4. ṣaḍvirēcanaśatāśritīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતઃ ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨|| ઇહ ખલુ ષડ્ વિરેચનશતાનિ ભવન્તિ, ષડ્ વિરેચનાશ્રયાઃ, પઞ્ચ કષાયયોનયઃ, પઞ્ચવિધં કષાયકલ્પનં, પઞ્ચાશન્મહાકષાયાઃ, પઞ્ચ કષાયશતાનિ, ઇતિ સઙ્ગ્રહઃ||૩||

અપામાર્ગતણ્ડુલીયેઽન્તઃપરિમાર્જનમુક્તમ્, આરગ્વધીયે ચ બહિઃપરિમાર્જનમુક્તં; સમ્પ્રતિ પૂર્વાધ્યાયદ્વયાપ્રતિપાદિતભેષજચતુષ્કાવશ્યવક્તવ્યમવશિષ્ટમુભયપરિમાર્જનભેષજમભિધાતું ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયોઽભિધીયતે| આશ્રીયત ઇત્યાશ્રિતમાશ્રય ઇત્યર્થઃ| ષટ્સઙ્ખ્યાવચ્છિન્નાનિ વિરેચનશતાન્યાશ્રિતાનિ ચાધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયઃ ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયઃ, એતેનૈતદુક્તં- ષડ્વિરેચનશતાનિ, ષડ્વિરેચનાશ્રયાઃ, એતદ્દ્વયમધિકૃત્ય સઞ્જ્ઞેયં પ્રણીતેતિ મન્તવ્યમ્| યદ્યપિ ચાધ્યાયાદાવિહ ખલ્વિતિ પદં શ્રૂયતે, તથાઽપિ તદપ્રધાનત્વાન્નાધ્યાયસઞ્જ્ઞાપ્રણયને નિવેશિતમ્| ઇહેતિ અગ્નિવેશતન્ત્રેઽનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરે| એતેન વક્ષ્યમાણવિરેચનષટ્શતાનાં તથા પઞ્ચાશન્મહાકષાયાણાં તથા પઞ્ચકષાયશતાનાં વિસ્તરકલ્પનાયામધિકત્વમપિ ભવતીતિ સૂચ્યતે| અત એવ વક્ષ્યતિ કલ્પે- “ઉદ્દેશમાત્રમેતાવદ્દ્રષ્ટવ્યમિહ ષટ્શતમ્| સ્વબુદ્ધ્યૈવં સહસ્રાણિ કોટિર્વા સમ્પ્રકલ્પયેત્” (ક.અ.૧૨) ઇતિ| તથાઽત્રૈવ વક્ષ્યતિ- “ન હિ વિસ્તરસ્ય પ્રમાણમસ્તિ” ઇત્યાદિ| ખલુશબ્દઃ પ્રકાશને| વિરેચનશબ્દેનેહ વમનં વિરેચનં ચ ગૃહ્યતે| યતો વક્ષ્યતિ કલ્પે- “ઉભયં વા દોષમલવિરેચનાદ્વિરેચનશબ્દં લભતે” (ક.અ.૧) ઇતિ| ન ચ વાચ્યં દોષમલવિરેચનાચ્ચેદ્વિરેચનસઞ્જ્ઞા, તેન બસ્તિશિરોવિરેચનયોરપિ વિરેચનસઞ્જ્ઞાપ્રવૃત્તિઃ; યતસ્તન્ત્રકારસિદ્ધેયં સઞ્જ્ઞા ન પાચકવદ્યોગમાત્રપ્રવૃત્તા; તન્ત્રકારશ્ચ વમનવિરેચનયોરેવ યોગરૂઢાં સઞ્જ્ઞાં વિદધાતિ નાન્યત્ર, તત્ કુતોઽન્યત્ર પ્રસક્તિઃ| ષડ્વિરેચનશતાનીત્યાદિ સ્વયમેવાચાર્યો વ્યાખ્યાસ્યતિ| પઞ્ચ કષાયશતાનીત્યત્ર કષાયશબ્દેન મધુરાદીનાં લવણવર્જાનાં રસાનાં કષાયત્વેન પરિભાષિતાનામાશ્રયત્વેનૌષધદ્રવ્યમુચ્યતે| કષાયયોનયઃ કષાયજાતયઃ| કષાયાણાં યથોક્તદ્રવ્યાણાં કલ્પનમુપયોગાર્થં સંસ્કરણં કષાયકલ્પનમ્| મહાકષાયા ઇતિ દશસઙ્ખ્યાવચ્છિન્નસ્યૈકકાર્યકરણાર્થોપાત્તસ્યૌષધગણસ્ય સઞ્જ્ઞા; યદ્વક્ષ્યતિ- “દશેમાનિ જીવનીયાનિ” ઇત્યાદિના||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

ષડ્ વિરેચનશતાનિ, ઇતિ યદુક્તં તદિહ સઙ્ગ્રહેણોદાહૃત્ય વિસ્તરેણ કલ્પોપનિષદિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ; (તત્ર ) ત્રયસ્ત્રિંશદ્યોગશતં પ્રણીતં ફલેષુ, એકોનચત્વારિંશજ્જીમૂતકેષુ યોગાઃ, પઞ્ચચત્વારિંશદિક્ષ્વાકુષુ, ધામાર્ગવઃ ષષ્ટિધા ભવતિ યોગયુક્તઃ, કુટજસ્ત્વષ્ટાદશધા યોગમેતિ, કૃતવેધનં ષષ્ટિધા ભવતિ યોગયુક્તં, શ્યામાત્રિવૃદ્યોગશતં પ્રણીતં દશાપરે ચાત્ર ભવન્તિ યોગાઃ, ચતુરઙ્ગુલો દ્વાદશધા યોગમેતિ, લોધ્રં વિધૌ ષોડશયોગયુક્તં, મહાવૃક્ષો ભવતિ વિંશતિયોગયુક્તઃ, એકોનચત્વારિંશત્ સપ્તલાશઙ્ખિન્યોર્યોગાઃ, અષ્ટચત્વારિંશદ્દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ, ઇતિ ષડ્વિરેચનશતાનિ||૪||

સઙ્ગ્રહેણ ઉદ્દેશમાત્રેણ| કલ્પ એવોપનિષત્ કલ્પોપનિષત્; ઉપનિષદિત્યત્યુપયુક્તરહસ્યવિદ્યોપદેશસ્થાનમુચ્યતે વેદે; તદ્વદિહાપિ કલ્પસ્યાત્યુપયુક્તત્વેન રહસ્યવમનવિરેચનપ્રયોગોપદેશકત્વાત્ કલ્પ એવોપનિષદિત્યુચ્યતે| ન ચ વાચ્યં કલ્પ એવ વિસ્તરેણ ષડ્વિરેચનશતાન્યભિધાસ્યન્તે, તેન તદેવાસ્તુ, અલમનેન સઙ્ક્ષેપાભિધાનેન સમ્યગવબોધાનુપાયત્વાત્; યતસ્તન્ત્રધર્મોઽયં- યત્ પ્રથમં સૂત્રણં ભવતિ, તદનુ તદ્વિવરણં પ્રપઞ્ચેન; ઉચ્યતે ચ ન્યાયવિદ્ભિઃ- “તે વૈ વિષયાશ્ચ સુસઙ્ગૃહીતા ભવન્તિ યેષાં સમાસો વ્યાસશ્ચ” ઇતિ| ત્રયસ્ત્રિંશતાઽધિકં યોગશતં ત્રયસ્ત્રિંશદ્યોગશતમ્| કૃતવેધનયોગાન્તા યોગા વમનસ્ય, શેષા વિરેચનસ્ય| અત્રેતિ શ્યામાત્રિવૃતોરેવ| શ્યામેતિ શ્યામમૂલા ત્રિવૃત્, ત્રિવૃદિતિ અરુણમૂલા ત્રિવૃત્||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ષડ્ વિરેચનાશ્રયા ઇતિ ક્ષીરમૂલત્વક્પત્રપુષ્પફલાનીતિ||૫||

ષડિત્યાદિ| ષડેવ વિરેચનાશ્રયા વિરેચનાધિકરણાનિ| અત્ર હિ ક્ષીરમાદૌ કૃતં તીક્ષ્ણવિરેચનત્વાત્; ઉક્તં હિ- “સ્નુક્પયસ્તીક્ષ્ણવિરેચનાનામ્” (સૂ.અ.૨૫) ઇતિ| ત્વગિત્યનેન લોધ્રત્વગ્ગૃહ્યતે| પત્રમિત્યનેન ઇક્ષ્વાક્વાદિપત્રમ્| યદ્વક્ષ્યતિ કલ્પે- “અપુષ્પસ્ય પ્રવાલાનાં મુષ્ટિં પ્રાદેશસમ્મિતામ્| ક્ષીરપ્રસ્થે શૃતં દદ્યાત્ પિત્તોદ્રિક્તે કફજ્વરે” (ક.અ.૩) ઇતિ| યદ્યપિ ચૈરણ્ડતૈલતામ્રપારદાદીનાં ક્ષીરાદ્યધિકાનામપિ વિરેચનાશ્રયત્વં સમ્ભવતિ, તથાઽપિ તેષામિહ તન્ત્રે કલ્પસ્થાને વિરેચનાશ્રયત્વેનાનભિધાનાદધ્યાયાદિપ્રતિપાદિતેનેહશબ્દેન યોગાદિહ ષડાશ્રયા ઇત્યવિરુદ્ધમેવ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

પઞ્ચ કષાયયોનય ઇતિ મધુરકષાયોઽમ્લકષાયઃ કટુકષાયસ્તિક્તકષાયઃ કષાયકષાયશ્ચેતિ તન્ત્રે સઞ્જ્ઞા||૬||

પઞ્ચ કષાયશતાનિ મહાકષાયવ્યાખ્યયા વ્યાખ્યાતવ્યાનિ, અતસ્તદુલ્લઙ્ઘ્ય પઞ્ચ કષાયયોનયોઽભિધીયન્તે| મધુરશ્ચાસૌ કષાયશ્ચેતિ મધુરકષાયઃ, એવં શેષેષ્વપિ| તન્ત્રે સઞ્જ્ઞેત્યનેન લવણરસં વર્જયિત્વા મધુરાદયો રસાઃ કષાયસઞ્જ્ઞયા વ્યવહ્રિયન્તે ઇત્યયં સ્વતન્ત્રસમય ઇતિ સૂચયતિ, નાત્ર પરતન્ત્રવ્યવહાર ઇતિ| અથ કિમર્થં પુનરાચાર્યેણ કષાયસઞ્જ્ઞાપ્રણયને લવણસ્ય મધુરાદેરિવ ગુણાદિભિરુદ્દિષ્ટસ્ય તથા પ્રયોગેષુ ચિત્રકગુડિકાદૌ “દ્વૌ ક્ષારૌ લવણાનિ ચ” (ચિ.અ.૧૫) ઇત્યાદિનોદ્દિષ્ટસ્ય રોગભિષગ્જિતીયે (વિ.અ.૮) ચ સ્કન્ધેનોપદિષ્ટસ્ય રસાધિકારેષુ ચ તેષુ તેષુ મધુરાદિવદુપદિષ્ટસ્ય પરિત્યાગઃ ક્રિયતે? ઉચ્યતે- કષાયસઞ્જ્ઞેયં ભેષજત્વેન વ્યાપ્રિયમાણેષુ રસેષ્વાચાર્યેણ નિવેશિતા| અત્ર ચ કેવલસ્ય લવણસ્ય પ્રયોગો નાસ્તિ, મધુરાદીનાં તુ કેવલાનામપિ પ્રયોગોઽસ્તિ, લવણં તુ દ્રવ્યાન્તરસંયુક્તમેવોપયુજ્યતે| મધુરાદિષુ સ્વરસકલ્કાદિલક્ષણા કલ્પના સમ્ભવતિ, ન લવણે| યતો ન તાવલ્લવણસ્ય સ્વરસોઽસ્તિ; કલ્કોઽપિ દ્રવ્યસ્ય દ્રવેણ પેષણાત્ ક્રિયતે, તચ્ચ ન સમ્ભવતિ લવણે, લવણં હિ પાનીયયોગાત્ પાનીયમેવ ભવતિ; યદ્યપિ કલ્કસ્યૈવ ભેદશ્ચૂર્ણં, ચૂર્ણતા ચ લવણસ્ય સમ્ભવતિ, તથાઽપિ લવણસ્ય ચૂર્ણરૂપતા ન પૂર્વસ્માદચૂર્ણરૂપાત્ કિઞ્ચિચ્છક્તિવિશેષમાપાદયતિ, શક્તિવિશેષકલ્પનાર્થં ચ કલ્પના ક્રિયત ઇત્યુત્તરત્ર પ્રતિપાદયિષ્યામઃ, તસ્માચ્ચૂર્ણત્વમપિ લવણસ્ય કલ્પનકલ્પનમિવ; શૃતશીતફાણ્ટકષાયાસ્તુ દ્રવ્યસ્ય કાર્ત્સ્ન્યેનાનુપયોજ્યસ્ય તત્તત્સંસ્કારવશાદ્દ્રવેષુ દ્રવ્યસ્ય સ્તોકાવયવાનુપ્રવેશાર્થમુપદિશ્યન્તે; લવણે ચૈતન્ન સમ્ભવતિ, લવણં હિ દ્રવસમ્બન્ધે સર્વાત્મનૈવ દ્રવમનુગતં ભવતિ; તસ્માલ્લવણં પૃથક્પ્રયોગાભાવાત્ કલ્પનાઽસમ્ભવાચ્ચાચાર્યેણ કષાયસઞ્જ્ઞાપ્રણયને નિરસ્તમિતિ ન નિષ્પ્રયોજનેયમાચાર્યપ્રવૃત્તિઃ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

પઞ્ચવિધં કષાયકલ્પનમિતિ તદ્યથા- સ્વરસઃ, કલ્કઃ, શૃતઃ, શીતઃ, ફાણ્ટઃ, કષાય ઇતિ| (યન્ત્રનિષ્પીડિતાદ્દ્રવ્યાદ્રસઃ સ્વરસ ઉચ્યતે | યઃ પિણ્ડો રસપિષ્ટાનાં સ કલ્કઃ પરિકીર્તિતઃ || વહ્નૌ તુ ક્વથિતં દ્રવ્યં શૃતમાહુશ્ચિકિત્સકાઃ | દ્રવ્યાદાપોત્થિતાત્તોયે પ્રતપ્તે નિશિ સંસ્થિતાત્ || કષાયો યોઽભિનિર્યાતિ સ શીતઃ સમુદાહૃતઃ | ક્ષિપ્ત્વોષ્ણતોયે મૃદિતં તત્ ફાણ્ટં પરિકીર્તિતમ્ ||) તેષાં યથાપૂર્વં બલાધિક્યમ્; અતઃ કષાયકલ્પના વ્યાધ્યાતુરબલાપેક્ષિણી; ન ત્વેવં ખલુ સર્વાણિ સર્વત્રોપયોગીનિ ભવન્તિ||૭||

કલ્પનમુપયોગાર્થં પ્રકલ્પનં સંસ્કરણમિતિ યાવત્ સ્વરસાદિબહુલક્ષણં; યથા- “સ્વો રસઃ સ્વરસઃ પ્રોક્તઃ, કલ્કો દૃષદિ પેષિતઃ| ક્વથિતસ્તુ શૃતઃ, શીતઃ શર્વરીમુષિતો મતઃ|| ક્ષિપ્તોષ્ણતોયે મૃદિતઃ ફાણ્ટ ઇત્યભિધીયતે” ઇતિ| અત્ર શૌનકવચનં તુ “દ્રવ્યાદાપોથિતાત્તોયે પ્રતપ્તે નિશિ સંસ્થિતાત્| કષાયો યોઽભિનિર્યાતિ સ શીતઃ સમુદાહૃતઃ” ઇતિ| ફાણ્ટઃ કષાય ઇતિ કષાયશબ્દોઽયં સ્વરસાદિભિરપિ સમ્બધ્યતે, તેન સ્વરસઃ કષાયઃ, કલ્કઃ કષાયઃ, ઇત્યાદ્યપિ બોદ્ધવ્યમ્| તેષાં સ્વરસાદીનાં યથાપૂર્વં બલાધિક્યમિતિ ફાણ્ટાચ્છીતો ગુરુઃ, શીતાચ્છૃતો ગુરુરિત્યાદિ| યતો યથાપૂર્વં ગુર્વી કષાયકલ્પના, અત એવ વ્યાધ્યાતુરબલાપેક્ષિણી; વ્યાધેરાતુરસ્ય ચ બલમપેક્ષત ઇત્યર્થઃ| અત્રોપપત્તિમાહ- ન ત્વેવમિત્યાદિ| બલવતિ પુરુષે વ્યાધૌ ચ દ્રવ્યસારભાગમયત્વેનાત્યર્થં ગુરુર્બહુકાર્યકરઃ સ્વરસો યુજ્યતે, નાયમલ્પબલે પુરુષે રોગે વા યોગવાન્ ભવતિ, બલભ્રંશભેષજાતિયોગદોષકર્તૃત્વાદિતિ ભાવઃ; એવમન્યત્રાપિ વ્યાખ્યેયમ્| તથા ન સર્વાણિ સ્વરસાદીનિ સર્વત્ર પુરુષે યોગ્યાનિ ભવન્તિ; યતઃ કેચિત્ સ્વરસદ્વિષઃ, કેચિત્ સ્વરસપ્રિયા ઇતરકલ્પનાદ્વિષ એવમાદિ| ન ચાત્યર્થં દ્વિષ્ટભેષજસ્ય પ્રયોગ ઇષ્યતે, તત્ક્ષણવમનારુચ્યાદિદોષકર્તૃત્વાત્ | તથા કષાયકલ્પના વ્યાધ્યાતુરબલાપેક્ષિણીત્યેતદુદાહરણાર્થં, તેન દ્રવ્યાપેક્ષિણીત્યેતદપિ બોદ્ધવ્યમ્| યતો દ્રવ્યનિયમેન કલ્પનાનિયમં વક્ષ્યતિ રસાયને; યથા- “મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ સ્વરસઃ પ્રયોજ્યઃ, ક્ષીરેણ યષ્ટીમધુકસ્ય ચૂર્ણમ્| રસો ગુડૂચ્યાસ્તુ સમૂલપુષ્પ્યાઃ, કલ્કઃ પ્રયોજ્યઃ ખલુ શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ” (ચિ.અ.૧) ઇતિ| ચૂર્ણં કલ્ક એવાન્તર્ભાવનીયં, દ્વિવિધો હિ કલ્કઃ સદ્રવોઽદ્રવશ્ચેતિ કૃત્વા; તેન “નિશિ સ્થિતા વા સ્વરસીકૃતા વા કલ્કીકૃતા ચૂર્ણમથો શૃતા વા” (ચિ.અ.૪) ઇત્યાદૌ પૃથક્ ચૂર્ણપાઠેનાધિકકલ્પનાપ્રસઙ્ગો નોદ્ભાવનીયઃ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

‘પઞ્ચાશન્મહાકષાયા’ ઇતિ યદુક્તં તદનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- જીવનીયો બૃંહણીયો લેખનીયો ભેદનીયઃ સન્ધાનીયો દીપનીય ઇતિ ષટ્કઃ કષાયવર્ગઃ; બલ્યો વર્ણ્યઃ કણ્ઠ્યો હૃદ્ય ઇતિ ચતુષ્કઃ કષાયવર્ગઃ; તૃપ્તિઘ્નોઽર્શોઘ્નઃ કુષ્ઠઘ્નઃ કણ્ડૂઘ્નઃ ક્રિમિઘ્નો વિષઘ્ન ઇતિ ષટ્કઃ કષાયવર્ગઃ; સ્તન્યજનનઃ સ્તન્યશોધનઃ શુક્રજનનઃ શુક્રશોધન ઇતિ ચતુષ્કઃ કષાયવર્ગઃ; સ્નેહોપગઃ સ્વેદોપગો વમનોપગો વિરેચનોપગ આસ્થાપનોપગોઽનુવાસનોપગઃ શિરોવિરેચનોપગ ઇતિ સપ્તકઃ કષાયવર્ગઃ; છર્દિનિગ્રહણસ્તૃષ્ણાનિગ્રહણો હિક્કાનિગ્રહણ ઇતિ ત્રિકઃ કષાયવર્ગઃ; પુરીષસઙ્ગ્રહણીયઃ પુરીષવિરજનીયો મૂત્રસઙ્ગ્રહણીયો મૂત્રવિરજનીયો મૂત્રવિરેચનીય ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ; કાસહરઃ શ્વાસહરઃ શોથહરો જ્વરહરઃ શ્રમહર ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ; દાહપ્રશમનઃ શીતપ્રશમન ઉદર્દપ્રશમનોઽઙ્ગમર્દપ્રશમનઃ શૂલપ્રશમન ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ; શોણિતસ્થાપનો વેદનાસ્થાપનઃ સઞ્જ્ઞાસ્થાપનઃ પ્રજાસ્થાપનો વયઃસ્થાપન ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ; ઇતિ પઞ્ચાશન્મહાકષાયા મહતાં ચ કષાયાણાં લક્ષણોદાહરણાર્થં વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ| તેષામેકૈકસ્મિન્ મહાકષાયે દશ દશાવયવિકાન્ કષાયાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તાન્યેવ પઞ્ચ કષાયશતાનિ ભવન્તિ||૮||

મહાકષાયાનુદાહરતિ- પઞ્ચાશદિત્યાદિ| જીવને હિતો જીવનીયઃ; એવમન્યત્રાપિ| ષડ્ભિર્નિષ્પાદિતઃ ષટ્કઃ, એવં ચતુષ્કાદિષ્વપિ બોધ્યમ્| અત્ર ચ ષટ્કાદિર્મહાકષાયાણાં પરિચ્છેદઃ કસ્યચિદર્થસ્યાનુગમેન બોદ્ધવ્યઃ; યથા- જીવનીયાદૌ ષટ્કે ઈયાન્તત્વં, બલ્યાદૌ યપ્રત્યયાન્તત્વં, તૃપ્તિઘ્નાદૌ ઘ્નાન્તત્વં, સ્તન્યજનનાદૌ સ્તન્યશુક્રવિષયત્વમ્, એવમાદ્યૂહ્યમ્ | એતચ્ચ ઈયપ્રત્યયાન્તત્વાદિના બહુભેદકથનં વૈચિત્ર્યેણ ગ્રન્થસ્ય પુષ્કલાભિધાનતાકરણાર્થમ્| એતચ્ચ શાસ્ત્રેઽવશ્યં કર્તવ્યમ્| યદુક્તમિહૈવ શાસ્ત્રગુણકથને યથા- “અનવપતિતશબ્દમકષ્ટશબ્દં પુષ્કલાભિધાનમ્” (વિ.અ.૮) ઇત્યાદિ| જીવનીયશબ્દેનેહાયુષ્યત્વમભિપ્રેતમ્| યત્ર ચ મધુરરસગુણે “આયુષ્યો જીવનીયઃ” (સૂ.અ.૨૬) ઇતિ ચ કરિષ્યતિ તત્ર મૂર્ચ્છિતસ્ય સઞ્જ્ઞાજનકત્વેન જીવનીયત્વં વ્યાખ્યેયમ્| તૃપ્તિઃ શ્લેષ્મવિકારો યેન તૃપ્તમિવાત્માનં મન્યતે, તદ્ઘ્નં તૃપ્તિઘ્નમ્| સ્નેહોપગાનીતિ સ્નેહસ્ય સર્પિરાદેઃ સ્નેહનક્રિયાયાં સહાયત્વેનોપગચ્છન્તીતિ સ્નેહોપગાનિ, મૃદ્વીકાદિસ્નેહોપગયુક્તસ્ય સર્પિરાદેઃ સ્નેહને પ્રકર્ષવતી શક્તિર્ભવતીત્યર્થઃ; તથા વમનોપગાનીત્યત્ર મદનફલાદીનાં વમનદ્રવ્યાણાં મધુમધુકાદીનિ સહાયાનિ ભવન્તીતિ; એવં સ્વેદોપગાદૌ વ્યાખ્યેયમ્| શિરોવિરેચનોપગે તુ શિરોવિરેચનપ્રધાનાન્યેવ દ્રવ્યાણિ બોદ્ધવ્યાનિ| પુરીષસ્ય વિરજનં દોષસમ્બન્ધનિરાસં કરોતીતિ પુરીષવિરજનીયઃ| એવં મૂત્રવિરજનીયે વ્યાખ્યેયમ્| મૂત્રસ્ય વિરેચનં કરોતીતિ મૂત્રવિરેચનીયઃ| ઉદર્દો વરટીદષ્ટાકારઃ શોથઃ, તત્પ્રશમન ઉદર્દપ્રશમનઃ; ન પુનરિહ મહારોગાધ્યાયે પઠિતો વાતવિકારો ગૃહ્યતે, તિન્દુકાદીનામુદર્દપ્રશમનાનાં વાતં પ્રત્યનનુકૂલત્વાત્| શોણિતસ્ય દુષ્ટસ્ય દુષ્ટિમપહૃત્ય પ્રકૃતૌ શોણિતં સ્થાપયતીતિ શોણિતસ્થાપનમ્| વેદનાયાં સમ્ભૂતાયાં તાં નિહત્ય શરીરં પ્રકૃતૌ સ્થાપયતીતિ વેદનાસ્થાપનમ્| સઞ્જ્ઞાં જ્ઞાનં ચ સ્થાપયતીતિ સઞ્જ્ઞાસ્થાપનમ્| પ્રજોપઘાતકં દોષં હૃત્વા પ્રજાં સ્થાપયતીતિ પ્રજાસ્થાપનમ્| વયસ્તરુણં સ્થાપયતીતિ વયઃસ્થાપનમ્| ઉપસંહરતિ- ઇતીત્યાદિ| મહતાં કષાયાણાં પઞ્ચાશન્મહાકષાયા ભવન્તીત્યનેનોદ્દિષ્ટાનાં, લક્ષણં સ્વરૂપં જીવનીયાદિ, તસ્યોદાહરણં પ્રપઞ્ચેન કથનં, તદર્થં વ્યાખ્યાતા નિર્દેશેન કથિતા ઇત્યર્થઃ; યદિ વા મહતાં કષાયાણાં યલ્લક્ષણમનેકૈઃ કષાયૈર્મિલિત્વૈકાર્થજીવનીયાદિસમ્પાદનં, તસ્યોદાહરણાર્થં દૃષ્ટાન્તાર્થમ્| એતેનાન્યાન્યપિ મહાકષાયાણિ વાતપ્રશમનપિત્તપ્રશમનાદીન્યેકકાર્યસમ્પાદકાનેકદ્રવ્યમયાનિ ભવન્તીતિ સૂચયતિ| મહતાં ચેતિ ચકાર ઉદાહરણાર્થં ચેત્યત્ર બોદ્ધવ્યઃ, તેનાલ્પબુદ્ધીનાં વ્યવહારાર્થં ચેતિ સમુચ્ચિનોતિ; એતચ્ચોત્તરત્ર સ્ફુટં ભવિષ્યતિ| ઉત્તરત્ર યદ્વક્ષ્યતિ- “મહતાં ચ કષાયાણાં લક્ષણોદાહરણાર્થં વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ” ઇતિ, તત્ તદ્યથેત્યાદિગ્રન્થસ્યાર્થં વ્યાકર્તું; કિંવાઽત્ર વ્યાખ્યાતા ઇતિ પદં સઞ્જ્ઞામાત્રેણ મહાકષાયકથને વર્તતે, તત્ર તુ વ્યાખ્યાતા ઇતિ પદં પ્રતિ પ્રતિ જીવકાદિદ્રવ્યકથને વર્તતે, તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્| અવયવા એવાવયવિકાઃ, તાન્યેવ પઞ્ચાશન્મહાકષાયાણિ દશાવયવગુણિતાન્યેકૈકદ્રવ્યરૂપાણિ પઞ્ચ કષાયશતાનિ ભવન્તીત્યર્થઃ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

તદ્યથા- જીવકર્ષભકૌ મેદા મહામેદા કાકોલી ક્ષીરકાકોલી મુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણ્યૌ જીવન્તી મધુકમિતિ દશેમાનિ જીવનીયાનિ ભવન્તિ (૧), ક્ષીરિણી રાજક્ષવકાશ્વગન્ધાકાકોલીક્ષીરકાકોલીવાટ્યાયનીભદ્રૌદનીભારદ્વાજીપયસ્યર્ષ્યગન્ધા ઇતિ દશેમાનિ બૃંહણીયાનિ ભવન્તિ (૨), મુસ્તકુષ્ઠહરિદ્રાદારુહરિદ્રાવચાતિવિષાકટુરોહિણીચિત્રકચિરબિલ્વહૈમવત્ય ઇતિ દશેમાનિ લેખનીયાનિ ભવન્તિ (૩), સુવહાર્કોરુબુકાગ્નિમુખીચિત્રાચિત્રકચિરબિલ્વશઙ્ખિનીશકુલાદનીસ્વર્ણક્ષીરિણ્ય ઇતિ દશેમાનિ ભેદનીયાનિ ભવન્તિ (૪), મધુકમધુપર્ણીપૃશ્નિપર્ણ્યમ્બષ્ઠકીસમઙ્ગામોચરસધાતકીલોધ્રપ્રિયઙ્ગુકટ્ફલાનીતિ દશેમાનિ સન્ધાનીયાનિ ભવન્તિ (૫), પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરામ્લવેતસમરિચાજમોદાભલ્લાતકાસ્થિહિઙ્ગુનિર્યાસા ઇતિ દશેમાનિ દીપનીયાનિ ભવન્તિ (૬), ઇતિ ષટ્કઃ કષાયવર્ગઃ||૯||

જીવનીયમાદાવુચ્યતે સર્વેષાં જીવનહિતસ્યૈવાત્યર્થમભિપ્રેતત્વાત્| મુદ્ગમાષપર્ણ્યન્તં સુગમમ્| જીવન્તી સ્વનામખ્યાતા સુવર્ણવર્ણાભા, મધુકં યષ્ટીમધુકમ્ (૧)| ક્ષીરિણી ક્ષીરલતા, રાજક્ષવકો દુગ્ધિકા, વાટ્યાયની શ્વેતબલા, ભદ્રૌદની પીતબલા, ભારદ્વાજી વનકાર્પાસી, પયસ્યા વિદારીકન્દઃ, ઋષ્યગન્ધા ઋષ્યજાઙ્ગલકઃ (૨)| કટુકા કટુરોહિણી, ચિરબિલ્વઃ કરઞ્જઃ, હૈમવતી શ્વેતવચા (૩)| સુવહા ત્રિવૃત્, અગ્નિમુખી ‘લાઙ્ગલિયા’ ઇતિ ખ્યાતા, ચિત્રા દન્તી, શઙ્ખિની શ્વેતબુહ્ના, શકુલાદની કટુરોહિણી, સ્વર્ણક્ષીરિણી અઙ્ગુષ્ઠપ્રભા (૪)| અમ્બષ્ઠકી અકર્ણવિદ્ધા, સમઙ્ગા વરાહક્રાન્તા, કટ્ફલં સ્વનામપ્રસિદ્ધં, સન્ધાનીયઃ સઙ્ગ્રહણઃ સામાન્યેન; પુરીષસ્ય સઙ્ગ્રહણસ્તુ ભિન્નમલમાત્રસઙ્ગ્રહણઃ (૫)| શૃઙ્ગવેરઃ શુણ્ઠી, હિઙ્ગુનિર્યાસો હિઙ્ગુ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ઐન્દ્ર્યૃષભ્યતિરસર્ષ્યપ્રોક્તાપયસ્યાશ્વગન્ધાસ્થિરારોહિણીબલાતિબલા ઇતિ દશેમાનિ બલ્યાનિ ભવન્તિ (૭), ચન્દનતુઙ્ગપદ્મકોશીરમધુકમઞ્જિષ્ઠાસારિવાપયસ્યાસિતાલતા ઇતિ દશેમાનિ વર્ણ્યાનિ ભવન્તિ (૮), સારિવેક્ષુમૂલમધુકપિપ્પલીદ્રાક્ષાવિદારીકૈટર્યહંસપાદીબૃહતીકણ્ટકારિકા ઇતિ દશેમાનિ કણ્ઠ્યાનિ ભવન્તિ (૯), આમ્રામ્રાતકલિકુચકરમર્દવૃક્ષામ્લામ્લવેતસકુવલબદરદાડિમમાતુલુઙ્ગાનીતિ દશેમાનિ હૃદ્યાનિ ભવન્તિ (૧૦), ઇતિ ચતુષ્કઃ કષાયવર્ગઃ||૧૦||

ઐન્દ્રી ગોરક્ષકર્કટી, ઋષભી શૂકશિમ્બા, અતિરસા શતાવરી ઋદ્ધિર્વા, ઋષ્યપ્રોક્તા માષપર્ણી, અતિબલા પીતબલા, પયસ્યેહ ક્ષીરવિદારી કાકોલી વા (૭)| તુઙ્ગઃ પુન્નાગઃ, સિતા શ્વેતદૂર્વા, લતા શ્યામદૂર્વા (૮)| સારિવા અનન્તમૂલમ્, ઇક્ષુમૂલમત્રેક્ષોર્મૂલં મોરટો વા, વિદારી વિદારીકન્દઃ, કૈટર્યં કટ્ફલં, હંસપાદી સ્વનામપ્રસિદ્ધા (૯)| આમ્રાતક આમ્રાડકઃ, વૃક્ષામ્લં બૃહદમ્લમ્ (૧૦)||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

નાગરચવ્યચિત્રકવિડઙ્ગમૂર્વાગુડૂચીવચામુસ્તપિપ્પલીપટોલાનીતિ દશેમાનિ તૃપ્તિઘ્નાનિ ભવન્તિ (૧૧), કુટજબિલ્વચિત્રકનાગરાતિવિષાભયાધન્વયાસકદારુહરિદ્રાવચાચવ્યાનીતિ દશેમાન્યર્શોઘ્નાનિ ભવન્તિ (૧૨), ખદિરાભયામલકહરિદ્રારુષ્કરસપ્તપર્ણારગ્વધકરવીરવિડઙ્ગજાતીપ્રવાલા ઇતિ દશેમાનિ કુષ્ઠઘ્નાનિ ભવન્તિ (૧૩), ચન્દનનલદકૃતમાલનક્તમાલનિમ્બકુટજસર્ષપમધુકદારુહરિદ્રામુસ્તાનીતિ દશેમાનિ કણ્ડૂઘ્નાનિ ભવન્તિ (૧૪), અક્ષીવમરિચગણ્ડીરકેબુકવિડઙ્ગનિર્ગુણ્ડીકિણિહીશ્વદંષ્ટ્રાવૃષપર્ણિકાખુપર્ણિકા ઇતિ દશેમાનિ ક્રિમિઘ્નાનિ ભવન્તિ (૧૫), હરિદ્રામઞ્જિષ્ઠાસુવહાસૂક્ષ્મૈલાપાલિન્દીચન્દનકતકશિરીષસિન્ધુવારશ્લેષ્માતકા ઇતિ દશેમાનિ વિષઘ્નાનિ ભવન્તિ (૧૬), ઇતિ ષટ્કઃ કષાયવર્ગઃ||૧૧||

તૃપ્તિઘ્નો વ્યક્તઃ (૧૧)| ધન્વયાસો દુરાલભા (૧૨)| અરુષ્કરો ભલ્લાતકઃ (૧૩)| નલદં માંસી, કૃતમાલઃ સુવર્ણહલિઃ, નક્તમાલઃ કરઞ્જઃ (૧૪)| અક્ષીવોઽબ્દકઃ શોભાઞ્જનો વા, ગણ્ડીરઃ શમઠશાકં, નિર્ગુણ્ડી સિન્ધુવારઃ, કિણિહી કટભી, આખુપર્ણી મૂષિકપર્ણી, વૃષપર્ણી ચ તદ્ભેદઃ ‘ફઞ્જિપત્રિકા’ ઇતિ ખ્યાતા (૧૫)| સુવહા રાસ્ના હાફરમાલી વા, પાલિન્દી શ્યામલતા, શ્લેષ્માતકો બહુવારઃ (૧૬)||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

વીરણશાલિષષ્ટિકેક્ષુવાલિકાદર્ભકુશકાશગુન્દ્રેત્કટકત્તૃણમૂલાનીતિ દશેમાનિ સ્તન્યજનનાનિ ભવન્તિ (૧૭), પાઠામહૌષધસુરદારુમુસ્તમૂર્વાગુડૂચીવત્સકફલકિરાતતિક્તકકટુરોહિણીસારિવા ઇતિ દશેમાનિ સ્તન્યશોધનાનિ ભવન્તિ (૧૮), જીવકર્ષભકકાકોલીક્ષીરકાકોલીમુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણીમેદાવૃદ્ધરુહાજટિલાકુલિઙ્ગા ઇતિ દશેમાનિ શુક્રજનનાનિ ભવન્તિ (૧૯), કુષ્ઠૈલવાલુકકટ્ફલસમુદ્રફેનકદમ્બનિર્યાસેક્ષુકાણ્ડેક્ષ્વિક્ષુરકવસુકોશીરાણીતિ દશેમાનિ શુક્રશોધનાનિ ભવન્તિ (૨૦), ઇતિ ચતુષ્કઃ કષાયવર્ગઃ||૧૨||

ઇક્ષુવાલિકા ખાગાલિકા, દર્ભ ઉલુયાતૃણં, ગુન્દ્રા ગુલુઞ્ચ (૧૭)| સ્તન્યશોધનો વ્યક્તઃ (૧૮)| વૃદ્ધરુહા શતાવરી, વૃક્ષરુહાપાઠપક્ષે બન્દાકઃ, જટિલા ઉચ્ચટા, કુલિઙ્ગ ઉચ્ચટાભેદઃ (૧૯)| કદમ્બો બહુફલસ્તસ્ય નિર્યાસઃ, ઇક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષઃ, વસુકો વસુહટ્ટકઃ, અત્ર જતૂકર્ણઃ પઠત્યેલવાલુકં કટ્ફલસ્થાને (૨૦)||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

મૃદ્વીકામધુકમધુપર્ણીમેદાવિદારીકાકોલીક્ષીરકાલોલીજીવકજીવન્તીશાલપર્ણ્ય ઇતિ દશેમાનિ સ્નેહોપગાનિ ભવન્તિ (૨૧), શોભાઞ્જનકૈરણ્ડાર્કવૃશ્ચીરપુનર્નવાયવતિલકુલત્થમાષબદરાણીતિ દશેમાનિ સ્વેદોપગાનિ ભવન્તિ (૨૨), મધુમધુકકોવિદારકર્બુદારનીપવિદુલબિમ્બીશણપુષ્પીસદાપુષ્પાપ્રત્યક્પુષ્પા ઇતિ દશેમાનિ વમનોપગાનિ ભવન્તિ (૨૩), દ્રાક્ષાકાશ્મર્યપરૂષકાભયામલકબિભીતકકુવલબદરકર્કન્ધુપીલૂનીતિ દશેમાનિ વિરેચનોપગાનિ ભવન્તિ (૨૪), ત્રિવૃદ્બિલ્વપિપ્પલીકુષ્ઠસર્ષપવચાવત્સકફલશતપુષ્પામધુકમદનફલાનીતિ દશેમાન્યાસ્થાપનોપગાનિ ભવન્તિ (૨૫), રાસ્નાસુરદારુબિલ્વમદનશતપુષ્પાવૃશ્ચીરપુનર્નવાશ્વદંષ્ટ્રાગ્નિમન્થશ્યોનાકા ઇતિ દશેમાન્યનુવાસનોપગાનિ ભવન્તિ (૨૬), જ્યોતિષ્મતીક્ષવકમરિચપિપ્પલીવિડઙ્ગશિગ્રુસર્ષપાપામાર્ગતણ્ડુલશ્વેતામહાશ્વેતા ઇતિ દશેમાનિ શિરોવિરેચનોપગાનિ ભવન્તિ (૨૭), ઇતિ સપ્તકઃ કષાયવર્ગઃ||૧૩||

સ્નેહોપગો વ્યક્તઃ (૨૧)| વૃશ્ચીરઃ શ્વેતપુનર્નવા (૨૨)| કોવિદારઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ, કર્બુદારઃ શ્વેતકાઞ્ચનઃ, વિદુલો હિજ્જલઃ, શણપુષ્પી ઘણ્ટારવા, સદાપુષ્પા અર્કઃ, પ્રત્યક્પુષ્પા અપામાર્ગઃ (૨૩)| બદરીત્રયમ્ (૨૪)| વ્યક્તઃ (૨૫)| વ્યક્તઃ (૨૬)| ક્ષવકઃ છિક્કાકારકઃ, શ્વેતા અપરાજિતા, મહાશ્વેતા તદ્ભેદઃ કટભી વા (૨૭)||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

જમ્બ્વામ્રપલ્લવમાતુલુઙ્ગામ્લબદરદાડિમયવયષ્ટિકોશીરમૃલ્લાજા ઇતિ દશેમાનિ છર્દિનિગ્રહણાનિ ભવન્તિ (૨૮), નાગરધન્વયવાસકમુસ્તપર્પટકચન્દનકિરાતતિક્તકગુડૂચીહ્રીવેરધાન્યકપટોલાનીતિ દશેમાનિ તૃષ્ણાનિગ્રહણાનિ ભવન્તિ (૨૯), શટીપુષ્કરમૂલબદરબીજકણ્ટકારિકાબૃહતીવૃક્ષરુહાભયાપિપ્પલીદુરાલભાકુલીરશૃઙ્ગ્ય ઇતિ દશેમાનિ હિક્કાનિગ્રહણાનિ ભવન્તિ (૩૦), ઇતિ ત્રિકઃ કષાયવર્ગઃ||૧૪||

વ્યક્તઃ (૨૮)| વ્યક્તઃ (૨૯)| વ્યક્તઃ (૩૦)||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

પ્રિયઙ્ગ્વનન્તામ્રાસ્થિકટ્વઙ્ગલોધ્રમોચરસસમઙ્ગાધાતકીપુષ્પપદ્માપદ્મકેશરાણીતિ દશેમાનિ પુરીષસઙ્ગ્રહણીયાનિ ભવન્તિ (૩૧), જમ્બુશલ્લકીત્વક્કચ્છુરામધૂકશાલ્મલીશ્રીવેષ્ટકભૃષ્ટમૃત્પયસ્યોત્પલતિલકણા ઇતિ દશેમાનિ પુરીષવિરજનીયાનિ ભવન્તિ (૩૨), જમ્બ્વામ્રપ્લક્ષવટકપીતનોડુમ્બરાશ્વત્થભલ્લાતકાશ્મન્તકસોમવલ્કા ઇતિ દશેમાનિ મૂત્રસઙ્ગ્રહણીયાનિ ભવન્તિ (૩૩), પદ્મોત્પલનલિનકુમુદસૌગન્ધિકપુણ્ડરીકશતપત્રમધુકપ્રિયઙ્ગુધાતકીપુષ્પાણીતિ દશેમાનિ મૂત્રવિરજનીયાનિ ભવન્તિ (૩૪), વૃક્ષાદનીશ્વદંષ્ટ્રાવસુકવશિરપાષાણભેદદર્ભકુશકાશગુન્દ્રેત્કટમૂલાનીતિ દશેમાનિ મૂત્રવિરેચનીયાનિ ભવન્તિ (૩૫), ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ||૧૫||

અનન્તા અનન્તમૂલં, કટ્વઙ્ગઃ શ્યોનાકઃ, મોચરસઃ શાલ્મલીવેષ્ટકઃ, પદ્મા બ્રાહ્મણયષ્ટિકા (૩૧)| શલ્લકી સ્વનામપ્રસિદ્ધા, કચ્છુરા શૂકશિમ્બા, શાલ્મલીવેષ્ટકઃ શિમલીઆઠા, શ્રીવેષ્ટકો નવનીતખોટી (૩૨)| કપીતનો ગન્ધમુણ્ડઃ, અશ્મન્તકઃ અમ્લલોટઃ, સોમવલ્કઃ ખદિરઃ (૩૩)| પદ્મભેદાશ્ચત્વારઃ, સૌગન્ધિકઃ શુન્ધી (૩૪)| વૃક્ષાદની બન્દાકો વિદારિકન્દો વા, વશિરઃ સૂર્યાવર્તઃ (૩૫) ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

દ્રાક્ષાભયામલકપિપ્પલીદુરાલભાશૃઙ્ગીકણ્ટકારિકાવૃશ્ચીરપુનર્નવાતામલક્ય ઇતિ દશેમાનિ કાસહરાણિ ભવન્તિ (૩૬), શટીપુષ્કરમૂલામ્લવેતસૈલાહિઙ્ગ્વગુરુસુરસાતામલકીજીવન્તીચણ્ડા ઇતિ દશેમાનિ શ્વાસહરાણિ ભવન્તિ (૩૭), પાટલાગ્નિમન્થશ્યોનાકબિલ્વકાશ્મર્યકણ્ટકારિકાબૃહતીશાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીગોક્ષુરકા ઇતિ દશેમાનિ શ્વયથુહરાણિ ભવન્તિ (૩૮), સારિવાશર્કરાપાઠામઞ્જિષ્ઠાદ્રાક્ષાપીલુપરૂષકાભયામલકબિભીતકાનીતિ દશેમાનિ જ્વરહરાણિ ભવન્તિ (૩૯), દ્રાક્ષાખર્જૂરપ્રિયાલબદરદાડિમફલ્ગુપરૂષકેક્ષુયવષષ્ટિકા ઇતિ દશેમાનિ શ્રમહરાણિ ભવન્તિ (૪૦), ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ||૧૬||

તામલકી ભૂમ્યામલકી (૩૬)| ચણ્ડા ચોરહુલી (૩૭)| વ્યક્તઃ (૩૮)| વ્યક્તઃ (૩૯)| ફલ્ગુઃ કાષ્ઠોદુમ્બરકઃ (૪૦)||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

લાજાચન્દનકાશ્મર્યફલમધૂકશર્કરાનીલોત્પલોશીરસારિવાગુડૂચીહ્રીબેરાણીતિ દશેમાનિ દાહપ્રશમનાનિ ભવન્તિ (૪૧), તગરાગુરુધાન્યકશૃઙ્ગવેરભૂતીકવચાકણ્ટકાર્યગ્નિમન્થશ્યોનાકપિપ્પલ્ય ઇતિ દશેમાનિ શીતપ્રશમનાનિ ભવન્તિ (૪૨), તિન્દુકપ્રિયાલબદરખદિરકદરસપ્તપર્ણાશ્વકર્ણાર્જુનાસનારિમેદા ઇતિ દશેમાન્યુદર્દપ્રશમનાનિ ભવન્તિ (૪૩), વિદારીગન્ધાપૃશ્નિપર્ણીબૃહતીકણ્ટકારિકૈરણ્ડકાકોલીચન્દનોશીરૈલામધુકાનીતિ દશેમાન્યઙ્ગમર્દપ્રશમનાનિ ભવન્તિ (૪૪), પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરમરિચાજમોદાજગન્ધાજાજીગણ્ડીરાણીતિ દશેમાનિ શૂલપ્રશમનાનિ ભવન્તિ (૪૫), ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ||૧૭||

લાજાદૌ જતૂકર્ણપાઠાત્ ગુડૂચીસ્થાને પદ્મકઃ, યદિ વા “અર્કાગુરુગુડૂચીનાં તિક્તાનાં ચૌષ્ણ્યમિષ્યતે” (સૂ.અ.૨૬), ઇતિ વચનાદ્યદ્યપ્યુષ્ણા ગુડૂચી, તથાઽપિ તસ્યા દાહપ્રશમકત્વં પ્રભાવાદ્બોદ્ધવ્યમ્ (૪૧)| ભૂતીકો યવાનિકા (૪૨)| તિન્દુકઃ ‘કેન્દુઃ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, કદરો વિટ્ખદિરઃ, અરિમેદઃ ખદિરભેદઃ (૪૩)| વ્યક્તઃ (૪૪)| અજગન્ધા ફોકાન્દી (૪૫)||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

મધુમધુકરુધિરમોચરસમૃત્કપાલલોધ્રગૈરિકપ્રિયઙ્ગુશર્કરાલાજા ઇતિ દશેમાનિ શોણિતસ્થાપનાનિ ભવન્તિ (૪૬), શાલકટ્ફલકદમ્બપદ્મકતુમ્બમોચરસશિરીષવઞ્જુલૈલવાલુકાશોકા ઇતિ દશેમાનિ વેદનાસ્થાપનાનિ ભવન્તિ (૪૭), હિઙ્ગુકૈટર્યારિમેદાવચાચોરકવયસ્થાગોલોમીજટિલાપલઙ્કષાશોકરોહિણ્ય ઇતિ દશેમાનિ સઞ્જ્ઞાસ્થાપનાનિ ભવન્તિ (૪૮), ઐન્દ્રીબ્રાહ્મીશતવીર્યાસહસ્રવીર્યાઽમોઘાઽવ્યથાશિવાઽરિષ્ટાવાટ્યપુષ્પીવિષ્વક્સેનકાન્તા ઇતિ દશેમાનિ પ્રજાસ્થાપનાનિ ભવન્તિ (૪૯), અમૃતાઽભયાધાત્રીમુક્તાશ્વેતાજીવન્ત્યતિરસામણ્ડૂકપર્ણીસ્થિરાપુનર્નવા ઇતિ દશેમાનિ વયઃસ્થાપનાનિ ભવન્તિ (૫૦), ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ||૧૮||

રુધિરં કુઙ્કુમમ્ (૪૬)| વઞ્જુલો વેતસઃ (૪૭)| કૈટર્યઃ પર્વતનિમ્બઃ, વયઃસ્થા બ્રાહ્મી, ગોલોમી ભૂતકેશી, પલઙ્કષા ગુગ્ગુલુઃ જટામાંસી વા (૪૮)| શતવીર્યાસહસ્રવીર્યે દૂર્વે; અમોઘા પાટલા, આમલકી વા, લક્ષ્મણા વા; અવ્યથા કદલી, ગુડૂચી વા, હરીતકી વા; અરિષ્ટા કટુરોહિણી; વિષ્વક્સેનકાન્તા પ્રિયઙ્ગુઃ (૪૯)| મુક્તા રાસ્ના; શ્વેતાસ્થાને ‘શ્રેયસી’ ઇતિ કેચિત્, સા રાસ્નાભેદઃ (૫૦)||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

ઇતિ પઞ્ચકષાયશતાન્યભિસમસ્ય પઞ્ચાશન્મહાકષાયા મહતાં ચ કષાયાણાં લક્ષણોદાહરણાર્થં વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૧૯||

સમ્પ્રત્યેતાન્યેવ જીવકાદીન્યુક્તાનિ પ્રત્યેકશો દ્રવ્યગણનયા પઞ્ચકષાયશતાનિ સ્યુઃ, દશકગણનયા ચ પઞ્ચાશન્મહાકષાયાઃ શૃઙ્ગગ્રાહિકયોક્તા ભવન્તીતિ દર્શયન્નુપસંહરતિ- ઇતીત્યાદિ| અભિસમસ્યેતિ દશકસઙ્ખ્યયૈકવર્ગીકૃત્ય| લક્ષણસ્યોદાહરણં (લક્ષણોદાહરણં ), પૂર્વં જીવનીયાદિસઞ્જ્ઞા લક્ષણમભિપ્રેત્યોક્તા; લક્ષણોદાહરણાર્થમિતિ સમ્પ્રતિ જીવકર્ષભકાદીન્યુદાહરણાર્થં વ્યાખ્યાતાનિ; જીવકાદિભિર્દશભિર્લક્ષ્યતે જ્ઞાયતે જીવનીયો મહાકષાયઃ| મહતાં ચેતિ ચકારઃ પઞ્ચકષાયશતાનાં ચ લક્ષણસ્યોદાહરણાર્થમિતિ સમુચ્ચિનોતિ| તત્ર જીવકાદયઃ પ્રત્યેકં પઞ્ચકષાયશતાનામેકૈકદ્રવ્યરૂપાણાં લક્ષણસ્વરૂપા ભવન્તિ| યદિ વા લક્ષણાર્થમુદાહરણાર્થં ચેતિ; તત્ર મન્દબુદ્ધીનાં લક્ષણાર્થં પઞ્ચકષાયશતપઞ્ચાશન્મહાકષાયજ્ઞાનાર્થમિત્યર્થઃ, બુદ્ધિમતાં તૂદાહરણાર્થં દૃષ્ટાન્તાર્થમ્||૧૯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

નહિ વિસ્તરસ્ય પ્રમાણમસ્તિ, ન ચાપ્યતિસઙ્ક્ષેપોઽલ્પબુદ્ધીનાં સામર્થ્યાયોપકલ્પતે, તસ્માદનતિસઙ્ક્ષેપેણાનતિવિસ્તરેણ ચોપદિષ્ટાઃ| એતાવન્તો હ્યલમલ્પબુદ્ધીનાં વ્યવહારાય, બુદ્ધિમતાં ચ સ્વાલક્ષણ્યાનુમાનયુક્તિકુશલાનામનુક્તાર્થજ્ઞાનાયેતિ||૨૦||

નનુ કષાયદ્રવ્યાણિ યાવન્તિ સન્તિ તાવન્તિ વાઽભિધીયન્તાં, દૃષ્ટાન્તાર્થં દ્વિત્રાણિ વા; તત્ કિમર્થમયં નાતિવિસ્તરો નાતિસઙ્ક્ષેપ ઇત્યત્રાહ- નહીત્યાદિ| ન હિ વિસ્તરસ્ય પ્રમાણમિયત્તાપરિચ્છેદોઽસ્તિ, તેન વિસ્તરો નાભિધીયત ઇત્યર્થઃ| અતિસઙ્ક્ષેપોઽપિ દ્વિત્રલક્ષણાભિધાનરૂપો નાલ્પબુદ્ધીનામનુમાનાકુશલાનાં સામર્થ્યાય ચિકિત્સાવ્યવહારાયોપકલ્પતે| એતાવન્તો યથોક્તાઃ| અલં સમર્થાઃ| વ્યવહારાયેતિ ચિકિત્સાવ્યવહારાય| સ્વલક્ષણસ્ય ભાવઃ સ્વાલક્ષણ્યં, તેનાનુમાનં, તત્ર કુશલા અભિજ્ઞા ઇત્યર્થઃ| બુદ્ધિમન્તો હિ, જીવકાદયો હિ સ્નિગ્ધશીતમધુરવૃષ્યાદિગુણયુક્તાઃ સન્તો જીવનં કુર્વન્તીતિ ભૂયોદર્શનાદવધાર્ય તદ્ગુણયુક્તેઽન્યત્રાપિ દ્રાક્ષાપયોવિદાર્યાદૌ તજ્જાતીયત્વેન જીવનાનીત્યનુમિમતે, યથા જીવકાદીનામેકજીવનકાર્યકર્તૃત્વેન મહાકષાયત્વં, તદ્વત્ પાઠાસમઙ્ગાપ્રભૃતીનામપ્યતીસારહરાણામતીસારહરમહાકષાયત્વમિત્યનુમાનેન કૃત્સ્નમેવ કષાયં પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ ભાવઃ||૨૦||

Adhikarana 19 (21-22) · Śloka 22

એવંવાદિનં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- નૈતાનિ ભગવન્! પઞ્ચ કષાયશતાનિ પૂર્યન્તે, તાનિ તાનિ હ્યેવાઙ્ગાન્યુપપ્લવન્તે તેષુ તેષુ મહાકષાયેષ્વિતિ||૨૧|| તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- નૈતદેવં બુદ્ધિમતા દ્રષ્ટવ્યમગ્નિવેશ| એકોઽપિ હ્યનેકાં સઞ્જ્ઞાં લભતે કાર્યાન્તરાણિ કુર્વન્, તદ્યથા- પુરુષો બહૂનાં કર્મણાં કરણે સમર્થો ભવતિ, સ યદ્યત્ કર્મ કરોતિ તસ્ય તસ્ય કર્મણઃ કર્તૃ-કરણ-કાર્યસમ્પ્રયુક્તં તત્તદ્ગૌણં નામવિશેષં પ્રાપ્નોતિ, તદ્વદૌષધદ્રવ્યમપિ દ્રષ્ટવ્યમ્| યદિ ચૈકમેવ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમાસાદયામસ્તથાગુણયુક્તં યત્ સર્વકર્મણાં કરણે સમર્થં સ્યાત્, કસ્તતોઽન્યદિચ્છેદુપધારયિતુમુપદેષ્ટું વા શિષ્યેભ્ય ઇતિ||૨૨||

પૂર્વપક્ષમુત્થાપયતિ- એવમિત્યાદિ| તાનિ તાનીતિ જીવકક્ષીરકાકોલીપ્રભૃતીનિ, તેષુ તેષુ જીવનીયબૃંહણીયશુક્રજનનાદિષુ, ઉપપ્લવન્તે પુનઃ પુનસ્તાન્યેવ પઠ્યન્તે; એકં દ્રવ્યમનેકેષુ પઠ્યમાનમેકમેવ, તતશ્ચ ન સઙ્ખ્યા પૂર્યત ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ| સિદ્ધાન્તયતિ- નૈતદેવમિત્યાદિ| એકસ્યાનેકત્વેનાભિધાને દૃષ્ટાન્તમાહ- યથેત્યાદિ| એકઃ પુરુષઃ કર્મણાં વ્યાપારાણામોદનપચનકુમ્ભકરણખનિત્રકરણભૂમિખનનાનાં કરણે સમર્થો ભવતિ, ય ઇત્યધ્યાહાર્યં, સ ઇત્યુક્તગુણં પુરુષં પ્રત્યવમૃષતિ; યદ્યત્ કર્મેતિ ઓદનપાકાદિ, યદ્યત્ કર્મ કરોતિ તસ્ય તસ્ય કર્મણઃ કર્તૃસમ્પ્રયુક્તં ‘પાચક’ ઇતિ, કરણસમ્પ્રયુક્તં ‘ખાનિત્રિક’ ઇતિ, કાર્યસમ્પ્રયુક્તં ‘કુમ્ભકાર’ ઇતિ નામવિશેષં; ગુણયોગપ્રવૃત્તં ગૌણં; ગુણયોગશ્ચ ‘પાચક’ ઇત્યત્ર પચિક્રિયાયાં કર્તૃત્વં, ‘ખાનિત્રિક’ ઇત્યત્ર ખનિત્રકરણકખનનં પ્રતિ કર્તૃત્વં, કુમ્ભકાર ઇત્યત્ર કુમ્ભોપહિતં કર્તૃત્વમિત્યેભિસ્ત્રિભિર્ગુણૈરભિન્નો ભિન્નોઽભિધીયતે વ્યવહ્રિયતે ચેતિ ભાવઃ| તદ્વત્ પુરુષવદૌષધદ્રવ્યમપિ; એકમપિ સત્ ક્ષીરકાકોલીદ્રવ્યં જીવનબૃંહણશુક્રજનનલક્ષણનાનાગુણયોગાન્નાનાજીવનીયાદિશબ્દેનાભિધીયતે વ્યવહ્રિયતે ચેત્યર્થઃ| અથ કિમર્થં પુનરેકમેવ દ્રવ્યં બહુજીવનીયાદિગુણયોગાત્તત્ર તત્ર પઠ્યતે, સન્તિ તાવદ્બહૂનિ દ્રવ્યાણ્યેકૈકજીવનીયાદિગુણાનિ સ્વરૂપતો ભિન્નાનિ, તાન્યેવ પૃથક્કસ્માન્ન પઠ્યન્ત ઇત્યાહ- યદિ ચૈકમેવેત્યાદિ| યથા બહુદ્રવ્યાણ્યેકૈકજીવનીયાદિકાર્યકરણસમર્થાનિ ભવન્તિ, તથૈકમેવ દ્રવ્યમનેકજીવનીયાદિકાર્યકરણસમર્થમસ્તિ, તત્રૈકમેવ દ્રવ્યં બહુકાર્યકર્તૃ શિષ્યેભ્ય ઉપદેષ્ટુમુપધારયિતું ચ યુજ્યતેઽલ્પપ્રયત્નબોધ્યત્વાદલ્પપ્રયત્નધાર્યત્વાચ્ચ; ન બહૂન્યેકકાર્યનિયતાનિ, બહુપ્રયાસોપપાદ્યત્વાદ્બહુપ્રયાસબોધ્યત્વાદ્બહુપ્રયાસધાર્યત્વાચ્ચ ; કાર્યં ચ જીવનબૃંહણાદ્યુભયોરપિ પક્ષયોરવિશિષ્ટમિતિ વાક્યાર્થઃ| તથાગુણયુક્તમ્ અનેકજીવનીયાદિકાર્યસમર્થમ્| તથાગુણયુક્તત્વમેવ વિવૃણોતિ- યત્ સર્વકર્મણાં જીવનીયાદીનાં કરણે સમર્થં સ્યાત્, તતો બહુકાર્યકારકાદેકસ્માત્, અન્યદ્બહુ પ્રતિનિયતકર્મકારકં, ક ઇચ્છેત્? ન કોઽપીચ્છેદિત્યર્થઃ| ઉપધારયિતુમ્ આવર્તનેન સ્મૃત્યારૂઢં કર્તુમ્| કસ્તત ઇત્યસ્યાદૌ ‘તદા’ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્||૨૧-૨૨||

Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29

તત્ર શ્લોકાઃ- યતો યાવન્તિ યૈર્દ્રવ્યૈર્વિરેચનશતાનિ ષટ્| ઉક્તાનિ સઙ્ગ્રહેણેહ તથૈવૈષાં ષડાશ્રયાઃ||૨૩|| રસા લવણવર્જ્યાશ્ચ કષાય ઇતિ સઞ્જ્ઞિતાઃ| તસ્માત્ પઞ્ચવિધા યોનિઃ કષાયાણામુદાહૃતા||૨૪|| તથા કલ્પનમપ્યેષામુક્તં પઞ્ચવિધં પુનઃ| મહતાં ચ કષાયાણાં પઞ્ચાશત્ પરિકીર્તિતા||૨૫|| પઞ્ચ ચાપિ કષાયાણાં શતાન્યુક્તાનિ ભાગશઃ| લક્ષણાર્થં, પ્રમાણં હિ વિસ્તરસ્ય ન વિદ્યતે||૨૬|| ન ચાલમતિસઙ્ક્ષેપઃ સામર્થ્યાયોપકલ્પતે| અલ્પબુદ્ધેરયં તસ્માન્નાતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરઃ||૨૭|| મન્દાનાં વ્યવહારાય, બુધાનાં બુદ્ધિવૃદ્ધયે| પઞ્ચાશત્કો હ્યયં વર્ગઃ કષાયાણામુદાહૃતઃ||૨૮|| તેષાં કર્મસુ બાહ્યેષુ યોગમાભ્યન્તરેષુ ચ| સંયોગં ચ પ્રયોગં ચ યો વેદ સ ભિષગ્વરઃ||૨૯||

અધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહમાહ- યત ઇત્યાદિ| યતઃ મદનફલાદેઃ| યાવન્તિ ત્રયસ્ત્રિંશદ્યોગશતમિત્યાદીનિ| યૈર્દ્રવ્યૈર્વિરેચનશતાનિ ષડિતિ યૈરેવ મદનફલાદિભિર્મિલિતૈરુક્તાનિ વિરેચનશતાનિ ષડિતિ| લક્ષણાર્થમિત્યાદિગ્રન્થોઽનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરેણોક્તપઞ્ચાશન્મહાકષાયોપપત્તિસઙ્ગ્રાહકઃ| અલમિતિ સમર્થઃ| અલ્પબુદ્ધેરયમિત્યત્રાયમિતિપદમતિસઙ્ક્ષેપ ઇત્યનેન સમ્બધ્યતે; યદ્યપિ ચેહાતિસઙ્ક્ષેપો નાસ્તિ, તથાઽપિ બુદ્ધિસ્થિરીકૃતઃ પ્રત્યવમૃશ્યતે| પઞ્ચાશત્કો હ્યયમિત્યત્રાયમિતિ પદં સુઘટમેવ | બાહ્યેષુ પ્રલેપાદિષુ| આભ્યન્તરેષુ વમનપાચનાદિષુ| સંયોગં દ્રવ્યાણામુચિતં મેલન(ક)મ્| પ્રયોગં કાલપ્રકૃત્યાદ્યપેક્ષા યોજના||૨૩-૨૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪|| ઇતિ ભેષજચતુષ્કઃ||૧||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને પ્રથમે ભેષજચતુષ્કે ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયશ્ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||