Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో నవేగాంధారణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो नवेगान्धारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాధ్యాయాభ్యాం స్వస్థహిత ఆహారః ప్రాధాన్యేనోక్తః, తస్య చాహారస్య స్వస్థహితత్వమాహారపాకజమూత్రపురీషాణామవిధారితవేగానాం బహిర్గమనే సతి భవతీతి మూత్రాదివేగావిధారణోపదేశకం న వేగాంధారణీయమాహ| ఇహాపి నవేగధారణశబ్దస్యాభావాన్మాత్రాశితీయవత్ పర్యాయశబ్దేన సంజ్ఞా బోద్ధవ్యా||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
న వేగాన్ ధారయేద్ధీమాంజాతాన్ మూత్రపురీషయోః| న రేతసో న వాతస్య న ఛర్ద్యాః క్షవథోర్న చ||3|| నోద్గారస్య న జృంభాయా న వేగాన్ క్షుత్పిపాసయోః| న బాష్పస్య న నిద్రాయా నిఃశ్వాసస్య శ్రమేణ చ||4||
न वेगान् धारयेद्धीमाञ्जातान् मूत्रपुरीषयोः| न रेतसो न वातस्य न छर्द्याः क्षवथोर्न च||३|| नोद्गारस्य न जृम्भाया न वेगान् क्षुत्पिपासयोः| न बाष्पस्य न निद्राया निःश्वासस्य श्रमेण च||४||
🔊 Audio coming soon
జాతానితి జాతమాత్రాన్| వేగః ప్రవృత్త్యున్ముఖత్వం మూత్రపురీషాదీనాం| మూత్రగ్రహణమాదౌ మూత్రస్య పురీషాద్యపేక్షయా బహువేగత్వాత్| మూత్రపురీషయోరితి క్షుత్పిపాసయోరితి చ సమాసకరణం ప్రాయశోఽనయోః సహోత్పాదదర్శనార్థం| ప్రతినిషేధ్యం నకారకరణం నిషేధ్యగౌరవోపదర్శనార్థం| నిఃశ్వాసస్య శ్రమేణ చేతి శ్రమోత్థస్య నిఃశ్వాసస్యావిధార్యత్వం దర్శయతి, యతోఽనంతరం వక్ష్యతి “శ్రమనిఃశ్వాసధారణాత్” ఇతి; సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “శ్రాంతస్య నిఃశ్వాసవినిగ్రహేణ హృద్రోగ మూర్చ్ఛే అథవాఽపి గుల్మః” (సూ.ఉ.అ.55) ఇతి||3-4||
Adhikarana 3 (5-25) · Śloka 25
ఏతాన్ ధారయతో జాతాన్ వేగాన్ రోగా భవంతి యే| పృథక్పృథక్చికిత్సార్థం తాన్మే నిగదతః శృణు||5|| బస్తిమేహనయోః శూలం మూత్రకృచ్ఛ్రం శిరోరుజా | వినామో వంక్షణానాహః స్యాల్లింగం మూత్రనిగ్రహే||6|| స్వేదావగాహనాభ్యంగాన్ సర్పిషశ్చావపీడకం | మూత్రే ప్రతిహతే కుర్యాత్త్రివిధం బస్తికర్మ చ||7|| పక్వాశయశిరఃశూలం వాతవర్చోఽప్రవర్తనం | పిండికోద్వేష్టనాధ్మానం పురీషే స్యాద్విధారితే||8|| స్వేదాభ్యంగావగాహాశ్చ వర్తయో బస్తికర్మ చ| హితం ప్రతిహతే వర్చస్యన్నపానం ప్రమాథి చ||9|| మేఢ్రే వృషణయోః శూలమంగమర్దో హృది వ్యథా| భవేత్ ప్రతిహతే శుక్రే విబద్ధం మూత్రమేవ చ||10|| తత్రాభ్యంగోఽవగాహశ్చ మదిరా చరణాయుధాః| శాలిః పయో నిరూహశ్చ శస్తం మైథునమేవ చ||11|| సంగో విణ్మూత్రవాతానామాధ్మానం వేదనా క్లమః| జఠరే వాతజాశ్చాన్యే రోగాః స్యుర్వాతనిగ్రహాత్||12|| స్నేహస్వేదవిధిస్తత్ర వర్తయో భోజనాని చ| పానాని బస్తయశ్చైవ శస్తం వాతానులోమనం||13|| కండూకోఠారుచివ్యంగశోథపాండ్వామయజ్వరాః| కుష్ఠహృల్లాసవీసర్పాశ్ఛర్దినిగ్రహజా గదాః||14|| భుక్త్వా ప్రచ్ఛర్దనం ధూమో లంఘనం రక్తమోక్షణం| రూక్షాన్నపానం వ్యాయామో విరేకశ్చాత్ర శస్యతే||15|| మన్యాస్తంభః శిరఃశూలమర్దితార్ధావభేదకౌ| ఇంద్రియాణాం చ దౌర్బల్యం క్షవథోః స్యాద్విధారణాత్||16|| తత్రోర్ధ్వజత్రుకేఽభ్యంగః స్వేదో ధూమః సనావనః| హితం వాతఘ్నమాద్యం చ ఘృతం చౌత్తరభక్తికం||17|| హిక్కా శ్వాసోఽరుచిః కంపో విబంధో హృదయోరసోః| ఉద్గారనిగ్రహాత్తత్ర హిక్కాయాస్తుల్యమౌషధం||18|| వినామాక్షేపసంకోచాః సుప్తిః కంపః ప్రవేపనం| జృంభాయా నిగ్రహాత్తత్ర సర్వం వాతఘ్నమౌషధం||19|| కార్శ్యదౌర్బల్యవైవర్ణ్యమంగమర్దోఽరుచిర్భ్రమః| క్షుద్వేగనిగ్రహాత్తత్ర స్నిగ్ధోష్ణం లఘు భోజనం||20|| కంఠాస్యశోషో బాధిర్యం శ్రమః సాదో హృది వ్యథా| పిపాసానిగ్రహాత్తత్ర శీతం తర్పణమిష్యతే||21|| ప్రతిశ్యాయోఽక్షిరోగశ్చ హృద్రోగశ్చారుచిర్భ్రమః| బాష్పనిగ్రహణాత్తత్ర స్వప్నో మద్యం ప్రియాః కథాః||22|| జృంభాఽంగమర్దస్తంద్రా చ శిరోరోగోఽక్షిగౌరవం| నిద్రావిధారణాత్తత్ర స్వప్నః సంవాహనాని చ||23|| గుల్మహృద్రోగసమ్మోహాః శ్రమనిఃశ్వాసధారణాత్| జాయంతే తత్ర విశ్రామో వాతఘ్న్యశ్చ క్రియా హితాః||24|| వేగనిగ్రహజా రోగా య ఏతే పరికీర్తితాః| ఇచ్ఛంస్తేషామనుత్పత్తిం వేగానేతాన్న ధారయేత్||25||
एतान् धारयतो जातान् वेगान् रोगा भवन्ति ये| पृथक्पृथक्चिकित्सार्थं तान्मे निगदतः शृणु||५|| बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा | विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे||६|| स्वेदावगाहनाभ्यङ्गान् सर्पिषश्चावपीडकम् | मूत्रे प्रतिहते कुर्यात्त्रिविधं बस्तिकर्म च||७|| पक्वाशयशिरःशूलं वातवर्चोऽप्रवर्तनम् | पिण्डिकोद्वेष्टनाध्मानं पुरीषे स्याद्विधारिते||८|| स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च वर्तयो बस्तिकर्म च| हितं प्रतिहते वर्चस्यन्नपानं प्रमाथि च||९|| मेढ्रे वृषणयोः शूलमङ्गमर्दो हृदि व्यथा| भवेत् प्रतिहते शुक्रे विबद्धं मूत्रमेव च||१०|| तत्राभ्यङ्गोऽवगाहश्च मदिरा चरणायुधाः| शालिः पयो निरूहश्च शस्तं मैथुनमेव च||११|| सङ्गो विण्मूत्रवातानामाध्मानं वेदना क्लमः| जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात्||१२|| स्नेहस्वेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च| पानानि बस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम्||१३|| कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः| कुष्ठहृल्लासवीसर्पाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः||१४|| भुक्त्वा प्रच्छर्दनं धूमो लङ्घनं रक्तमोक्षणम्| रूक्षान्नपानं व्यायामो विरेकश्चात्र शस्यते||१५|| मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ| इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात्||१६|| तत्रोर्ध्वजत्रुकेऽभ्यङ्गः स्वेदो धूमः सनावनः| हितं वातघ्नमाद्यं च घृतं चौत्तरभक्तिकम्||१७|| हिक्का श्वासोऽरुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः| उद्गारनिग्रहात्तत्र हिक्कायास्तुल्यमौषधम्||१८|| विनामाक्षेपसङ्कोचाः सुप्तिः कम्पः प्रवेपनम्| जृम्भाया निग्रहात्तत्र सर्वं वातघ्नमौषधम्||१९|| कार्श्यदौर्बल्यवैवर्ण्यमङ्गमर्दोऽरुचिर्भ्रमः| क्षुद्वेगनिग्रहात्तत्र स्निग्धोष्णं लघु भोजनम्||२०|| कण्ठास्यशोषो बाधिर्यं श्रमः सादो हृदि व्यथा| पिपासानिग्रहात्तत्र शीतं तर्पणमिष्यते||२१|| प्रतिश्यायोऽक्षिरोगश्च हृद्रोगश्चारुचिर्भ्रमः| बाष्पनिग्रहणात्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः||२२|| जृम्भाऽङ्गमर्दस्तन्द्रा च शिरोरोगोऽक्षिगौरवम्| निद्राविधारणात्तत्र स्वप्नः संवाहनानि च||२३|| गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमनिःश्वासधारणात्| जायन्ते तत्र विश्रामो वातघ्न्यश्च क्रिया हिताः||२४|| वेगनिग्रहजा रोगा य एते परिकीर्तिताः| इच्छंस्तेषामनुत्पत्तिं वेगानेतान्न धारयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
యద్వేగవిధారణే యే రోగాస్తేషాం యచ్చికిత్సితం తదల్పవక్తవ్యత్వాత్ ప్రకరణాగతత్వాచ్చ బ్రూతే- బస్తిమేహనయోరిత్యాది| మేహనం శిశ్నః | వినమనం శరీరస్య వినామః| అవపీడకో బహుమాత్రప్రయోగః, మాత్రాధికత్వేన హి భేషజం దోషాన్ పీడయతీతి కృత్వా; అన్యత్రాప్యుక్తం- “అవపీడకసర్పిర్భిః కోష్ణైర్ఘృతతైలికైస్తథాఽభ్యంగైః” ఇతి| త్రివిధమితి నిరూహానువాసనోత్తరబస్త్యాత్మకం| పిండికా జానుజంఘామధ్యమాంసపిండికా| వర్తయః ఫలవర్తయః| ప్రమాథి అనులోమనం| చరణాయుధః కుక్కుటః| రుజా జఠర ఇతి సంబంధః| ‘భోజనాని’ ‘పానాని’ ‘బస్తయ’ ఇతి త్రయం వాతానులోమనం శస్తమితి యోజ్యం| కోఠో వరటీదష్టాకారః శోథః| వ్యంగః శ్యామవర్ణం మండలం ముఖే| హృల్లాసః ఉత్క్లేశః| అర్ధావభేదః అర్ధమస్తకవేదనా| ఆద్యం ఖాద్యం భోజనమిత్యర్థః| చకారాత్ స్వేదాదయోఽపి వాతఘ్నా ఇతి సూచయతి| యద్యపి సుశ్రుతే మూత్రాదీనాం త్రయోదశానాం విధారణాత్త్రయోదశోదావర్తా అభిధీయంతే, తథాఽపీహాష్టోదరీయే మూత్రపురీషవాతశుక్రవమిక్షవథువిఘాతజా ఏవ పరం షడుదావర్తా అభిధాతవ్యాః; ఉద్గారాదినిరోధజానాం వాతనిరోధజ ఏవోదావర్తేఽంతర్భావాభిప్రాయాత్; యది వా మూత్రాదివిఘాతజ ఏవ వికారే చరకాచార్యస్య ఉదావర్తసంజ్ఞాఽభిప్రేతా, నాన్యత్రేతి న విరోధః| ముహుర్ముహురంగానామాక్షేపణమాక్షేపః; పర్వణామాకుంచనం సంకోచః| సుప్తిః స్పర్శాజ్ఞానం| భ్రమణం భ్రమో యేన చక్రస్థితమివాత్మానం మన్యతే| సాదః అంగావసాదః| తర్పయతీతి తర్పణం| సంవాహనం పాణినా పాదాదిప్రదేశే సుఖమభిహననమున్మర్దనం చ||5-25||
Adhikarana 4 (26) · Śloka 26
ఇమాంస్తు ధారయేద్వేగాన్ హితార్థీ ప్రేత్య చేహ చ| సాహసానామశస్తానాం మనోవాక్కాయకర్మణాం||26||
इमांस्तु धारयेद्वेगान् हितार्थी प्रेत्य चेह च| साहसानामशस्तानां मनोवाक्कायकर्मणाम्||२६||
🔊 Audio coming soon
వేగానామవిధార్యత్వేనోక్తత్వాల్లోభాదీనామపి వేగా అవిధార్యాః స్యురిత్యాహ- ఇమాంస్త్విత్యాది| ప్రేత్య జన్మాంతరే| ఇహేతి ఇహ జన్మని| సహసా ఆత్మశక్తిమనాలోచ్య క్రియత ఇతి సాహసం, తత్తు గజాభిముఖధావనాది| అశస్తానాం అప్రశస్తానామనిష్టఫలానామితి యావత్| మనోవాక్కాయకర్మణామిత్యత్ర కర్మశబ్దో వ్యాపారవచనః||26||
Adhikarana 5 (27) · Śloka 27
లోభశోకభయక్రోధమానవేగాన్ విధారయేత్| నైర్లజ్జ్యేర్ష్యాతిరాగాణామభిధ్యాయాశ్చ బుద్ధిమాన్||27||
लोभशोकभयक्रोधमानवेगान् विधारयेत्| नैर्लज्ज्येर्ष्यातिरागाणामभिध्यायाश्च बुद्धिमान्||२७||
🔊 Audio coming soon
అశస్తం మనసః కర్మ దర్శయతి- లోభేత్యాది| లోభః విషయేఽనుచితా ప్రార్థనా, శోకః పుత్రాదివినాశజం దైన్యం, భయం అపకారకానుసంధానజం దైన్యం, క్రోధః ప్రద్వేషో యేన ప్రజ్వలితమివాత్మానం మన్యతే, మానః సదసద్గుణాధ్యారోపేణాత్మన్యుత్కర్షప్రత్యయః| జుగుప్సితగోపనేచ్ఛా లజ్జా, తదభావో నైర్లజ్జ్యం; సమానే ద్రవ్యే పరసంబంధప్రతిషేధేచ్ఛా ఈర్ష్యా; అతిరాగ ఉచిత ఏవ విషయే పునః పునః ప్రవర్తనేచ్ఛా| అభిధ్యా మనసా పరాభిద్రోహచింతనం, యది వా పరద్రవ్యవిషయే స్పృహా||27||
Adhikarana 6 (28) · Śloka 28
పరుషస్యాతిమాత్రస్య సూచకస్యానృతస్య చ| వాక్యస్యాకాలయుక్తస్య ధారయేద్వేగముత్థితం||28||
परुषस्यातिमात्रस्य सूचकस्यानृतस्य च| वाक्यस्याकालयुक्तस्य धारयेद्वेगमुत्थितम्||२८||
🔊 Audio coming soon
అశస్తం వచనకర్మాహ- పరుషస్యేత్యాది| పరుషం పరోద్వేజకం వచనం| అతిమాత్రం బహు| సూచకం పరానిష్టజనకాభిధాయకం | అనృతం అపార్థకం| అకాలయుక్తం అప్రస్తావాగతం||28||
Adhikarana 7 (29) · Śloka 29
దేహప్రవృత్తిర్యా కాచిద్విద్యతే పరపీడయా| స్త్రీభోగస్తేయహింసాద్యా తస్యావేగాన్విధారయేత్||29||
देहप्रवृत्तिर्या काचिद्विद्यते परपीडया| स्त्रीभोगस्तेयहिंसाद्या तस्यावेगान्विधारयेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
అశస్తం దేహకర్మాహ- దేహేత్యాది| పరపీడయా పరపీడానిమిత్తమిత్యర్థః| స్త్రీభోగః పరస్త్రీభోగః, స్తేయం పరద్రవ్యగ్రహణం, హింసా విధిరహితా ప్రాణిపీడా; ఆదిగ్రహణాద్గుర్వాద్యభిముఖపాదప్రసారణాది గృహ్యతే||29||
Adhikarana 8 (30) · Śloka 30
పుణ్యశబ్దో విపాపత్వాన్మనోవాక్కాయకర్మణాం| ధర్మార్థకామాన్ పురుషః సుఖీ భుంక్తే చినోతి చ||30||
पुण्यशब्दो विपापत्वान्मनोवाक्कायकर्मणाम्| धर्मार्थकामान् पुरुषः सुखी भुङ्क्ते चिनोति च||३०||
🔊 Audio coming soon
ఏవం కృతే యద్భవతి తద్దర్శయతి- పుణ్యేత్యాది| పుణ్యః పావనః శబ్దో యస్యాసౌ పుణ్యశబ్దః| భుంక్తే చినోతి చేతి ఉత్పన్నాదవిరోధతః ఫలోపయోగేన భుంక్తే; చినోతి చోత్పాదయతి చాపరానిత్యర్థః||30||
Adhikarana 9 (31) · Śloka 31
శరీరచేష్టా యా చేష్టా స్థైర్యార్థా బలవర్ధినీ| దేహవ్యాయామసంఖ్యాతా మాత్రయా తాం సమాచరేత్||31||
शरीरचेष्टा या चेष्टा स्थैर्यार्था बलवर्धिनी| देहव्यायामसङ्ख्याता मात्रया तां समाचरेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
అవిధార్యప్రవృత్తీన్మూత్రాదీన్ విధార్యప్రవృత్తీన్ సాహసాదీంశ్చ దర్శయిత్వా విధార్యావిధార్యప్రవృత్తిం వ్యాయామమాహ- శరీరేత్యాది| దేహస్య వ్యాయామో దేహవ్యాయామః, దేహగ్రహణాన్మనోవ్యాయామం చింతనాది నిరాకరోతి; సంఖ్యాతా సంజ్ఞితా| యా చ ఇష్టా అభిప్రేతా, ఏతేన భారహరణాద్యాఽనిష్టా కార్యవశాత్ క్రియమాణా చేష్టా నిరస్యతే, చంక్రమణరూపా తు క్రియా ప్రాప్యతే| స్థైర్యం స్థిరతా శరీరస్య, తదర్థా| మాత్రయా అనపాయిపరిమాణేన; ఏతావతీ చేయం శరీరచేష్టా మాత్రావతీ యావత్యా లాఘవాదయో వక్ష్యమాణా భవంతి, చేష్టాతియోగవక్ష్యమాణాశ్చ శ్రమభ్రమాదయో న భవంతి| సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “యత్తు చంక్రమణం నాతిదేహపీడాకరం భవేత్| తదాయుర్బలమేధాగ్నిప్రదమింద్రియబోధనం” (సు.చి.అ.24) ఇతి||31||
Adhikarana 10 (32-33) · Śloka 1
లాఘవం కర్మసామర్థ్యం స్థైర్యం దుఃఖసహిష్ణుతా | దోషక్షయోఽగ్నివృద్ధిశ్చ వ్యాయామాదుపజాయతే||32|| శ్రమః క్లమః క్షయస్తృష్ణా రక్తపిత్తం ప్రతామకః| అతివ్యాయామతః కాసో జ్వరశ్ఛర్దిశ్చ జాయతే||33|| (స్వేదాగమః శ్వాసవృద్ధిర్గాత్రాణాం లాఘవం తథా| హృదయాద్యుపరోధశ్చ ఇతి వ్యాయామలక్షణం||1||)|
लाघवं कर्मसामर्थ्यं स्थैर्यं दुःखसहिष्णुता | दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते||३२|| श्रमः क्लमः क्षयस्तृष्णा रक्तपित्तं प्रतामकः| अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्छर्दिश्च जायते||३३|| (स्वेदागमः श्वासवृद्धिर्गात्राणां लाघवं तथा| हृदयाद्युपरोधश्च इति व्यायामलक्षणम्||१||)|
🔊 Audio coming soon
యథోక్తవ్యాయామగుణానాహ- లాఘవమిత్యాది| దోషక్షయోఽత్ర శ్లేష్మక్షయోఽభిప్రేతః; యది వాఽగ్నికర్తృత్వేన త్రిదోషక్షయోఽపి| ఉక్తం హి- “శమప్రకోపౌ దోషాణాం సర్వేషామగ్నిసంశ్రితౌ” ఇతి| వ్యాయామాతిప్రవృత్తిదోషమాహ- శ్రమ ఇత్యాది| క్లమ ఇహ మన-ఇంద్రియగ్లానిః| క్షయో ధాతుక్షయః| ప్రతమక ఏవ ప్రతామకః శ్వాసవిశేషః||32-33||
Adhikarana 11 (34) · Śloka 34
వ్యాయామహాస్యభాష్యాధ్వగ్రామ్యధర్మప్రజాగరాన్| నోచితానపి సేవేత బుద్ధిమానతిమాత్రయా||34||
व्यायामहास्यभाष्याध्वग्राम्यधर्मप्रजागरान्| नोचितानपि सेवेत बुद्धिमानतिमात्रया||३४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వ్యాయామతుల్యత్వేనాన్యానప్యతిమాత్రత్వేన నిషేద్ధుమాహ- వ్యాయామేత్యాది| యద్యప్యతివ్యాయామో నిషిద్ధస్తథాఽపీహ పునరభిధీయతే అతిభాష్యాదిష్వపి తద్దోషశ్రమక్లమాదిప్రాప్త్యర్థం; యది వా పూర్వమనభ్యస్తవ్యాయామాతిసేవా నిషిద్ధా, ఇహ తు అభ్యస్తస్యాపి నిషేధః| యదాహ- నోచితానపి; ఉచితానప్యభ్యస్తానపీత్యర్థః| అపిశబ్దాదనభ్యస్తానాం నితరాం నిషేధో లభ్యతే| భాషణం భాష్యం, అధ్వశబ్దేనాధ్వగమనం, గ్రామ్యధర్మో మైథునం||34||
Adhikarana 12 (35) · Śloka 2
ఏతానేవంవిధాంశ్చాన్యాన్ యోఽతిమాత్రం నిషేవతే| గజం సింహ ఇవాకర్షన్ సహసా స వినశ్యతి||35|| (అతివ్యవాయభారాధ్వకర్మభిశ్చాతికర్శితాః | క్రోధశోకభయాయాసైః క్రాంతా యే చాపి మానవాః||1|| బాలవృద్ధప్రవాతాశ్చ యే చోచ్చైర్బహుభాషకాః| తే వర్జయేయుర్వ్యాయామం క్షుధితాస్తృషితాశ్చ యే||2||)|
एतानेवंविधांश्चान्यान् योऽतिमात्रं निषेवते| गजं सिंह इवाकर्षन् सहसा स विनश्यति||३५|| (अतिव्यवायभाराध्वकर्मभिश्चातिकर्शिताः | क्रोधशोकभयायासैः क्रान्ता ये चापि मानवाः||१|| बालवृद्धप्रवाताश्च ये चोच्चैर्बहुभाषकाः| ते वर्जयेयुर्व्यायामं क्षुधितास्तृषिताश्च ये||२||)|
🔊 Audio coming soon
ఏవంశబ్దేన గురుభారహరణదర్పశిలాచాలనాది గృహ్యతే| సింహః కిల స్వల్పప్రమాణః స్వబలోద్రేకాద్గజం కర్షన్ పాటయన్ స్వదేహానుచితవ్యాయామాత్ పశ్చాద్వాతక్షోభేణ విపద్యతే, తేనాయం దృష్టాంతః సంగతార్థః; యది వా సింహోఽష్టాపదోఽభిప్రేతః, స చ కిల గజం వ్యాపాద్య పృష్ఠే క్షిపతి, తతస్తత్కోథాద్విపద్యతే, తేన దృష్టాంతో వ్యాఖ్యేయః||35||
Adhikarana 13 (36-37) · Śloka 37
ఉచితాదహితాద్ధీమాన్ క్రమశో విరమేన్నరః| హితం క్రమేణ సేవేత క్రమశ్చాత్రోపదిశ్యతే||36|| ప్రక్షేపాపచయే తాభ్యాం క్రమః పాదాంశికో భవేత్| ఏకాంతరం తతశ్చోర్ధ్వం ద్వ్యంతరం త్ర్యంతరం తథా||37||
उचितादहिताद्धीमान् क्रमशो विरमेन्नरः| हितं क्रमेण सेवेत क्रमश्चात्रोपदिश्यते||३६|| प्रक्षेपापचये ताभ्यां क्रमः पादांशिको भवेत्| एकान्तरं ततश्चोर्ध्वं द्व्यन्तरं त्र्यन्तरं तथा||३७||
🔊 Audio coming soon
హితస్య సేవనమహితస్య పరిత్యాగః కర్తవ్య ఇతి పూర్వముక్తం, తచ్చ హితసేవనమహితపరివర్జనం చాక్రమేణ క్రియమాణమక్రమాచరితవ్యాయామాదివత్ ప్రత్యవాయకరం పరం భవతి, అతస్తత్క్రమమాహ- ఉచితాదిత్యాది| ఉచితాత్ అభ్యస్తాత్| క్రమశో వక్ష్యమాణేన క్రమేణ| హితం అనభ్యస్తహితం| కోఽసౌ క్రమ ఇత్యాహ- క్రమశ్చేత్యాది| ప్రక్షేపో హితస్య, అపచయోఽహితస్య, తాభ్యాం హితాహితాభ్యాం| పాదః చతుర్థో భాగః, తద్రూపోంఽశః పాదాంశః, తేన కృతః క్రమః పాదాంశికః; అన్యే తు పాదస్యాంశః పాదాంశ ఇతి షోడశం భాగం వర్ణయంతి | స చ హితాహితయోర్యుగపత్ప్రక్షేపాపచయే పాదాంశికః క్రమః, ప్రథమమేకాంతరమేకాహమంతరా కృత్వేత్యర్థః; తతః ప్రథమహితపాదప్రక్షేపాహితపాదాపచయాభ్యాసాదూర్ధ్వం ద్వితీయపాదప్రక్షేపాపచయే ద్వ్యంతరం ద్వ్యహమంతరీకృత్య క్రమో భవేత్; తథా ద్వితీయపాదాభ్యాసాదూర్ధ్వం తృతీయపాదప్రక్షేపాపచయే త్ర్యహమంతరీకృత్య క్రమో భవేత్; చతుర్థపాదప్రక్షేపాపచయే తు కాలనియమో నాస్తి, అత ఊర్ధ్వం ప్రక్షేపాపచయాభావాచ్చతుష్పాదసంపూర్ణస్య పథ్యస్యానవధిసేవ్యత్వాత్| అయం పిండార్థః- అపథ్యా యవకాదయోఽభ్యస్తాస్తే త్యాజ్యాః, రక్తశాల్యాదయః పథ్యా అనభ్యస్తాస్తే సేవ్యాః; తత్ర ప్రథమదినే యవకపాదత్రయం రక్తశాలీనామేకః పాదః ; ద్వితీయే దివసే ద్వౌ పథ్యస్య పాదౌ ద్వావపథ్యస్య, ఏవం తృతీయే, ఏవం ద్వితీయపాదాభ్యాసో ద్వ్యంతరో భవతి; చతుర్థే త్రయః పాదాః పథ్యస్య ఏకోఽపథ్యస్య, ఏవం పంచమే షష్ఠే చ, ఏవం తృతీయపాదాభ్యాసస్త్ర్యంతరో భవతి; సప్తదినప్రభృతి తు చతుష్పాదపథ్యాభ్యాసః| యది వాఽంతరశబ్దో వ్యవధివచనః, తథాశబ్దాచ్చతురంతరమితి చ లభ్యతే; తేనాయమర్థః- ప్రథమే దివసేఽపథ్యపాదత్రయం పథ్యస్యైకః పాదః, ద్వితీయే సర్వమపథ్యం, తృతీయే ద్వౌ పథ్యస్య ద్వావపథ్యస్య, ఏవం చతుర్థే; పంచమే తు దినే పథ్యస్య భాగ ఏకస్త్రయోఽపథ్యస్య, ఏవం ద్వ్యంతరీకృతౌ భవతః; షష్ఠే పథ్యభాగత్రయమపథ్యభాగ ఏకః, ఏవం సప్తమేఽష్టమే చ; తతో నవమే భాగద్వయం పథ్యస్య చాపథ్యస్య చ, ఏవం త్రీణ్యహాన్యంతరీకృతాని భవంతి; తతో దశమే సర్వం పథ్యం, ఏవమేకాదశే ద్వాదశే త్రయోదశే చ, చతుర్దశే తు పథ్యభాగత్రయమేకోఽపథ్యభాగః; ఏవం చతురంతరతా తథాశబ్దసూచితా భవతి; పంచదశాహాత్ ప్రభృతి సంపూర్ణపథ్యతైవ||36-37||
Adhikarana 14 (38) · Śloka 38
క్రమేణాపచితా దోషాః క్రమేణోపచితా గుణాః| సంతో యాంత్యపునర్భావమప్రకంప్యా భవంతి చ||38||
क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः| सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च||३८||
🔊 Audio coming soon
ఏవం కృతే కిం స్యాదిత్యాహ- క్రమేణేత్యాది| క్రమేణేతి క్రమేణైవ| దోషా ఇతి దోషజనకాన్యభ్యస్తాన్యపథ్యాని| గుణా ఇతి గుణజనకాని పథ్యాని| అపునర్భావం యాంతి దోషా ఇతి సంబంధః| అక్రమేణ తు సహసాఽపథ్యత్యాగే దోషా భవంత్యేవ| యదుక్తం- “అసాత్మ్యజా హి రోగాః స్యుః సహసా త్యాగశీలనాత్” (వా.సూ.అ.3) ఇతి| అప్రకంప్యా అప్రచాల్యా భవంతి గుణా ఇతి సంబంధః| పథ్యమపి హ్యనభ్యస్తం సహసోపయుజ్యమానమరుచ్యగ్నివధాదీంజనయతి||38||
Adhikarana 15 (39-40) · Śloka 40
సమపిత్తానిలకఫాః కేచిద్గర్భాది మానవాః| దృశ్యంతే వాతలాః కేచిత్పిత్తలాః శ్లేష్మలాస్తథా||39|| తేషామనాతురాః పూర్వే వాతలాద్యాః సదాతురాః| దోషానుశయితా హ్యేషాం దేహప్రకృతిరుచ్యతే||40||
समपित्तानिलकफाः केचिद्गर्भादि मानवाः| दृश्यन्ते वातलाः केचित्पित्तलाः श्लेष्मलास्तथा||३९|| तेषामनातुराः पूर्वे वातलाद्याः सदातुराः| दोषानुशयिता ह्येषां देहप्रकृतिरुच्यते||४०||
🔊 Audio coming soon
ఇహ స్వస్థహితం సామాన్యేనైవ రక్తశాల్యాది ప్రతిపాదితం, స్వస్థశ్చ ప్రకృతిభేదేన నానాప్రకారః, అతస్తేషాం హితమపి నానాప్రకారమేవ, తేన తత్ప్రతిపాదనార్థం ప్రకృతిభేదమేవ తావదాహ- సమపిత్తానిలేత్యాది| సమా అవైకారికమానావస్థితాః పిత్తానిలకఫా యస్య స తథా| గర్భాది గర్భాధానాది, శుక్రశోణితజీవసమ్మూర్చ్ఛనాదీతి యావత్ | వాతలా వాతప్రధానాః, ఏవం పిత్తలాః శ్లేష్మలాశ్చ| సర్వత్ర గర్భాదీతి యోజ్యం| అత్ర పిత్తగ్రహణమాదౌ ఛందోఽనురోధాత్, యది వా పిత్తసమానస్య వహ్నేర్గౌరవప్రదర్శనార్థం; యది వా ప్రకృత్యారంభే వాతస్యాప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం, వాతప్రకృతిర్హి సర్వత్ర ప్రత్యవరో భవతి| ఇహ చ ప్రత్యేకదోషప్రకృతిగ్రహణేనైవ ద్వంద్వప్రకృతిరపి గ్రాహ్యః, సంయోగస్య సంయోగినామాంతరీయకత్వాత్, నిదాన ఇవ వాతాదిజ్వరాభిధానేన ద్వంద్వజజ్వరాభిధానం, తేన రోగభిషగ్జితీయోక్తా ద్వంద్వజా అపి తిస్రః ప్రకృతయో గృహీతా భవంతి; అన్యే తు ద్వితీయకేచిద్గ్రహణాద్గ్రంథాధిక్యేన తద్గ్రహణం వర్ణయంతి| తేషామితి సమవాతపిత్తశ్లేష్మప్రకృత్యాదీనాం చ మధ్యే| పూర్వే ఇతి సమప్రకృతయః| సదాతురా ఇతి స్వస్థవ్యవహారభాజోఽపి స్ఫుటితాంగత్వవిషమాగ్నిత్వాదియుక్తా యస్మాదిత్యర్థః| స్వస్థా అప్యేతే కస్మాద్రోగిణ ఇత్యాహ- దోషానుశయితేత్యాది| దోషానుశయితా ఉల్బణవాతాదిభావితాఽవ్యభిచారిణీతి యావత్| దేహప్రకృతిః దేహస్వాస్థ్యమితి యావత్| ఏతేనైతేషాం వాతలాదీనాం ముఖ్యం స్వాస్థ్యం నాస్తి, కిం తర్హి ఉపచారస్వస్థా ఏత ఇతి దర్శయతి| నను, గర్భాదీత్యనేన శుక్రశోణితజీవానాం సంసర్గే యథాభూతా వాతాదయః సమా వికృతా వా తథాభూతైవ ప్రకృతిర్భవతి, సా చ ప్రకృతిర్యావజ్జీవమనువర్తతే రిష్టం వినా, యదుక్తం సుశ్రుతే- “ప్రకోపో వాఽన్యభావో వా క్షయో వా నోపజాయతే| ప్రకృతీనాం స్వభావేన, జాయతే తు గతాయుషి” (సు.శా. అ. 4) ఇతి; తత్ర యదా సమప్రకృతేర్వాతప్రకృతేర్వాఽఽక్షేపకాదిర్వాతవికారో భవతి, తదా వాతస్య ప్రకృతిభూతస్యాధిక్యం భవత్యేవ; యదా చ వాతప్రకృతేః పిత్తవికారో భవతి, తదా వాతప్రకృతేరన్యథాభావః పిత్తప్రకృతిత్వం భవతి; యదా తు సమప్రకృతేరన్యతరదోషక్షయో భవతి ప్రాకృతస్వకర్మహానిలక్షణస్తదాఽసౌ ప్రకృతిక్షయో భవతి; యదుక్తం దోషక్షయలక్షణే- “కర్మణః ప్రాకృతాద్ధానిర్వృద్ధిర్వాఽపి విరోధినాం” (సూ. అ.18) ఇతి| అత్రోచ్యతే- ప్రకృతిసమానరోగోత్పత్తౌ న ప్రకృతిభూతస్య వృద్ధిః, కిం తర్హి హేత్వంతరజనితస్య వాతాదేస్తత్ర వికారకారిత్వం , ప్రకృతిభూతస్తు దోషస్తత్రోపదర్శకో భవతి, యదుక్తం- “కాలదూష్యప్రకృతిభిర్దోషస్తుల్యో హి సంతతం| నిష్ప్రత్యనీకః కురుతే తస్మాజ్జ్ఞేయః సుదుఃసహః” (చి. అ.3) ఇతి; వాతప్రకృతేస్తు పిత్తవికారోత్పత్తౌ వాతః ప్రకృతిభూతస్తథైవ కరచరణస్ఫుటనాదికం కుర్వన్నాస్తే, న తస్యాగంతునా పిత్తవికారేణ కించిత్ క్రియతే; వాతాదీనాం తు స్వమానాత్ క్షయః ప్రాకృతకర్మహానిలక్షణో న శుక్రశోణితసంసర్గకాలజస్య ప్రకృతిభూతస్య దోషస్య బీజభూతస్య క్షయమావహతీతి న ప్రకృతిభూతదోషక్షయః; యది వా, ప్రకృతేః ప్రకోపాన్యథాభావక్షయా న భవంతీతి ప్రకృతిత్వేనేతి బ్రూమః; తేన సమప్రకృతిర్వాతప్రకృతిర్న భవతి, వాతప్రకృతిః పిత్తప్రకృతిర్న భవతి సమప్రకృతిర్వా; వికారావస్థా తు హీనాధికవాతత్వాదిలక్షణా భవతీత్యర్థః| నచ వాచ్యం- ప్రకృతిభూతానాం వాతాదీనాం దూషణాత్మకానాం కథం న శరీరబాధకత్వం, సహజాతత్వేన తథావిధవినాశకవికారాకర్తృత్వాత్; యదుక్తం సుశ్రుతే- “విషజాతో యథా కీటో విషేణ న విపద్యతే| తద్వత్ప్రకృతిభిర్దేహస్తజ్జాతత్వాన్న బాధ్యతే” (సు.శా. అ.4) ఇతి; న బాధ్యతే నాతిబాధ్యత ఇతి బోద్ధవ్యం, వాతాదిప్రకృతేర్నిత్యవాతాదివికారగృహీతత్వాత్| తదుక్తమిహ “వాతలాద్యాః సదాతురాః” ఇతి| ఉక్తం చాశ్వవైద్యకే- “సర్వాన్ ప్రాణభృతో హంతి నూనం కాయగతం విషం| అస్మింశ్చాపి సముత్పన్నా దృశ్యంతే కృమయో యథా|| తథా చ విషమో దోషః ప్రకృతిం నాతిబాధతే” ఇతి| నచ వాతాదయో వృద్ధాః శుక్రశోణితసంసర్గే యథా దుష్టత్వాద్వాతవికారవంతం గర్భం కుర్వంతి తథా గర్భజనకత్వమేవ శుక్రశోణితయోః కస్మాన్న నిఘ్నంతీతి వాచ్యం, వాతాదిప్రకోపాణామేవ హీనమధ్యోత్తమానాం నానాశక్తిత్వాత్; ప్రబలా వాతాదయో వినాశయంతి, హీనాస్తు వికృతిమాత్రం జనయంతి||39-40||
Adhikarana 16 (41) · Śloka 41
విపరీతగుణస్తేషాం స్వస్థవృత్తేర్విధిర్హితః| సమసర్వరసం సాత్మ్యం సమధాతోః ప్రశస్యతే||41||
विपरीतगुणस्तेषां स्वस्थवृत्तेर्विधिर्हितः| समसर्वरसं सात्म्यं समधातोः प्रशस्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
తేషామితి సదాతురాణాం వాతలాదీనాం| విపరీతగుణో వాతాదిగతరౌక్ష్యాదివిపరీతస్నేహాదిగుణ ఇత్యర్థః| సమాః సర్వే రసా యత్ర తత్తథా; సమత్వం చేహానురూపత్వమభిప్రేతం, నతు తుల్యమానత్వం; న హి స్వస్థభోజనే యావాన్మధుర ఉపయుజ్యతే, తావన్మానాః కట్వాదయోఽపీతి; యది వా సమశబ్దోఽవిరుద్ధవచనః, తేనోపోదికామత్స్యాదిప్రతిపాదనీయవిరుద్ధరసవర్జితం సర్వరసమిత్యర్థః| ఏవం చ ప్రకృత్యపేక్షః సమధాతుం ప్రతి సర్వరసోపయోగః ఋతువిహితేన తస్మాత్తుషారసమయే స్నిగ్ధామ్లలవణాన్ రసాన్ (సూ. అ.6) ఇత్యాదినా విశేషవిధానేన యుక్తః సన్ సర్వరసమేవామ్లలవణరసోత్కటం భోజనం హేమంతే ఫలతి; వాతప్రకృతేస్తు కటుతిక్తకషాయవర్జితం ప్రభూతమధురామ్లలవణభోజనం హేమంతే భవతి; ఏవమన్యత్రాపి దేహప్రకృత్యృతుస్వభావపర్యాలోచనయాఽనుగుణం తర్కణీయం| యదుక్తం వాగ్భటేన- “నిత్యం సర్వరసాభ్యాసః స్వస్వాధిక్యమృతావృతౌ” (వా.సూ.అ.3) ఇతి||41||
Adhikarana 17 (42-43) · Śloka 43
ద్వే అధః సప్త శిరసి ఖాని స్వేదముఖాని చ| మలాయనాని బాధ్యంతే దుష్టైర్మాత్రాధికైర్మలైః||42|| మలవృద్ధిం గురుతయా లాఘవాన్మలసంక్షయం| మలాయనానాం బుధ్యేత సంగోత్సర్గాదతీవ చ||43||
द्वे अधः सप्त शिरसि खानि स्वेदमुखानि च| मलायनानि बाध्यन्ते दुष्टैर्मात्राधिकैर्मलैः||४२|| मलवृद्धिं गुरुतया लाघवान्मलसङ्क्षयम्| मलायनानां बुध्येत सङ्गोत्सर्गादतीव च||४३||
🔊 Audio coming soon
స్వాస్థ్యోత్పత్తికారణమభిధాయ స్వాస్థ్యప్రతిబంధకదోషసంచయనిర్హరణమభిధాతుం దోషసంచయస్య లక్షణాన్యేవ తావద్వక్తుమాహ- ద్వే అధ ఇత్యాది| ద్వే గుదలింగే| ఖాని ఛిద్రాణి | సప్త శిరసీతి ద్వే శ్రోత్రే, ద్వౌ నాసాపుటౌ, ద్వే అక్షిణీ, ముఖం చ; స్వేదముఖానీతి లోమకూపాని; ఏతాని సర్వాణి మలస్యాయనాని| దుష్టైరితి గోబలీవర్దన్యాయేన క్షీణైః, మాత్రాధికైరితి వృద్ధైః; యేనోత్తరత్ర క్షయవృద్ధ్యోరపి లక్షణం వదతి| మలవృద్ధిం గురుతయా మలాయనగురుతయేత్యర్థః, లాఘవాన్మలాయనానాం సంక్షయం మలస్య స్వమానాదపి క్షయమిత్యర్థః; యది వా దుష్టైరితి మాత్రాధికైరిత్యస్య విశేషణం, ఏవం సతి లాఘవాన్మలసంక్షయమితి ప్రకృతిస్థాల్లాఘవాన్మలక్షయమిత్యధికస్య మలస్య క్షయం ప్రకృతిస్థత్వమిత్యర్థో వ్యాఖ్యేయః| సంగోత్సర్గాదతీవ చేతి అతీవసంగాదప్రవృత్తేర్మలక్షయం, అతీవోత్సర్గాన్మలవృద్ధిం జానీయాదిత్యర్థః||42-43||
Adhikarana 18 (44) · Śloka 44
తాన్ దోషలింగైరాదిశ్య వ్యాధీన్ సాధ్యానుపాచరేత్| వ్యాధిహేతుప్రతిద్వంద్వైర్మాత్రాకాలౌ విచారయన్||44||
तान् दोषलिङ्गैरादिश्य व्याधीन् साध्यानुपाचरेत्| व्याधिहेतुप्रतिद्वन्द्वैर्मात्राकालौ विचारयन्||४४||
🔊 Audio coming soon
తానితి మలవృద్ధిక్షయాత్మకాన్ మలవృద్ధిక్షయజనితానితి యావత్, దోషాణాం వాతాదీనాం, లింగైః క్షయవృద్ధిసంబంధైః, ఆదిశ్య బుద్ధ్వా, యే సాధ్యాస్తానుపాచరేత్| వ్యాధిప్రతిద్వంద్వైః వ్యాధిప్రత్యనీకైః, హేతుప్రతిద్వంద్వైః హేతుప్రత్యనీకైః; ప్రతిద్వంద్వశబ్దేన చ విపరీతార్థకారిణామపి గ్రహణం| మాత్రాకాలగ్రహణం చ ప్రాధాన్యాత్; తేన, దోషభేషజాదీనామపి గ్రహణం బోద్ధవ్యం; యది వా కాలగ్రహణ ఏవ దోషాదీనామవరోధో వ్యాఖ్యేయః||44||
Adhikarana 19 (45-50) · Śloka 50
విషమస్వస్థవృత్తానామేతే రోగాస్తథాఽపరే| జాయంతేఽనాతురస్తస్మాత్ స్వస్థవృత్తపరో భవేత్||45|| మాధవప్రథమే మాసి నభస్యప్రథమే పునః| సహస్యప్రథమే చైవ హారయేద్దోషసంచయం||46|| స్నిగ్ధస్విన్నశరీరాణామూర్ధ్వం చాధశ్చ నిత్యశః| బస్తికర్మ తతః కుర్యాన్నస్యకర్మ చ బుద్ధిమాన్||47|| యథాక్రమం యథాయోగ్యమత ఊర్ధ్వం ప్రయోజయేత్| రసాయనాని సిద్ధాని వృష్యయోగాంశ్చ కాలవిత్||48|| రోగాస్తథా న జాయంతే ప్రకృతిస్థేషు ధాతుషు| ధాతవశ్చాభివర్ధంతే జరా మాంద్యముపైతి చ||49|| విధిరేష వికారాణామనుత్పత్తౌ నిదర్శితః| నిజానామితరేషాం తు పృథగేవోపదేక్ష్యతే||50||
विषमस्वस्थवृत्तानामेते रोगास्तथाऽपरे| जायन्तेऽनातुरस्तस्मात् स्वस्थवृत्तपरो भवेत्||४५|| माधवप्रथमे मासि नभस्यप्रथमे पुनः| सहस्यप्रथमे चैव हारयेद्दोषसञ्चयम्||४६|| स्निग्धस्विन्नशरीराणामूर्ध्वं चाधश्च नित्यशः| बस्तिकर्म ततः कुर्यान्नस्यकर्म च बुद्धिमान्||४७|| यथाक्रमं यथायोग्यमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्| रसायनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्||४८|| रोगास्तथा न जायन्ते प्रकृतिस्थेषु धातुषु| धातवश्चाभिवर्धन्ते जरा मान्द्यमुपैति च||४९|| विधिरेष विकाराणामनुत्पत्तौ निदर्शितः| निजानामितरेषां तु पृथगेवोपदेक्ष्यते||५०||
🔊 Audio coming soon
విషమేత్యాది| అనాతురశబ్దేనాతుర్యాత్ ప్రాగేవానాగతాబాధేన స్వస్థపరేణ భవితవ్యమితి శిక్షయతి| మాధవో వైశాఖస్తస్య ప్రథమశ్చైత్రః, ఏవం నభస్యస్య భాద్రస్య ప్రథమః శ్రావణః, తథా సహస్యస్య పౌషస్య ప్రథమో మార్గశీర్షః; ఏతే చ మాసాశ్చైత్రశ్రావణమార్గశీర్షా రోగభిషగ్జితీయే విమానే (వి.అ.8) శోధనార్థం వక్ష్యమాణప్రావృడాద్యృతుక్రమేణ వసంతప్రావృట్శరదంతర్గతా భవంతి| దృఢబలసంస్కారేఽపి పఠ్యతే- “ప్రావృట్ శుక్రనభౌ జ్ఞేయౌ శరదూర్జసహౌ పునః| తపస్యశ్చ మధుశ్చైవ వసంతః శోధనం ప్రతి” (సి.అ.6) ఇతి, సుశ్రుతేఽపి ఋతుచర్యాధ్యాయే దోషోపచయప్రకోపోపశమననిమిత్తమీదృశ ఏవ ఋతుక్రమః పఠితః| తేన, శోధనమభిధీయమానం శోధనార్థోక్తర్తుక్రమేణైవ వ్యాఖ్యేయం| వసంతాదీనామంతమాసేషు తు వమనాద్యభిధానం సంపూర్ణప్రకోపే భూతే నిర్హరణోపదేశార్థం; ప్రథమేషు హి మాసేషు ఫాల్గునాషాఢకార్తికేషు ప్రకోపః ప్రకర్షప్రాప్తో న భవతి, చితస్య హ్యసమ్యక్ప్రకుపితస్యావిలీనస్య సమ్యఙ్నిర్హరణం న భవతీతి| అత ఏవ కపిలబలేఽపి పఠ్యతే- “మధౌ సహే నభసి చ మాసి దోషాన్ ప్రవాహయేత్| వమనైశ్చ విరేకైశ్చ నిరూహైః సానువాసనైః” ఇతి| హరిచంద్రేణ తు, సహశబ్దోఽయమకారాంతో మార్గశీర్షవచనస్తస్య సహస్య ప్రథమే కార్తికే ఇతి వ్యాఖ్యాతం| తన్మతానుసారిణా వాగ్భటేన చోక్తం- “శ్రావణే కార్తికే చైత్రే మాసి సాధారణే క్రమాత్| గ్రీష్మవర్షాహిమచితాన్ వాయ్వాదీనాశు నిర్హరేత్” (వా.సూ.అ.3) ఇతి| “కార్తికే శ్రావణే చైత్రే మాసి సాధారణే క్రమాత్| వర్షాదిసంచితాన్ దోషాన్ త్రిమాసాంతరితాన్ హరేత్”- ఇత్యస్య తు శ్లోకస్య కేనాపి పఠితస్యావిరుద్ధాన్వేషణే బుద్ధిమతాం న వ్యాపారః| ఊర్ధ్వం చేతి వమనేన, అధ ఇతి విరేకేణ, బస్తికర్మశబ్దేనాస్థాపనానువాసనే; ఏతచ్చ సర్వం వమనాది యథాయోగ్యతయా, న యథాసంఖ్యేన; తేన వమనం మధౌ ప్రధానం, సహస్యప్రథమే విరేకః, నభస్యప్రథమే బస్తిరితి భవతి| యథాక్రమం యథానుపూర్వం, యథాయోగ్యం యద్యస్య యుజ్యతే; ఏతచ్చ పూర్వేణ వమనాదినా, ఉత్తరేణ చ రసాయనాది ప్రయోజయేదిత్యనేన యోజ్యం| సిద్ధానీతి దృష్టఫలాని| రోగాస్తథా న జాయంత ఇతి వమనాదీనాచరతః; ధాతవశ్చాభివర్ధంత ఇతి రసాయనవృష్యయోగానుపయోజయత ఇతి యోజనీయం| నిజానామితి ఛేదః| ఇతరేషామిత్యాగంతూనాం| ఆగంతవశ్చేహ భూతవిషవాతాదిజన్యాస్తథా మానసాశ్చాభిప్రేతాః; యేనైతద్ద్వితయమప్యభిధాయాఽఽగంతూనామనుత్పత్తావిత్యాద్యుపసంహారమాగంతుకత్వేనైవ కరిష్యతి||45-50||
Adhikarana 20 (51-52) · Śloka 52
యే భూతవిషవాయ్వగ్నిసంప్రహారాదిసంభవాః| నృణామాగంతవో రోగాః ప్రజ్ఞా తేష్వపరాధ్యతి||51|| ఈర్ష్యాశోకభయక్రోధమానద్వేషాదయశ్చ యే| మనోవికారాస్తేఽప్యుక్తాః సర్వే ప్రజ్ఞాపరాధజాః||52||
ये भूतविषवाय्वग्निसम्प्रहारादिसम्भवाः| नृणामागन्तवो रोगाः प्रज्ञा तेष्वपराध्यति||५१|| ईर्ष्याशोकभयक्रोधमानद्वेषादयश्च ये| मनोविकारास्तेऽप्युक्ताः सर्वे प्रज्ञापराधजाः||५२||
🔊 Audio coming soon
యే భూతేత్యాది| భూతాః పిశాచాదయః, ఆదిగ్రహణాత్ పాతబంధనాదీనాం గ్రహణం| ప్రజ్ఞా బుద్ధిస్తదపరాధోఽజ్ఞానదుర్జ్ఞానే, ఏతన్మూలాశ్చైతే భూతాభిషంగాదయ ఈర్ష్యాదయశ్చ| యద్యపి చ నిజా అపి ప్రజ్ఞాపరాధమూలా ఏవ; యదుక్తం- “ప్రజ్ఞాపరాధాద్ధ్యహితానర్థాన్ పంచ నిషేవతే” (సూ.అ.28) ఇతి, తథాఽపి తే ప్రాధాన్యాత్ ప్రజ్ఞాపరాధజనితబాహ్యవాతాదిరూక్షభోజనాదిజన్యత్వేన తథాఽంతరా వాతాదిజన్యత్వేన పృథక్త్వేనోచ్యంతే ||51-52||
Adhikarana 21 (53-54) · Śloka 54
త్యాగః ప్రజ్ఞాపరాధానామింద్రియోపశమః స్మృతిః| దేశకాలాత్మవిజ్ఞానం సద్వృత్తస్యానువర్తనం||53|| ఆగంతూనామనుత్పత్తావేష మార్గో నిదర్శితః| ప్రాజ్ఞః ప్రాగేవ తత్ కుర్యాద్ధితం విద్యాద్యదాత్మనః||54||
त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः| देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्||५३|| आगन्तूनामनुत्पत्तावेष मार्गो निदर्शितः| प्राज्ञः प्रागेव तत् कुर्याद्धितं विद्याद्यदात्मनः||५४||
🔊 Audio coming soon
ఆగంతుమానసపరిహారే హేతుమాహ- త్యాగ ఇత్యాది| ఇంద్రియోపశమః ఇంద్రియాణాం స్వవిషయేఽలంపటత్వం, స్మృతిః పుత్రాదీనాం వినశ్వరత్వస్వభావాద్యనుస్మరణం; యదుక్తం- “స్మృత్వా స్వభావం భావానాం స్మరన్ దుఃఖాద్విముచ్యతే” (శా.అ.1); ఏతచ్చ ద్వయం మానసరోగప్రతిఘాతకం| దేశజ్ఞానాచ్ఛూన్యగృహాటవ్యుపసర్గగృహీతదేశవర్జనాది భవతి, కాలజ్ఞానాత్ పౌర్ణమాస్యాదివక్ష్యమాణభూతాద్యభిఘాతకాలాదివర్జనం , ఆత్మజ్ఞానాత్ స్వశక్తిపర్యాలోచనయా ప్రచరతో బలవదగ్నిఘాతాదిపరివర్జనాది వ్యాఖ్యేయం| సద్వృత్తమింద్రియోపక్రమణీయే వక్ష్యమాణం| ప్రాగేవేతి అనుత్పన్నేష్వేవ రోగేషు||53-54||
Adhikarana 22 (55) · Śloka 55
ఆప్తోపదేశప్రజ్ఞానం ప్రతిపత్తిశ్చ కారణం| వికారాణామనుత్పత్తావుత్పన్నానాం చ శాంతయే||55||
आप्तोपदेशप्रज्ञानं प्रतिपत्तिश्च कारणम्| विकाराणामनुत्पत्तावुत्पन्नानां च शान्तये||५५||
🔊 Audio coming soon
అథ కిం హితమిత్యాహ- ఆప్తోపదేశ ఇత్యాది| ఆప్తా జ్ఞానవంతో రాగద్వేషరహితాః పురుషాః, యద్వక్ష్యతి- “రజస్తమోభ్యాం నిర్ముక్తాః” (సూ.అ.11) ఇత్యాది; ప్రతిపత్తిరుపదిష్టార్థస్య సమ్యగవబోధః; ఏతద్ద్వయం కారణం వికారాణామనుత్పత్తౌ హేతువర్జనేన, ఉత్పన్నానాం చ శాంతయే కారణం తచ్చికిత్సానుష్ఠానేనేత్యర్థః||55||
Adhikarana 23 (56-59) · Śloka 59
పాపవృత్తవచఃసత్త్వాః సూచకాః కలహప్రియాః| మర్మోపహాసినో లుబ్ధాః పరవృద్ధిద్విషః శఠాః||56|| పరాపవాదరతయశ్చపలా రిపుసేవినః| నిర్ఘృణాస్త్యక్తధర్మాణః పరివర్జ్యా నరాధమాః||57|| బుద్ధివిద్యావయఃశీలధైర్యస్మృతిసమాధిభిః| వృద్ధోపసేవినో వృద్ధాః స్వభావజ్ఞా గతవ్యథాః||58|| సుముఖాః సర్వభూతానాం ప్రశాంతాః శంసితవ్రతాః| సేవ్యాః సన్మార్గవక్తారః పుణ్యశ్రవణదర్శనాః||59||
पापवृत्तवचःसत्त्वाः सूचकाः कलहप्रियाः| मर्मोपहासिनो लुब्धाः परवृद्धिद्विषः शठाः||५६|| परापवादरतयश्चपला रिपुसेविनः| निर्घृणास्त्यक्तधर्माणः परिवर्ज्या नराधमाः||५७|| बुद्धिविद्यावयःशीलधैर्यस्मृतिसमाधिभिः| वृद्धोपसेविनो वृद्धाः स्वभावज्ञा गतव्यथाः||५८|| सुमुखाः सर्वभूतानां प्रशान्ताः शंसितव्रताः| सेव्याः सन्मार्गवक्तारः पुण्यश्रवणदर्शनाः||५९||
🔊 Audio coming soon
ఆప్తోపదేశగ్రహణార్థమనాప్తాన్ వర్జ్యాన్ పాపవృత్తేత్యాదినా, సేవ్యాంశ్చాప్తాన్ బుద్ధీత్యాదినా దర్శయతి| వృత్తం చేష్టితం శరీరవ్యాపారః, సత్త్వం మనః; ఏషాం పాపత్వం పాపహేతుత్వాత్| శఠాః క్రూరాః| నిర్ఘృణా నిష్కృపాః| బుద్ధ్యాదిభిర్వృద్ధాః ప్రభూతప్రశస్తబుద్ధ్యాదియుక్తా ఇత్యర్థః| గతవ్యథా గతశోకాదయ ఇత్యర్థః| సుముఖాః ప్రసన్నముఖాః| శంసితవ్రతాః కథితవ్రతాః ||56-59||
Adhikarana 24 (60) · Śloka 60
ఆహారాచారచేష్టాసు సుఖార్థీ ప్రేత్య చేహ చ| పరం ప్రయత్నమాతిష్ఠేద్బుద్ధిమాన్ హితసేవనే||60||
आहाराचारचेष्टासु सुखार्थी प्रेत्य चेह च| परं प्रयत्नमातिष्ठेद्बुद्धिमान् हितसेवने||६०||
🔊 Audio coming soon
ఆహారాచారచేష్టాస్వితి నిర్ధారణే సప్తమీ, తేనాహారాచారచేష్టానాం మధ్యే యద్ధితం తస్య సేవనే ప్రయత్నమాతిష్ఠేదితి ఫలతి; ఆచారః శాస్త్రవిహితమనుష్ఠానం||60||
Adhikarana 25 (61-62) · Śloka 62
న నక్తం దధి భుంజీత న చాప్యఘృతశర్కరం| నాముద్గయూషం నాక్షౌద్రం నోష్ణం నామలకైర్వినా ||61|| జ్వరాసృక్పిత్తవీసర్పకుష్ఠపాండ్వామయభ్రమాన్| ప్రాప్నుయాత్కామలాం చోగ్రాం విధిం హిత్వా దధిప్రియః||62||
न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम्| नामुद्गयूषं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना ||६१|| ज्वरासृक्पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयभ्रमान्| प्राप्नुयात्कामलां चोग्रां विधिं हित्वा दधिप्रियः||६२||
🔊 Audio coming soon
దధ్నోఽనేకప్రకారనిషిద్ధత్వాద్దిఙ్మాత్రోదాహరణార్థం దధిభోజనవిధిమాహ- న నక్తమిత్యాది| అత్ర న నక్తమిత్యత్ర నోష్ణమిత్యత్ర చ నకారః క్రియయా సంబధ్యతే, తేన నిశి ఉష్ణం దధి సర్వథైవ న సేవ్యం| అఘృతశర్కరమిత్యాదౌ చ నిషేధో నఞా సంబధ్యతే, తేనోభయప్రతిషేధాత్ సశర్కరం భుంజీతేత్యాది వాక్యార్థో భవతి| తేన ఘృతాదీనాం మధ్యేఽన్యతమసంబంధేనాపి దధ్యుపయోజ్యం భవతి| న నక్తమిత్యాదివదిహాపి నకారస్య క్రియాసంబంధే ముద్గసూపసహితస్యాప్యఘృతశర్కరత్వమస్త్యేవ దధ్న ఇత్యనుపాదేయత్వం స్యాత్| జతూకర్ణే- నాపి ఘృతాదీనాం మిలితానామయోగాద్దధ్యసేవ్యముక్తం| యదుక్తం- “నాశ్నీయాద్దధి నక్తముష్ణం వా న ఘృతమధుశర్కరాముద్గామలకైర్వినా వా” ఇతి||61-62||
Adhikarana 26 (63-66) · Śloka 66
తత్ర శ్లోకాః- వేగా వేగసముత్థాశ్చ రోగాస్తేషాం చ భేషజం| యేషాం వేగా విధార్యాశ్చ యదర్థం యద్ధితాహితం||63|| ఉచితే చాహితే వర్జ్యే సేవ్యే చానుచితే క్రమః| యథాప్రకృతి చాహారో మలాయనగదౌషధం||64|| భవిష్యతామనుత్పత్తౌ రోగాణామౌషధం చ యత్| వర్జ్యాః సేవ్యాశ్చ పురుషా ధీమతాఽఽత్మసుఖార్థినా||65|| విధినా దధి సేవ్యం చ యేన యస్మాత్తదత్రిజః| నవేగాంధారణేఽధ్యాయే సర్వమేవావదన్మునిః||66||
तत्र श्लोकाः- वेगा वेगसमुत्थाश्च रोगास्तेषां च भेषजम्| येषां वेगा विधार्याश्च यदर्थं यद्धिताहितम्||६३|| उचिते चाहिते वर्ज्ये सेव्ये चानुचिते क्रमः| यथाप्रकृति चाहारो मलायनगदौषधम्||६४|| भविष्यतामनुत्पत्तौ रोगाणामौषधं च यत्| वर्ज्याः सेव्याश्च पुरुषा धीमताऽऽत्मसुखार्थिना||६५|| विधिना दधि सेव्यं च येन यस्मात्तदत्रिजः| नवेगान्धारणेऽध्याये सर्वमेवावदन्मुनिः||६६||
🔊 Audio coming soon
అధ్యాయార్థసంగ్రహే హితాహితమితి సేవ్యాసేవ్యం వ్యాయామహాస్యాది| భవిష్యతామనుత్పత్తౌ భేషజమితి మాధవప్రథమే మాసీత్యాదినోత్పన్నానాం చ శాంతయ ఇత్యంతేన||63-66||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే నవేగాంధారణీయో నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने नवेगान्धारणीयो नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయుర్వేదదీపికాఖ్యాయాం ద్వితీయే స్వస్థచతుష్కే నవేగాంధారణీయో నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||