Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતઃ ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧||
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
ઇહ ખલુ ષડ્ વિરેચનશતાનિ ભવન્તિ, ષડ્ વિરેચનાશ્રયાઃ, પઞ્ચ કષાયયોનયઃ, પઞ્ચવિધં કષાયકલ્પનં, પઞ્ચાશન્મહાકષાયાઃ, પઞ્ચ કષાયશતાનિ, ઇતિ સઙ્ગ્રહઃ||૩||
View original
अथातः षड्विरेचनशताश्रितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
इह खलु षड् विरेचनशतानि भवन्ति, षड् विरेचनाश्रयाः, पञ्च कषाययोनयः, पञ्चविधं कषायकल्पनं, पञ्चाशन्महाकषायाः, पञ्च कषायशतानि, इति सङ्ग्रहः||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ષડ્ વિરેચનશતાનિ, ઇતિ યદુક્તં તદિહ સઙ્ગ્રહેણોદાહૃત્ય વિસ્તરેણ કલ્પોપનિષદિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ; (તત્ર ) ત્રયસ્ત્રિંશદ્યોગશતં પ્રણીતં ફલેષુ, એકોનચત્વારિંશજ્જીમૂતકેષુ યોગાઃ, પઞ્ચચત્વારિંશદિક્ષ્વાકુષુ, ધામાર્ગવઃ ષષ્ટિધા ભવતિ યોગયુક્તઃ, કુટજસ્ત્વષ્ટાદશધા યોગમેતિ, કૃતવેધનં ષષ્ટિધા ભવતિ યોગયુક્તં, શ્યામાત્રિવૃદ્યોગશતં પ્રણીતં દશાપરે ચાત્ર ભવન્તિ યોગાઃ, ચતુરઙ્ગુલો દ્વાદશધા યોગમેતિ, લોધ્રં વિધૌ ષોડશયોગયુક્તં, મહાવૃક્ષો ભવતિ વિંશતિયોગયુક્તઃ, એકોનચત્વારિંશત્ સપ્તલાશઙ્ખિન્યોર્યોગાઃ, અષ્ટચત્વારિંશદ્દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ, ઇતિ ષડ્વિરેચનશતાનિ||૪||
View original
षड् विरेचनशतानि, इति यदुक्तं तदिह सङ्ग्रहेणोदाहृत्य विस्तरेण कल्पोपनिषदि व्याख्यास्यामः; (तत्र ) त्रयस्त्रिंशद्योगशतं प्रणीतं फलेषु, एकोनचत्वारिंशज्जीमूतकेषु योगाः, पञ्चचत्वारिंशदिक्ष्वाकुषु, धामार्गवः षष्टिधा भवति योगयुक्तः, कुटजस्त्वष्टादशधा योगमेति, कृतवेधनं षष्टिधा भवति योगयुक्तं, श्यामात्रिवृद्योगशतं प्रणीतं दशापरे चात्र भवन्ति योगाः, चतुरङ्गुलो द्वादशधा योगमेति, लोध्रं विधौ षोडशयोगयुक्तं, महावृक्षो भवति विंशतियोगयुक्तः, एकोनचत्वारिंशत् सप्तलाशङ्खिन्योर्योगाः, अष्टचत्वारिंशद्दन्तीद्रवन्त्योः, इति षड्विरेचनशतानि||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ષડ્ વિરેચનાશ્રયા ઇતિ ક્ષીરમૂલત્વક્પત્રપુષ્પફલાનીતિ||૫||
View original
षड् विरेचनाश्रया इति क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानीति||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
પઞ્ચ કષાયયોનય ઇતિ મધુરકષાયોઽમ્લકષાયઃ કટુકષાયસ્તિક્તકષાયઃ કષાયકષાયશ્ચેતિ તન્ત્રે સઞ્જ્ઞા||૬||
View original
पञ्च कषाययोनय इति मधुरकषायोऽम्लकषायः कटुकषायस्तिक्तकषायः कषायकषायश्चेति तन्त्रे सञ्ज्ञा||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
પઞ્ચવિધં કષાયકલ્પનમિતિ તદ્યથા- સ્વરસઃ, કલ્કઃ, શૃતઃ, શીતઃ, ફાણ્ટઃ, કષાય ઇતિ|
(યન્ત્રનિષ્પીડિતાદ્દ્રવ્યાદ્રસઃ સ્વરસ ઉચ્યતે |
યઃ પિણ્ડો રસપિષ્ટાનાં સ કલ્કઃ પરિકીર્તિતઃ ||
વહ્નૌ તુ ક્વથિતં દ્રવ્યં શૃતમાહુશ્ચિકિત્સકાઃ |
દ્રવ્યાદાપોત્થિતાત્તોયે પ્રતપ્તે નિશિ સંસ્થિતાત્ ||
કષાયો યોઽભિનિર્યાતિ સ શીતઃ સમુદાહૃતઃ |
ક્ષિપ્ત્વોષ્ણતોયે મૃદિતં તત્ ફાણ્ટં પરિકીર્તિતમ્ ||) તેષાં યથાપૂર્વં બલાધિક્યમ્; અતઃ કષાયકલ્પના વ્યાધ્યાતુરબલાપેક્ષિણી; ન ત્વેવં ખલુ સર્વાણિ સર્વત્રોપયોગીનિ ભવન્તિ||૭||
View original
पञ्चविधं कषायकल्पनमिति तद्यथा- स्वरसः, कल्कः, शृतः, शीतः, फाण्टः, कषाय इति|
(यन्त्रनिष्पीडिताद्द्रव्याद्रसः स्वरस उच्यते |
यः पिण्डो रसपिष्टानां स कल्कः परिकीर्तितः ||
वह्नौ तु क्वथितं द्रव्यं शृतमाहुश्चिकित्सकाः |
द्रव्यादापोत्थितात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात् ||
कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः |
क्षिप्त्वोष्णतोये मृदितं तत् फाण्टं परिकीर्तितम् ||) तेषां यथापूर्वं बलाधिक्यम्; अतः कषायकल्पना व्याध्यातुरबलापेक्षिणी; न त्वेवं खलु सर्वाणि सर्वत्रोपयोगीनि भवन्ति||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
‘પઞ્ચાશન્મહાકષાયા’ ઇતિ યદુક્તં તદનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તદ્યથા- જીવનીયો બૃંહણીયો લેખનીયો ભેદનીયઃ સન્ધાનીયો દીપનીય ઇતિ ષટ્કઃ કષાયવર્ગઃ; બલ્યો વર્ણ્યઃ કણ્ઠ્યો હૃદ્ય ઇતિ ચતુષ્કઃ કષાયવર્ગઃ; તૃપ્તિઘ્નોઽર્શોઘ્નઃ કુષ્ઠઘ્નઃ કણ્ડૂઘ્નઃ ક્રિમિઘ્નો વિષઘ્ન ઇતિ ષટ્કઃ કષાયવર્ગઃ; સ્તન્યજનનઃ સ્તન્યશોધનઃ શુક્રજનનઃ શુક્રશોધન ઇતિ ચતુષ્કઃ કષાયવર્ગઃ; સ્નેહોપગઃ સ્વેદોપગો વમનોપગો વિરેચનોપગ આસ્થાપનોપગોઽનુવાસનોપગઃ શિરોવિરેચનોપગ ઇતિ સપ્તકઃ કષાયવર્ગઃ; છર્દિનિગ્રહણસ્તૃષ્ણાનિગ્રહણો હિક્કાનિગ્રહણ ઇતિ ત્રિકઃ કષાયવર્ગઃ; પુરીષસઙ્ગ્રહણીયઃ પુરીષવિરજનીયો મૂત્રસઙ્ગ્રહણીયો મૂત્રવિરજનીયો મૂત્રવિરેચનીય ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ; કાસહરઃ શ્વાસહરઃ શોથહરો જ્વરહરઃ શ્રમહર ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ; દાહપ્રશમનઃ શીતપ્રશમન ઉદર્દપ્રશમનોઽઙ્ગમર્દપ્રશમનઃ શૂલપ્રશમન ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ; શોણિતસ્થાપનો વેદનાસ્થાપનઃ સઞ્જ્ઞાસ્થાપનઃ પ્રજાસ્થાપનો વયઃસ્થાપન ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ; ઇતિ પઞ્ચાશન્મહાકષાયા મહતાં ચ કષાયાણાં લક્ષણોદાહરણાર્થં વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ|
તેષામેકૈકસ્મિન્ મહાકષાયે દશ દશાવયવિકાન્ કષાયાનનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ; તાન્યેવ પઞ્ચ કષાયશતાનિ ભવન્તિ||૮||
View original
‘पञ्चाशन्महाकषाया’ इति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- जीवनीयो बृंहणीयो लेखनीयो भेदनीयः सन्धानीयो दीपनीय इति षट्कः कषायवर्गः; बल्यो वर्ण्यः कण्ठ्यो हृद्य इति चतुष्कः कषायवर्गः; तृप्तिघ्नोऽर्शोघ्नः कुष्ठघ्नः कण्डूघ्नः क्रिमिघ्नो विषघ्न इति षट्कः कषायवर्गः; स्तन्यजननः स्तन्यशोधनः शुक्रजननः शुक्रशोधन इति चतुष्कः कषायवर्गः; स्नेहोपगः स्वेदोपगो वमनोपगो विरेचनोपग आस्थापनोपगोऽनुवासनोपगः शिरोविरेचनोपग इति सप्तकः कषायवर्गः; छर्दिनिग्रहणस्तृष्णानिग्रहणो हिक्कानिग्रहण इति त्रिकः कषायवर्गः; पुरीषसङ्ग्रहणीयः पुरीषविरजनीयो मूत्रसङ्ग्रहणीयो मूत्रविरजनीयो मूत्रविरेचनीय इति पञ्चकः कषायवर्गः; कासहरः श्वासहरः शोथहरो ज्वरहरः श्रमहर इति पञ्चकः कषायवर्गः; दाहप्रशमनः शीतप्रशमन उदर्दप्रशमनोऽङ्गमर्दप्रशमनः शूलप्रशमन इति पञ्चकः कषायवर्गः; शोणितस्थापनो वेदनास्थापनः सञ्ज्ञास्थापनः प्रजास्थापनो वयःस्थापन इति पञ्चकः कषायवर्गः; इति पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति|
तेषामेकैकस्मिन् महाकषाये दश दशावयविकान् कषायाननुव्याख्यास्यामः; तान्येव पञ्च कषायशतानि भवन्ति||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
તદ્યથા- જીવકર્ષભકૌ મેદા મહામેદા કાકોલી ક્ષીરકાકોલી મુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણ્યૌ જીવન્તી મધુકમિતિ દશેમાનિ જીવનીયાનિ ભવન્તિ (૧), ક્ષીરિણી રાજક્ષવકાશ્વગન્ધાકાકોલીક્ષીરકાકોલીવાટ્યાયનીભદ્રૌદનીભારદ્વાજીપયસ્યર્ષ્યગન્ધા ઇતિ દશેમાનિ બૃંહણીયાનિ ભવન્તિ (૨), મુસ્તકુષ્ઠહરિદ્રાદારુહરિદ્રાવચાતિવિષાકટુરોહિણીચિત્રકચિરબિલ્વહૈમવત્ય ઇતિ દશેમાનિ લેખનીયાનિ ભવન્તિ (૩), સુવહાર્કોરુબુકાગ્નિમુખીચિત્રાચિત્રકચિરબિલ્વશઙ્ખિનીશકુલાદનીસ્વર્ણક્ષીરિણ્ય ઇતિ દશેમાનિ ભેદનીયાનિ ભવન્તિ (૪), મધુકમધુપર્ણીપૃશ્નિપર્ણ્યમ્બષ્ઠકીસમઙ્ગામોચરસધાતકીલોધ્રપ્રિયઙ્ગુકટ્ફલાનીતિ દશેમાનિ સન્ધાનીયાનિ ભવન્તિ (૫), પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરામ્લવેતસમરિચાજમોદાભલ્લાતકાસ્થિહિઙ્ગુનિર્યાસા ઇતિ દશેમાનિ દીપનીયાનિ ભવન્તિ (૬), ઇતિ ષટ્કઃ કષાયવર્ગઃ||૯||
View original
तद्यथा- जीवकर्षभकौ मेदा महामेदा काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णीमाषपर्ण्यौ जीवन्ती मधुकमिति दशेमानि जीवनीयानि भवन्ति (१), क्षीरिणी राजक्षवकाश्वगन्धाकाकोलीक्षीरकाकोलीवाट्यायनीभद्रौदनीभारद्वाजीपयस्यर्ष्यगन्धा इति दशेमानि बृंहणीयानि भवन्ति (२), मुस्तकुष्ठहरिद्रादारुहरिद्रावचातिविषाकटुरोहिणीचित्रकचिरबिल्वहैमवत्य इति दशेमानि लेखनीयानि भवन्ति (३), सुवहार्कोरुबुकाग्निमुखीचित्राचित्रकचिरबिल्वशङ्खिनीशकुलादनीस्वर्णक्षीरिण्य इति दशेमानि भेदनीयानि भवन्ति (४), मधुकमधुपर्णीपृश्निपर्ण्यम्बष्ठकीसमङ्गामोचरसधातकीलोध्रप्रियङ्गुकट्फलानीति दशेमानि सन्धानीयानि भवन्ति (५), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेराम्लवेतसमरिचाजमोदाभल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासा इति दशेमानि दीपनीयानि भवन्ति (६), इति षट्कः कषायवर्गः||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ઐન્દ્ર્યૃષભ્યતિરસર્ષ્યપ્રોક્તાપયસ્યાશ્વગન્ધાસ્થિરારોહિણીબલાતિબલા ઇતિ દશેમાનિ બલ્યાનિ ભવન્તિ (૭), ચન્દનતુઙ્ગપદ્મકોશીરમધુકમઞ્જિષ્ઠાસારિવાપયસ્યાસિતાલતા ઇતિ દશેમાનિ વર્ણ્યાનિ ભવન્તિ (૮), સારિવેક્ષુમૂલમધુકપિપ્પલીદ્રાક્ષાવિદારીકૈટર્યહંસપાદીબૃહતીકણ્ટકારિકા ઇતિ દશેમાનિ કણ્ઠ્યાનિ ભવન્તિ (૯), આમ્રામ્રાતકલિકુચકરમર્દવૃક્ષામ્લામ્લવેતસકુવલબદરદાડિમમાતુલુઙ્ગાનીતિ દશેમાનિ હૃદ્યાનિ ભવન્તિ (૧૦), ઇતિ ચતુષ્કઃ કષાયવર્ગઃ||૧૦||
View original
ऐन्द्र्यृषभ्यतिरसर्ष्यप्रोक्तापयस्याश्वगन्धास्थिरारोहिणीबलातिबला इति दशेमानि बल्यानि भवन्ति (७), चन्दनतुङ्गपद्मकोशीरमधुकमञ्जिष्ठासारिवापयस्यासितालता इति दशेमानि वर्ण्यानि भवन्ति (८), सारिवेक्षुमूलमधुकपिप्पलीद्राक्षाविदारीकैटर्यहंसपादीबृहतीकण्टकारिका इति दशेमानि कण्ठ्यानि भवन्ति (९), आम्राम्रातकलिकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गानीति दशेमानि हृद्यानि भवन्ति (१०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
નાગરચવ્યચિત્રકવિડઙ્ગમૂર્વાગુડૂચીવચામુસ્તપિપ્પલીપટોલાનીતિ દશેમાનિ તૃપ્તિઘ્નાનિ ભવન્તિ (૧૧), કુટજબિલ્વચિત્રકનાગરાતિવિષાભયાધન્વયાસકદારુહરિદ્રાવચાચવ્યાનીતિ દશેમાન્યર્શોઘ્નાનિ ભવન્તિ (૧૨), ખદિરાભયામલકહરિદ્રારુષ્કરસપ્તપર્ણારગ્વધકરવીરવિડઙ્ગજાતીપ્રવાલા ઇતિ દશેમાનિ કુષ્ઠઘ્નાનિ ભવન્તિ (૧૩), ચન્દનનલદકૃતમાલનક્તમાલનિમ્બકુટજસર્ષપમધુકદારુહરિદ્રામુસ્તાનીતિ દશેમાનિ કણ્ડૂઘ્નાનિ ભવન્તિ (૧૪), અક્ષીવમરિચગણ્ડીરકેબુકવિડઙ્ગનિર્ગુણ્ડીકિણિહીશ્વદંષ્ટ્રાવૃષપર્ણિકાખુપર્ણિકા ઇતિ દશેમાનિ ક્રિમિઘ્નાનિ ભવન્તિ (૧૫), હરિદ્રામઞ્જિષ્ઠાસુવહાસૂક્ષ્મૈલાપાલિન્દીચન્દનકતકશિરીષસિન્ધુવારશ્લેષ્માતકા ઇતિ દશેમાનિ વિષઘ્નાનિ ભવન્તિ (૧૬), ઇતિ ષટ્કઃ કષાયવર્ગઃ||૧૧||
View original
नागरचव्यचित्रकविडङ्गमूर्वागुडूचीवचामुस्तपिप्पलीपटोलानीति दशेमानि तृप्तिघ्नानि भवन्ति (११), कुटजबिल्वचित्रकनागरातिविषाभयाधन्वयासकदारुहरिद्रावचाचव्यानीति दशेमान्यर्शोघ्नानि भवन्ति (१२), खदिराभयामलकहरिद्रारुष्करसप्तपर्णारग्वधकरवीरविडङ्गजातीप्रवाला इति दशेमानि कुष्ठघ्नानि भवन्ति (१३), चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बकुटजसर्षपमधुकदारुहरिद्रामुस्तानीति दशेमानि कण्डूघ्नानि भवन्ति (१४), अक्षीवमरिचगण्डीरकेबुकविडङ्गनिर्गुण्डीकिणिहीश्वदंष्ट्रावृषपर्णिकाखुपर्णिका इति दशेमानि क्रिमिघ्नानि भवन्ति (१५), हरिद्रामञ्जिष्ठासुवहासूक्ष्मैलापालिन्दीचन्दनकतकशिरीषसिन्धुवारश्लेष्मातका इति दशेमानि विषघ्नानि भवन्ति (१६), इति षट्कः कषायवर्गः||११||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
વીરણશાલિષષ્ટિકેક્ષુવાલિકાદર્ભકુશકાશગુન્દ્રેત્કટકત્તૃણમૂલાનીતિ દશેમાનિ સ્તન્યજનનાનિ ભવન્તિ (૧૭), પાઠામહૌષધસુરદારુમુસ્તમૂર્વાગુડૂચીવત્સકફલકિરાતતિક્તકકટુરોહિણીસારિવા ઇતિ દશેમાનિ સ્તન્યશોધનાનિ ભવન્તિ (૧૮), જીવકર્ષભકકાકોલીક્ષીરકાકોલીમુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણીમેદાવૃદ્ધરુહાજટિલાકુલિઙ્ગા ઇતિ દશેમાનિ શુક્રજનનાનિ ભવન્તિ (૧૯), કુષ્ઠૈલવાલુકકટ્ફલસમુદ્રફેનકદમ્બનિર્યાસેક્ષુકાણ્ડેક્ષ્વિક્ષુરકવસુકોશીરાણીતિ દશેમાનિ શુક્રશોધનાનિ ભવન્તિ (૨૦), ઇતિ ચતુષ્કઃ કષાયવર્ગઃ||૧૨||
View original
वीरणशालिषष्टिकेक्षुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटकत्तृणमूलानीति दशेमानि स्तन्यजननानि भवन्ति (१७), पाठामहौषधसुरदारुमुस्तमूर्वागुडूचीवत्सकफलकिराततिक्तककटुरोहिणीसारिवा इति दशेमानि स्तन्यशोधनानि भवन्ति (१८), जीवकर्षभककाकोलीक्षीरकाकोलीमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदावृद्धरुहाजटिलाकुलिङ्गा इति दशेमानि शुक्रजननानि भवन्ति (१९), कुष्ठैलवालुककट्फलसमुद्रफेनकदम्बनिर्यासेक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुरकवसुकोशीराणीति दशेमानि शुक्रशोधनानि भवन्ति (२०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१२||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
મૃદ્વીકામધુકમધુપર્ણીમેદાવિદારીકાકોલીક્ષીરકાલોલીજીવકજીવન્તીશાલપર્ણ્ય ઇતિ દશેમાનિ સ્નેહોપગાનિ ભવન્તિ (૨૧), શોભાઞ્જનકૈરણ્ડાર્કવૃશ્ચીરપુનર્નવાયવતિલકુલત્થમાષબદરાણીતિ દશેમાનિ સ્વેદોપગાનિ ભવન્તિ (૨૨), મધુમધુકકોવિદારકર્બુદારનીપવિદુલબિમ્બીશણપુષ્પીસદાપુષ્પાપ્રત્યક્પુષ્પા ઇતિ દશેમાનિ વમનોપગાનિ ભવન્તિ (૨૩), દ્રાક્ષાકાશ્મર્યપરૂષકાભયામલકબિભીતકકુવલબદરકર્કન્ધુપીલૂનીતિ દશેમાનિ વિરેચનોપગાનિ ભવન્તિ (૨૪), ત્રિવૃદ્બિલ્વપિપ્પલીકુષ્ઠસર્ષપવચાવત્સકફલશતપુષ્પામધુકમદનફલાનીતિ દશેમાન્યાસ્થાપનોપગાનિ ભવન્તિ (૨૫), રાસ્નાસુરદારુબિલ્વમદનશતપુષ્પાવૃશ્ચીરપુનર્નવાશ્વદંષ્ટ્રાગ્નિમન્થશ્યોનાકા ઇતિ દશેમાન્યનુવાસનોપગાનિ ભવન્તિ (૨૬), જ્યોતિષ્મતીક્ષવકમરિચપિપ્પલીવિડઙ્ગશિગ્રુસર્ષપાપામાર્ગતણ્ડુલશ્વેતામહાશ્વેતા ઇતિ દશેમાનિ શિરોવિરેચનોપગાનિ ભવન્તિ (૨૭), ઇતિ સપ્તકઃ કષાયવર્ગઃ||૧૩||
View original
मृद्वीकामधुकमधुपर्णीमेदाविदारीकाकोलीक्षीरकालोलीजीवकजीवन्तीशालपर्ण्य इति दशेमानि स्नेहोपगानि भवन्ति (२१), शोभाञ्जनकैरण्डार्कवृश्चीरपुनर्नवायवतिलकुलत्थमाषबदराणीति दशेमानि स्वेदोपगानि भवन्ति (२२), मधुमधुककोविदारकर्बुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पा इति दशेमानि वमनोपगानि भवन्ति (२३), द्राक्षाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतककुवलबदरकर्कन्धुपीलूनीति दशेमानि विरेचनोपगानि भवन्ति (२४), त्रिवृद्बिल्वपिप्पलीकुष्ठसर्षपवचावत्सकफलशतपुष्पामधुकमदनफलानीति दशेमान्यास्थापनोपगानि भवन्ति (२५), रास्नासुरदारुबिल्वमदनशतपुष्पावृश्चीरपुनर्नवाश्वदंष्ट्राग्निमन्थश्योनाका इति दशेमान्यनुवासनोपगानि भवन्ति (२६), ज्योतिष्मतीक्षवकमरिचपिप्पलीविडङ्गशिग्रुसर्षपापामार्गतण्डुलश्वेतामहाश्वेता इति दशेमानि शिरोविरेचनोपगानि भवन्ति (२७), इति सप्तकः कषायवर्गः||१३||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
જમ્બ્વામ્રપલ્લવમાતુલુઙ્ગામ્લબદરદાડિમયવયષ્ટિકોશીરમૃલ્લાજા ઇતિ દશેમાનિ છર્દિનિગ્રહણાનિ ભવન્તિ (૨૮), નાગરધન્વયવાસકમુસ્તપર્પટકચન્દનકિરાતતિક્તકગુડૂચીહ્રીવેરધાન્યકપટોલાનીતિ દશેમાનિ તૃષ્ણાનિગ્રહણાનિ ભવન્તિ (૨૯), શટીપુષ્કરમૂલબદરબીજકણ્ટકારિકાબૃહતીવૃક્ષરુહાભયાપિપ્પલીદુરાલભાકુલીરશૃઙ્ગ્ય ઇતિ દશેમાનિ હિક્કાનિગ્રહણાનિ ભવન્તિ (૩૦), ઇતિ ત્રિકઃ કષાયવર્ગઃ||૧૪||
View original
जम्ब्वाम्रपल्लवमातुलुङ्गाम्लबदरदाडिमयवयष्टिकोशीरमृल्लाजा इति दशेमानि छर्दिनिग्रहणानि भवन्ति (२८), नागरधन्वयवासकमुस्तपर्पटकचन्दनकिराततिक्तकगुडूचीह्रीवेरधान्यकपटोलानीति दशेमानि तृष्णानिग्रहणानि भवन्ति (२९), शटीपुष्करमूलबदरबीजकण्टकारिकाबृहतीवृक्षरुहाभयापिप्पलीदुरालभाकुलीरशृङ्ग्य इति दशेमानि हिक्कानिग्रहणानि भवन्ति (३०), इति त्रिकः कषायवर्गः||१४||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
પ્રિયઙ્ગ્વનન્તામ્રાસ્થિકટ્વઙ્ગલોધ્રમોચરસસમઙ્ગાધાતકીપુષ્પપદ્માપદ્મકેશરાણીતિ દશેમાનિ પુરીષસઙ્ગ્રહણીયાનિ ભવન્તિ (૩૧), જમ્બુશલ્લકીત્વક્કચ્છુરામધૂકશાલ્મલીશ્રીવેષ્ટકભૃષ્ટમૃત્પયસ્યોત્પલતિલકણા ઇતિ દશેમાનિ પુરીષવિરજનીયાનિ ભવન્તિ (૩૨), જમ્બ્વામ્રપ્લક્ષવટકપીતનોડુમ્બરાશ્વત્થભલ્લાતકાશ્મન્તકસોમવલ્કા ઇતિ દશેમાનિ મૂત્રસઙ્ગ્રહણીયાનિ ભવન્તિ (૩૩), પદ્મોત્પલનલિનકુમુદસૌગન્ધિકપુણ્ડરીકશતપત્રમધુકપ્રિયઙ્ગુધાતકીપુષ્પાણીતિ દશેમાનિ મૂત્રવિરજનીયાનિ ભવન્તિ (૩૪), વૃક્ષાદનીશ્વદંષ્ટ્રાવસુકવશિરપાષાણભેદદર્ભકુશકાશગુન્દ્રેત્કટમૂલાનીતિ દશેમાનિ મૂત્રવિરેચનીયાનિ ભવન્તિ (૩૫), ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ||૧૫||
View original
प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थिकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशराणीति दशेमानि पुरीषसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३१), जम्बुशल्लकीत्वक्कच्छुरामधूकशाल्मलीश्रीवेष्टकभृष्टमृत्पयस्योत्पलतिलकणा इति दशेमानि पुरीषविरजनीयानि भवन्ति (३२), जम्ब्वाम्रप्लक्षवटकपीतनोडुम्बराश्वत्थभल्लातकाश्मन्तकसोमवल्का इति दशेमानि मूत्रसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३३), पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधुकप्रियङ्गुधातकीपुष्पाणीति दशेमानि मूत्रविरजनीयानि भवन्ति (३४), वृक्षादनीश्वदंष्ट्रावसुकवशिरपाषाणभेददर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटमूलानीति दशेमानि मूत्रविरेचनीयानि भवन्ति (३५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१५||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
દ્રાક્ષાભયામલકપિપ્પલીદુરાલભાશૃઙ્ગીકણ્ટકારિકાવૃશ્ચીરપુનર્નવાતામલક્ય ઇતિ દશેમાનિ કાસહરાણિ ભવન્તિ (૩૬), શટીપુષ્કરમૂલામ્લવેતસૈલાહિઙ્ગ્વગુરુસુરસાતામલકીજીવન્તીચણ્ડા ઇતિ દશેમાનિ શ્વાસહરાણિ ભવન્તિ (૩૭), પાટલાગ્નિમન્થશ્યોનાકબિલ્વકાશ્મર્યકણ્ટકારિકાબૃહતીશાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીગોક્ષુરકા ઇતિ દશેમાનિ શ્વયથુહરાણિ ભવન્તિ (૩૮), સારિવાશર્કરાપાઠામઞ્જિષ્ઠાદ્રાક્ષાપીલુપરૂષકાભયામલકબિભીતકાનીતિ દશેમાનિ જ્વરહરાણિ ભવન્તિ (૩૯), દ્રાક્ષાખર્જૂરપ્રિયાલબદરદાડિમફલ્ગુપરૂષકેક્ષુયવષષ્ટિકા ઇતિ દશેમાનિ શ્રમહરાણિ ભવન્તિ (૪૦), ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ||૧૬||
View original
द्राक्षाभयामलकपिप्पलीदुरालभाशृङ्गीकण्टकारिकावृश्चीरपुनर्नवातामलक्य इति दशेमानि कासहराणि भवन्ति (३६), शटीपुष्करमूलाम्लवेतसैलाहिङ्ग्वगुरुसुरसातामलकीजीवन्तीचण्डा इति दशेमानि श्वासहराणि भवन्ति (३७), पाटलाग्निमन्थश्योनाकबिल्वकाश्मर्यकण्टकारिकाबृहतीशालपर्णीपृश्निपर्णीगोक्षुरका इति दशेमानि श्वयथुहराणि भवन्ति (३८), सारिवाशर्करापाठामञ्जिष्ठाद्राक्षापीलुपरूषकाभयामलकबिभीतकानीति दशेमानि ज्वरहराणि भवन्ति (३९), द्राक्षाखर्जूरप्रियालबदरदाडिमफल्गुपरूषकेक्षुयवषष्टिका इति दशेमानि श्रमहराणि भवन्ति (४०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१६||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
લાજાચન્દનકાશ્મર્યફલમધૂકશર્કરાનીલોત્પલોશીરસારિવાગુડૂચીહ્રીબેરાણીતિ દશેમાનિ દાહપ્રશમનાનિ ભવન્તિ (૪૧), તગરાગુરુધાન્યકશૃઙ્ગવેરભૂતીકવચાકણ્ટકાર્યગ્નિમન્થશ્યોનાકપિપ્પલ્ય ઇતિ દશેમાનિ શીતપ્રશમનાનિ ભવન્તિ (૪૨), તિન્દુકપ્રિયાલબદરખદિરકદરસપ્તપર્ણાશ્વકર્ણાર્જુનાસનારિમેદા ઇતિ દશેમાન્યુદર્દપ્રશમનાનિ ભવન્તિ (૪૩), વિદારીગન્ધાપૃશ્નિપર્ણીબૃહતીકણ્ટકારિકૈરણ્ડકાકોલીચન્દનોશીરૈલામધુકાનીતિ દશેમાન્યઙ્ગમર્દપ્રશમનાનિ ભવન્તિ (૪૪), પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરમરિચાજમોદાજગન્ધાજાજીગણ્ડીરાણીતિ દશેમાનિ શૂલપ્રશમનાનિ ભવન્તિ (૪૫), ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ||૧૭||
View original
लाजाचन्दनकाश्मर्यफलमधूकशर्करानीलोत्पलोशीरसारिवागुडूचीह्रीबेराणीति दशेमानि दाहप्रशमनानि भवन्ति (४१), तगरागुरुधान्यकशृङ्गवेरभूतीकवचाकण्टकार्यग्निमन्थश्योनाकपिप्पल्य इति दशेमानि शीतप्रशमनानि भवन्ति (४२), तिन्दुकप्रियालबदरखदिरकदरसप्तपर्णाश्वकर्णार्जुनासनारिमेदा इति दशेमान्युदर्दप्रशमनानि भवन्ति (४३), विदारीगन्धापृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकैरण्डकाकोलीचन्दनोशीरैलामधुकानीति दशेमान्यङ्गमर्दप्रशमनानि भवन्ति (४४), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदाजगन्धाजाजीगण्डीराणीति दशेमानि शूलप्रशमनानि भवन्ति (४५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१७||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
મધુમધુકરુધિરમોચરસમૃત્કપાલલોધ્રગૈરિકપ્રિયઙ્ગુશર્કરાલાજા ઇતિ દશેમાનિ શોણિતસ્થાપનાનિ ભવન્તિ (૪૬), શાલકટ્ફલકદમ્બપદ્મકતુમ્બમોચરસશિરીષવઞ્જુલૈલવાલુકાશોકા ઇતિ દશેમાનિ વેદનાસ્થાપનાનિ ભવન્તિ (૪૭), હિઙ્ગુકૈટર્યારિમેદાવચાચોરકવયસ્થાગોલોમીજટિલાપલઙ્કષાશોકરોહિણ્ય ઇતિ દશેમાનિ સઞ્જ્ઞાસ્થાપનાનિ ભવન્તિ (૪૮), ઐન્દ્રીબ્રાહ્મીશતવીર્યાસહસ્રવીર્યાઽમોઘાઽવ્યથાશિવાઽરિષ્ટાવાટ્યપુષ્પીવિષ્વક્સેનકાન્તા ઇતિ દશેમાનિ પ્રજાસ્થાપનાનિ ભવન્તિ (૪૯), અમૃતાઽભયાધાત્રીમુક્તાશ્વેતાજીવન્ત્યતિરસામણ્ડૂકપર્ણીસ્થિરાપુનર્નવા ઇતિ દશેમાનિ વયઃસ્થાપનાનિ ભવન્તિ (૫૦), ઇતિ પઞ્ચકઃ કષાયવર્ગઃ||૧૮||
View original
मधुमधुकरुधिरमोचरसमृत्कपाललोध्रगैरिकप्रियङ्गुशर्करालाजा इति दशेमानि शोणितस्थापनानि भवन्ति (४६), शालकट्फलकदम्बपद्मकतुम्बमोचरसशिरीषवञ्जुलैलवालुकाशोका इति दशेमानि वेदनास्थापनानि भवन्ति (४७), हिङ्गुकैटर्यारिमेदावचाचोरकवयस्थागोलोमीजटिलापलङ्कषाशोकरोहिण्य इति दशेमानि सञ्ज्ञास्थापनानि भवन्ति (४८), ऐन्द्रीब्राह्मीशतवीर्यासहस्रवीर्याऽमोघाऽव्यथाशिवाऽरिष्टावाट्यपुष्पीविष्वक्सेनकान्ता इति दशेमानि प्रजास्थापनानि भवन्ति (४९), अमृताऽभयाधात्रीमुक्ताश्वेताजीवन्त्यतिरसामण्डूकपर्णीस्थिरापुनर्नवा इति दशेमानि वयःस्थापनानि भवन्ति (५०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१८||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
ઇતિ પઞ્ચકષાયશતાન્યભિસમસ્ય પઞ્ચાશન્મહાકષાયા મહતાં ચ કષાયાણાં લક્ષણોદાહરણાર્થં વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૧૯||
View original
इति पञ्चकषायशतान्यभिसमस्य पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति||१९||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
નહિ વિસ્તરસ્ય પ્રમાણમસ્તિ, ન ચાપ્યતિસઙ્ક્ષેપોઽલ્પબુદ્ધીનાં સામર્થ્યાયોપકલ્પતે, તસ્માદનતિસઙ્ક્ષેપેણાનતિવિસ્તરેણ ચોપદિષ્ટાઃ|
એતાવન્તો હ્યલમલ્પબુદ્ધીનાં વ્યવહારાય, બુદ્ધિમતાં ચ સ્વાલક્ષણ્યાનુમાનયુક્તિકુશલાનામનુક્તાર્થજ્ઞાનાયેતિ||૨૦||
View original
नहि विस्तरस्य प्रमाणमस्ति, न चाप्यतिसङ्क्षेपोऽल्पबुद्धीनां सामर्थ्यायोपकल्पते, तस्मादनतिसङ्क्षेपेणानतिविस्तरेण चोपदिष्टाः|
एतावन्तो ह्यलमल्पबुद्धीनां व्यवहाराय, बुद्धिमतां च स्वालक्षण्यानुमानयुक्तिकुशलानामनुक्तार्थज्ञानायेति||२०||
Adhikarana 19 (21-22) · Śloka 22
એવંવાદિનં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- નૈતાનિ ભગવન્! પઞ્ચ કષાયશતાનિ પૂર્યન્તે, તાનિ તાનિ હ્યેવાઙ્ગાન્યુપપ્લવન્તે તેષુ તેષુ મહાકષાયેષ્વિતિ||૨૧||
તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- નૈતદેવં બુદ્ધિમતા દ્રષ્ટવ્યમગ્નિવેશ|
એકોઽપિ હ્યનેકાં સઞ્જ્ઞાં લભતે કાર્યાન્તરાણિ કુર્વન્, તદ્યથા- પુરુષો બહૂનાં કર્મણાં કરણે સમર્થો ભવતિ, સ યદ્યત્ કર્મ કરોતિ તસ્ય તસ્ય કર્મણઃ કર્તૃ-કરણ-કાર્યસમ્પ્રયુક્તં તત્તદ્ગૌણં નામવિશેષં પ્રાપ્નોતિ, તદ્વદૌષધદ્રવ્યમપિ દ્રષ્ટવ્યમ્|
યદિ ચૈકમેવ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમાસાદયામસ્તથાગુણયુક્તં યત્ સર્વકર્મણાં કરણે સમર્થં સ્યાત્, કસ્તતોઽન્યદિચ્છેદુપધારયિતુમુપદેષ્ટું વા શિષ્યેભ્ય ઇતિ||૨૨||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतानि भगवन्! पञ्च कषायशतानि पूर्यन्ते, तानि तानि ह्येवाङ्गान्युपप्लवन्ते तेषु तेषु महाकषायेष्विति||२१||
तमुवाच भगवानात्रेयः- नैतदेवं बुद्धिमता द्रष्टव्यमग्निवेश|
एकोऽपि ह्यनेकां सञ्ज्ञां लभते कार्यान्तराणि कुर्वन्, तद्यथा- पुरुषो बहूनां कर्मणां करणे समर्थो भवति, स यद्यत् कर्म करोति तस्य तस्य कर्मणः कर्तृ-करण-कार्यसम्प्रयुक्तं तत्तद्गौणं नामविशेषं प्राप्नोति, तद्वदौषधद्रव्यमपि द्रष्टव्यम्|
यदि चैकमेव किञ्चिद्द्रव्यमासादयामस्तथागुणयुक्तं यत् सर्वकर्मणां करणे समर्थं स्यात्, कस्ततोऽन्यदिच्छेदुपधारयितुमुपदेष्टुं वा शिष्येभ्य इति||२२||
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
તત્ર શ્લોકાઃ- યતો યાવન્તિ યૈર્દ્રવ્યૈર્વિરેચનશતાનિ ષટ્|
ઉક્તાનિ સઙ્ગ્રહેણેહ તથૈવૈષાં ષડાશ્રયાઃ||૨૩||
રસા લવણવર્જ્યાશ્ચ કષાય ઇતિ સઞ્જ્ઞિતાઃ|
તસ્માત્ પઞ્ચવિધા યોનિઃ કષાયાણામુદાહૃતા||૨૪||
તથા કલ્પનમપ્યેષામુક્તં પઞ્ચવિધં પુનઃ|
મહતાં ચ કષાયાણાં પઞ્ચાશત્ પરિકીર્તિતા||૨૫||
પઞ્ચ ચાપિ કષાયાણાં શતાન્યુક્તાનિ ભાગશઃ|
લક્ષણાર્થં, પ્રમાણં હિ વિસ્તરસ્ય ન વિદ્યતે||૨૬||
ન ચાલમતિસઙ્ક્ષેપઃ સામર્થ્યાયોપકલ્પતે|
અલ્પબુદ્ધેરયં તસ્માન્નાતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરઃ||૨૭||
મન્દાનાં વ્યવહારાય, બુધાનાં બુદ્ધિવૃદ્ધયે|
પઞ્ચાશત્કો હ્યયં વર્ગઃ કષાયાણામુદાહૃતઃ||૨૮||
તેષાં કર્મસુ બાહ્યેષુ યોગમાભ્યન્તરેષુ ચ|
સંયોગં ચ પ્રયોગં ચ યો વેદ સ ભિષગ્વરઃ||૨૯||
View original
तत्र श्लोकाः- यतो यावन्ति यैर्द्रव्यैर्विरेचनशतानि षट्|
उक्तानि सङ्ग्रहेणेह तथैवैषां षडाश्रयाः||२३||
रसा लवणवर्ज्याश्च कषाय इति सञ्ज्ञिताः|
तस्मात् पञ्चविधा योनिः कषायाणामुदाहृता||२४||
तथा कल्पनमप्येषामुक्तं पञ्चविधं पुनः|
महतां च कषायाणां पञ्चाशत् परिकीर्तिता||२५||
पञ्च चापि कषायाणां शतान्युक्तानि भागशः|
लक्षणार्थं, प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते||२६||
न चालमतिसङ्क्षेपः सामर्थ्यायोपकल्पते|
अल्पबुद्धेरयं तस्मान्नातिसङ्क्षेपविस्तरः||२७||
मन्दानां व्यवहाराय, बुधानां बुद्धिवृद्धये|
पञ्चाशत्को ह्ययं वर्गः कषायाणामुदाहृतः||२८||
तेषां कर्मसु बाह्येषु योगमाभ्यन्तरेषु च|
संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषग्वरः||२९||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||
ઇતિ ભેષજચતુષ્કઃ||૧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने षड्विरेचनशताश्रितीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
इति भेषजचतुष्कः||१||