Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ നവേഗാന്ധാരണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो नवेगान्धारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വാധ്യായാഭ്യാം സ്വസ്ഥഹിത ആഹാരഃ പ്രാധാന്യേനോക്തഃ, തസ്യ ചാഹാരസ്യ സ്വസ്ഥഹിതത്വമാഹാരപാകജമൂത്രപുരീഷാണാമവിധാരിതവേഗാനാം ബഹിര്ഗമനേ സതി ഭവതീതി മൂത്രാദിവേഗാവിധാരണോപദേശകം ന വേഗാന്ധാരണീയമാഹ| ഇഹാപി നവേഗധാരണശബ്ദസ്യാഭാവാന്മാത്രാശിതീയവത് പര്യായശബ്ദേന സഞ്ജ്ഞാ ബോദ്ധവ്യാ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ന വേഗാന് ധാരയേദ്ധീമാഞ്ജാതാന് മൂത്രപുരീഷയോഃ| ന രേതസോ ന വാതസ്യ ന ഛര്ദ്യാഃ ക്ഷവഥോര്ന ച||൩|| നോദ്ഗാരസ്യ ന ജൃമ്ഭായാ ന വേഗാന് ക്ഷുത്പിപാസയോഃ| ന ബാഷ്പസ്യ ന നിദ്രായാ നിഃശ്വാസസ്യ ശ്രമേണ ച||൪||
न वेगान् धारयेद्धीमाञ्जातान् मूत्रपुरीषयोः| न रेतसो न वातस्य न छर्द्याः क्षवथोर्न च||३|| नोद्गारस्य न जृम्भाया न वेगान् क्षुत्पिपासयोः| न बाष्पस्य न निद्राया निःश्वासस्य श्रमेण च||४||
🔊 Audio coming soon
ജാതാനിതി ജാതമാത്രാന്| വേഗഃ പ്രവൃത്ത്യുന്മുഖത്വം മൂത്രപുരീഷാദീനാമ്| മൂത്രഗ്രഹണമാദൌ മൂത്രസ്യ പുരീഷാദ്യപേക്ഷയാ ബഹുവേഗത്വാത്| മൂത്രപുരീഷയോരിതി ക്ഷുത്പിപാസയോരിതി ച സമാസകരണം പ്രായശോऽനയോഃ സഹോത്പാദദര്ശനാര്ഥമ്| പ്രതിനിഷേധ്യം നകാരകരണം നിഷേധ്യഗൌരവോപദര്ശനാര്ഥമ്| നിഃശ്വാസസ്യ ശ്രമേണ ചേതി ശ്രമോത്ഥസ്യ നിഃശ്വാസസ്യാവിധാര്യത്വം ദര്ശയതി, യതോऽനന്തരം വക്ഷ്യതി “ശ്രമനിഃശ്വാസധാരണാത്” ഇതി; സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “ശ്രാന്തസ്യ നിഃശ്വാസവിനിഗ്രഹേണ ഹൃദ്രോഗ മൂര്ച്ഛേ അഥവാऽപി ഗുല്മഃ” (സൂ.ഉ.അ.൫൫) ഇതി||൩-൪||
Adhikarana 3 (5-25) · Śloka 25
ഏതാന് ധാരയതോ ജാതാന് വേഗാന് രോഗാ ഭവന്തി യേ| പൃഥക്പൃഥക്ചികിത്സാര്ഥം താന്മേ നിഗദതഃ ശൃണു||൫|| ബസ്തിമേഹനയോഃ ശൂലം മൂത്രകൃച്ഛ്രം ശിരോരുജാ | വിനാമോ വങ്ക്ഷണാനാഹഃ സ്യാല്ലിങ്ഗം മൂത്രനിഗ്രഹേ||൬|| സ്വേദാവഗാഹനാഭ്യങ്ഗാന് സര്പിഷശ്ചാവപീഡകമ് | മൂത്രേ പ്രതിഹതേ കുര്യാത്ത്രിവിധം ബസ്തികര്മ ച||൭|| പക്വാശയശിരഃശൂലം വാതവര്ചോऽപ്രവര്തനമ് | പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനാധ്മാനം പുരീഷേ സ്യാദ്വിധാരിതേ||൮|| സ്വേദാഭ്യങ്ഗാവഗാഹാശ്ച വര്തയോ ബസ്തികര്മ ച| ഹിതം പ്രതിഹതേ വര്ചസ്യന്നപാനം പ്രമാഥി ച||൯|| മേഢ്രേ വൃഷണയോഃ ശൂലമങ്ഗമര്ദോ ഹൃദി വ്യഥാ| ഭവേത് പ്രതിഹതേ ശുക്രേ വിബദ്ധം മൂത്രമേവ ച||൧൦|| തത്രാഭ്യങ്ഗോऽവഗാഹശ്ച മദിരാ ചരണായുധാഃ| ശാലിഃ പയോ നിരൂഹശ്ച ശസ്തം മൈഥുനമേവ ച||൧൧|| സങ്ഗോ വിണ്മൂത്രവാതാനാമാധ്മാനം വേദനാ ക്ലമഃ| ജഠരേ വാതജാശ്ചാന്യേ രോഗാഃ സ്യുര്വാതനിഗ്രഹാത്||൧൨|| സ്നേഹസ്വേദവിധിസ്തത്ര വര്തയോ ഭോജനാനി ച| പാനാനി ബസ്തയശ്ചൈവ ശസ്തം വാതാനുലോമനമ്||൧൩|| കണ്ഡൂകോഠാരുചിവ്യങ്ഗശോഥപാണ്ഡ്വാമയജ്വരാഃ| കുഷ്ഠഹൃല്ലാസവീസര്പാശ്ഛര്ദിനിഗ്രഹജാ ഗദാഃ||൧൪|| ഭുക്ത്വാ പ്രച്ഛര്ദനം ധൂമോ ലങ്ഘനം രക്തമോക്ഷണമ്| രൂക്ഷാന്നപാനം വ്യായാമോ വിരേകശ്ചാത്ര ശസ്യതേ||൧൫|| മന്യാസ്തമ്ഭഃ ശിരഃശൂലമര്ദിതാര്ധാവഭേദകൌ| ഇന്ദ്രിയാണാം ച ദൌര്ബല്യം ക്ഷവഥോഃ സ്യാദ്വിധാരണാത്||൧൬|| തത്രോര്ധ്വജത്രുകേऽഭ്യങ്ഗഃ സ്വേദോ ധൂമഃ സനാവനഃ| ഹിതം വാതഘ്നമാദ്യം ച ഘൃതം ചൌത്തരഭക്തികമ്||൧൭|| ഹിക്കാ ശ്വാസോऽരുചിഃ കമ്പോ വിബന്ധോ ഹൃദയോരസോഃ| ഉദ്ഗാരനിഗ്രഹാത്തത്ര ഹിക്കായാസ്തുല്യമൌഷധമ്||൧൮|| വിനാമാക്ഷേപസങ്കോചാഃ സുപ്തിഃ കമ്പഃ പ്രവേപനമ്| ജൃമ്ഭായാ നിഗ്രഹാത്തത്ര സര്വം വാതഘ്നമൌഷധമ്||൧൯|| കാര്ശ്യദൌര്ബല്യവൈവര്ണ്യമങ്ഗമര്ദോऽരുചിര്ഭ്രമഃ| ക്ഷുദ്വേഗനിഗ്രഹാത്തത്ര സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ലഘു ഭോജനമ്||൨൦|| കണ്ഠാസ്യശോഷോ ബാധിര്യം ശ്രമഃ സാദോ ഹൃദി വ്യഥാ| പിപാസാനിഗ്രഹാത്തത്ര ശീതം തര്പണമിഷ്യതേ||൨൧|| പ്രതിശ്യായോऽക്ഷിരോഗശ്ച ഹൃദ്രോഗശ്ചാരുചിര്ഭ്രമഃ| ബാഷ്പനിഗ്രഹണാത്തത്ര സ്വപ്നോ മദ്യം പ്രിയാഃ കഥാഃ||൨൨|| ജൃമ്ഭാऽങ്ഗമര്ദസ്തന്ദ്രാ ച ശിരോരോഗോऽക്ഷിഗൌരവമ്| നിദ്രാവിധാരണാത്തത്ര സ്വപ്നഃ സംവാഹനാനി ച||൨൩|| ഗുല്മഹൃദ്രോഗസമ്മോഹാഃ ശ്രമനിഃശ്വാസധാരണാത്| ജായന്തേ തത്ര വിശ്രാമോ വാതഘ്ന്യശ്ച ക്രിയാ ഹിതാഃ||൨൪|| വേഗനിഗ്രഹജാ രോഗാ യ ഏതേ പരികീര്തിതാഃ| ഇച്ഛംസ്തേഷാമനുത്പത്തിം വേഗാനേതാന്ന ധാരയേത്||൨൫||
एतान् धारयतो जातान् वेगान् रोगा भवन्ति ये| पृथक्पृथक्चिकित्सार्थं तान्मे निगदतः शृणु||५|| बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा | विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे||६|| स्वेदावगाहनाभ्यङ्गान् सर्पिषश्चावपीडकम् | मूत्रे प्रतिहते कुर्यात्त्रिविधं बस्तिकर्म च||७|| पक्वाशयशिरःशूलं वातवर्चोऽप्रवर्तनम् | पिण्डिकोद्वेष्टनाध्मानं पुरीषे स्याद्विधारिते||८|| स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च वर्तयो बस्तिकर्म च| हितं प्रतिहते वर्चस्यन्नपानं प्रमाथि च||९|| मेढ्रे वृषणयोः शूलमङ्गमर्दो हृदि व्यथा| भवेत् प्रतिहते शुक्रे विबद्धं मूत्रमेव च||१०|| तत्राभ्यङ्गोऽवगाहश्च मदिरा चरणायुधाः| शालिः पयो निरूहश्च शस्तं मैथुनमेव च||११|| सङ्गो विण्मूत्रवातानामाध्मानं वेदना क्लमः| जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात्||१२|| स्नेहस्वेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च| पानानि बस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम्||१३|| कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः| कुष्ठहृल्लासवीसर्पाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः||१४|| भुक्त्वा प्रच्छर्दनं धूमो लङ्घनं रक्तमोक्षणम्| रूक्षान्नपानं व्यायामो विरेकश्चात्र शस्यते||१५|| मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ| इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात्||१६|| तत्रोर्ध्वजत्रुकेऽभ्यङ्गः स्वेदो धूमः सनावनः| हितं वातघ्नमाद्यं च घृतं चौत्तरभक्तिकम्||१७|| हिक्का श्वासोऽरुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः| उद्गारनिग्रहात्तत्र हिक्कायास्तुल्यमौषधम्||१८|| विनामाक्षेपसङ्कोचाः सुप्तिः कम्पः प्रवेपनम्| जृम्भाया निग्रहात्तत्र सर्वं वातघ्नमौषधम्||१९|| कार्श्यदौर्बल्यवैवर्ण्यमङ्गमर्दोऽरुचिर्भ्रमः| क्षुद्वेगनिग्रहात्तत्र स्निग्धोष्णं लघु भोजनम्||२०|| कण्ठास्यशोषो बाधिर्यं श्रमः सादो हृदि व्यथा| पिपासानिग्रहात्तत्र शीतं तर्पणमिष्यते||२१|| प्रतिश्यायोऽक्षिरोगश्च हृद्रोगश्चारुचिर्भ्रमः| बाष्पनिग्रहणात्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः||२२|| जृम्भाऽङ्गमर्दस्तन्द्रा च शिरोरोगोऽक्षिगौरवम्| निद्राविधारणात्तत्र स्वप्नः संवाहनानि च||२३|| गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमनिःश्वासधारणात्| जायन्ते तत्र विश्रामो वातघ्न्यश्च क्रिया हिताः||२४|| वेगनिग्रहजा रोगा य एते परिकीर्तिताः| इच्छंस्तेषामनुत्पत्तिं वेगानेतान्न धारयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
യദ്വേഗവിധാരണേ യേ രോഗാസ്തേഷാം യച്ചികിത്സിതം തദല്പവക്തവ്യത്വാത് പ്രകരണാഗതത്വാച്ച ബ്രൂതേ- ബസ്തിമേഹനയോരിത്യാദി| മേഹനം ശിശ്നഃ | വിനമനം ശരീരസ്യ വിനാമഃ| അവപീഡകോ ബഹുമാത്രപ്രയോഗഃ, മാത്രാധികത്വേന ഹി ഭേഷജം ദോഷാന് പീഡയതീതി കൃത്വാ; അന്യത്രാപ്യുക്തമ്- “അവപീഡകസര്പിര്ഭിഃ കോഷ്ണൈര്ഘൃതതൈലികൈസ്തഥാऽഭ്യങ്ഗൈഃ” ഇതി| ത്രിവിധമിതി നിരൂഹാനുവാസനോത്തരബസ്ത്യാത്മകമ്| പിണ്ഡികാ ജാനുജങ്ഘാമധ്യമാംസപിണ്ഡികാ| വര്തയഃ ഫലവര്തയഃ| പ്രമാഥി അനുലോമനമ്| ചരണായുധഃ കുക്കുടഃ| രുജാ ജഠര ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ‘ഭോജനാനി’ ‘പാനാനി’ ‘ബസ്തയ’ ഇതി ത്രയം വാതാനുലോമനം ശസ്തമിതി യോജ്യമ്| കോഠോ വരടീദഷ്ടാകാരഃ ശോഥഃ| വ്യങ്ഗഃ ശ്യാമവര്ണം മണ്ഡലം മുഖേ| ഹൃല്ലാസഃ ഉത്ക്ലേശഃ| അര്ധാവഭേദഃ അര്ധമസ്തകവേദനാ| ആദ്യം ഖാദ്യം ഭോജനമിത്യര്ഥഃ| ചകാരാത് സ്വേദാദയോऽപി വാതഘ്നാ ഇതി സൂചയതി| യദ്യപി സുശ്രുതേ മൂത്രാദീനാം ത്രയോദശാനാം വിധാരണാത്ത്രയോദശോദാവര്താ അഭിധീയന്തേ, തഥാऽപീഹാഷ്ടോദരീയേ മൂത്രപുരീഷവാതശുക്രവമിക്ഷവഥുവിഘാതജാ ഏവ പരം ഷഡുദാവര്താ അഭിധാതവ്യാഃ; ഉദ്ഗാരാദിനിരോധജാനാം വാതനിരോധജ ഏവോദാവര്തേऽന്തര്ഭാവാഭിപ്രായാത്; യദി വാ മൂത്രാദിവിഘാതജ ഏവ വികാരേ ചരകാചാര്യസ്യ ഉദാവര്തസഞ്ജ്ഞാऽഭിപ്രേതാ, നാന്യത്രേതി ന വിരോധഃ| മുഹുര്മുഹുരങ്ഗാനാമാക്ഷേപണമാക്ഷേപഃ; പര്വണാമാകുഞ്ചനം സങ്കോചഃ| സുപ്തിഃ സ്പര്ശാജ്ഞാനമ്| ഭ്രമണം ഭ്രമോ യേന ചക്രസ്ഥിതമിവാത്മാനം മന്യതേ| സാദഃ അങ്ഗാവസാദഃ| തര്പയതീതി തര്പണമ്| സംവാഹനം പാണിനാ പാദാദിപ്രദേശേ സുഖമഭിഹനനമുന്മര്ദനം ച||൫-൨൫||
Adhikarana 4 (26) · Śloka 26
ഇമാംസ്തു ധാരയേദ്വേഗാന് ഹിതാര്ഥീ പ്രേത്യ ചേഹ ച| സാഹസാനാമശസ്താനാം മനോവാക്കായകര്മണാമ്||൨൬||
इमांस्तु धारयेद्वेगान् हितार्थी प्रेत्य चेह च| साहसानामशस्तानां मनोवाक्कायकर्मणाम्||२६||
🔊 Audio coming soon
വേഗാനാമവിധാര്യത്വേനോക്തത്വാല്ലോഭാദീനാമപി വേഗാ അവിധാര്യാഃ സ്യുരിത്യാഹ- ഇമാംസ്ത്വിത്യാദി| പ്രേത്യ ജന്മാന്തരേ| ഇഹേതി ഇഹ ജന്മനി| സഹസാ ആത്മശക്തിമനാലോച്യ ക്രിയത ഇതി സാഹസം, തത്തു ഗജാഭിമുഖധാവനാദി| അശസ്താനാമ് അപ്രശസ്താനാമനിഷ്ടഫലാനാമിതി യാവത്| മനോവാക്കായകര്മണാമിത്യത്ര കര്മശബ്ദോ വ്യാപാരവചനഃ||൨൬||
Adhikarana 5 (27) · Śloka 27
ലോഭശോകഭയക്രോധമാനവേഗാന് വിധാരയേത്| നൈര്ലജ്ജ്യേര്ഷ്യാതിരാഗാണാമഭിധ്യായാശ്ച ബുദ്ധിമാന്||൨൭||
लोभशोकभयक्रोधमानवेगान् विधारयेत्| नैर्लज्ज्येर्ष्यातिरागाणामभिध्यायाश्च बुद्धिमान्||२७||
🔊 Audio coming soon
അശസ്തം മനസഃ കര്മ ദര്ശയതി- ലോഭേത്യാദി| ലോഭഃ വിഷയേऽനുചിതാ പ്രാര്ഥനാ, ശോകഃ പുത്രാദിവിനാശജം ദൈന്യമ്, ഭയമ് അപകാരകാനുസന്ധാനജം ദൈന്യമ്, ക്രോധഃ പ്രദ്വേഷോ യേന പ്രജ്വലിതമിവാത്മാനം മന്യതേ, മാനഃ സദസദ്ഗുണാധ്യാരോപേണാത്മന്യുത്കര്ഷപ്രത്യയഃ| ജുഗുപ്സിതഗോപനേച്ഛാ ലജ്ജാ, തദഭാവോ നൈര്ലജ്ജ്യം; സമാനേ ദ്രവ്യേ പരസമ്ബന്ധപ്രതിഷേധേച്ഛാ ഈര്ഷ്യാ; അതിരാഗ ഉചിത ഏവ വിഷയേ പുനഃ പുനഃ പ്രവര്തനേച്ഛാ| അഭിധ്യാ മനസാ പരാഭിദ്രോഹചിന്തനം, യദി വാ പരദ്രവ്യവിഷയേ സ്പൃഹാ||൨൭||
Adhikarana 6 (28) · Śloka 28
പരുഷസ്യാതിമാത്രസ്യ സൂചകസ്യാനൃതസ്യ ച| വാക്യസ്യാകാലയുക്തസ്യ ധാരയേദ്വേഗമുത്ഥിതമ്||൨൮||
परुषस्यातिमात्रस्य सूचकस्यानृतस्य च| वाक्यस्याकालयुक्तस्य धारयेद्वेगमुत्थितम्||२८||
🔊 Audio coming soon
അശസ്തം വചനകര്മാഹ- പരുഷസ്യേത്യാദി| പരുഷം പരോദ്വേജകം വചനമ്| അതിമാത്രം ബഹു| സൂചകം പരാനിഷ്ടജനകാഭിധായകമ് | അനൃതമ് അപാര്ഥകമ്| അകാലയുക്തമ് അപ്രസ്താവാഗതമ്||൨൮||
Adhikarana 7 (29) · Śloka 29
ദേഹപ്രവൃത്തിര്യാ കാചിദ്വിദ്യതേ പരപീഡയാ| സ്ത്രീഭോഗസ്തേയഹിംസാദ്യാ തസ്യാവേഗാന്വിധാരയേത്||൨൯||
देहप्रवृत्तिर्या काचिद्विद्यते परपीडया| स्त्रीभोगस्तेयहिंसाद्या तस्यावेगान्विधारयेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
അശസ്തം ദേഹകര്മാഹ- ദേഹേത്യാദി| പരപീഡയാ പരപീഡാനിമിത്തമിത്യര്ഥഃ| സ്ത്രീഭോഗഃ പരസ്ത്രീഭോഗഃ, സ്തേയം പരദ്രവ്യഗ്രഹണം, ഹിംസാ വിധിരഹിതാ പ്രാണിപീഡാ; ആദിഗ്രഹണാദ്ഗുര്വാദ്യഭിമുഖപാദപ്രസാരണാദി ഗൃഹ്യതേ||൨൯||
Adhikarana 8 (30) · Śloka 30
പുണ്യശബ്ദോ വിപാപത്വാന്മനോവാക്കായകര്മണാമ്| ധര്മാര്ഥകാമാന് പുരുഷഃ സുഖീ ഭുങ്ക്തേ ചിനോതി ച||൩൦||
पुण्यशब्दो विपापत्वान्मनोवाक्कायकर्मणाम्| धर्मार्थकामान् पुरुषः सुखी भुङ्क्ते चिनोति च||३०||
🔊 Audio coming soon
ഏവം കൃതേ യദ്ഭവതി തദ്ദര്ശയതി- പുണ്യേത്യാദി| പുണ്യഃ പാവനഃ ശബ്ദോ യസ്യാസൌ പുണ്യശബ്ദഃ| ഭുങ്ക്തേ ചിനോതി ചേതി ഉത്പന്നാദവിരോധതഃ ഫലോപയോഗേന ഭുങ്ക്തേ; ചിനോതി ചോത്പാദയതി ചാപരാനിത്യര്ഥഃ||൩൦||
Adhikarana 9 (31) · Śloka 31
ശരീരചേഷ്ടാ യാ ചേഷ്ടാ സ്ഥൈര്യാര്ഥാ ബലവര്ധിനീ| ദേഹവ്യായാമസങ്ഖ്യാതാ മാത്രയാ താം സമാചരേത്||൩൧||
शरीरचेष्टा या चेष्टा स्थैर्यार्था बलवर्धिनी| देहव्यायामसङ्ख्याता मात्रया तां समाचरेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
അവിധാര്യപ്രവൃത്തീന്മൂത്രാദീന് വിധാര്യപ്രവൃത്തീന് സാഹസാദീംശ്ച ദര്ശയിത്വാ വിധാര്യാവിധാര്യപ്രവൃത്തിം വ്യായാമമാഹ- ശരീരേത്യാദി| ദേഹസ്യ വ്യായാമോ ദേഹവ്യായാമഃ, ദേഹഗ്രഹണാന്മനോവ്യായാമം ചിന്തനാദി നിരാകരോതി; സങ്ഖ്യാതാ സഞ്ജ്ഞിതാ| യാ ച ഇഷ്ടാ അഭിപ്രേതാ, ഏതേന ഭാരഹരണാദ്യാऽനിഷ്ടാ കാര്യവശാത് ക്രിയമാണാ ചേഷ്ടാ നിരസ്യതേ, ചങ്ക്രമണരൂപാ തു ക്രിയാ പ്രാപ്യതേ| സ്ഥൈര്യം സ്ഥിരതാ ശരീരസ്യ, തദര്ഥാ| മാത്രയാ അനപായിപരിമാണേന; ഏതാവതീ ചേയം ശരീരചേഷ്ടാ മാത്രാവതീ യാവത്യാ ലാഘവാദയോ വക്ഷ്യമാണാ ഭവന്തി, ചേഷ്ടാതിയോഗവക്ഷ്യമാണാശ്ച ശ്രമഭ്രമാദയോ ന ഭവന്തി| സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “യത്തു ചങ്ക്രമണം നാതിദേഹപീഡാകരം ഭവേത്| തദായുര്ബലമേധാഗ്നിപ്രദമിന്ദ്രിയബോധനമ്” (സു.ചി.അ.൨൪) ഇതി||൩൧||
Adhikarana 10 (32-33) · Śloka 1
ലാഘവം കര്മസാമര്ഥ്യം സ്ഥൈര്യം ദുഃഖസഹിഷ്ണുതാ | ദോഷക്ഷയോऽഗ്നിവൃദ്ധിശ്ച വ്യായാമാദുപജായതേ||൩൨|| ശ്രമഃ ക്ലമഃ ക്ഷയസ്തൃഷ്ണാ രക്തപിത്തം പ്രതാമകഃ| അതിവ്യായാമതഃ കാസോ ജ്വരശ്ഛര്ദിശ്ച ജായതേ||൩൩|| (സ്വേദാഗമഃ ശ്വാസവൃദ്ധിര്ഗാത്രാണാം ലാഘവം തഥാ| ഹൃദയാദ്യുപരോധശ്ച ഇതി വ്യായാമലക്ഷണമ്||൧||)|
लाघवं कर्मसामर्थ्यं स्थैर्यं दुःखसहिष्णुता | दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते||३२|| श्रमः क्लमः क्षयस्तृष्णा रक्तपित्तं प्रतामकः| अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्छर्दिश्च जायते||३३|| (स्वेदागमः श्वासवृद्धिर्गात्राणां लाघवं तथा| हृदयाद्युपरोधश्च इति व्यायामलक्षणम्||१||)|
🔊 Audio coming soon
യഥോക്തവ്യായാമഗുണാനാഹ- ലാഘവമിത്യാദി| ദോഷക്ഷയോऽത്ര ശ്ലേഷ്മക്ഷയോऽഭിപ്രേതഃ; യദി വാऽഗ്നികര്തൃത്വേന ത്രിദോഷക്ഷയോऽപി| ഉക്തം ഹി- “ശമപ്രകോപൌ ദോഷാണാം സര്വേഷാമഗ്നിസംശ്രിതൌ” ഇതി| വ്യായാമാതിപ്രവൃത്തിദോഷമാഹ- ശ്രമ ഇത്യാദി| ക്ലമ ഇഹ മന-ഇന്ദ്രിയഗ്ലാനിഃ| ക്ഷയോ ധാതുക്ഷയഃ| പ്രതമക ഏവ പ്രതാമകഃ ശ്വാസവിശേഷഃ||൩൨-൩൩||
Adhikarana 11 (34) · Śloka 34
വ്യായാമഹാസ്യഭാഷ്യാധ്വഗ്രാമ്യധര്മപ്രജാഗരാന്| നോചിതാനപി സേവേത ബുദ്ധിമാനതിമാത്രയാ||൩൪||
व्यायामहास्यभाष्याध्वग्राम्यधर्मप्रजागरान्| नोचितानपि सेवेत बुद्धिमानतिमात्रया||३४||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വ്യായാമതുല്യത്വേനാന്യാനപ്യതിമാത്രത്വേന നിഷേദ്ധുമാഹ- വ്യായാമേത്യാദി| യദ്യപ്യതിവ്യായാമോ നിഷിദ്ധസ്തഥാऽപീഹ പുനരഭിധീയതേ അതിഭാഷ്യാദിഷ്വപി തദ്ദോഷശ്രമക്ലമാദിപ്രാപ്ത്യര്ഥം; യദി വാ പൂര്വമനഭ്യസ്തവ്യായാമാതിസേവാ നിഷിദ്ധാ, ഇഹ തു അഭ്യസ്തസ്യാപി നിഷേധഃ| യദാഹ- നോചിതാനപി; ഉചിതാനപ്യഭ്യസ്താനപീത്യര്ഥഃ| അപിശബ്ദാദനഭ്യസ്താനാം നിതരാം നിഷേധോ ലഭ്യതേ| ഭാഷണം ഭാഷ്യമ്, അധ്വശബ്ദേനാധ്വഗമനം, ഗ്രാമ്യധര്മോ മൈഥുനമ്||൩൪||
Adhikarana 12 (35) · Śloka 2
ഏതാനേവംവിധാംശ്ചാന്യാന് യോऽതിമാത്രം നിഷേവതേ| ഗജം സിംഹ ഇവാകര്ഷന് സഹസാ സ വിനശ്യതി||൩൫|| (അതിവ്യവായഭാരാധ്വകര്മഭിശ്ചാതികര്ശിതാഃ | ക്രോധശോകഭയായാസൈഃ ക്രാന്താ യേ ചാപി മാനവാഃ||൧|| ബാലവൃദ്ധപ്രവാതാശ്ച യേ ചോച്ചൈര്ബഹുഭാഷകാഃ| തേ വര്ജയേയുര്വ്യായാമം ക്ഷുധിതാസ്തൃഷിതാശ്ച യേ||൨||)|
एतानेवंविधांश्चान्यान् योऽतिमात्रं निषेवते| गजं सिंह इवाकर्षन् सहसा स विनश्यति||३५|| (अतिव्यवायभाराध्वकर्मभिश्चातिकर्शिताः | क्रोधशोकभयायासैः क्रान्ता ये चापि मानवाः||१|| बालवृद्धप्रवाताश्च ये चोच्चैर्बहुभाषकाः| ते वर्जयेयुर्व्यायामं क्षुधितास्तृषिताश्च ये||२||)|
🔊 Audio coming soon
ഏവംശബ്ദേന ഗുരുഭാരഹരണദര്പശിലാചാലനാദി ഗൃഹ്യതേ| സിംഹഃ കില സ്വല്പപ്രമാണഃ സ്വബലോദ്രേകാദ്ഗജം കര്ഷന് പാടയന് സ്വദേഹാനുചിതവ്യായാമാത് പശ്ചാദ്വാതക്ഷോഭേണ വിപദ്യതേ, തേനായം ദൃഷ്ടാന്തഃ സങ്ഗതാര്ഥഃ; യദി വാ സിംഹോऽഷ്ടാപദോऽഭിപ്രേതഃ, സ ച കില ഗജം വ്യാപാദ്യ പൃഷ്ഠേ ക്ഷിപതി, തതസ്തത്കോഥാദ്വിപദ്യതേ, തേന ദൃഷ്ടാന്തോ വ്യാഖ്യേയഃ||൩൫||
Adhikarana 13 (36-37) · Śloka 37
ഉചിതാദഹിതാദ്ധീമാന് ക്രമശോ വിരമേന്നരഃ| ഹിതം ക്രമേണ സേവേത ക്രമശ്ചാത്രോപദിശ്യതേ||൩൬|| പ്രക്ഷേപാപചയേ താഭ്യാം ക്രമഃ പാദാംശികോ ഭവേത്| ഏകാന്തരം തതശ്ചോര്ധ്വം ദ്വ്യന്തരം ത്ര്യന്തരം തഥാ||൩൭||
उचितादहिताद्धीमान् क्रमशो विरमेन्नरः| हितं क्रमेण सेवेत क्रमश्चात्रोपदिश्यते||३६|| प्रक्षेपापचये ताभ्यां क्रमः पादांशिको भवेत्| एकान्तरं ततश्चोर्ध्वं द्व्यन्तरं त्र्यन्तरं तथा||३७||
🔊 Audio coming soon
ഹിതസ്യ സേവനമഹിതസ്യ പരിത്യാഗഃ കര്തവ്യ ഇതി പൂര്വമുക്തം, തച്ച ഹിതസേവനമഹിതപരിവര്ജനം ചാക്രമേണ ക്രിയമാണമക്രമാചരിതവ്യായാമാദിവത് പ്രത്യവായകരം പരം ഭവതി, അതസ്തത്ക്രമമാഹ- ഉചിതാദിത്യാദി| ഉചിതാത് അഭ്യസ്താത്| ക്രമശോ വക്ഷ്യമാണേന ക്രമേണ| ഹിതമ് അനഭ്യസ്തഹിതമ്| കോऽസൌ ക്രമ ഇത്യാഹ- ക്രമശ്ചേത്യാദി| പ്രക്ഷേപോ ഹിതസ്യ, അപചയോऽഹിതസ്യ, താഭ്യാം ഹിതാഹിതാഭ്യാമ്| പാദഃ ചതുര്ഥോ ഭാഗഃ, തദ്രൂപോംऽശഃ പാദാംശഃ, തേന കൃതഃ ക്രമഃ പാദാംശികഃ; അന്യേ തു പാദസ്യാംശഃ പാദാംശ ഇതി ഷോഡശം ഭാഗം വര്ണയന്തി | സ ച ഹിതാഹിതയോര്യുഗപത്പ്രക്ഷേപാപചയേ പാദാംശികഃ ക്രമഃ, പ്രഥമമേകാന്തരമേകാഹമന്തരാ കൃത്വേത്യര്ഥഃ; തതഃ പ്രഥമഹിതപാദപ്രക്ഷേപാഹിതപാദാപചയാഭ്യാസാദൂര്ധ്വം ദ്വിതീയപാദപ്രക്ഷേപാപചയേ ദ്വ്യന്തരം ദ്വ്യഹമന്തരീകൃത്യ ക്രമോ ഭവേത്; തഥാ ദ്വിതീയപാദാഭ്യാസാദൂര്ധ്വം തൃതീയപാദപ്രക്ഷേപാപചയേ ത്ര്യഹമന്തരീകൃത്യ ക്രമോ ഭവേത്; ചതുര്ഥപാദപ്രക്ഷേപാപചയേ തു കാലനിയമോ നാസ്തി, അത ഊര്ധ്വം പ്രക്ഷേപാപചയാഭാവാച്ചതുഷ്പാദസമ്പൂര്ണസ്യ പഥ്യസ്യാനവധിസേവ്യത്വാത്| അയം പിണ്ഡാര്ഥഃ- അപഥ്യാ യവകാദയോऽഭ്യസ്താസ്തേ ത്യാജ്യാഃ, രക്തശാല്യാദയഃ പഥ്യാ അനഭ്യസ്താസ്തേ സേവ്യാഃ; തത്ര പ്രഥമദിനേ യവകപാദത്രയം രക്തശാലീനാമേകഃ പാദഃ ; ദ്വിതീയേ ദിവസേ ദ്വൌ പഥ്യസ്യ പാദൌ ദ്വാവപഥ്യസ്യ, ഏവം തൃതീയേ, ഏവം ദ്വിതീയപാദാഭ്യാസോ ദ്വ്യന്തരോ ഭവതി; ചതുര്ഥേ ത്രയഃ പാദാഃ പഥ്യസ്യ ഏകോऽപഥ്യസ്യ, ഏവം പഞ്ചമേ ഷഷ്ഠേ ച, ഏവം തൃതീയപാദാഭ്യാസസ്ത്ര്യന്തരോ ഭവതി; സപ്തദിനപ്രഭൃതി തു ചതുഷ്പാദപഥ്യാഭ്യാസഃ| യദി വാऽന്തരശബ്ദോ വ്യവധിവചനഃ, തഥാശബ്ദാച്ചതുരന്തരമിതി ച ലഭ്യതേ; തേനായമര്ഥഃ- പ്രഥമേ ദിവസേऽപഥ്യപാദത്രയം പഥ്യസ്യൈകഃ പാദഃ, ദ്വിതീയേ സര്വമപഥ്യം, തൃതീയേ ദ്വൌ പഥ്യസ്യ ദ്വാവപഥ്യസ്യ, ഏവം ചതുര്ഥേ; പഞ്ചമേ തു ദിനേ പഥ്യസ്യ ഭാഗ ഏകസ്ത്രയോऽപഥ്യസ്യ, ഏവം ദ്വ്യന്തരീകൃതൌ ഭവതഃ; ഷഷ്ഠേ പഥ്യഭാഗത്രയമപഥ്യഭാഗ ഏകഃ, ഏവം സപ്തമേऽഷ്ടമേ ച; തതോ നവമേ ഭാഗദ്വയം പഥ്യസ്യ ചാപഥ്യസ്യ ച, ഏവം ത്രീണ്യഹാന്യന്തരീകൃതാനി ഭവന്തി; തതോ ദശമേ സര്വം പഥ്യമ്, ഏവമേകാദശേ ദ്വാദശേ ത്രയോദശേ ച, ചതുര്ദശേ തു പഥ്യഭാഗത്രയമേകോऽപഥ്യഭാഗഃ; ഏവം ചതുരന്തരതാ തഥാശബ്ദസൂചിതാ ഭവതി; പഞ്ചദശാഹാത് പ്രഭൃതി സമ്പൂര്ണപഥ്യതൈവ||൩൬-൩൭||
Adhikarana 14 (38) · Śloka 38
ക്രമേണാപചിതാ ദോഷാഃ ക്രമേണോപചിതാ ഗുണാഃ| സന്തോ യാന്ത്യപുനര്ഭാവമപ്രകമ്പ്യാ ഭവന്തി ച||൩൮||
क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः| सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च||३८||
🔊 Audio coming soon
ഏവം കൃതേ കിം സ്യാദിത്യാഹ- ക്രമേണേത്യാദി| ക്രമേണേതി ക്രമേണൈവ| ദോഷാ ഇതി ദോഷജനകാന്യഭ്യസ്താന്യപഥ്യാനി| ഗുണാ ഇതി ഗുണജനകാനി പഥ്യാനി| അപുനര്ഭാവം യാന്തി ദോഷാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അക്രമേണ തു സഹസാऽപഥ്യത്യാഗേ ദോഷാ ഭവന്ത്യേവ| യദുക്തമ്- “അസാത്മ്യജാ ഹി രോഗാഃ സ്യുഃ സഹസാ ത്യാഗശീലനാത്” (വാ.സൂ.അ.൩) ഇതി| അപ്രകമ്പ്യാ അപ്രചാല്യാ ഭവന്തി ഗുണാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| പഥ്യമപി ഹ്യനഭ്യസ്തം സഹസോപയുജ്യമാനമരുച്യഗ്നിവധാദീഞ്ജനയതി||൩൮||
Adhikarana 15 (39-40) · Śloka 40
സമപിത്താനിലകഫാഃ കേചിദ്ഗര്ഭാദി മാനവാഃ| ദൃശ്യന്തേ വാതലാഃ കേചിത്പിത്തലാഃ ശ്ലേഷ്മലാസ്തഥാ||൩൯|| തേഷാമനാതുരാഃ പൂര്വേ വാതലാദ്യാഃ സദാതുരാഃ| ദോഷാനുശയിതാ ഹ്യേഷാം ദേഹപ്രകൃതിരുച്യതേ||൪൦||
समपित्तानिलकफाः केचिद्गर्भादि मानवाः| दृश्यन्ते वातलाः केचित्पित्तलाः श्लेष्मलास्तथा||३९|| तेषामनातुराः पूर्वे वातलाद्याः सदातुराः| दोषानुशयिता ह्येषां देहप्रकृतिरुच्यते||४०||
🔊 Audio coming soon
ഇഹ സ്വസ്ഥഹിതം സാമാന്യേനൈവ രക്തശാല്യാദി പ്രതിപാദിതം, സ്വസ്ഥശ്ച പ്രകൃതിഭേദേന നാനാപ്രകാരഃ, അതസ്തേഷാം ഹിതമപി നാനാപ്രകാരമേവ, തേന തത്പ്രതിപാദനാര്ഥം പ്രകൃതിഭേദമേവ താവദാഹ- സമപിത്താനിലേത്യാദി| സമാ അവൈകാരികമാനാവസ്ഥിതാഃ പിത്താനിലകഫാ യസ്യ സ തഥാ| ഗര്ഭാദി ഗര്ഭാധാനാദി, ശുക്രശോണിതജീവസമ്മൂര്ച്ഛനാദീതി യാവത് | വാതലാ വാതപ്രധാനാഃ, ഏവം പിത്തലാഃ ശ്ലേഷ്മലാശ്ച| സര്വത്ര ഗര്ഭാദീതി യോജ്യമ്| അത്ര പിത്തഗ്രഹണമാദൌ ഛന്ദോऽനുരോധാത്, യദി വാ പിത്തസമാനസ്യ വഹ്നേര്ഗൌരവപ്രദര്ശനാര്ഥം; യദി വാ പ്രകൃത്യാരമ്ഭേ വാതസ്യാപ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥം, വാതപ്രകൃതിര്ഹി സര്വത്ര പ്രത്യവരോ ഭവതി| ഇഹ ച പ്രത്യേകദോഷപ്രകൃതിഗ്രഹണേനൈവ ദ്വന്ദ്വപ്രകൃതിരപി ഗ്രാഹ്യഃ, സംയോഗസ്യ സംയോഗിനാമാന്തരീയകത്വാത്, നിദാന ഇവ വാതാദിജ്വരാഭിധാനേന ദ്വന്ദ്വജജ്വരാഭിധാനം, തേന രോഗഭിഷഗ്ജിതീയോക്താ ദ്വന്ദ്വജാ അപി തിസ്രഃ പ്രകൃതയോ ഗൃഹീതാ ഭവന്തി; അന്യേ തു ദ്വിതീയകേചിദ്ഗ്രഹണാദ്ഗ്രന്ഥാധിക്യേന തദ്ഗ്രഹണം വര്ണയന്തി| തേഷാമിതി സമവാതപിത്തശ്ലേഷ്മപ്രകൃത്യാദീനാം ച മധ്യേ| പൂര്വേ ഇതി സമപ്രകൃതയഃ| സദാതുരാ ഇതി സ്വസ്ഥവ്യവഹാരഭാജോऽപി സ്ഫുടിതാങ്ഗത്വവിഷമാഗ്നിത്വാദിയുക്താ യസ്മാദിത്യര്ഥഃ| സ്വസ്ഥാ അപ്യേതേ കസ്മാദ്രോഗിണ ഇത്യാഹ- ദോഷാനുശയിതേത്യാദി| ദോഷാനുശയിതാ ഉല്ബണവാതാദിഭാവിതാऽവ്യഭിചാരിണീതി യാവത്| ദേഹപ്രകൃതിഃ ദേഹസ്വാസ്ഥ്യമിതി യാവത്| ഏതേനൈതേഷാം വാതലാദീനാം മുഖ്യം സ്വാസ്ഥ്യം നാസ്തി, കിം തര്ഹി ഉപചാരസ്വസ്ഥാ ഏത ഇതി ദര്ശയതി| നനു, ഗര്ഭാദീത്യനേന ശുക്രശോണിതജീവാനാം സംസര്ഗേ യഥാഭൂതാ വാതാദയഃ സമാ വികൃതാ വാ തഥാഭൂതൈവ പ്രകൃതിര്ഭവതി, സാ ച പ്രകൃതിര്യാവജ്ജീവമനുവര്തതേ രിഷ്ടം വിനാ, യദുക്തം സുശ്രുതേ- “പ്രകോപോ വാऽന്യഭാവോ വാ ക്ഷയോ വാ നോപജായതേ| പ്രകൃതീനാം സ്വഭാവേന, ജായതേ തു ഗതായുഷി” (സു.ശാ. അ. ൪) ഇതി; തത്ര യദാ സമപ്രകൃതേര്വാതപ്രകൃതേര്വാऽऽക്ഷേപകാദിര്വാതവികാരോ ഭവതി, തദാ വാതസ്യ പ്രകൃതിഭൂതസ്യാധിക്യം ഭവത്യേവ; യദാ ച വാതപ്രകൃതേഃ പിത്തവികാരോ ഭവതി, തദാ വാതപ്രകൃതേരന്യഥാഭാവഃ പിത്തപ്രകൃതിത്വം ഭവതി; യദാ തു സമപ്രകൃതേരന്യതരദോഷക്ഷയോ ഭവതി പ്രാകൃതസ്വകര്മഹാനിലക്ഷണസ്തദാऽസൌ പ്രകൃതിക്ഷയോ ഭവതി; യദുക്തം ദോഷക്ഷയലക്ഷണേ- “കര്മണഃ പ്രാകൃതാദ്ധാനിര്വൃദ്ധിര്വാऽപി വിരോധിനാമ്” (സൂ. അ.൧൮) ഇതി| അത്രോച്യതേ- പ്രകൃതിസമാനരോഗോത്പത്തൌ ന പ്രകൃതിഭൂതസ്യ വൃദ്ധിഃ, കിം തര്ഹി ഹേത്വന്തരജനിതസ്യ വാതാദേസ്തത്ര വികാരകാരിത്വം , പ്രകൃതിഭൂതസ്തു ദോഷസ്തത്രോപദര്ശകോ ഭവതി, യദുക്തം- “കാലദൂഷ്യപ്രകൃതിഭിര്ദോഷസ്തുല്യോ ഹി സന്തതമ്| നിഷ്പ്രത്യനീകഃ കുരുതേ തസ്മാജ്ജ്ഞേയഃ സുദുഃസഹഃ” (ചി. അ.൩) ഇതി; വാതപ്രകൃതേസ്തു പിത്തവികാരോത്പത്തൌ വാതഃ പ്രകൃതിഭൂതസ്തഥൈവ കരചരണസ്ഫുടനാദികം കുര്വന്നാസ്തേ, ന തസ്യാഗന്തുനാ പിത്തവികാരേണ കിഞ്ചിത് ക്രിയതേ; വാതാദീനാം തു സ്വമാനാത് ക്ഷയഃ പ്രാകൃതകര്മഹാനിലക്ഷണോ ന ശുക്രശോണിതസംസര്ഗകാലജസ്യ പ്രകൃതിഭൂതസ്യ ദോഷസ്യ ബീജഭൂതസ്യ ക്ഷയമാവഹതീതി ന പ്രകൃതിഭൂതദോഷക്ഷയഃ; യദി വാ, പ്രകൃതേഃ പ്രകോപാന്യഥാഭാവക്ഷയാ ന ഭവന്തീതി പ്രകൃതിത്വേനേതി ബ്രൂമഃ; തേന സമപ്രകൃതിര്വാതപ്രകൃതിര്ന ഭവതി, വാതപ്രകൃതിഃ പിത്തപ്രകൃതിര്ന ഭവതി സമപ്രകൃതിര്വാ; വികാരാവസ്ഥാ തു ഹീനാധികവാതത്വാദിലക്ഷണാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| നച വാച്യം- പ്രകൃതിഭൂതാനാം വാതാദീനാം ദൂഷണാത്മകാനാം കഥം ന ശരീരബാധകത്വം, സഹജാതത്വേന തഥാവിധവിനാശകവികാരാകര്തൃത്വാത്; യദുക്തം സുശ്രുതേ- “വിഷജാതോ യഥാ കീടോ വിഷേണ ന വിപദ്യതേ| തദ്വത്പ്രകൃതിഭിര്ദേഹസ്തജ്ജാതത്വാന്ന ബാധ്യതേ” (സു.ശാ. അ.൪) ഇതി; ന ബാധ്യതേ നാതിബാധ്യത ഇതി ബോദ്ധവ്യം, വാതാദിപ്രകൃതേര്നിത്യവാതാദിവികാരഗൃഹീതത്വാത്| തദുക്തമിഹ “വാതലാദ്യാഃ സദാതുരാഃ” ഇതി| ഉക്തം ചാശ്വവൈദ്യകേ- “സര്വാന് പ്രാണഭൃതോ ഹന്തി നൂനം കായഗതം വിഷമ്| അസ്മിംശ്ചാപി സമുത്പന്നാ ദൃശ്യന്തേ കൃമയോ യഥാ|| തഥാ ച വിഷമോ ദോഷഃ പ്രകൃതിം നാതിബാധതേ” ഇതി| നച വാതാദയോ വൃദ്ധാഃ ശുക്രശോണിതസംസര്ഗേ യഥാ ദുഷ്ടത്വാദ്വാതവികാരവന്തം ഗര്ഭം കുര്വന്തി തഥാ ഗര്ഭജനകത്വമേവ ശുക്രശോണിതയോഃ കസ്മാന്ന നിഘ്നന്തീതി വാച്യം, വാതാദിപ്രകോപാണാമേവ ഹീനമധ്യോത്തമാനാം നാനാശക്തിത്വാത്; പ്രബലാ വാതാദയോ വിനാശയന്തി, ഹീനാസ്തു വികൃതിമാത്രം ജനയന്തി||൩൯-൪൦||
Adhikarana 16 (41) · Śloka 41
വിപരീതഗുണസ്തേഷാം സ്വസ്ഥവൃത്തേര്വിധിര്ഹിതഃ| സമസര്വരസം സാത്മ്യം സമധാതോഃ പ്രശസ്യതേ||൪൧||
विपरीतगुणस्तेषां स्वस्थवृत्तेर्विधिर्हितः| समसर्वरसं सात्म्यं समधातोः प्रशस्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമിതി സദാതുരാണാം വാതലാദീനാമ്| വിപരീതഗുണോ വാതാദിഗതരൌക്ഷ്യാദിവിപരീതസ്നേഹാദിഗുണ ഇത്യര്ഥഃ| സമാഃ സര്വേ രസാ യത്ര തത്തഥാ; സമത്വം ചേഹാനുരൂപത്വമഭിപ്രേതം, നതു തുല്യമാനത്വം; ന ഹി സ്വസ്ഥഭോജനേ യാവാന്മധുര ഉപയുജ്യതേ, താവന്മാനാഃ കട്വാദയോऽപീതി; യദി വാ സമശബ്ദോऽവിരുദ്ധവചനഃ, തേനോപോദികാമത്സ്യാദിപ്രതിപാദനീയവിരുദ്ധരസവര്ജിതം സര്വരസമിത്യര്ഥഃ| ഏവം ച പ്രകൃത്യപേക്ഷഃ സമധാതും പ്രതി സര്വരസോപയോഗഃ ഋതുവിഹിതേന തസ്മാത്തുഷാരസമയേ സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാന് രസാന് (സൂ. അ.൬) ഇത്യാദിനാ വിശേഷവിധാനേന യുക്തഃ സന് സര്വരസമേവാമ്ലലവണരസോത്കടം ഭോജനം ഹേമന്തേ ഫലതി; വാതപ്രകൃതേസ്തു കടുതിക്തകഷായവര്ജിതം പ്രഭൂതമധുരാമ്ലലവണഭോജനം ഹേമന്തേ ഭവതി; ഏവമന്യത്രാപി ദേഹപ്രകൃത്യൃതുസ്വഭാവപര്യാലോചനയാऽനുഗുണം തര്കണീയമ്| യദുക്തം വാഗ്ഭടേന- “നിത്യം സര്വരസാഭ്യാസഃ സ്വസ്വാധിക്യമൃതാവൃതൌ” (വാ.സൂ.അ.൩) ഇതി||൪൧||
Adhikarana 17 (42-43) · Śloka 43
ദ്വേ അധഃ സപ്ത ശിരസി ഖാനി സ്വേദമുഖാനി ച| മലായനാനി ബാധ്യന്തേ ദുഷ്ടൈര്മാത്രാധികൈര്മലൈഃ||൪൨|| മലവൃദ്ധിം ഗുരുതയാ ലാഘവാന്മലസങ്ക്ഷയമ്| മലായനാനാം ബുധ്യേത സങ്ഗോത്സര്ഗാദതീവ ച||൪൩||
द्वे अधः सप्त शिरसि खानि स्वेदमुखानि च| मलायनानि बाध्यन्ते दुष्टैर्मात्राधिकैर्मलैः||४२|| मलवृद्धिं गुरुतया लाघवान्मलसङ्क्षयम्| मलायनानां बुध्येत सङ्गोत्सर्गादतीव च||४३||
🔊 Audio coming soon
സ്വാസ്ഥ്യോത്പത്തികാരണമഭിധായ സ്വാസ്ഥ്യപ്രതിബന്ധകദോഷസഞ്ചയനിര്ഹരണമഭിധാതും ദോഷസഞ്ചയസ്യ ലക്ഷണാന്യേവ താവദ്വക്തുമാഹ- ദ്വേ അധ ഇത്യാദി| ദ്വേ ഗുദലിങ്ഗേ| ഖാനി ഛിദ്രാണി | സപ്ത ശിരസീതി ദ്വേ ശ്രോത്രേ, ദ്വൌ നാസാപുടൌ, ദ്വേ അക്ഷിണീ, മുഖം ച; സ്വേദമുഖാനീതി ലോമകൂപാനി; ഏതാനി സര്വാണി മലസ്യായനാനി| ദുഷ്ടൈരിതി ഗോബലീവര്ദന്യായേന ക്ഷീണൈഃ, മാത്രാധികൈരിതി വൃദ്ധൈഃ; യേനോത്തരത്ര ക്ഷയവൃദ്ധ്യോരപി ലക്ഷണം വദതി| മലവൃദ്ധിം ഗുരുതയാ മലായനഗുരുതയേത്യര്ഥഃ, ലാഘവാന്മലായനാനാം സങ്ക്ഷയം മലസ്യ സ്വമാനാദപി ക്ഷയമിത്യര്ഥഃ; യദി വാ ദുഷ്ടൈരിതി മാത്രാധികൈരിത്യസ്യ വിശേഷണമ്, ഏവം സതി ലാഘവാന്മലസങ്ക്ഷയമിതി പ്രകൃതിസ്ഥാല്ലാഘവാന്മലക്ഷയമിത്യധികസ്യ മലസ്യ ക്ഷയം പ്രകൃതിസ്ഥത്വമിത്യര്ഥോ വ്യാഖ്യേയഃ| സങ്ഗോത്സര്ഗാദതീവ ചേതി അതീവസങ്ഗാദപ്രവൃത്തേര്മലക്ഷയമ്, അതീവോത്സര്ഗാന്മലവൃദ്ധിം ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ||൪൨-൪൩||
Adhikarana 18 (44) · Śloka 44
താന് ദോഷലിങ്ഗൈരാദിശ്യ വ്യാധീന് സാധ്യാനുപാചരേത്| വ്യാധിഹേതുപ്രതിദ്വന്ദ്വൈര്മാത്രാകാലൌ വിചാരയന്||൪൪||
तान् दोषलिङ्गैरादिश्य व्याधीन् साध्यानुपाचरेत्| व्याधिहेतुप्रतिद्वन्द्वैर्मात्राकालौ विचारयन्||४४||
🔊 Audio coming soon
താനിതി മലവൃദ്ധിക്ഷയാത്മകാന് മലവൃദ്ധിക്ഷയജനിതാനിതി യാവത്, ദോഷാണാം വാതാദീനാം, ലിങ്ഗൈഃ ക്ഷയവൃദ്ധിസമ്ബന്ധൈഃ, ആദിശ്യ ബുദ്ധ്വാ, യേ സാധ്യാസ്താനുപാചരേത്| വ്യാധിപ്രതിദ്വന്ദ്വൈഃ വ്യാധിപ്രത്യനീകൈഃ, ഹേതുപ്രതിദ്വന്ദ്വൈഃ ഹേതുപ്രത്യനീകൈഃ; പ്രതിദ്വന്ദ്വശബ്ദേന ച വിപരീതാര്ഥകാരിണാമപി ഗ്രഹണമ്| മാത്രാകാലഗ്രഹണം ച പ്രാധാന്യാത്; തേന, ദോഷഭേഷജാദീനാമപി ഗ്രഹണം ബോദ്ധവ്യം; യദി വാ കാലഗ്രഹണ ഏവ ദോഷാദീനാമവരോധോ വ്യാഖ്യേയഃ||൪൪||
Adhikarana 19 (45-50) · Śloka 50
വിഷമസ്വസ്ഥവൃത്താനാമേതേ രോഗാസ്തഥാऽപരേ| ജായന്തേऽനാതുരസ്തസ്മാത് സ്വസ്ഥവൃത്തപരോ ഭവേത്||൪൫|| മാധവപ്രഥമേ മാസി നഭസ്യപ്രഥമേ പുനഃ| സഹസ്യപ്രഥമേ ചൈവ ഹാരയേദ്ദോഷസഞ്ചയമ്||൪൬|| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നശരീരാണാമൂര്ധ്വം ചാധശ്ച നിത്യശഃ| ബസ്തികര്മ തതഃ കുര്യാന്നസ്യകര്മ ച ബുദ്ധിമാന്||൪൭|| യഥാക്രമം യഥായോഗ്യമത ഊര്ധ്വം പ്രയോജയേത്| രസായനാനി സിദ്ധാനി വൃഷ്യയോഗാംശ്ച കാലവിത്||൪൮|| രോഗാസ്തഥാ ന ജായന്തേ പ്രകൃതിസ്ഥേഷു ധാതുഷു| ധാതവശ്ചാഭിവര്ധന്തേ ജരാ മാന്ദ്യമുപൈതി ച||൪൯|| വിധിരേഷ വികാരാണാമനുത്പത്തൌ നിദര്ശിതഃ| നിജാനാമിതരേഷാം തു പൃഥഗേവോപദേക്ഷ്യതേ||൫൦||
विषमस्वस्थवृत्तानामेते रोगास्तथाऽपरे| जायन्तेऽनातुरस्तस्मात् स्वस्थवृत्तपरो भवेत्||४५|| माधवप्रथमे मासि नभस्यप्रथमे पुनः| सहस्यप्रथमे चैव हारयेद्दोषसञ्चयम्||४६|| स्निग्धस्विन्नशरीराणामूर्ध्वं चाधश्च नित्यशः| बस्तिकर्म ततः कुर्यान्नस्यकर्म च बुद्धिमान्||४७|| यथाक्रमं यथायोग्यमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्| रसायनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्||४८|| रोगास्तथा न जायन्ते प्रकृतिस्थेषु धातुषु| धातवश्चाभिवर्धन्ते जरा मान्द्यमुपैति च||४९|| विधिरेष विकाराणामनुत्पत्तौ निदर्शितः| निजानामितरेषां तु पृथगेवोपदेक्ष्यते||५०||
🔊 Audio coming soon
വിഷമേത്യാദി| അനാതുരശബ്ദേനാതുര്യാത് പ്രാഗേവാനാഗതാബാധേന സ്വസ്ഥപരേണ ഭവിതവ്യമിതി ശിക്ഷയതി| മാധവോ വൈശാഖസ്തസ്യ പ്രഥമശ്ചൈത്രഃ, ഏവം നഭസ്യസ്യ ഭാദ്രസ്യ പ്രഥമഃ ശ്രാവണഃ, തഥാ സഹസ്യസ്യ പൌഷസ്യ പ്രഥമോ മാര്ഗശീര്ഷഃ; ഏതേ ച മാസാശ്ചൈത്രശ്രാവണമാര്ഗശീര്ഷാ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ വിമാനേ (വി.അ.൮) ശോധനാര്ഥം വക്ഷ്യമാണപ്രാവൃഡാദ്യൃതുക്രമേണ വസന്തപ്രാവൃട്ശരദന്തര്ഗതാ ഭവന്തി| ദൃഢബലസംസ്കാരേऽപി പഠ്യതേ- “പ്രാവൃട് ശുക്രനഭൌ ജ്ഞേയൌ ശരദൂര്ജസഹൌ പുനഃ| തപസ്യശ്ച മധുശ്ചൈവ വസന്തഃ ശോധനം പ്രതി” (സി.അ.൬) ഇതി, സുശ്രുതേऽപി ഋതുചര്യാധ്യായേ ദോഷോപചയപ്രകോപോപശമനനിമിത്തമീദൃശ ഏവ ഋതുക്രമഃ പഠിതഃ| തേന, ശോധനമഭിധീയമാനം ശോധനാര്ഥോക്തര്തുക്രമേണൈവ വ്യാഖ്യേയമ്| വസന്താദീനാമന്തമാസേഷു തു വമനാദ്യഭിധാനം സമ്പൂര്ണപ്രകോപേ ഭൂതേ നിര്ഹരണോപദേശാര്ഥം; പ്രഥമേഷു ഹി മാസേഷു ഫാല്ഗുനാഷാഢകാര്തികേഷു പ്രകോപഃ പ്രകര്ഷപ്രാപ്തോ ന ഭവതി, ചിതസ്യ ഹ്യസമ്യക്പ്രകുപിതസ്യാവിലീനസ്യ സമ്യങ്നിര്ഹരണം ന ഭവതീതി| അത ഏവ കപിലബലേऽപി പഠ്യതേ- “മധൌ സഹേ നഭസി ച മാസി ദോഷാന് പ്രവാഹയേത്| വമനൈശ്ച വിരേകൈശ്ച നിരൂഹൈഃ സാനുവാസനൈഃ” ഇതി| ഹരിചന്ദ്രേണ തു, സഹശബ്ദോऽയമകാരാന്തോ മാര്ഗശീര്ഷവചനസ്തസ്യ സഹസ്യ പ്രഥമേ കാര്തികേ ഇതി വ്യാഖ്യാതമ്| തന്മതാനുസാരിണാ വാഗ്ഭടേന ചോക്തം- “ശ്രാവണേ കാര്തികേ ചൈത്രേ മാസി സാധാരണേ ക്രമാത്| ഗ്രീഷ്മവര്ഷാഹിമചിതാന് വായ്വാദീനാശു നിര്ഹരേത്” (വാ.സൂ.അ.൩) ഇതി| “കാര്തികേ ശ്രാവണേ ചൈത്രേ മാസി സാധാരണേ ക്രമാത്| വര്ഷാദിസഞ്ചിതാന് ദോഷാന് ത്രിമാസാന്തരിതാന് ഹരേത്”- ഇത്യസ്യ തു ശ്ലോകസ്യ കേനാപി പഠിതസ്യാവിരുദ്ധാന്വേഷണേ ബുദ്ധിമതാം ന വ്യാപാരഃ| ഊര്ധ്വം ചേതി വമനേന, അധ ഇതി വിരേകേണ, ബസ്തികര്മശബ്ദേനാസ്ഥാപനാനുവാസനേ; ഏതച്ച സര്വം വമനാദി യഥായോഗ്യതയാ, ന യഥാസങ്ഖ്യേന; തേന വമനം മധൌ പ്രധാനം, സഹസ്യപ്രഥമേ വിരേകഃ, നഭസ്യപ്രഥമേ ബസ്തിരിതി ഭവതി| യഥാക്രമം യഥാനുപൂര്വം, യഥായോഗ്യം യദ്യസ്യ യുജ്യതേ; ഏതച്ച പൂര്വേണ വമനാദിനാ, ഉത്തരേണ ച രസായനാദി പ്രയോജയേദിത്യനേന യോജ്യമ്| സിദ്ധാനീതി ദൃഷ്ടഫലാനി| രോഗാസ്തഥാ ന ജായന്ത ഇതി വമനാദീനാചരതഃ; ധാതവശ്ചാഭിവര്ധന്ത ഇതി രസായനവൃഷ്യയോഗാനുപയോജയത ഇതി യോജനീയമ്| നിജാനാമിതി ഛേദഃ| ഇതരേഷാമിത്യാഗന്തൂനാമ്| ആഗന്തവശ്ചേഹ ഭൂതവിഷവാതാദിജന്യാസ്തഥാ മാനസാശ്ചാഭിപ്രേതാഃ; യേനൈതദ്ദ്വിതയമപ്യഭിധായാऽऽഗന്തൂനാമനുത്പത്താവിത്യാദ്യുപസംഹാരമാഗന്തുകത്വേനൈവ കരിഷ്യതി||൪൫-൫൦||
Adhikarana 20 (51-52) · Śloka 52
യേ ഭൂതവിഷവായ്വഗ്നിസമ്പ്രഹാരാദിസമ്ഭവാഃ| നൃണാമാഗന്തവോ രോഗാഃ പ്രജ്ഞാ തേഷ്വപരാധ്യതി||൫൧|| ഈര്ഷ്യാശോകഭയക്രോധമാനദ്വേഷാദയശ്ച യേ| മനോവികാരാസ്തേऽപ്യുക്താഃ സര്വേ പ്രജ്ഞാപരാധജാഃ||൫൨||
ये भूतविषवाय्वग्निसम्प्रहारादिसम्भवाः| नृणामागन्तवो रोगाः प्रज्ञा तेष्वपराध्यति||५१|| ईर्ष्याशोकभयक्रोधमानद्वेषादयश्च ये| मनोविकारास्तेऽप्युक्ताः सर्वे प्रज्ञापराधजाः||५२||
🔊 Audio coming soon
യേ ഭൂതേത്യാദി| ഭൂതാഃ പിശാചാദയഃ, ആദിഗ്രഹണാത് പാതബന്ധനാദീനാം ഗ്രഹണമ്| പ്രജ്ഞാ ബുദ്ധിസ്തദപരാധോऽജ്ഞാനദുര്ജ്ഞാനേ, ഏതന്മൂലാശ്ചൈതേ ഭൂതാഭിഷങ്ഗാദയ ഈര്ഷ്യാദയശ്ച| യദ്യപി ച നിജാ അപി പ്രജ്ഞാപരാധമൂലാ ഏവ; യദുക്തം- “പ്രജ്ഞാപരാധാദ്ധ്യഹിതാനര്ഥാന് പഞ്ച നിഷേവതേ” (സൂ.അ.൨൮) ഇതി, തഥാऽപി തേ പ്രാധാന്യാത് പ്രജ്ഞാപരാധജനിതബാഹ്യവാതാദിരൂക്ഷഭോജനാദിജന്യത്വേന തഥാऽന്തരാ വാതാദിജന്യത്വേന പൃഥക്ത്വേനോച്യന്തേ ||൫൧-൫൨||
Adhikarana 21 (53-54) · Śloka 54
ത്യാഗഃ പ്രജ്ഞാപരാധാനാമിന്ദ്രിയോപശമഃ സ്മൃതിഃ| ദേശകാലാത്മവിജ്ഞാനം സദ്വൃത്തസ്യാനുവര്തനമ്||൫൩|| ആഗന്തൂനാമനുത്പത്താവേഷ മാര്ഗോ നിദര്ശിതഃ| പ്രാജ്ഞഃ പ്രാഗേവ തത് കുര്യാദ്ധിതം വിദ്യാദ്യദാത്മനഃ||൫൪||
त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः| देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्||५३|| आगन्तूनामनुत्पत्तावेष मार्गो निदर्शितः| प्राज्ञः प्रागेव तत् कुर्याद्धितं विद्याद्यदात्मनः||५४||
🔊 Audio coming soon
ആഗന്തുമാനസപരിഹാരേ ഹേതുമാഹ- ത്യാഗ ഇത്യാദി| ഇന്ദ്രിയോപശമഃ ഇന്ദ്രിയാണാം സ്വവിഷയേऽലമ്പടത്വം, സ്മൃതിഃ പുത്രാദീനാം വിനശ്വരത്വസ്വഭാവാദ്യനുസ്മരണം; യദുക്തമ്- “സ്മൃത്വാ സ്വഭാവം ഭാവാനാം സ്മരന് ദുഃഖാദ്വിമുച്യതേ” (ശാ.അ.൧); ഏതച്ച ദ്വയം മാനസരോഗപ്രതിഘാതകമ്| ദേശജ്ഞാനാച്ഛൂന്യഗൃഹാടവ്യുപസര്ഗഗൃഹീതദേശവര്ജനാദി ഭവതി, കാലജ്ഞാനാത് പൌര്ണമാസ്യാദിവക്ഷ്യമാണഭൂതാദ്യഭിഘാതകാലാദിവര്ജനമ് , ആത്മജ്ഞാനാത് സ്വശക്തിപര്യാലോചനയാ പ്രചരതോ ബലവദഗ്നിഘാതാദിപരിവര്ജനാദി വ്യാഖ്യേയമ്| സദ്വൃത്തമിന്ദ്രിയോപക്രമണീയേ വക്ഷ്യമാണമ്| പ്രാഗേവേതി അനുത്പന്നേഷ്വേവ രോഗേഷു||൫൩-൫൪||
Adhikarana 22 (55) · Śloka 55
ആപ്തോപദേശപ്രജ്ഞാനം പ്രതിപത്തിശ്ച കാരണമ്| വികാരാണാമനുത്പത്താവുത്പന്നാനാം ച ശാന്തയേ||൫൫||
आप्तोपदेशप्रज्ञानं प्रतिपत्तिश्च कारणम्| विकाराणामनुत्पत्तावुत्पन्नानां च शान्तये||५५||
🔊 Audio coming soon
അഥ കിം ഹിതമിത്യാഹ- ആപ്തോപദേശ ഇത്യാദി| ആപ്താ ജ്ഞാനവന്തോ രാഗദ്വേഷരഹിതാഃ പുരുഷാഃ, യദ്വക്ഷ്യതി- “രജസ്തമോഭ്യാം നിര്മുക്താഃ” (സൂ.അ.൧൧) ഇത്യാദി; പ്രതിപത്തിരുപദിഷ്ടാര്ഥസ്യ സമ്യഗവബോധഃ; ഏതദ്ദ്വയം കാരണം വികാരാണാമനുത്പത്തൌ ഹേതുവര്ജനേന, ഉത്പന്നാനാം ച ശാന്തയേ കാരണം തച്ചികിത്സാനുഷ്ഠാനേനേത്യര്ഥഃ||൫൫||
Adhikarana 23 (56-59) · Śloka 59
പാപവൃത്തവചഃസത്ത്വാഃ സൂചകാഃ കലഹപ്രിയാഃ| മര്മോപഹാസിനോ ലുബ്ധാഃ പരവൃദ്ധിദ്വിഷഃ ശഠാഃ||൫൬|| പരാപവാദരതയശ്ചപലാ രിപുസേവിനഃ| നിര്ഘൃണാസ്ത്യക്തധര്മാണഃ പരിവര്ജ്യാ നരാധമാഃ||൫൭|| ബുദ്ധിവിദ്യാവയഃശീലധൈര്യസ്മൃതിസമാധിഭിഃ| വൃദ്ധോപസേവിനോ വൃദ്ധാഃ സ്വഭാവജ്ഞാ ഗതവ്യഥാഃ||൫൮|| സുമുഖാഃ സര്വഭൂതാനാം പ്രശാന്താഃ ശംസിതവ്രതാഃ| സേവ്യാഃ സന്മാര്ഗവക്താരഃ പുണ്യശ്രവണദര്ശനാഃ||൫൯||
पापवृत्तवचःसत्त्वाः सूचकाः कलहप्रियाः| मर्मोपहासिनो लुब्धाः परवृद्धिद्विषः शठाः||५६|| परापवादरतयश्चपला रिपुसेविनः| निर्घृणास्त्यक्तधर्माणः परिवर्ज्या नराधमाः||५७|| बुद्धिविद्यावयःशीलधैर्यस्मृतिसमाधिभिः| वृद्धोपसेविनो वृद्धाः स्वभावज्ञा गतव्यथाः||५८|| सुमुखाः सर्वभूतानां प्रशान्ताः शंसितव्रताः| सेव्याः सन्मार्गवक्तारः पुण्यश्रवणदर्शनाः||५९||
🔊 Audio coming soon
ആപ്തോപദേശഗ്രഹണാര്ഥമനാപ്താന് വര്ജ്യാന് പാപവൃത്തേത്യാദിനാ, സേവ്യാംശ്ചാപ്താന് ബുദ്ധീത്യാദിനാ ദര്ശയതി| വൃത്തം ചേഷ്ടിതം ശരീരവ്യാപാരഃ, സത്ത്വം മനഃ; ഏഷാം പാപത്വം പാപഹേതുത്വാത്| ശഠാഃ ക്രൂരാഃ| നിര്ഘൃണാ നിഷ്കൃപാഃ| ബുദ്ധ്യാദിഭിര്വൃദ്ധാഃ പ്രഭൂതപ്രശസ്തബുദ്ധ്യാദിയുക്താ ഇത്യര്ഥഃ| ഗതവ്യഥാ ഗതശോകാദയ ഇത്യര്ഥഃ| സുമുഖാഃ പ്രസന്നമുഖാഃ| ശംസിതവ്രതാഃ കഥിതവ്രതാഃ ||൫൬-൫൯||
Adhikarana 24 (60) · Śloka 60
ആഹാരാചാരചേഷ്ടാസു സുഖാര്ഥീ പ്രേത്യ ചേഹ ച| പരം പ്രയത്നമാതിഷ്ഠേദ്ബുദ്ധിമാന് ഹിതസേവനേ||൬൦||
आहाराचारचेष्टासु सुखार्थी प्रेत्य चेह च| परं प्रयत्नमातिष्ठेद्बुद्धिमान् हितसेवने||६०||
🔊 Audio coming soon
ആഹാരാചാരചേഷ്ടാസ്വിതി നിര്ധാരണേ സപ്തമീ, തേനാഹാരാചാരചേഷ്ടാനാം മധ്യേ യദ്ധിതം തസ്യ സേവനേ പ്രയത്നമാതിഷ്ഠേദിതി ഫലതി; ആചാരഃ ശാസ്ത്രവിഹിതമനുഷ്ഠാനമ്||൬൦||
Adhikarana 25 (61-62) · Śloka 62
ന നക്തം ദധി ഭുഞ്ജീത ന ചാപ്യഘൃതശര്കരമ്| നാമുദ്ഗയൂഷം നാക്ഷൌദ്രം നോഷ്ണം നാമലകൈര്വിനാ ||൬൧|| ജ്വരാസൃക്പിത്തവീസര്പകുഷ്ഠപാണ്ഡ്വാമയഭ്രമാന്| പ്രാപ്നുയാത്കാമലാം ചോഗ്രാം വിധിം ഹിത്വാ ദധിപ്രിയഃ||൬൨||
न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम्| नामुद्गयूषं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना ||६१|| ज्वरासृक्पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयभ्रमान्| प्राप्नुयात्कामलां चोग्रां विधिं हित्वा दधिप्रियः||६२||
🔊 Audio coming soon
ദധ്നോऽനേകപ്രകാരനിഷിദ്ധത്വാദ്ദിങ്മാത്രോദാഹരണാര്ഥം ദധിഭോജനവിധിമാഹ- ന നക്തമിത്യാദി| അത്ര ന നക്തമിത്യത്ര നോഷ്ണമിത്യത്ര ച നകാരഃ ക്രിയയാ സമ്ബധ്യതേ, തേന നിശി ഉഷ്ണം ദധി സര്വഥൈവ ന സേവ്യമ്| അഘൃതശര്കരമിത്യാദൌ ച നിഷേധോ നഞാ സമ്ബധ്യതേ, തേനോഭയപ്രതിഷേധാത് സശര്കരം ഭുഞ്ജീതേത്യാദി വാക്യാര്ഥോ ഭവതി| തേന ഘൃതാദീനാം മധ്യേऽന്യതമസമ്ബന്ധേനാപി ദധ്യുപയോജ്യം ഭവതി| ന നക്തമിത്യാദിവദിഹാപി നകാരസ്യ ക്രിയാസമ്ബന്ധേ മുദ്ഗസൂപസഹിതസ്യാപ്യഘൃതശര്കരത്വമസ്ത്യേവ ദധ്ന ഇത്യനുപാദേയത്വം സ്യാത്| ജതൂകര്ണേ- നാപി ഘൃതാദീനാം മിലിതാനാമയോഗാദ്ദധ്യസേവ്യമുക്തമ്| യദുക്തം- “നാശ്നീയാദ്ദധി നക്തമുഷ്ണം വാ ന ഘൃതമധുശര്കരാമുദ്ഗാമലകൈര്വിനാ വാ” ഇതി||൬൧-൬൨||
Adhikarana 26 (63-66) · Śloka 66
തത്ര ശ്ലോകാഃ- വേഗാ വേഗസമുത്ഥാശ്ച രോഗാസ്തേഷാം ച ഭേഷജമ്| യേഷാം വേഗാ വിധാര്യാശ്ച യദര്ഥം യദ്ധിതാഹിതമ്||൬൩|| ഉചിതേ ചാഹിതേ വര്ജ്യേ സേവ്യേ ചാനുചിതേ ക്രമഃ| യഥാപ്രകൃതി ചാഹാരോ മലായനഗദൌഷധമ്||൬൪|| ഭവിഷ്യതാമനുത്പത്തൌ രോഗാണാമൌഷധം ച യത്| വര്ജ്യാഃ സേവ്യാശ്ച പുരുഷാ ധീമതാऽऽത്മസുഖാര്ഥിനാ||൬൫|| വിധിനാ ദധി സേവ്യം ച യേന യസ്മാത്തദത്രിജഃ| നവേഗാന്ധാരണേऽധ്യായേ സര്വമേവാവദന്മുനിഃ||൬൬||
तत्र श्लोकाः- वेगा वेगसमुत्थाश्च रोगास्तेषां च भेषजम्| येषां वेगा विधार्याश्च यदर्थं यद्धिताहितम्||६३|| उचिते चाहिते वर्ज्ये सेव्ये चानुचिते क्रमः| यथाप्रकृति चाहारो मलायनगदौषधम्||६४|| भविष्यतामनुत्पत्तौ रोगाणामौषधं च यत्| वर्ज्याः सेव्याश्च पुरुषा धीमताऽऽत्मसुखार्थिना||६५|| विधिना दधि सेव्यं च येन यस्मात्तदत्रिजः| नवेगान्धारणेऽध्याये सर्वमेवावदन्मुनिः||६६||
🔊 Audio coming soon
അധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹേ ഹിതാഹിതമിതി സേവ്യാസേവ്യം വ്യായാമഹാസ്യാദി| ഭവിഷ്യതാമനുത്പത്തൌ ഭേഷജമിതി മാധവപ്രഥമേ മാസീത്യാദിനോത്പന്നാനാം ച ശാന്തയ ഇത്യന്തേന||൬൩-൬൬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ നവേഗാന്ധാരണീയോ നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने नवेगान्धारणीयो नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായുര്വേദദീപികാഖ്യായാം ദ്വിതീയേ സ്വസ്ഥചതുഷ്കേ നവേഗാന്ധാരണീയോ നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||