” (si.a.6) iti, suśrutē'pi r̥tucaryādhyāyē dōṣōpacayaprakōpōpaśamananimittamīdr̥śa ēva r̥tukramaḥ paṭhitaḥ| tēna, śōdhanamabhidhīyamānaṁ śōdhanārthōktartukramēṇaiva vyākhyēyam| vasantādīnāmantamāsēṣu tu vamanādyabhidhānaṁ sampūrṇaprakōpē bhūtē nirharaṇōpadēśārthaṁ; prathamēṣu hi māsēṣu phālgunāṣāḍhakārtikēṣu prakōpaḥ prakarṣaprāptō na bhavati, citasya hyasamyakprakupitasyāvilīnasya samyaṅnirharaṇaṁ na bhavatīti| ata ēva kapilabalē'pi paṭhyatē- “madhau sahē nabhasi ca māsi dōṣān pravāhayēt| vamanaiśca virēkaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ” iti| haricandrēṇa tu, sahaśabdō'yamakārāntō mārgaśīrṣavacanastasya sahasya prathamē kārtikē iti vyākhyātam| tanmatānusāriṇā vāgbhaṭēna cōktaṁ- “śrāvaṇē kārtikē caitrē māsi sādhāraṇē kramāt| grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu nirharēt” (vā.sū.a.3) iti| “kārtikē śrāvaṇē caitrē māsi sādhāraṇē kramāt| varṣādisañcitān dōṣān trimāsāntaritān harēt”- ityasya tu ślōkasya kēnāpi paṭhitasyāviruddhānvēṣaṇē buddhimatāṁ na vyāpāraḥ| ūrdhvaṁ cēti vamanēna, adha iti virēkēṇa, bastikarmaśabdēnāsthāpanānuvāsanē; ētacca sarvaṁ vamanādi yathāyōgyatayā, na yathāsaṅkhyēna; tēna vamanaṁ madhau pradhānaṁ, sahasyaprathamē virēkaḥ, nabhasyaprathamē bastiriti bhavati| yathākramaṁ yathānupūrvaṁ, yathāyōgyaṁ yadyasya yujyatē; ētacca pūrvēṇa vamanādinā, uttarēṇa ca rasāyanādi prayōjayēdityanēna yōjyam| siddhānīti dr̥ṣṭaphalāni| rōgāstathā na jāyanta iti vamanādīnācarataḥ; dhātavaścābhivardhanta iti rasāyanavr̥ṣyayōgānupayōjayata iti yōjanīyam| nijānāmiti chēdaḥ| itarēṣāmityāgantūnām| āgantavaścēha bhūtaviṣavātādijanyāstathā mānasāścābhiprētāḥ; yēnaitaddvitayamapyabhidhāyā''gantūnāmanutpattāvityādyupasaṁhāramāgantukatvēnaiva kariṣyati||45-50||
Adhikarana 20 (51-52) · Śloka 52
yē bhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisambhavāḥ|
nr̥ṇāmāgantavō rōgāḥ prajñā tēṣvaparādhyati||51||
īrṣyāśōkabhayakrōdhamānadvēṣādayaśca yē|
manōvikārāstē'pyuktāḥ sarvē prajñāparādhajāḥ||52||
View original
ये भूतविषवाय्वग्निसम्प्रहारादिसम्भवाः|
नृणामागन्तवो रोगाः प्रज्ञा तेष्वपराध्यति||५१||
ईर्ष्याशोकभयक्रोधमानद्वेषादयश्च ये|
मनोविकारास्तेऽप्युक्ताः सर्वे प्रज्ञापराधजाः||५२||
yē bhūtētyādi| bhūtāḥ piśācādayaḥ, ādigrahaṇāt pātabandhanādīnāṁ grahaṇam| prajñā buddhistadaparādhō'jñānadurjñānē, ētanmūlāścaitē bhūtābhiṣaṅgādaya īrṣyādayaśca| yadyapi ca nijā api prajñāparādhamūlā ēva; yaduktaṁ- “prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣēvatē” (sū.a.28) iti, tathā'pi tē prādhānyāt prajñāparādhajanitabāhyavātādirūkṣabhōjanādijanyatvēna tathā'ntarā vātādijanyatvēna pr̥thaktvēnōcyantē ||51-52||
Adhikarana 21 (53-54) · Śloka 54
tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyōpaśamaḥ smr̥tiḥ|
dēśakālātmavijñānaṁ sadvr̥ttasyānuvartanam||53||
āgantūnāmanutpattāvēṣa mārgō nidarśitaḥ|
prājñaḥ prāgēva tat kuryāddhitaṁ vidyādyadātmanaḥ||54||
View original
त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः|
देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्||५३||
आगन्तूनामनुत्पत्तावेष मार्गो निदर्शितः|
प्राज्ञः प्रागेव तत् कुर्याद्धितं विद्याद्यदात्मनः||५४||
āgantumānasaparihārē hētumāha- tyāga ityādi| indriyōpaśamaḥ indriyāṇāṁ svaviṣayē'lampaṭatvaṁ, smr̥tiḥ putrādīnāṁ vinaśvaratvasvabhāvādyanusmaraṇaṁ; yaduktam- “smr̥tvā svabhāvaṁ bhāvānāṁ smaran duḥkhādvimucyatē” (śā.a.1); ētacca dvayaṁ mānasarōgapratighātakam| dēśajñānācchūnyagr̥hāṭavyupasargagr̥hītadēśavarjanādi bhavati, kālajñānāt paurṇamāsyādivakṣyamāṇabhūtādyabhighātakālādivarjanam , ātmajñānāt svaśaktiparyālōcanayā pracaratō balavadagnighātādiparivarjanādi vyākhyēyam| sadvr̥ttamindriyōpakramaṇīyē vakṣyamāṇam| prāgēvēti anutpannēṣvēva rōgēṣu||53-54||
Adhikarana 22 (55) · Śloka 55
āptōpadēśaprajñānaṁ pratipattiśca kāraṇam|
vikārāṇāmanutpattāvutpannānāṁ ca śāntayē||55||
View original
आप्तोपदेशप्रज्ञानं प्रतिपत्तिश्च कारणम्|
विकाराणामनुत्पत्तावुत्पन्नानां च शान्तये||५५||
atha kiṁ hitamityāha- āptōpadēśa ityādi| āptā jñānavantō rāgadvēṣarahitāḥ puruṣāḥ, yadvakṣyati- “rajastamōbhyāṁ nirmuktāḥ” (sū.a.11) ityādi; pratipattirupadiṣṭārthasya samyagavabōdhaḥ; ētaddvayaṁ kāraṇaṁ vikārāṇāmanutpattau hētuvarjanēna, utpannānāṁ ca śāntayē kāraṇaṁ taccikitsānuṣṭhānēnētyarthaḥ||55||
Adhikarana 23 (56-59) · Śloka 59
pāpavr̥ttavacaḥsattvāḥ sūcakāḥ kalahapriyāḥ|
marmōpahāsinō lubdhāḥ paravr̥ddhidviṣaḥ śaṭhāḥ||56||
parāpavādaratayaścapalā ripusēvinaḥ|
nirghr̥ṇāstyaktadharmāṇaḥ parivarjyā narādhamāḥ||57||
buddhividyāvayaḥśīladhairyasmr̥tisamādhibhiḥ|
vr̥ddhōpasēvinō vr̥ddhāḥ svabhāvajñā gatavyathāḥ||58||
sumukhāḥ sarvabhūtānāṁ praśāntāḥ śaṁsitavratāḥ|
sēvyāḥ sanmārgavaktāraḥ puṇyaśravaṇadarśanāḥ||59||
View original
पापवृत्तवचःसत्त्वाः सूचकाः कलहप्रियाः|
मर्मोपहासिनो लुब्धाः परवृद्धिद्विषः शठाः||५६||
परापवादरतयश्चपला रिपुसेविनः|
निर्घृणास्त्यक्तधर्माणः परिवर्ज्या नराधमाः||५७||
बुद्धिविद्यावयःशीलधैर्यस्मृतिसमाधिभिः|
वृद्धोपसेविनो वृद्धाः स्वभावज्ञा गतव्यथाः||५८||
सुमुखाः सर्वभूतानां प्रशान्ताः शंसितव्रताः|
सेव्याः सन्मार्गवक्तारः पुण्यश्रवणदर्शनाः||५९||
āptōpadēśagrahaṇārthamanāptān varjyān pāpavr̥ttētyādinā, sēvyāṁścāptān buddhītyādinā darśayati| vr̥ttaṁ cēṣṭitaṁ śarīravyāpāraḥ, sattvaṁ manaḥ; ēṣāṁ pāpatvaṁ pāpahētutvāt| śaṭhāḥ krūrāḥ| nirghr̥ṇā niṣkr̥pāḥ| buddhyādibhirvr̥ddhāḥ prabhūtapraśastabuddhyādiyuktā ityarthaḥ| gatavyathā gataśōkādaya ityarthaḥ| sumukhāḥ prasannamukhāḥ| śaṁsitavratāḥ kathitavratāḥ ||56-59||
Adhikarana 24 (60) · Śloka 60
āhārācāracēṣṭāsu sukhārthī prētya cēha ca|
paraṁ prayatnamātiṣṭhēdbuddhimān hitasēvanē||60||
View original
आहाराचारचेष्टासु सुखार्थी प्रेत्य चेह च|
परं प्रयत्नमातिष्ठेद्बुद्धिमान् हितसेवने||६०||
āhārācāracēṣṭāsviti nirdhāraṇē saptamī, tēnāhārācāracēṣṭānāṁ madhyē yaddhitaṁ tasya sēvanē prayatnamātiṣṭhēditi phalati; ācāraḥ śāstravihitamanuṣṭhānam||60||
Adhikarana 25 (61-62) · Śloka 62
na naktaṁ dadhi bhuñjīta na cāpyaghr̥taśarkaram|
nāmudgayūṣaṁ nākṣaudraṁ nōṣṇaṁ nāmalakairvinā ||61||
jvarāsr̥kpittavīsarpakuṣṭhapāṇḍvāmayabhramān|
prāpnuyātkāmalāṁ cōgrāṁ vidhiṁ hitvā dadhipriyaḥ||62||
View original
न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम्|
नामुद्गयूषं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना ||६१||
ज्वरासृक्पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयभ्रमान्|
प्राप्नुयात्कामलां चोग्रां विधिं हित्वा दधिप्रियः||६२||
dadhnō'nēkaprakāraniṣiddhatvāddiṅmātrōdāharaṇārthaṁ dadhibhōjanavidhimāha- na naktamityādi| atra na naktamityatra nōṣṇamityatra ca nakāraḥ kriyayā sambadhyatē, tēna niśi uṣṇaṁ dadhi sarvathaiva na sēvyam| aghr̥taśarkaramityādau ca niṣēdhō nañā sambadhyatē, tēnōbhayapratiṣēdhāt saśarkaraṁ bhuñjītētyādi vākyārthō bhavati| tēna ghr̥tādīnāṁ madhyē'nyatamasambandhēnāpi dadhyupayōjyaṁ bhavati| na naktamityādivadihāpi nakārasya kriyāsambandhē mudgasūpasahitasyāpyaghr̥taśarkaratvamastyēva dadhna ityanupādēyatvaṁ syāt| jatūkarṇē- nāpi ghr̥tādīnāṁ militānāmayōgāddadhyasēvyamuktam| yaduktaṁ- “nāśnīyāddadhi naktamuṣṇaṁ vā na ghr̥tamadhuśarkarāmudgāmalakairvinā vā” iti||61-62||
Adhikarana 26 (63-66) · Śloka 66
tatra ślōkāḥ- vēgā vēgasamutthāśca rōgāstēṣāṁ ca bhēṣajam|
yēṣāṁ vēgā vidhāryāśca yadarthaṁ yaddhitāhitam||63||
ucitē cāhitē varjyē sēvyē cānucitē kramaḥ|
yathāprakr̥ti cāhārō malāyanagadauṣadham||64||
bhaviṣyatāmanutpattau rōgāṇāmauṣadhaṁ ca yat|
varjyāḥ sēvyāśca puruṣā dhīmatā''tmasukhārthinā||65||
vidhinā dadhi sēvyaṁ ca yēna yasmāttadatrijaḥ|
navēgāndhāraṇē'dhyāyē sarvamēvāvadanmuniḥ||66||
View original
तत्र श्लोकाः- वेगा वेगसमुत्थाश्च रोगास्तेषां च भेषजम्|
येषां वेगा विधार्याश्च यदर्थं यद्धिताहितम्||६३||
उचिते चाहिते वर्ज्ये सेव्ये चानुचिते क्रमः|
यथाप्रकृति चाहारो मलायनगदौषधम्||६४||
भविष्यतामनुत्पत्तौ रोगाणामौषधं च यत्|
वर्ज्याः सेव्याश्च पुरुषा धीमताऽऽत्मसुखार्थिना||६५||
विधिना दधि सेव्यं च येन यस्मात्तदत्रिजः|
नवेगान्धारणेऽध्याये सर्वमेवावदन्मुनिः||६६||
adhyāyārthasaṅgrahē hitāhitamiti sēvyāsēvyaṁ vyāyāmahāsyādi| bhaviṣyatāmanutpattau bhēṣajamiti mādhavaprathamē māsītyādinōtpannānāṁ ca śāntaya ityantēna||63-66||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē navēgāndhāraṇīyō nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने नवेगान्धारणीयो नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyurvēdadīpikākhyāyāṁ dvitīyē svasthacatuṣkē navēgāndhāraṇīyō nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||