Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤਃ ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਸ਼੍ਰਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
ਇਹ ਖਲੁ ਸਡ੍ ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸਡ੍ ਵਿਰੇਚਨਾਸ਼੍ਰਯਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਯੋਨਯਃ, ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਂ, ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਿ, ਇਤਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੩||
View original
अथातः षड्विरेचनशताश्रितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
इह खलु षड् विरेचनशतानि भवन्ति, षड् विरेचनाश्रयाः, पञ्च कषाययोनयः, पञ्चविधं कषायकल्पनं, पञ्चाशन्महाकषायाः, पञ्च कषायशतानि, इति सङ्ग्रहः||३||
ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲੀਯੇਨ੍ਤਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਆਰਗ੍ਵਧੀਯੇ ਚ ਬਹਿਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਮੁਕ੍ਤਂ; ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਦ੍ਵਯਾਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਭੇਸਜਚਤੁਸ੍ਕਾਵਸ਼੍ਯਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਵਸ਼ਿਸ੍ਟਮੁਭਯਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਭੇਸਜਮਭਿਧਾਤੁਂ ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਸ਼੍ਰਿਤੀਯੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਆਸ਼੍ਰੀਯਤ ਇਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਮਾਸ਼੍ਰਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਟ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਨਿ ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਚਾਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਸ਼੍ਰਿਤੀਯਃ, ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ- ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨਿ, ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਾਸ਼੍ਰਯਾਃ, ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਯਮਧਿਕਤ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਪ੍ਰਣੀਤੇਤਿ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਾਧ੍ਯਾਯਾਦਾਵਿਹ ਖਲ੍ਵਿਤਿ ਪਦਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਤਦਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਧ੍ਯਾਯਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਣਯਨੇ ਨਿਵੇਸ਼ਿਤਮ੍| ਇਹੇਤਿ ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਨਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰੇ| ਏਤੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਵਿਰੇਚਨਸਟ੍ਸ਼ਤਾਨਾਂ ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯਾਣਾਂ ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਾਂ ਵਿਸ੍ਤਰਕਲ੍ਪਨਾਯਾਮਧਿਕਤ੍ਵਮਪਿ ਭਵਤੀਤਿ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਕਲ੍ਪੇ- “ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਮੇਤਾਵਦ੍ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮਿਹ ਸਟ੍ਸ਼ਤਮ੍| ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯੈਵਂ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕੋਟਿਰ੍ਵਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍” (ਕ.ਅ.੧੨) ਇਤਿ| ਤਥਾਤ੍ਰੈਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਨ ਹਿ ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਮਸ੍ਤਿ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਲੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੇ| ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਵਮਨਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਯਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਕਲ੍ਪੇ- “ਉਭਯਂ ਵਾ ਦੋਸਮਲਵਿਰੇਚਨਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲਭਤੇ” (ਕ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ ਦੋਸਮਲਵਿਰੇਚਨਾਚ੍ਚੇਦ੍ਵਿਰੇਚਨਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਤੇਨ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਯੋਰਪਿ ਵਿਰੇਚਨਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ; ਯਤਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਸਿਦ੍ਧੇਯਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਨ ਪਾਚਕਵਦ੍ਯੋਗਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ; ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਸ਼੍ਚ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਯੋਰੇਵ ਯੋਗਰੂਢਾਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਵਿਦਧਾਤਿ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ, ਤਤ੍ ਕੁਤੋਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਃ| ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਚਾਰ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਤਿ| ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਸਾਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਧੁਰਾਦੀਨਾਂ ਲਵਣਵਰ੍ਜਾਨਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਕਸਾਯਤ੍ਵੇਨ ਪਰਿਭਾਸਿਤਾਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਸਾਯਯੋਨਯਃ ਕਸਾਯਜਾਤਯਃ| ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਕਲ੍ਪਨਮੁਪਯੋਗਾਰ੍ਥਂ ਸਂਸ੍ਕਰਣਂ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਮ੍| ਮਹਾਕਸਾਯਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸ੍ਯੈਕਕਾਰ੍ਯਕਰਣਾਰ੍ਥੋਪਾਤ੍ਤਸ੍ਯੌਸਧਗਣਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਜੀਵਨੀਯਾਨਿ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ||੧-੩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਸਡ੍ ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨਿ, ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦਿਹ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੋਦਾਹਤ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਕਲ੍ਪੋਪਨਿਸਦਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ; (ਤਤ੍ਰ ) ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਗਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਣੀਤਂ ਫਲੇਸੁ, ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਜ੍ਜੀਮੂਤਕੇਸੁ ਯੋਗਾਃ, ਪਞ੍ਚਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਿਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਸੁ, ਧਾਮਾਰ੍ਗਵਃ ਸਸ੍ਟਿਧਾ ਭਵਤਿ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਃ, ਕੁਟਜਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਟਾਦਸ਼ਧਾ ਯੋਗਮੇਤਿ, ਕਤਵੇਧਨਂ ਸਸ੍ਟਿਧਾ ਭਵਤਿ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਂ, ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਦ੍ਯੋਗਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਣੀਤਂ ਦਸ਼ਾਪਰੇ ਚਾਤ੍ਰ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੋਗਾਃ, ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾ ਯੋਗਮੇਤਿ, ਲੋਧ੍ਰਂ ਵਿਧੌ ਸੋਡਸ਼ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਂ, ਮਹਾਵਕ੍ਸੋ ਭਵਤਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਯੋਗਯੁਕ੍ਤਃ, ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸਪ੍ਤਲਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨ੍ਯੋਰ੍ਯੋਗਾਃ, ਅਸ੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯੋਃ, ਇਤਿ ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨਿ||੪||
View original
षड् विरेचनशतानि, इति यदुक्तं तदिह सङ्ग्रहेणोदाहृत्य विस्तरेण कल्पोपनिषदि व्याख्यास्यामः; (तत्र ) त्रयस्त्रिंशद्योगशतं प्रणीतं फलेषु, एकोनचत्वारिंशज्जीमूतकेषु योगाः, पञ्चचत्वारिंशदिक्ष्वाकुषु, धामार्गवः षष्टिधा भवति योगयुक्तः, कुटजस्त्वष्टादशधा योगमेति, कृतवेधनं षष्टिधा भवति योगयुक्तं, श्यामात्रिवृद्योगशतं प्रणीतं दशापरे चात्र भवन्ति योगाः, चतुरङ्गुलो द्वादशधा योगमेति, लोध्रं विधौ षोडशयोगयुक्तं, महावृक्षो भवति विंशतियोगयुक्तः, एकोनचत्वारिंशत् सप्तलाशङ्खिन्योर्योगाः, अष्टचत्वारिंशद्दन्तीद्रवन्त्योः, इति षड्विरेचनशतानि||४||
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰੇਣ| ਕਲ੍ਪ ਏਵੋਪਨਿਸਤ੍ ਕਲ੍ਪੋਪਨਿਸਤ੍; ਉਪਨਿਸਦਿਤ੍ਯਤ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਰਹਸ੍ਯਵਿਦ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ਵੇਦੇ; ਤਦ੍ਵਦਿਹਾਪਿ ਕਲ੍ਪਸ੍ਯਾਤ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਰਹਸ੍ਯਵਮਨਵਿਰੇਚਨਪ੍ਰਯੋਗੋਪਦੇਸ਼ਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਲ੍ਪ ਏਵੋਪਨਿਸਦਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਨ ਚ ਵਾਚ੍ਯਂ ਕਲ੍ਪ ਏਵ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨ੍ਯਭਿਧਾਸ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਨ ਤਦੇਵਾਸ੍ਤੁ, ਅਲਮਨੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਭਿਧਾਨੇਨ ਸਮ੍ਯਗਵਬੋਧਾਨੁਪਾਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਤਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਧਰ੍ਮੋਯਂ- ਯਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸੂਤ੍ਰਣਂ ਭਵਤਿ, ਤਦਨੁ ਤਦ੍ਵਿਵਰਣਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ; ਉਚ੍ਯਤੇ ਚ ਨ੍ਯਾਯਵਿਦ੍ਭਿਃ- “ਤੇ ਵੈ ਵਿਸਯਾਸ਼੍ਚ ਸੁਸਙ੍ਗਹੀਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇਸਾਂ ਸਮਾਸੋ ਵ੍ਯਾਸਸ਼੍ਚ” ਇਤਿ| ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਾਧਿਕਂ ਯੋਗਸ਼ਤਂ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਗਸ਼ਤਮ੍| ਕਤਵੇਧਨਯੋਗਾਨ੍ਤਾ ਯੋਗਾ ਵਮਨਸ੍ਯ, ਸ਼ੇਸਾ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ| ਅਤ੍ਰੇਤਿ ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਤੋਰੇਵ| ਸ਼੍ਯਾਮੇਤਿ ਸ਼੍ਯਾਮਮੂਲਾ ਤ੍ਰਿਵਤ੍, ਤ੍ਰਿਵਦਿਤਿ ਅਰੁਣਮੂਲਾ ਤ੍ਰਿਵਤ੍||੪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਸਡ੍ ਵਿਰੇਚਨਾਸ਼੍ਰਯਾ ਇਤਿ ਕ੍ਸੀਰਮੂਲਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਪੁਸ੍ਪਫਲਾਨੀਤਿ||੫||
View original
षड् विरेचनाश्रया इति क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानीति||५||
ਸਡਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਡੇਵ ਵਿਰੇਚਨਾਸ਼੍ਰਯਾ ਵਿਰੇਚਨਾਧਿਕਰਣਾਨਿ| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਕ੍ਸੀਰਮਾਦੌ ਕਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਰੇਚਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਸ੍ਨੁਕ੍ਪਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਰੇਚਨਾਨਾਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤਿ| ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਨੇਨ ਲੋਧ੍ਰਤ੍ਵਗ੍ਗਹ੍ਯਤੇ| ਪਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਇਕ੍ਸ੍ਵਾਕ੍ਵਾਦਿਪਤ੍ਰਮ੍| ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਕਲ੍ਪੇ- “ਅਪੁਸ੍ਪਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਾਲਾਨਾਂ ਮੁਸ੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਸਮ੍ਮਿਤਾਮ੍| ਕ੍ਸੀਰਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਸ਼ਤਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤੇ ਕਫਜ੍ਵਰੇ” (ਕ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚੈਰਣ੍ਡਤੈਲਤਾਮ੍ਰਪਾਰਦਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਾਦ੍ਯਧਿਕਾਨਾਮਪਿ ਵਿਰੇਚਨਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਤੇਸਾਮਿਹ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਰੇਚਨਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨਾਨਭਿਧਾਨਾਦਧ੍ਯਾਯਾਦਿਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤੇਨੇਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਯੋਗਾਦਿਹ ਸਡਾਸ਼੍ਰਯਾ ਇਤ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਮੇਵ||੫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਯੋਨਯ ਇਤਿ ਮਧੁਰਕਸਾਯੋਮ੍ਲਕਸਾਯਃ ਕਟੁਕਸਾਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ ਕਸਾਯਕਸਾਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੬||
View original
पञ्च कषाययोनय इति मधुरकषायोऽम्लकषायः कटुकषायस्तिक्तकषायः कषायकषायश्चेति तन्त्रे सञ्ज्ञा||६||
ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਿ ਮਹਾਕਸਾਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਯਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਵ੍ਯਾਨਿ, ਅਤਸ੍ਤਦੁਲ੍ਲਙ੍ਘ੍ਯ ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਯੋਨਯੋਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ| ਮਧੁਰਸ਼੍ਚਾਸੌ ਕਸਾਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਮਧੁਰਕਸਾਯਃ, ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਞ੍ਜ੍ਞੇਤ੍ਯਨੇਨ ਲਵਣਰਸਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਮਧੁਰਾਦਯੋ ਰਸਾਃ ਕਸਾਯਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾ ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਯਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਮਯ ਇਤਿ ਸੂਚਯਤਿ, ਨਾਤ੍ਰ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਵਹਾਰ ਇਤਿ| ਅਥ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਕਸਾਯਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਣਯਨੇ ਲਵਣਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾਦੇਰਿਵ ਗੁਣਾਦਿਭਿਰੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਤਥਾ ਪ੍ਰਯੋਗੇਸੁ ਚਿਤ੍ਰਕਗੁਡਿਕਾਦੌ “ਦ੍ਵੌ ਕ੍ਸਾਰੌ ਲਵਣਾਨਿ ਚ” (ਚਿ.ਅ.੧੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯੇ (ਵਿ.ਅ.੮) ਚ ਸ੍ਕਨ੍ਧੇਨੋਪਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਰਸਾਧਿਕਾਰੇਸੁ ਚ ਤੇਸੁ ਤੇਸੁ ਮਧੁਰਾਦਿਵਦੁਪਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਕਸਾਯਸਞ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਭੇਸਜਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਮਾਣੇਸੁ ਰਸੇਸ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਨਿਵੇਸ਼ਿਤਾ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਲਵਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਮਧੁਰਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਕੇਵਲਾਨਾਮਪਿ ਪ੍ਰਯੋਗੋਸ੍ਤਿ, ਲਵਣਂ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਸਂਯੁਕ੍ਤਮੇਵੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਮਧੁਰਾਦਿਸੁ ਸ੍ਵਰਸਕਲ੍ਕਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾ ਕਲ੍ਪਨਾ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਨ ਲਵਣੇ| ਯਤੋ ਨ ਤਾਵਲ੍ਲਵਣਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰਸੋਸ੍ਤਿ; ਕਲ੍ਕੋਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵੇਣ ਪੇਸਣਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਚ੍ਚ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਲਵਣੇ, ਲਵਣਂ ਹਿ ਪਾਨੀਯਯੋਗਾਤ੍ ਪਾਨੀਯਮੇਵ ਭਵਤਿ; ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਲ੍ਕਸ੍ਯੈਵ ਭੇਦਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਂ, ਚੂਰ੍ਣਤਾ ਚ ਲਵਣਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਲਵਣਸ੍ਯ ਚੂਰ੍ਣਰੂਪਤਾ ਨ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਾਦਚੂਰ੍ਣਰੂਪਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਸ਼ਕ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਂ ਚ ਕਲ੍ਪਨਾ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਸ੍ਯਾਮਃ, ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚੂਰ੍ਣਤ੍ਵਮਪਿ ਲਵਣਸ੍ਯ ਕਲ੍ਪਨਕਲ੍ਪਨਮਿਵ; ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਫਾਣ੍ਟਕਸਾਯਾਸ੍ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨਾਨੁਪਯੋਜ੍ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਤ੍ਸਂਸ੍ਕਾਰਵਸ਼ਾਦ੍ਦ੍ਰਵੇਸੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਤੋਕਾਵਯਵਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ; ਲਵਣੇ ਚੈਤਨ੍ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਲਵਣਂ ਹਿ ਦ੍ਰਵਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨੈਵ ਦ੍ਰਵਮਨੁਗਤਂ ਭਵਤਿ; ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲਵਣਂ ਪਥਕ੍ਪ੍ਰਯੋਗਾਭਾਵਾਤ੍ ਕਲ੍ਪਨਾਸਮ੍ਭਵਾਚ੍ਚਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਕਸਾਯਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਣਯਨੇ ਨਿਰਸ੍ਤਮਿਤਿ ਨ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨੇਯਮਾਚਾਰ੍ਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ||੬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਮਿਤਿ ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ੍ਵਰਸਃ, ਕਲ੍ਕਃ, ਸ਼ਤਃ, ਸ਼ੀਤਃ, ਫਾਣ੍ਟਃ, ਕਸਾਯ ਇਤਿ|
(ਯਨ੍ਤ੍ਰਨਿਸ੍ਪੀਡਿਤਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ਰਸਃ ਸ੍ਵਰਸ ਉਚ੍ਯਤੇ |
ਯਃ ਪਿਣ੍ਡੋ ਰਸਪਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਸ ਕਲ੍ਕਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||
ਵਹ੍ਨੌ ਤੁ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ਼ਤਮਾਹੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਃ |
ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਪੋਤ੍ਥਿਤਾਤ੍ਤੋਯੇ ਪ੍ਰਤਪ੍ਤੇ ਨਿਸ਼ਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਤ੍ ||
ਕਸਾਯੋ ਯੋਭਿਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਸ ਸ਼ੀਤਃ ਸਮੁਦਾਹਤਃ |
ਕ੍ਸਿਪ੍ਤ੍ਵੋਸ੍ਣਤੋਯੇ ਮਦਿਤਂ ਤਤ੍ ਫਾਣ੍ਟਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ||) ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਬਲਾਧਿਕ੍ਯਮ੍; ਅਤਃ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਾ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁਰਬਲਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ; ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੋਪਯੋਗੀਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੭||
View original
पञ्चविधं कषायकल्पनमिति तद्यथा- स्वरसः, कल्कः, शृतः, शीतः, फाण्टः, कषाय इति|
(यन्त्रनिष्पीडिताद्द्रव्याद्रसः स्वरस उच्यते |
यः पिण्डो रसपिष्टानां स कल्कः परिकीर्तितः ||
वह्नौ तु क्वथितं द्रव्यं शृतमाहुश्चिकित्सकाः |
द्रव्यादापोत्थितात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात् ||
कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः |
क्षिप्त्वोष्णतोये मृदितं तत् फाण्टं परिकीर्तितम् ||) तेषां यथापूर्वं बलाधिक्यम्; अतः कषायकल्पना व्याध्यातुरबलापेक्षिणी; न त्वेवं खलु सर्वाणि सर्वत्रोपयोगीनि भवन्ति||७||
ਕਲ੍ਪਨਮੁਪਯੋਗਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਨਂ ਸਂਸ੍ਕਰਣਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍ ਸ੍ਵਰਸਾਦਿਬਹੁਲਕ੍ਸਣਂ; ਯਥਾ- “ਸ੍ਵੋ ਰਸਃ ਸ੍ਵਰਸਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ, ਕਲ੍ਕੋ ਦਸਦਿ ਪੇਸਿਤਃ| ਕ੍ਵਥਿਤਸ੍ਤੁ ਸ਼ਤਃ, ਸ਼ੀਤਃ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀਮੁਸਿਤੋ ਮਤਃ|| ਕ੍ਸਿਪ੍ਤੋਸ੍ਣਤੋਯੇ ਮਦਿਤਃ ਫਾਣ੍ਟ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੌਨਕਵਚਨਂ ਤੁ “ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਪੋਥਿਤਾਤ੍ਤੋਯੇ ਪ੍ਰਤਪ੍ਤੇ ਨਿਸ਼ਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਤ੍| ਕਸਾਯੋ ਯੋਭਿਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਸ ਸ਼ੀਤਃ ਸਮੁਦਾਹਤਃ” ਇਤਿ| ਫਾਣ੍ਟਃ ਕਸਾਯ ਇਤਿ ਕਸਾਯਸ਼ਬ੍ਦੋਯਂ ਸ੍ਵਰਸਾਦਿਭਿਰਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਸ੍ਵਰਸਃ ਕਸਾਯਃ, ਕਲ੍ਕਃ ਕਸਾਯਃ, ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਵਰਸਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਬਲਾਧਿਕ੍ਯਮਿਤਿ ਫਾਣ੍ਟਾਚ੍ਛੀਤੋ ਗੁਰੁਃ, ਸ਼ੀਤਾਚ੍ਛਤੋ ਗੁਰੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤੋ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਗੁਰ੍ਵੀ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਾ, ਅਤ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁਰਬਲਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ; ਵ੍ਯਾਧੇਰਾਤੁਰਸ੍ਯ ਚ ਬਲਮਪੇਕ੍ਸਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰੋਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਨ ਤ੍ਵੇਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਤਿ ਪੁਰੁਸੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਰਭਾਗਮਯਤ੍ਵੇਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗੁਰੁਰ੍ਬਹੁਕਾਰ੍ਯਕਰਃ ਸ੍ਵਰਸੋ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਨਾਯਮਲ੍ਪਬਲੇ ਪੁਰੁਸੇ ਰੋਗੇ ਵਾ ਯੋਗਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ, ਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਭੇਸਜਾਤਿਯੋਗਦੋਸਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਤਥਾ ਨ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸ੍ਵਰਸਾਦੀਨਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸੇ ਯੋਗ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਤਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰਸਦ੍ਵਿਸਃ, ਕੇਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਰਸਪ੍ਰਿਯਾ ਇਤਰਕਲ੍ਪਨਾਦ੍ਵਿਸ ਏਵਮਾਦਿ| ਨ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਭੇਸਜਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਸ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਕ੍ਸਣਵਮਨਾਰੁਚ੍ਯਾਦਿਦੋਸਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ | ਤਥਾ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਾ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁਰਬਲਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀਤ੍ਯੇਤਦੁਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਯਮੇਨ ਕਲ੍ਪਨਾਨਿਯਮਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਰਸਾਯਨੇ; ਯਥਾ- “ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਰਸਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ, ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਸ੍ਯ ਚੂਰ੍ਣਮ੍| ਰਸੋ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸਮੂਲਪੁਸ੍ਪ੍ਯਾਃ, ਕਲ੍ਕਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ ਖਲੁ ਸ਼ਙ੍ਖਪੁਸ੍ਪ੍ਯਾਃ” (ਚਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਚੂਰ੍ਣਂ ਕਲ੍ਕ ਏਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯਂ, ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਹਿ ਕਲ੍ਕਃ ਸਦ੍ਰਵੋਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ; ਤੇਨ “ਨਿਸ਼ਿ ਸ੍ਥਿਤਾ ਵਾ ਸ੍ਵਰਸੀਕਤਾ ਵਾ ਕਲ੍ਕੀਕਤਾ ਚੂਰ੍ਣਮਥੋ ਸ਼ਤਾ ਵਾ” (ਚਿ.ਅ.੪) ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਪਥਕ੍ ਚੂਰ੍ਣਪਾਠੇਨਾਧਿਕਕਲ੍ਪਨਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਨੋਦ੍ਭਾਵਨੀਯਃ||੭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
‘ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯਾ’ ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਜੀਵਨੀਯੋ ਬਂਹਣੀਯੋ ਲੇਖਨੀਯੋ ਭੇਦਨੀਯਃ ਸਨ੍ਧਾਨੀਯੋ ਦੀਪਨੀਯ ਇਤਿ ਸਟ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਬਲ੍ਯੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯਃ ਕਣ੍ਠ੍ਯੋ ਹਦ੍ਯ ਇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਤਪ੍ਤਿਘ੍ਨੋਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਃ ਕੁਸ੍ਠਘ੍ਨਃ ਕਣ੍ਡੂਘ੍ਨਃ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨੋ ਵਿਸਘ੍ਨ ਇਤਿ ਸਟ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਸ੍ਤਨ੍ਯਜਨਨਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ਼ੋਧਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਨਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਸ੍ਨੇਹੋਪਗਃ ਸ੍ਵੇਦੋਪਗੋ ਵਮਨੋਪਗੋ ਵਿਰੇਚਨੋਪਗ ਆਸ੍ਥਾਪਨੋਪਗੋਨੁਵਾਸਨੋਪਗਃ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੋਪਗ ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਛਰ੍ਦਿਨਿਗ੍ਰਹਣਸ੍ਤਸ੍ਣਾਨਿਗ੍ਰਹਣੋ ਹਿਕ੍ਕਾਨਿਗ੍ਰਹਣ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਪੁਰੀਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਯਃ ਪੁਰੀਸਵਿਰਜਨੀਯੋ ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਯੋ ਮੂਤ੍ਰਵਿਰਜਨੀਯੋ ਮੂਤ੍ਰਵਿਰੇਚਨੀਯ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਕਾਸਹਰਃ ਸ਼੍ਵਾਸਹਰਃ ਸ਼ੋਥਹਰੋ ਜ੍ਵਰਹਰਃ ਸ਼੍ਰਮਹਰ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਉਦਰ੍ਦਪ੍ਰਸ਼ਮਨੋਙ੍ਗਮਰ੍ਦਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸ਼ੂਲਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਾਪਨੋ ਵੇਦਨਾਸ੍ਥਾਪਨਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਥਾਪਨਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਥਾਪਨੋ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯਾ ਮਹਤਾਂ ਚ ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਤੇਸਾਮੇਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਹਾਕਸਾਯੇ ਦਸ਼ ਦਸ਼ਾਵਯਵਿਕਾਨ੍ ਕਸਾਯਾਨਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ; ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੮||
View original
‘पञ्चाशन्महाकषाया’ इति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- जीवनीयो बृंहणीयो लेखनीयो भेदनीयः सन्धानीयो दीपनीय इति षट्कः कषायवर्गः; बल्यो वर्ण्यः कण्ठ्यो हृद्य इति चतुष्कः कषायवर्गः; तृप्तिघ्नोऽर्शोघ्नः कुष्ठघ्नः कण्डूघ्नः क्रिमिघ्नो विषघ्न इति षट्कः कषायवर्गः; स्तन्यजननः स्तन्यशोधनः शुक्रजननः शुक्रशोधन इति चतुष्कः कषायवर्गः; स्नेहोपगः स्वेदोपगो वमनोपगो विरेचनोपग आस्थापनोपगोऽनुवासनोपगः शिरोविरेचनोपग इति सप्तकः कषायवर्गः; छर्दिनिग्रहणस्तृष्णानिग्रहणो हिक्कानिग्रहण इति त्रिकः कषायवर्गः; पुरीषसङ्ग्रहणीयः पुरीषविरजनीयो मूत्रसङ्ग्रहणीयो मूत्रविरजनीयो मूत्रविरेचनीय इति पञ्चकः कषायवर्गः; कासहरः श्वासहरः शोथहरो ज्वरहरः श्रमहर इति पञ्चकः कषायवर्गः; दाहप्रशमनः शीतप्रशमन उदर्दप्रशमनोऽङ्गमर्दप्रशमनः शूलप्रशमन इति पञ्चकः कषायवर्गः; शोणितस्थापनो वेदनास्थापनः सञ्ज्ञास्थापनः प्रजास्थापनो वयःस्थापन इति पञ्चकः कषायवर्गः; इति पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति|
तेषामेकैकस्मिन् महाकषाये दश दशावयविकान् कषायाननुव्याख्यास्यामः; तान्येव पञ्च कषायशतानि भवन्ति||८||
ਮਹਾਕਸਾਯਾਨੁਦਾਹਰਤਿ- ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਵਨੇ ਹਿਤੋ ਜੀਵਨੀਯਃ; ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ| ਸਡ੍ਭਿਰ੍ਨਿਸ੍ਪਾਦਿਤਃ ਸਟ੍ਕਃ, ਏਵਂ ਚਤੁਸ੍ਕਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸਟ੍ਕਾਦਿਰ੍ਮਹਾਕਸਾਯਾਣਾਂ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਃ ਕਸ੍ਯਚਿਦਰ੍ਥਸ੍ਯਾਨੁਗਮੇਨ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ; ਯਥਾ- ਜੀਵਨੀਯਾਦੌ ਸਟ੍ਕੇ ਈਯਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਬਲ੍ਯਾਦੌ ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਤਪ੍ਤਿਘ੍ਨਾਦੌ ਘ੍ਨਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਸ੍ਤਨ੍ਯਜਨਨਾਦੌ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਸਯਤ੍ਵਮ੍, ਏਵਮਾਦ੍ਯੂਹ੍ਯਮ੍ | ਏਤਚ੍ਚ ਈਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਬਹੁਭੇਦਕਥਨਂ ਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯੇਣ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਪੁਸ੍ਕਲਾਭਿਧਾਨਤਾਕਰਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਵਸ਼੍ਯਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮਿਹੈਵ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਗੁਣਕਥਨੇ ਯਥਾ- “ਅਨਵਪਤਿਤਸ਼ਬ੍ਦਮਕਸ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪੁਸ੍ਕਲਾਭਿਧਾਨਮ੍” (ਵਿ.ਅ.੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਵਨੀਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹਾਯੁਸ੍ਯਤ੍ਵਮਭਿਪ੍ਰੇਤਮ੍| ਯਤ੍ਰ ਚ ਮਧੁਰਰਸਗੁਣੇ “ਆਯੁਸ੍ਯੋ ਜੀਵਨੀਯਃ” (ਸੂ.ਅ.੨੬) ਇਤਿ ਚ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ ਤਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਜਨਕਤ੍ਵੇਨ ਜੀਵਨੀਯਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਤਪ੍ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰੋ ਯੇਨ ਤਪ੍ਤਮਿਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਘ੍ਨਂ ਤਪ੍ਤਿਘ੍ਨਮ੍| ਸ੍ਨੇਹੋਪਗਾਨੀਤਿ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਰਾਦੇਃ ਸ੍ਨੇਹਨਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਸਹਾਯਤ੍ਵੇਨੋਪਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਨੇਹੋਪਗਾਨਿ, ਮਦ੍ਵੀਕਾਦਿਸ੍ਨੇਹੋਪਗਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਰਾਦੇਃ ਸ੍ਨੇਹਨੇ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਵਤੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਥਾ ਵਮਨੋਪਗਾਨੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮਦਨਫਲਾਦੀਨਾਂ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਮਧੁਮਧੁਕਾਦੀਨਿ ਸਹਾਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ; ਏਵਂ ਸ੍ਵੇਦੋਪਗਾਦੌ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੋਪਗੇ ਤੁ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਪ੍ਰਧਾਨਾਨ੍ਯੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ| ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਵਿਰਜਨਂ ਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨਿਰਾਸਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਪੁਰੀਸਵਿਰਜਨੀਯਃ| ਏਵਂ ਮੂਤ੍ਰਵਿਰਜਨੀਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਰੇਚਨਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਮੂਤ੍ਰਵਿਰੇਚਨੀਯਃ| ਉਦਰ੍ਦੋ ਵਰਟੀਦਸ੍ਟਾਕਾਰਃ ਸ਼ੋਥਃ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਉਦਰ੍ਦਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ; ਨ ਪੁਨਰਿਹ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੇ ਪਠਿਤੋ ਵਾਤਵਿਕਾਰੋ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਿਨ੍ਦੁਕਾਦੀਨਾਮੁਦਰ੍ਦਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਂ ਵਾਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨਨੁਕੂਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਟਿਮਪਹਤ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤੌ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸ੍ਥਾਪਯਤੀਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਾਪਨਮ੍| ਵੇਦਨਾਯਾਂ ਸਮ੍ਭੂਤਾਯਾਂ ਤਾਂ ਨਿਹਤ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪ੍ਰਕਤੌ ਸ੍ਥਾਪਯਤੀਤਿ ਵੇਦਨਾਸ੍ਥਾਪਨਮ੍| ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਸ੍ਥਾਪਯਤੀਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਥਾਪਨਮ੍| ਪ੍ਰਜੋਪਘਾਤਕਂ ਦੋਸਂ ਹਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਜਾਂ ਸ੍ਥਾਪਯਤੀਤਿ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਥਾਪਨਮ੍| ਵਯਸ੍ਤਰੁਣਂ ਸ੍ਥਾਪਯਤੀਤਿ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਮ੍| ਉਪਸਂਹਰਤਿ- ਇਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਤਾਂ ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਨੇਨੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਾਂ, ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਜੀਵਨੀਯਾਦਿ, ਤਸ੍ਯੋਦਾਹਰਣਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਕਥਨਂ, ਤਦਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਕਥਿਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਦਿ ਵਾ ਮਹਤਾਂ ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਯਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮਨੇਕੈਃ ਕਸਾਯੈਰ੍ਮਿਲਿਤ੍ਵੈਕਾਰ੍ਥਜੀਵਨੀਯਾਦਿਸਮ੍ਪਾਦਨਂ, ਤਸ੍ਯੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਤੇਨਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਮਹਾਕਸਾਯਾਣਿ ਵਾਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਦੀਨ੍ਯੇਕਕਾਰ੍ਯਸਮ੍ਪਾਦਕਾਨੇਕਦ੍ਰਵ੍ਯਮਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਮਹਤਾਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰ ਉਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਤੇਨਾਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੀਨਾਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਚੇਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ; ਏਤਚ੍ਚੋਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਸ੍ਫੁਟਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਉਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਮਹਤਾਂ ਚ ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ” ਇਤਿ, ਤਤ੍ ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਕਰ੍ਤੁਂ; ਕਿਂਵਾਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਇਤਿ ਪਦਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਮਹਾਕਸਾਯਕਥਨੇ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਇਤਿ ਪਦਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿ ਜੀਵਕਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਕਥਨੇ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤੇਨ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਅਵਯਵਾ ਏਵਾਵਯਵਿਕਾਃ, ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯਾਣਿ ਦਸ਼ਾਵਯਵਗੁਣਿਤਾਨ੍ਯੇਕੈਕਦ੍ਰਵ੍ਯਰੂਪਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕੌ ਮੇਦਾ ਮਹਾਮੇਦਾ ਕਾਕੋਲੀ ਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀ ਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੀਮਾਸਪਰ੍ਣ੍ਯੌ ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਮਧੁਕਮਿਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਜੀਵਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧), ਕ੍ਸੀਰਿਣੀ ਰਾਜਕ੍ਸਵਕਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਕਾਕੋਲੀਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀਵਾਟ੍ਯਾਯਨੀਭਦ੍ਰੌਦਨੀਭਾਰਦ੍ਵਾਜੀਪਯਸ੍ਯਰ੍ਸ੍ਯਗਨ੍ਧਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਬਂਹਣੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨), ਮੁਸ੍ਤਕੁਸ੍ਠਹਰਿਦ੍ਰਾਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾਵਚਾਤਿਵਿਸਾਕਟੁਰੋਹਿਣੀਚਿਤ੍ਰਕਚਿਰਬਿਲ੍ਵਹੈਮਵਤ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਲੇਖਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩), ਸੁਵਹਾਰ੍ਕੋਰੁਬੁਕਾਗ੍ਨਿਮੁਖੀਚਿਤ੍ਰਾਚਿਤ੍ਰਕਚਿਰਬਿਲ੍ਵਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਸ਼ਕੁਲਾਦਨੀਸ੍ਵਰ੍ਣਕ੍ਸੀਰਿਣ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਭੇਦਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪), ਮਧੁਕਮਧੁਪਰ੍ਣੀਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣ੍ਯਮ੍ਬਸ੍ਠਕੀਸਮਙ੍ਗਾਮੋਚਰਸਧਾਤਕੀਲੋਧ੍ਰਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਕਟ੍ਫਲਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸਨ੍ਧਾਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੫), ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਾਮ੍ਲਵੇਤਸਮਰਿਚਾਜਮੋਦਾਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥਿਹਿਙ੍ਗੁਨਿਰ੍ਯਾਸਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਦੀਪਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੬), ਇਤਿ ਸਟ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੯||
View original
तद्यथा- जीवकर्षभकौ मेदा महामेदा काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णीमाषपर्ण्यौ जीवन्ती मधुकमिति दशेमानि जीवनीयानि भवन्ति (१), क्षीरिणी राजक्षवकाश्वगन्धाकाकोलीक्षीरकाकोलीवाट्यायनीभद्रौदनीभारद्वाजीपयस्यर्ष्यगन्धा इति दशेमानि बृंहणीयानि भवन्ति (२), मुस्तकुष्ठहरिद्रादारुहरिद्रावचातिविषाकटुरोहिणीचित्रकचिरबिल्वहैमवत्य इति दशेमानि लेखनीयानि भवन्ति (३), सुवहार्कोरुबुकाग्निमुखीचित्राचित्रकचिरबिल्वशङ्खिनीशकुलादनीस्वर्णक्षीरिण्य इति दशेमानि भेदनीयानि भवन्ति (४), मधुकमधुपर्णीपृश्निपर्ण्यम्बष्ठकीसमङ्गामोचरसधातकीलोध्रप्रियङ्गुकट्फलानीति दशेमानि सन्धानीयानि भवन्ति (५), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेराम्लवेतसमरिचाजमोदाभल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासा इति दशेमानि दीपनीयानि भवन्ति (६), इति षट्कः कषायवर्गः||९||
ਜੀਵਨੀਯਮਾਦਾਵੁਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਜੀਵਨਹਿਤਸ੍ਯੈਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮਭਿਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਮੁਦ੍ਗਮਾਸਪਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸੁਗਮਮ੍| ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਾ ਸੁਵਰ੍ਣਵਰ੍ਣਾਭਾ, ਮਧੁਕਂ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਮ੍ (੧)| ਕ੍ਸੀਰਿਣੀ ਕ੍ਸੀਰਲਤਾ, ਰਾਜਕ੍ਸਵਕੋ ਦੁਗ੍ਧਿਕਾ, ਵਾਟ੍ਯਾਯਨੀ ਸ਼੍ਵੇਤਬਲਾ, ਭਦ੍ਰੌਦਨੀ ਪੀਤਬਲਾ, ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੀ ਵਨਕਾਰ੍ਪਾਸੀ, ਪਯਸ੍ਯਾ ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਃ, ਸ੍ਯਗਨ੍ਧਾ ਸ੍ਯਜਾਙ੍ਗਲਕਃ (੨)| ਕਟੁਕਾ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀ, ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਃ ਕਰਞ੍ਜਃ, ਹੈਮਵਤੀ ਸ਼੍ਵੇਤਵਚਾ (੩)| ਸੁਵਹਾ ਤ੍ਰਿਵਤ੍, ਅਗ੍ਨਿਮੁਖੀ ‘ਲਾਙ੍ਗਲਿਯਾ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਦਨ੍ਤੀ, ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਸ਼੍ਵੇਤਬੁਹ੍ਨਾ, ਸ਼ਕੁਲਾਦਨੀ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀ, ਸ੍ਵਰ੍ਣਕ੍ਸੀਰਿਣੀ ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪ੍ਰਭਾ (੪)| ਅਮ੍ਬਸ੍ਠਕੀ ਅਕਰ੍ਣਵਿਦ੍ਧਾ, ਸਮਙ੍ਗਾ ਵਰਾਹਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ, ਕਟ੍ਫਲਂ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ, ਸਨ੍ਧਾਨੀਯਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ; ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਸ੍ਤੁ ਭਿਨ੍ਨਮਲਮਾਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਃ (੫)| ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਃ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ, ਹਿਙ੍ਗੁਨਿਰ੍ਯਾਸੋ ਹਿਙ੍ਗੁ||੯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਐਨ੍ਦ੍ਰ੍ਯਸਭ੍ਯਤਿਰਸਰ੍ਸ੍ਯਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਪਯਸ੍ਯਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਸ੍ਥਿਰਾਰੋਹਿਣੀਬਲਾਤਿਬਲਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਬਲ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੭), ਚਨ੍ਦਨਤੁਙ੍ਗਪਦ੍ਮਕੋਸ਼ੀਰਮਧੁਕਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਸਾਰਿਵਾਪਯਸ੍ਯਾਸਿਤਾਲਤਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਵਰ੍ਣ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੮), ਸਾਰਿਵੇਕ੍ਸੁਮੂਲਮਧੁਕਪਿਪ੍ਪਲੀਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਵਿਦਾਰੀਕੈਟਰ੍ਯਹਂਸਪਾਦੀਬਹਤੀਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਕਣ੍ਠ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੯), ਆਮ੍ਰਾਮ੍ਰਾਤਕਲਿਕੁਚਕਰਮਰ੍ਦਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਾਮ੍ਲਵੇਤਸਕੁਵਲਬਦਰਦਾਡਿਮਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਹਦ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੦), ਇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੦||
View original
ऐन्द्र्यृषभ्यतिरसर्ष्यप्रोक्तापयस्याश्वगन्धास्थिरारोहिणीबलातिबला इति दशेमानि बल्यानि भवन्ति (७), चन्दनतुङ्गपद्मकोशीरमधुकमञ्जिष्ठासारिवापयस्यासितालता इति दशेमानि वर्ण्यानि भवन्ति (८), सारिवेक्षुमूलमधुकपिप्पलीद्राक्षाविदारीकैटर्यहंसपादीबृहतीकण्टकारिका इति दशेमानि कण्ठ्यानि भवन्ति (९), आम्राम्रातकलिकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गानीति दशेमानि हृद्यानि भवन्ति (१०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१०||
ਐਨ੍ਦ੍ਰੀ ਗੋਰਕ੍ਸਕਰ੍ਕਟੀ, ਸਭੀ ਸ਼ੂਕਸ਼ਿਮ੍ਬਾ, ਅਤਿਰਸਾ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾ, ਸ੍ਯਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਾਸਪਰ੍ਣੀ, ਅਤਿਬਲਾ ਪੀਤਬਲਾ, ਪਯਸ੍ਯੇਹ ਕ੍ਸੀਰਵਿਦਾਰੀ ਕਾਕੋਲੀ ਵਾ (੭)| ਤੁਙ੍ਗਃ ਪੁਨ੍ਨਾਗਃ, ਸਿਤਾ ਸ਼੍ਵੇਤਦੂਰ੍ਵਾ, ਲਤਾ ਸ਼੍ਯਾਮਦੂਰ੍ਵਾ (੮)| ਸਾਰਿਵਾ ਅਨਨ੍ਤਮੂਲਮ੍, ਇਕ੍ਸੁਮੂਲਮਤ੍ਰੇਕ੍ਸੋਰ੍ਮੂਲਂ ਮੋਰਟੋ ਵਾ, ਵਿਦਾਰੀ ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਃ, ਕੈਟਰ੍ਯਂ ਕਟ੍ਫਲਂ, ਹਂਸਪਾਦੀ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ (੯)| ਆਮ੍ਰਾਤਕ ਆਮ੍ਰਾਡਕਃ, ਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਂ ਬਹਦਮ੍ਲਮ੍ (੧੦)||੧੦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਨਾਗਰਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਵਿਡਙ੍ਗਮੂਰ੍ਵਾਗੁਡੂਚੀਵਚਾਮੁਸ੍ਤਪਿਪ੍ਪਲੀਪਟੋਲਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਤਪ੍ਤਿਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੧), ਕੁਟਜਬਿਲ੍ਵਚਿਤ੍ਰਕਨਾਗਰਾਤਿਵਿਸਾਭਯਾਧਨ੍ਵਯਾਸਕਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾਵਚਾਚਵ੍ਯਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੨), ਖਦਿਰਾਭਯਾਮਲਕਹਰਿਦ੍ਰਾਰੁਸ੍ਕਰਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਾਰਗ੍ਵਧਕਰਵੀਰਵਿਡਙ੍ਗਜਾਤੀਪ੍ਰਵਾਲਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਕੁਸ੍ਠਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੩), ਚਨ੍ਦਨਨਲਦਕਤਮਾਲਨਕ੍ਤਮਾਲਨਿਮ੍ਬਕੁਟਜਸਰ੍ਸਪਮਧੁਕਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾਮੁਸ੍ਤਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਕਣ੍ਡੂਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੪), ਅਕ੍ਸੀਵਮਰਿਚਗਣ੍ਡੀਰਕੇਬੁਕਵਿਡਙ੍ਗਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਕਿਣਿਹੀਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਸਪਰ੍ਣਿਕਾਖੁਪਰ੍ਣਿਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੫), ਹਰਿਦ੍ਰਾਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਸੁਵਹਾਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਲਾਪਾਲਿਨ੍ਦੀਚਨ੍ਦਨਕਤਕਸ਼ਿਰੀਸਸਿਨ੍ਧੁਵਾਰਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਵਿਸਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੬), ਇਤਿ ਸਟ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੧||
View original
नागरचव्यचित्रकविडङ्गमूर्वागुडूचीवचामुस्तपिप्पलीपटोलानीति दशेमानि तृप्तिघ्नानि भवन्ति (११), कुटजबिल्वचित्रकनागरातिविषाभयाधन्वयासकदारुहरिद्रावचाचव्यानीति दशेमान्यर्शोघ्नानि भवन्ति (१२), खदिराभयामलकहरिद्रारुष्करसप्तपर्णारग्वधकरवीरविडङ्गजातीप्रवाला इति दशेमानि कुष्ठघ्नानि भवन्ति (१३), चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बकुटजसर्षपमधुकदारुहरिद्रामुस्तानीति दशेमानि कण्डूघ्नानि भवन्ति (१४), अक्षीवमरिचगण्डीरकेबुकविडङ्गनिर्गुण्डीकिणिहीश्वदंष्ट्रावृषपर्णिकाखुपर्णिका इति दशेमानि क्रिमिघ्नानि भवन्ति (१५), हरिद्रामञ्जिष्ठासुवहासूक्ष्मैलापालिन्दीचन्दनकतकशिरीषसिन्धुवारश्लेष्मातका इति दशेमानि विषघ्नानि भवन्ति (१६), इति षट्कः कषायवर्गः||११||
ਤਪ੍ਤਿਘ੍ਨੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ (੧੧)| ਧਨ੍ਵਯਾਸੋ ਦੁਰਾਲਭਾ (੧੨)| ਅਰੁਸ੍ਕਰੋ ਭਲ੍ਲਾਤਕਃ (੧੩)| ਨਲਦਂ ਮਾਂਸੀ, ਕਤਮਾਲਃ ਸੁਵਰ੍ਣਹਲਿਃ, ਨਕ੍ਤਮਾਲਃ ਕਰਞ੍ਜਃ (੧੪)| ਅਕ੍ਸੀਵੋਬ੍ਦਕਃ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨੋ ਵਾ, ਗਣ੍ਡੀਰਃ ਸ਼ਮਠਸ਼ਾਕਂ, ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀ ਸਿਨ੍ਧੁਵਾਰਃ, ਕਿਣਿਹੀ ਕਟਭੀ, ਆਖੁਪਰ੍ਣੀ ਮੂਸਿਕਪਰ੍ਣੀ, ਵਸਪਰ੍ਣੀ ਚ ਤਦ੍ਭੇਦਃ ‘ਫਞ੍ਜਿਪਤ੍ਰਿਕਾ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ (੧੫)| ਸੁਵਹਾ ਰਾਸ੍ਨਾ ਹਾਫਰਮਾਲੀ ਵਾ, ਪਾਲਿਨ੍ਦੀ ਸ਼੍ਯਾਮਲਤਾ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕੋ ਬਹੁਵਾਰਃ (੧੬)||੧੧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ਵੀਰਣਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕੇਕ੍ਸੁਵਾਲਿਕਾਦਰ੍ਭਕੁਸ਼ਕਾਸ਼ਗੁਨ੍ਦ੍ਰੇਤ੍ਕਟਕਤ੍ਤਣਮੂਲਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ੍ਤਨ੍ਯਜਨਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੭), ਪਾਠਾਮਹੌਸਧਸੁਰਦਾਰੁਮੁਸ੍ਤਮੂਰ੍ਵਾਗੁਡੂਚੀਵਤ੍ਸਕਫਲਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਕਟੁਰੋਹਿਣੀਸਾਰਿਵਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੮), ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕਕਾਕੋਲੀਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੀਮਾਸਪਰ੍ਣੀਮੇਦਾਵਦ੍ਧਰੁਹਾਜਟਿਲਾਕੁਲਿਙ੍ਗਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਨਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੯), ਕੁਸ੍ਠੈਲਵਾਲੁਕਕਟ੍ਫਲਸਮੁਦ੍ਰਫੇਨਕਦਮ੍ਬਨਿਰ੍ਯਾਸੇਕ੍ਸੁਕਾਣ੍ਡੇਕ੍ਸ੍ਵਿਕ੍ਸੁਰਕਵਸੁਕੋਸ਼ੀਰਾਣੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੦), ਇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੨||
View original
वीरणशालिषष्टिकेक्षुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटकत्तृणमूलानीति दशेमानि स्तन्यजननानि भवन्ति (१७), पाठामहौषधसुरदारुमुस्तमूर्वागुडूचीवत्सकफलकिराततिक्तककटुरोहिणीसारिवा इति दशेमानि स्तन्यशोधनानि भवन्ति (१८), जीवकर्षभककाकोलीक्षीरकाकोलीमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदावृद्धरुहाजटिलाकुलिङ्गा इति दशेमानि शुक्रजननानि भवन्ति (१९), कुष्ठैलवालुककट्फलसमुद्रफेनकदम्बनिर्यासेक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुरकवसुकोशीराणीति दशेमानि शुक्रशोधनानि भवन्ति (२०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१२||
ਇਕ੍ਸੁਵਾਲਿਕਾ ਖਾਗਾਲਿਕਾ, ਦਰ੍ਭ ਉਲੁਯਾਤਣਂ, ਗੁਨ੍ਦ੍ਰਾ ਗੁਲੁਞ੍ਚ (੧੭)| ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ਼ੋਧਨੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ (੧੮)| ਵਦ੍ਧਰੁਹਾ ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਵਕ੍ਸਰੁਹਾਪਾਠਪਕ੍ਸੇ ਬਨ੍ਦਾਕਃ, ਜਟਿਲਾ ਉਚ੍ਚਟਾ, ਕੁਲਿਙ੍ਗ ਉਚ੍ਚਟਾਭੇਦਃ (੧੯)| ਕਦਮ੍ਬੋ ਬਹੁਫਲਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਯਾਸਃ, ਇਕ੍ਸੁਰਕਃ ਕੋਕਿਲਾਕ੍ਸਃ, ਵਸੁਕੋ ਵਸੁਹਟ੍ਟਕਃ, ਅਤ੍ਰ ਜਤੂਕਰ੍ਣਃ ਪਠਤ੍ਯੇਲਵਾਲੁਕਂ ਕਟ੍ਫਲਸ੍ਥਾਨੇ (੨੦)||੧੨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਮਦ੍ਵੀਕਾਮਧੁਕਮਧੁਪਰ੍ਣੀਮੇਦਾਵਿਦਾਰੀਕਾਕੋਲੀਕ੍ਸੀਰਕਾਲੋਲੀਜੀਵਕਜੀਵਨ੍ਤੀਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੧), ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕੈਰਣ੍ਡਾਰ੍ਕਵਸ਼੍ਚੀਰਪੁਨਰ੍ਨਵਾਯਵਤਿਲਕੁਲਤ੍ਥਮਾਸਬਦਰਾਣੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ੍ਵੇਦੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੨), ਮਧੁਮਧੁਕਕੋਵਿਦਾਰਕਰ੍ਬੁਦਾਰਨੀਪਵਿਦੁਲਬਿਮ੍ਬੀਸ਼ਣਪੁਸ੍ਪੀਸਦਾਪੁਸ੍ਪਾਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁਸ੍ਪਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਵਮਨੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੩), ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਪਰੂਸਕਾਭਯਾਮਲਕਬਿਭੀਤਕਕੁਵਲਬਦਰਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਪੀਲੂਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਵਿਰੇਚਨੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੪), ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਬਿਲ੍ਵਪਿਪ੍ਪਲੀਕੁਸ੍ਠਸਰ੍ਸਪਵਚਾਵਤ੍ਸਕਫਲਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਮਧੁਕਮਦਨਫਲਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨ੍ਯਾਸ੍ਥਾਪਨੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੫), ਰਾਸ੍ਨਾਸੁਰਦਾਰੁਬਿਲ੍ਵਮਦਨਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਵਸ਼੍ਚੀਰਪੁਨਰ੍ਨਵਾਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਸ਼੍ਯੋਨਾਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨ੍ਯਨੁਵਾਸਨੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੬), ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਕ੍ਸਵਕਮਰਿਚਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਡਙ੍ਗਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸਰ੍ਸਪਾਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਸ਼੍ਵੇਤਾਮਹਾਸ਼੍ਵੇਤਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੭), ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੩||
View original
मृद्वीकामधुकमधुपर्णीमेदाविदारीकाकोलीक्षीरकालोलीजीवकजीवन्तीशालपर्ण्य इति दशेमानि स्नेहोपगानि भवन्ति (२१), शोभाञ्जनकैरण्डार्कवृश्चीरपुनर्नवायवतिलकुलत्थमाषबदराणीति दशेमानि स्वेदोपगानि भवन्ति (२२), मधुमधुककोविदारकर्बुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पा इति दशेमानि वमनोपगानि भवन्ति (२३), द्राक्षाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतककुवलबदरकर्कन्धुपीलूनीति दशेमानि विरेचनोपगानि भवन्ति (२४), त्रिवृद्बिल्वपिप्पलीकुष्ठसर्षपवचावत्सकफलशतपुष्पामधुकमदनफलानीति दशेमान्यास्थापनोपगानि भवन्ति (२५), रास्नासुरदारुबिल्वमदनशतपुष्पावृश्चीरपुनर्नवाश्वदंष्ट्राग्निमन्थश्योनाका इति दशेमान्यनुवासनोपगानि भवन्ति (२६), ज्योतिष्मतीक्षवकमरिचपिप्पलीविडङ्गशिग्रुसर्षपापामार्गतण्डुलश्वेतामहाश्वेता इति दशेमानि शिरोविरेचनोपगानि भवन्ति (२७), इति सप्तकः कषायवर्गः||१३||
ਸ੍ਨੇਹੋਪਗੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ (੨੧)| ਵਸ਼੍ਚੀਰਃ ਸ਼੍ਵੇਤਪੁਨਰ੍ਨਵਾ (੨੨)| ਕੋਵਿਦਾਰਃ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਕਰ੍ਬੁਦਾਰਃ ਸ਼੍ਵੇਤਕਾਞ੍ਚਨਃ, ਵਿਦੁਲੋ ਹਿਜ੍ਜਲਃ, ਸ਼ਣਪੁਸ੍ਪੀ ਘਣ੍ਟਾਰਵਾ, ਸਦਾਪੁਸ੍ਪਾ ਅਰ੍ਕਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁਸ੍ਪਾ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਃ (੨੩)| ਬਦਰੀਤ੍ਰਯਮ੍ (੨੪)| ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ (੨੫)| ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ (੨੬)| ਕ੍ਸਵਕਃ ਛਿਕ੍ਕਾਕਾਰਕਃ, ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਅਪਰਾਜਿਤਾ, ਮਹਾਸ਼੍ਵੇਤਾ ਤਦ੍ਭੇਦਃ ਕਟਭੀ ਵਾ (੨੭)||੧੩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਪਲ੍ਲਵਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਮ੍ਲਬਦਰਦਾਡਿਮਯਵਯਸ੍ਟਿਕੋਸ਼ੀਰਮਲ੍ਲਾਜਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਛਰ੍ਦਿਨਿਗ੍ਰਹਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੮), ਨਾਗਰਧਨ੍ਵਯਵਾਸਕਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕਚਨ੍ਦਨਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਗੁਡੂਚੀਹ੍ਰੀਵੇਰਧਾਨ੍ਯਕਪਟੋਲਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਤਸ੍ਣਾਨਿਗ੍ਰਹਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੯), ਸ਼ਟੀਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਬਦਰਬੀਜਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਬਹਤੀਵਕ੍ਸਰੁਹਾਭਯਾਪਿਪ੍ਪਲੀਦੁਰਾਲਭਾਕੁਲੀਰਸ਼ਙ੍ਗ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਹਿਕ੍ਕਾਨਿਗ੍ਰਹਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੦), ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੪||
View original
जम्ब्वाम्रपल्लवमातुलुङ्गाम्लबदरदाडिमयवयष्टिकोशीरमृल्लाजा इति दशेमानि छर्दिनिग्रहणानि भवन्ति (२८), नागरधन्वयवासकमुस्तपर्पटकचन्दनकिराततिक्तकगुडूचीह्रीवेरधान्यकपटोलानीति दशेमानि तृष्णानिग्रहणानि भवन्ति (२९), शटीपुष्करमूलबदरबीजकण्टकारिकाबृहतीवृक्षरुहाभयापिप्पलीदुरालभाकुलीरशृङ्ग्य इति दशेमानि हिक्कानिग्रहणानि भवन्ति (३०), इति त्रिकः कषायवर्गः||१४||
ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ (੨੮)| ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ (੨੯)| ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ (੩੦)||੧੪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਨਨ੍ਤਾਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿਕਟ੍ਵਙ੍ਗਲੋਧ੍ਰਮੋਚਰਸਸਮਙ੍ਗਾਧਾਤਕੀਪੁਸ੍ਪਪਦ੍ਮਾਪਦ੍ਮਕੇਸ਼ਰਾਣੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਪੁਰੀਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੧), ਜਮ੍ਬੁਸ਼ਲ੍ਲਕੀਤ੍ਵਕ੍ਕਚ੍ਛੁਰਾਮਧੂਕਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਸ਼੍ਰੀਵੇਸ੍ਟਕਭਸ੍ਟਮਤ੍ਪਯਸ੍ਯੋਤ੍ਪਲਤਿਲਕਣਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਪੁਰੀਸਵਿਰਜਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੨), ਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਪ੍ਲਕ੍ਸਵਟਕਪੀਤਨੋਡੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕਸੋਮਵਲ੍ਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੩), ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਨਲਿਨਕੁਮੁਦਸੌਗਨ੍ਧਿਕਪੁਣ੍ਡਰੀਕਸ਼ਤਪਤ੍ਰਮਧੁਕਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਧਾਤਕੀਪੁਸ੍ਪਾਣੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਮੂਤ੍ਰਵਿਰਜਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੪), ਵਕ੍ਸਾਦਨੀਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਸੁਕਵਸ਼ਿਰਪਾਸਾਣਭੇਦਦਰ੍ਭਕੁਸ਼ਕਾਸ਼ਗੁਨ੍ਦ੍ਰੇਤ੍ਕਟਮੂਲਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਮੂਤ੍ਰਵਿਰੇਚਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੫), ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੫||
View original
प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थिकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशराणीति दशेमानि पुरीषसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३१), जम्बुशल्लकीत्वक्कच्छुरामधूकशाल्मलीश्रीवेष्टकभृष्टमृत्पयस्योत्पलतिलकणा इति दशेमानि पुरीषविरजनीयानि भवन्ति (३२), जम्ब्वाम्रप्लक्षवटकपीतनोडुम्बराश्वत्थभल्लातकाश्मन्तकसोमवल्का इति दशेमानि मूत्रसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३३), पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधुकप्रियङ्गुधातकीपुष्पाणीति दशेमानि मूत्रविरजनीयानि भवन्ति (३४), वृक्षादनीश्वदंष्ट्रावसुकवशिरपाषाणभेददर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटमूलानीति दशेमानि मूत्रविरेचनीयानि भवन्ति (३५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१५||
ਅਨਨ੍ਤਾ ਅਨਨ੍ਤਮੂਲਂ, ਕਟ੍ਵਙ੍ਗਃ ਸ਼੍ਯੋਨਾਕਃ, ਮੋਚਰਸਃ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਵੇਸ੍ਟਕਃ, ਪਦ੍ਮਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਯਸ੍ਟਿਕਾ (੩੧)| ਸ਼ਲ੍ਲਕੀ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ, ਕਚ੍ਛੁਰਾ ਸ਼ੂਕਸ਼ਿਮ੍ਬਾ, ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਵੇਸ੍ਟਕਃ ਸ਼ਿਮਲੀਆਠਾ, ਸ਼੍ਰੀਵੇਸ੍ਟਕੋ ਨਵਨੀਤਖੋਟੀ (੩੨)| ਕਪੀਤਨੋ ਗਨ੍ਧਮੁਣ੍ਡਃ, ਅਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕਃ ਅਮ੍ਲਲੋਟਃ, ਸੋਮਵਲ੍ਕਃ ਖਦਿਰਃ (੩੩)| ਪਦ੍ਮਭੇਦਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ, ਸੌਗਨ੍ਧਿਕਃ ਸ਼ੁਨ੍ਧੀ (੩੪)| ਵਕ੍ਸਾਦਨੀ ਬਨ੍ਦਾਕੋ ਵਿਦਾਰਿਕਨ੍ਦੋ ਵਾ, ਵਸ਼ਿਰਃ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਃ (੩੫) ||੧੫||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਭਯਾਮਲਕਪਿਪ੍ਪਲੀਦੁਰਾਲਭਾਸ਼ਙ੍ਗੀਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਵਸ਼੍ਚੀਰਪੁਨਰ੍ਨਵਾਤਾਮਲਕ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਕਾਸਹਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੬), ਸ਼ਟੀਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਾਮ੍ਲਵੇਤਸੈਲਾਹਿਙ੍ਗ੍ਵਗੁਰੁਸੁਰਸਾਤਾਮਲਕੀਜੀਵਨ੍ਤੀਚਣ੍ਡਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼੍ਵਾਸਹਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੭), ਪਾਟਲਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਸ਼੍ਯੋਨਾਕਬਿਲ੍ਵਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਬਹਤੀਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਗੋਕ੍ਸੁਰਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼੍ਵਯਥੁਹਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੮), ਸਾਰਿਵਾਸ਼ਰ੍ਕਰਾਪਾਠਾਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਪੀਲੁਪਰੂਸਕਾਭਯਾਮਲਕਬਿਭੀਤਕਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਜ੍ਵਰਹਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੯), ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਖਰ੍ਜੂਰਪ੍ਰਿਯਾਲਬਦਰਦਾਡਿਮਫਲ੍ਗੁਪਰੂਸਕੇਕ੍ਸੁਯਵਸਸ੍ਟਿਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼੍ਰਮਹਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੦), ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੬||
View original
द्राक्षाभयामलकपिप्पलीदुरालभाशृङ्गीकण्टकारिकावृश्चीरपुनर्नवातामलक्य इति दशेमानि कासहराणि भवन्ति (३६), शटीपुष्करमूलाम्लवेतसैलाहिङ्ग्वगुरुसुरसातामलकीजीवन्तीचण्डा इति दशेमानि श्वासहराणि भवन्ति (३७), पाटलाग्निमन्थश्योनाकबिल्वकाश्मर्यकण्टकारिकाबृहतीशालपर्णीपृश्निपर्णीगोक्षुरका इति दशेमानि श्वयथुहराणि भवन्ति (३८), सारिवाशर्करापाठामञ्जिष्ठाद्राक्षापीलुपरूषकाभयामलकबिभीतकानीति दशेमानि ज्वरहराणि भवन्ति (३९), द्राक्षाखर्जूरप्रियालबदरदाडिमफल्गुपरूषकेक्षुयवषष्टिका इति दशेमानि श्रमहराणि भवन्ति (४०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१६||
ਤਾਮਲਕੀ ਭੂਮ੍ਯਾਮਲਕੀ (੩੬)| ਚਣ੍ਡਾ ਚੋਰਹੁਲੀ (੩੭)| ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ (੩੮)| ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ (੩੯)| ਫਲ੍ਗੁਃ ਕਾਸ੍ਠੋਦੁਮ੍ਬਰਕਃ (੪੦)||੧੬||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ਲਾਜਾਚਨ੍ਦਨਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਫਲਮਧੂਕਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨੀਲੋਤ੍ਪਲੋਸ਼ੀਰਸਾਰਿਵਾਗੁਡੂਚੀਹ੍ਰੀਬੇਰਾਣੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੧), ਤਗਰਾਗੁਰੁਧਾਨ੍ਯਕਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਭੂਤੀਕਵਚਾਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਸ਼੍ਯੋਨਾਕਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੨), ਤਿਨ੍ਦੁਕਪ੍ਰਿਯਾਲਬਦਰਖਦਿਰਕਦਰਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਾਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਾਰ੍ਜੁਨਾਸਨਾਰਿਮੇਦਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨ੍ਯੁਦਰ੍ਦਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੩), ਵਿਦਾਰੀਗਨ੍ਧਾਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਬਹਤੀਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕੈਰਣ੍ਡਕਾਕੋਲੀਚਨ੍ਦਨੋਸ਼ੀਰੈਲਾਮਧੁਕਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨ੍ਯਙ੍ਗਮਰ੍ਦਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੪), ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਮਰਿਚਾਜਮੋਦਾਜਗਨ੍ਧਾਜਾਜੀਗਣ੍ਡੀਰਾਣੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼ੂਲਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੫), ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੭||
View original
लाजाचन्दनकाश्मर्यफलमधूकशर्करानीलोत्पलोशीरसारिवागुडूचीह्रीबेराणीति दशेमानि दाहप्रशमनानि भवन्ति (४१), तगरागुरुधान्यकशृङ्गवेरभूतीकवचाकण्टकार्यग्निमन्थश्योनाकपिप्पल्य इति दशेमानि शीतप्रशमनानि भवन्ति (४२), तिन्दुकप्रियालबदरखदिरकदरसप्तपर्णाश्वकर्णार्जुनासनारिमेदा इति दशेमान्युदर्दप्रशमनानि भवन्ति (४३), विदारीगन्धापृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकैरण्डकाकोलीचन्दनोशीरैलामधुकानीति दशेमान्यङ्गमर्दप्रशमनानि भवन्ति (४४), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदाजगन्धाजाजीगण्डीराणीति दशेमानि शूलप्रशमनानि भवन्ति (४५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१७||
ਲਾਜਾਦੌ ਜਤੂਕਰ੍ਣਪਾਠਾਤ੍ ਗੁਡੂਚੀਸ੍ਥਾਨੇ ਪਦ੍ਮਕਃ, ਯਦਿ ਵਾ “ਅਰ੍ਕਾਗੁਰੁਗੁਡੂਚੀਨਾਂ ਤਿਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚੌਸ੍ਣ੍ਯਮਿਸ੍ਯਤੇ” (ਸੂ.ਅ.੨੬), ਇਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੁਸ੍ਣਾ ਗੁਡੂਚੀ, ਤਥਾਪਿ ਤਸ੍ਯਾ ਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਕਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍ (੪੧)| ਭੂਤੀਕੋ ਯਵਾਨਿਕਾ (੪੨)| ਤਿਨ੍ਦੁਕਃ ‘ਕੇਨ੍ਦੁਃ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਕਦਰੋ ਵਿਟ੍ਖਦਿਰਃ, ਅਰਿਮੇਦਃ ਖਦਿਰਭੇਦਃ (੪੩)| ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ (੪੪)| ਅਜਗਨ੍ਧਾ ਫੋਕਾਨ੍ਦੀ (੪੫)||੧੭||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
ਮਧੁਮਧੁਕਰੁਧਿਰਮੋਚਰਸਮਤ੍ਕਪਾਲਲੋਧ੍ਰਗੈਰਿਕਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਲਾਜਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੬), ਸ਼ਾਲਕਟ੍ਫਲਕਦਮ੍ਬਪਦ੍ਮਕਤੁਮ੍ਬਮੋਚਰਸਸ਼ਿਰੀਸਵਞ੍ਜੁਲੈਲਵਾਲੁਕਾਸ਼ੋਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਵੇਦਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੭), ਹਿਙ੍ਗੁਕੈਟਰ੍ਯਾਰਿਮੇਦਾਵਚਾਚੋਰਕਵਯਸ੍ਥਾਗੋਲੋਮੀਜਟਿਲਾਪਲਙ੍ਕਸਾਸ਼ੋਕਰੋਹਿਣ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੮), ਐਨ੍ਦ੍ਰੀਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਸ਼ਤਵੀਰ੍ਯਾਸਹਸ੍ਰਵੀਰ੍ਯਾਮੋਘਾਵ੍ਯਥਾਸ਼ਿਵਾਰਿਸ੍ਟਾਵਾਟ੍ਯਪੁਸ੍ਪੀਵਿਸ੍ਵਕ੍ਸੇਨਕਾਨ੍ਤਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੯), ਅਮਤਾਭਯਾਧਾਤ੍ਰੀਮੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਵੇਤਾਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਤਿਰਸਾਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣੀਸ੍ਥਿਰਾਪੁਨਰ੍ਨਵਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੫੦), ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੮||
View original
मधुमधुकरुधिरमोचरसमृत्कपाललोध्रगैरिकप्रियङ्गुशर्करालाजा इति दशेमानि शोणितस्थापनानि भवन्ति (४६), शालकट्फलकदम्बपद्मकतुम्बमोचरसशिरीषवञ्जुलैलवालुकाशोका इति दशेमानि वेदनास्थापनानि भवन्ति (४७), हिङ्गुकैटर्यारिमेदावचाचोरकवयस्थागोलोमीजटिलापलङ्कषाशोकरोहिण्य इति दशेमानि सञ्ज्ञास्थापनानि भवन्ति (४८), ऐन्द्रीब्राह्मीशतवीर्यासहस्रवीर्याऽमोघाऽव्यथाशिवाऽरिष्टावाट्यपुष्पीविष्वक्सेनकान्ता इति दशेमानि प्रजास्थापनानि भवन्ति (४९), अमृताऽभयाधात्रीमुक्ताश्वेताजीवन्त्यतिरसामण्डूकपर्णीस्थिरापुनर्नवा इति दशेमानि वयःस्थापनानि भवन्ति (५०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१८||
ਰੁਧਿਰਂ ਕੁਙ੍ਕੁਮਮ੍ (੪੬)| ਵਞ੍ਜੁਲੋ ਵੇਤਸਃ (੪੭)| ਕੈਟਰ੍ਯਃ ਪਰ੍ਵਤਨਿਮ੍ਬਃ, ਵਯਃਸ੍ਥਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀ, ਗੋਲੋਮੀ ਭੂਤਕੇਸ਼ੀ, ਪਲਙ੍ਕਸਾ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਃ ਜਟਾਮਾਂਸੀ ਵਾ (੪੮)| ਸ਼ਤਵੀਰ੍ਯਾਸਹਸ੍ਰਵੀਰ੍ਯੇ ਦੂਰ੍ਵੇ; ਅਮੋਘਾ ਪਾਟਲਾ, ਆਮਲਕੀ ਵਾ, ਲਕ੍ਸ੍ਮਣਾ ਵਾ; ਅਵ੍ਯਥਾ ਕਦਲੀ, ਗੁਡੂਚੀ ਵਾ, ਹਰੀਤਕੀ ਵਾ; ਅਰਿਸ੍ਟਾ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀ; ਵਿਸ੍ਵਕ੍ਸੇਨਕਾਨ੍ਤਾ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ (੪੯)| ਮੁਕ੍ਤਾ ਰਾਸ੍ਨਾ; ਸ਼੍ਵੇਤਾਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਸ਼੍ਰੇਯਸੀ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍, ਸਾ ਰਾਸ੍ਨਾਭੇਦਃ (੫੦)||੧੮||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨ੍ਯਭਿਸਮਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯਾ ਮਹਤਾਂ ਚ ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੯||
View original
इति पञ्चकषायशतान्यभिसमस्य पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति||१९||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯੇਵ ਜੀਵਕਾਦੀਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗਣਨਯਾ ਪਞ੍ਚਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ, ਦਸ਼ਕਗਣਨਯਾ ਚ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯਾਃ ਸ਼ਙ੍ਗਗ੍ਰਾਹਿਕਯੋਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਇਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਸਮਸ੍ਯੇਤਿ ਦਸ਼ਕਸਙ੍ਖ੍ਯਯੈਕਵਰ੍ਗੀਕਤ੍ਯ| ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯੋਦਾਹਰਣਂ (ਲਕ੍ਸਣੋਦਾਹਰਣਂ ), ਪੂਰ੍ਵਂ ਜੀਵਨੀਯਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਲਕ੍ਸਣਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯੋਕ੍ਤਾ; ਲਕ੍ਸਣੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕਾਦੀਨ੍ਯੁਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ; ਜੀਵਕਾਦਿਭਿਰ੍ਦਸ਼ਭਿਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਜੀਵਨੀਯੋ ਮਹਾਕਸਾਯਃ| ਮਹਤਾਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਃ ਪਞ੍ਚਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਾਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਜੀਵਕਾਦਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਞ੍ਚਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਾਮੇਕੈਕਦ੍ਰਵ੍ਯਰੂਪਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਵਰੂਪਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਦਿ ਵਾ ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮੁਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਚੇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਪਞ੍ਚਕਸਾਯਸ਼ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਂ ਤੂਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਮ੍||੧੯||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ਨਹਿ ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਮਸ੍ਤਿ, ਨ ਚਾਪ੍ਯਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੋਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੀਨਾਂ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਯੋਪਕਲ੍ਪਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਦਨਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣਾਨਤਿਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਚੋਪਦਿਸ੍ਟਾਃ|
ਏਤਾਵਨ੍ਤੋ ਹ੍ਯਲਮਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੀਨਾਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ, ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਂ ਚ ਸ੍ਵਾਲਕ੍ਸਣ੍ਯਾਨੁਮਾਨਯੁਕ੍ਤਿਕੁਸ਼ਲਾਨਾਮਨੁਕ੍ਤਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਾਯੇਤਿ||੨੦||
View original
नहि विस्तरस्य प्रमाणमस्ति, न चाप्यतिसङ्क्षेपोऽल्पबुद्धीनां सामर्थ्यायोपकल्पते, तस्मादनतिसङ्क्षेपेणानतिविस्तरेण चोपदिष्टाः|
एतावन्तो ह्यलमल्पबुद्धीनां व्यवहाराय, बुद्धिमतां च स्वालक्षण्यानुमानयुक्तिकुशलानामनुक्तार्थज्ञानायेति||२०||
ਨਨੁ ਕਸਾਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯਾਵਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਿ ਤਾਵਨ੍ਤਿ ਵਾਭਿਧੀਯਨ੍ਤਾਂ, ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਣਿ ਵਾ; ਤਤ੍ ਕਿਮਰ੍ਥਮਯਂ ਨਾਤਿਵਿਸ੍ਤਰੋ ਨਾਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਹ- ਨਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਹਿ ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਯਤ੍ਤਾਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋਸ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਵਿਸ੍ਤਰੋ ਨਾਭਿਧੀਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੋਪਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਲਕ੍ਸਣਾਭਿਧਾਨਰੂਪੋ ਨਾਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੀਨਾਮਨੁਮਾਨਾਕੁਸ਼ਲਾਨਾਂ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯੋਪਕਲ੍ਪਤੇ| ਏਤਾਵਨ੍ਤੋ ਯਥੋਕ੍ਤਾਃ| ਅਲਂ ਸਮਰ੍ਥਾਃ| ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯੇਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ| ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਸ੍ਵਾਲਕ੍ਸਣ੍ਯਂ, ਤੇਨਾਨੁਮਾਨਂ, ਤਤ੍ਰ ਕੁਸ਼ਲਾ ਅਭਿਜ੍ਞਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬੁਦ੍ਧਿਮਨ੍ਤੋ ਹਿ, ਜੀਵਕਾਦਯੋ ਹਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਮਧੁਰਵਸ੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਜੀਵਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਭੂਯੋਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਵਧਾਰ੍ਯ ਤਦ੍ਗੁਣਯੁਕ੍ਤੇਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਪਯੋਵਿਦਾਰ੍ਯਾਦੌ ਤਜ੍ਜਾਤੀਯਤ੍ਵੇਨ ਜੀਵਨਾਨੀਤ੍ਯਨੁਮਿਮਤੇ, ਯਥਾ ਜੀਵਕਾਦੀਨਾਮੇਕਜੀਵਨਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਮਹਾਕਸਾਯਤ੍ਵਂ, ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪਾਠਾਸਮਙ੍ਗਾਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਪ੍ਯਤੀਸਾਰਹਰਾਣਾਮਤੀਸਾਰਹਰਮਹਾਕਸਾਯਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਨੁਮਾਨੇਨ ਕਤ੍ਸ੍ਨਮੇਵ ਕਸਾਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਭਾਵਃ||੨੦||
Adhikarana 19 (21-22) · Śloka 22
ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਨੈਤਾਨਿ ਭਗਵਨ੍! ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਾਨਿ ਤਾਨਿ ਹ੍ਯੇਵਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਪਪ੍ਲਵਨ੍ਤੇ ਤੇਸੁ ਤੇਸੁ ਮਹਾਕਸਾਯੇਸ੍ਵਿਤਿ||੨੧||
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਨੈਤਦੇਵਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼|
ਏਕੋਪਿ ਹ੍ਯਨੇਕਾਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ ਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪੁਰੁਸੋ ਬਹੂਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਕਰਣੇ ਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਯਦ੍ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਕਰ੍ਤ-ਕਰਣ-ਕਾਰ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਤਦ੍ਗੌਣਂ ਨਾਮਵਿਸ਼ੇਸਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਤਦ੍ਵਦੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਮਪਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍|
ਯਦਿ ਚੈਕਮੇਵ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਸਾਦਯਾਮਸ੍ਤਥਾਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਂ ਕਰਣੇ ਸਮਰ੍ਥਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਸ੍ਤਤੋਨ੍ਯਦਿਚ੍ਛੇਦੁਪਧਾਰਯਿਤੁਮੁਪਦੇਸ੍ਟੁਂ ਵਾ ਸ਼ਿਸ੍ਯੇਭ੍ਯ ਇਤਿ||੨੨||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतानि भगवन्! पञ्च कषायशतानि पूर्यन्ते, तानि तानि ह्येवाङ्गान्युपप्लवन्ते तेषु तेषु महाकषायेष्विति||२१||
तमुवाच भगवानात्रेयः- नैतदेवं बुद्धिमता द्रष्टव्यमग्निवेश|
एकोऽपि ह्यनेकां सञ्ज्ञां लभते कार्यान्तराणि कुर्वन्, तद्यथा- पुरुषो बहूनां कर्मणां करणे समर्थो भवति, स यद्यत् कर्म करोति तस्य तस्य कर्मणः कर्तृ-करण-कार्यसम्प्रयुक्तं तत्तद्गौणं नामविशेषं प्राप्नोति, तद्वदौषधद्रव्यमपि द्रष्टव्यम्|
यदि चैकमेव किञ्चिद्द्रव्यमासादयामस्तथागुणयुक्तं यत् सर्वकर्मणां करणे समर्थं स्यात्, कस्ततोऽन्यदिच्छेदुपधारयितुमुपदेष्टुं वा शिष्येभ्य इति||२२||
ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਮੁਤ੍ਥਾਪਯਤਿ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਨਿ ਤਾਨੀਤਿ ਜੀਵਕਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀਪ੍ਰਭਤੀਨਿ, ਤੇਸੁ ਤੇਸੁ ਜੀਵਨੀਯਬਂਹਣੀਯਸ਼ੁਕ੍ਰਜਨਨਾਦਿਸੁ, ਉਪਪ੍ਲਵਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਏਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨੇਕੇਸੁ ਪਠ੍ਯਮਾਨਮੇਕਮੇਵ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਪੂਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਃ| ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਯਤਿ- ਨੈਤਦੇਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਸ੍ਯਾਨੇਕਤ੍ਵੇਨਾਭਿਧਾਨੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਃ ਪੁਰੁਸਃ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਵ੍ਯਾਪਾਰਾਣਾਮੋਦਨਪਚਨਕੁਮ੍ਭਕਰਣਖਨਿਤ੍ਰਕਰਣਭੂਮਿਖਨਨਾਨਾਂ ਕਰਣੇ ਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ, ਯ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਂ, ਸ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਗੁਣਂ ਪੁਰੁਸਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਸਤਿ; ਯਦ੍ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਓਦਨਪਾਕਾਦਿ, ਯਦ੍ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਕਰ੍ਤਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ‘ਪਾਚਕ’ ਇਤਿ, ਕਰਣਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ‘ਖਾਨਿਤ੍ਰਿਕ’ ਇਤਿ, ਕਾਰ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ‘ਕੁਮ੍ਭਕਾਰ’ ਇਤਿ ਨਾਮਵਿਸ਼ੇਸਂ; ਗੁਣਯੋਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਗੌਣਂ; ਗੁਣਯੋਗਸ਼੍ਚ ‘ਪਾਚਕ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪਚਿਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ, ‘ਖਾਨਿਤ੍ਰਿਕ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਖਨਿਤ੍ਰਕਰਣਕਖਨਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਕੁਮ੍ਭਕਾਰ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕੁਮ੍ਭੋਪਹਿਤਂ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯੇਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰਭਿਨ੍ਨੋ ਭਿਨ੍ਨੋਭਿਧੀਯਤੇ ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਤੇ ਚੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪੁਰੁਸਵਦੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਮਪਿ; ਏਕਮਪਿ ਸਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਜੀਵਨਬਂਹਣਸ਼ੁਕ੍ਰਜਨਨਲਕ੍ਸਣਨਾਨਾਗੁਣਯੋਗਾਨ੍ਨਾਨਾਜੀਵਨੀਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਭਿਧੀਯਤੇ ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਤੇ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰੇਕਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਬਹੁਜੀਵਨੀਯਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਸਨ੍ਤਿ ਤਾਵਦ੍ਬਹੂਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੇਕੈਕਜੀਵਨੀਯਾਦਿਗੁਣਾਨਿ ਸ੍ਵਰੂਪਤੋ ਭਿਨ੍ਨਾਨਿ, ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪਥਕ੍ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯਦਿ ਚੈਕਮੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਬਹੁਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੇਕੈਕਜੀਵਨੀਯਾਦਿਕਾਰ੍ਯਕਰਣਸਮਰ੍ਥਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥੈਕਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨੇਕਜੀਵਨੀਯਾਦਿਕਾਰ੍ਯਕਰਣਸਮਰ੍ਥਮਸ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰੈਕਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਬਹੁਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤ ਸ਼ਿਸ੍ਯੇਭ੍ਯ ਉਪਦੇਸ੍ਟੁਮੁਪਧਾਰਯਿਤੁਂ ਚ ਯੁਜ੍ਯਤੇਲ੍ਪਪ੍ਰਯਤ੍ਨਬੋਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਪ੍ਰਯਤ੍ਨਧਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ; ਨ ਬਹੂਨ੍ਯੇਕਕਾਰ੍ਯਨਿਯਤਾਨਿ, ਬਹੁਪ੍ਰਯਾਸੋਪਪਾਦ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਪ੍ਰਯਾਸਬੋਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਪ੍ਰਯਾਸਧਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ; ਕਾਰ੍ਯਂ ਚ ਜੀਵਨਬਂਹਣਾਦ੍ਯੁਭਯੋਰਪਿ ਪਕ੍ਸਯੋਰਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਤਥਾਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਅਨੇਕਜੀਵਨੀਯਾਦਿਕਾਰ੍ਯਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਤਥਾਗੁਣਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਯਤ੍ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਂ ਜੀਵਨੀਯਾਦੀਨਾਂ ਕਰਣੇ ਸਮਰ੍ਥਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤੋ ਬਹੁਕਾਰ੍ਯਕਾਰਕਾਦੇਕਸ੍ਮਾਤ੍, ਅਨ੍ਯਦ੍ਬਹੁ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਕਰ੍ਮਕਾਰਕਂ, ਕ ਇਚ੍ਛੇਤ੍? ਨ ਕੋਪੀਚ੍ਛੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਪਧਾਰਯਿਤੁਮ੍ ਆਵਰ੍ਤਨੇਨ ਸ੍ਮਤ੍ਯਾਰੂਢਂ ਕਰ੍ਤੁਮ੍| ਕਸ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਦੌ ‘ਤਦਾ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਮ੍||੨੧-੨੨||
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਯਤੋ ਯਾਵਨ੍ਤਿ ਯੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨਿ ਸਟ੍|
ਉਕ੍ਤਾਨਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੇਹ ਤਥੈਵੈਸਾਂ ਸਡਾਸ਼੍ਰਯਾਃ||੨੩||
ਰਸਾ ਲਵਣਵਰ੍ਜ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕਸਾਯ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾਃ|
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾ ਯੋਨਿਃ ਕਸਾਯਾਣਾਮੁਦਾਹਤਾ||੨੪||
ਤਥਾ ਕਲ੍ਪਨਮਪ੍ਯੇਸਾਮੁਕ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਪੁਨਃ|
ਮਹਤਾਂ ਚ ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ||੨੫||
ਪਞ੍ਚ ਚਾਪਿ ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਭਾਗਸ਼ਃ|
ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹਿ ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ||੨੬||
ਨ ਚਾਲਮਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਃ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਯੋਪਕਲ੍ਪਤੇ|
ਅਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੇਰਯਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਃ||੨੭||
ਮਨ੍ਦਾਨਾਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ, ਬੁਧਾਨਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਵਦ੍ਧਯੇ|
ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਕੋ ਹ੍ਯਯਂ ਵਰ੍ਗਃ ਕਸਾਯਾਣਾਮੁਦਾਹਤਃ||੨੮||
ਤੇਸਾਂ ਕਰ੍ਮਸੁ ਬਾਹ੍ਯੇਸੁ ਯੋਗਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇਸੁ ਚ|
ਸਂਯੋਗਂ ਚ ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਚ ਯੋ ਵੇਦ ਸ ਭਿਸਗ੍ਵਰਃ||੨੯||
View original
तत्र श्लोकाः- यतो यावन्ति यैर्द्रव्यैर्विरेचनशतानि षट्|
उक्तानि सङ्ग्रहेणेह तथैवैषां षडाश्रयाः||२३||
रसा लवणवर्ज्याश्च कषाय इति सञ्ज्ञिताः|
तस्मात् पञ्चविधा योनिः कषायाणामुदाहृता||२४||
तथा कल्पनमप्येषामुक्तं पञ्चविधं पुनः|
महतां च कषायाणां पञ्चाशत् परिकीर्तिता||२५||
पञ्च चापि कषायाणां शतान्युक्तानि भागशः|
लक्षणार्थं, प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते||२६||
न चालमतिसङ्क्षेपः सामर्थ्यायोपकल्पते|
अल्पबुद्धेरयं तस्मान्नातिसङ्क्षेपविस्तरः||२७||
मन्दानां व्यवहाराय, बुधानां बुद्धिवृद्धये|
पञ्चाशत्को ह्ययं वर्गः कषायाणामुदाहृतः||२८||
तेषां कर्मसु बाह्येषु योगमाभ्यन्तरेषु च|
संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषग्वरः||२९||
ਅਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਾਹ- ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤਃ ਮਦਨਫਲਾਦੇਃ| ਯਾਵਨ੍ਤਿ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਗਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਾਦੀਨਿ| ਯੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨਿ ਸਡਿਤਿ ਯੈਰੇਵ ਮਦਨਫਲਾਦਿਭਿਰ੍ਮਿਲਿਤੈਰੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨਿ ਸਡਿਤਿ| ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੋਨਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰੇਣੋਕ੍ਤਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯੋਪਪਤ੍ਤਿਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਕਃ| ਅਲਮਿਤਿ ਸਮਰ੍ਥਃ| ਅਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੇਰਯਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਯਮਿਤਿਪਦਮਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਯਦ੍ਯਪਿ ਚੇਹਾਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਥਿਰੀਕਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਸ਼੍ਯਤੇ| ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਕੋ ਹ੍ਯਯਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਯਮਿਤਿ ਪਦਂ ਸੁਘਟਮੇਵ | ਬਾਹ੍ਯੇਸੁ ਪ੍ਰਲੇਪਾਦਿਸੁ| ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇਸੁ ਵਮਨਪਾਚਨਾਦਿਸੁ| ਸਂਯੋਗਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮੁਚਿਤਂ ਮੇਲਨ(ਕ)ਮ੍| ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਕਾਲਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਾ ਯੋਜਨਾ||੨੩-੨੯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਸ਼੍ਰਿਤੀਯੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪||
ਇਤਿ ਭੇਸਜਚਤੁਸ੍ਕਃ||੧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने षड्विरेचनशताश्रितीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
इति भेषजचतुष्कः||१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਥਮੇ ਭੇਸਜਚਤੁਸ੍ਕੇ ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਸ਼੍ਰਿਤੀਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪||