Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤਃ ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਸ਼੍ਰਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
ਇਹ ਖਲੁ ਸਡ੍ ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸਡ੍ ਵਿਰੇਚਨਾਸ਼੍ਰਯਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਯੋਨਯਃ, ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਂ, ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਿ, ਇਤਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੩||
View original
अथातः षड्विरेचनशताश्रितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
इह खलु षड् विरेचनशतानि भवन्ति, षड् विरेचनाश्रयाः, पञ्च कषाययोनयः, पञ्चविधं कषायकल्पनं, पञ्चाशन्महाकषायाः, पञ्च कषायशतानि, इति सङ्ग्रहः||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਸਡ੍ ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨਿ, ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦਿਹ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੋਦਾਹਤ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਕਲ੍ਪੋਪਨਿਸਦਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ; (ਤਤ੍ਰ ) ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੋਗਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਣੀਤਂ ਫਲੇਸੁ, ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਜ੍ਜੀਮੂਤਕੇਸੁ ਯੋਗਾਃ, ਪਞ੍ਚਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਿਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਸੁ, ਧਾਮਾਰ੍ਗਵਃ ਸਸ੍ਟਿਧਾ ਭਵਤਿ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਃ, ਕੁਟਜਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਟਾਦਸ਼ਧਾ ਯੋਗਮੇਤਿ, ਕਤਵੇਧਨਂ ਸਸ੍ਟਿਧਾ ਭਵਤਿ ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਂ, ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਦ੍ਯੋਗਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਣੀਤਂ ਦਸ਼ਾਪਰੇ ਚਾਤ੍ਰ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੋਗਾਃ, ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਧਾ ਯੋਗਮੇਤਿ, ਲੋਧ੍ਰਂ ਵਿਧੌ ਸੋਡਸ਼ਯੋਗਯੁਕ੍ਤਂ, ਮਹਾਵਕ੍ਸੋ ਭਵਤਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਯੋਗਯੁਕ੍ਤਃ, ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸਪ੍ਤਲਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨ੍ਯੋਰ੍ਯੋਗਾਃ, ਅਸ੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯੋਃ, ਇਤਿ ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨਿ||੪||
View original
षड् विरेचनशतानि, इति यदुक्तं तदिह सङ्ग्रहेणोदाहृत्य विस्तरेण कल्पोपनिषदि व्याख्यास्यामः; (तत्र ) त्रयस्त्रिंशद्योगशतं प्रणीतं फलेषु, एकोनचत्वारिंशज्जीमूतकेषु योगाः, पञ्चचत्वारिंशदिक्ष्वाकुषु, धामार्गवः षष्टिधा भवति योगयुक्तः, कुटजस्त्वष्टादशधा योगमेति, कृतवेधनं षष्टिधा भवति योगयुक्तं, श्यामात्रिवृद्योगशतं प्रणीतं दशापरे चात्र भवन्ति योगाः, चतुरङ्गुलो द्वादशधा योगमेति, लोध्रं विधौ षोडशयोगयुक्तं, महावृक्षो भवति विंशतियोगयुक्तः, एकोनचत्वारिंशत् सप्तलाशङ्खिन्योर्योगाः, अष्टचत्वारिंशद्दन्तीद्रवन्त्योः, इति षड्विरेचनशतानि||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਸਡ੍ ਵਿਰੇਚਨਾਸ਼੍ਰਯਾ ਇਤਿ ਕ੍ਸੀਰਮੂਲਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਪੁਸ੍ਪਫਲਾਨੀਤਿ||੫||
View original
षड् विरेचनाश्रया इति क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानीति||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਯੋਨਯ ਇਤਿ ਮਧੁਰਕਸਾਯੋਮ੍ਲਕਸਾਯਃ ਕਟੁਕਸਾਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ ਕਸਾਯਕਸਾਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੬||
View original
पञ्च कषाययोनय इति मधुरकषायोऽम्लकषायः कटुकषायस्तिक्तकषायः कषायकषायश्चेति तन्त्रे सञ्ज्ञा||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਮਿਤਿ ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ੍ਵਰਸਃ, ਕਲ੍ਕਃ, ਸ਼ਤਃ, ਸ਼ੀਤਃ, ਫਾਣ੍ਟਃ, ਕਸਾਯ ਇਤਿ|
(ਯਨ੍ਤ੍ਰਨਿਸ੍ਪੀਡਿਤਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ਰਸਃ ਸ੍ਵਰਸ ਉਚ੍ਯਤੇ |
ਯਃ ਪਿਣ੍ਡੋ ਰਸਪਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਸ ਕਲ੍ਕਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||
ਵਹ੍ਨੌ ਤੁ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ਼ਤਮਾਹੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਃ |
ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਪੋਤ੍ਥਿਤਾਤ੍ਤੋਯੇ ਪ੍ਰਤਪ੍ਤੇ ਨਿਸ਼ਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਤ੍ ||
ਕਸਾਯੋ ਯੋਭਿਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਸ ਸ਼ੀਤਃ ਸਮੁਦਾਹਤਃ |
ਕ੍ਸਿਪ੍ਤ੍ਵੋਸ੍ਣਤੋਯੇ ਮਦਿਤਂ ਤਤ੍ ਫਾਣ੍ਟਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ||) ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਬਲਾਧਿਕ੍ਯਮ੍; ਅਤਃ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਾ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤੁਰਬਲਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ; ਨ ਤ੍ਵੇਵਂ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੋਪਯੋਗੀਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੭||
View original
पञ्चविधं कषायकल्पनमिति तद्यथा- स्वरसः, कल्कः, शृतः, शीतः, फाण्टः, कषाय इति|
(यन्त्रनिष्पीडिताद्द्रव्याद्रसः स्वरस उच्यते |
यः पिण्डो रसपिष्टानां स कल्कः परिकीर्तितः ||
वह्नौ तु क्वथितं द्रव्यं शृतमाहुश्चिकित्सकाः |
द्रव्यादापोत्थितात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात् ||
कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः |
क्षिप्त्वोष्णतोये मृदितं तत् फाण्टं परिकीर्तितम् ||) तेषां यथापूर्वं बलाधिक्यम्; अतः कषायकल्पना व्याध्यातुरबलापेक्षिणी; न त्वेवं खलु सर्वाणि सर्वत्रोपयोगीनि भवन्ति||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
‘ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯਾ’ ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਜੀਵਨੀਯੋ ਬਂਹਣੀਯੋ ਲੇਖਨੀਯੋ ਭੇਦਨੀਯਃ ਸਨ੍ਧਾਨੀਯੋ ਦੀਪਨੀਯ ਇਤਿ ਸਟ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਬਲ੍ਯੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯਃ ਕਣ੍ਠ੍ਯੋ ਹਦ੍ਯ ਇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਤਪ੍ਤਿਘ੍ਨੋਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਃ ਕੁਸ੍ਠਘ੍ਨਃ ਕਣ੍ਡੂਘ੍ਨਃ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨੋ ਵਿਸਘ੍ਨ ਇਤਿ ਸਟ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਸ੍ਤਨ੍ਯਜਨਨਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ਼ੋਧਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਨਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਧਨ ਇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਸ੍ਨੇਹੋਪਗਃ ਸ੍ਵੇਦੋਪਗੋ ਵਮਨੋਪਗੋ ਵਿਰੇਚਨੋਪਗ ਆਸ੍ਥਾਪਨੋਪਗੋਨੁਵਾਸਨੋਪਗਃ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੋਪਗ ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਛਰ੍ਦਿਨਿਗ੍ਰਹਣਸ੍ਤਸ੍ਣਾਨਿਗ੍ਰਹਣੋ ਹਿਕ੍ਕਾਨਿਗ੍ਰਹਣ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਪੁਰੀਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਯਃ ਪੁਰੀਸਵਿਰਜਨੀਯੋ ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਯੋ ਮੂਤ੍ਰਵਿਰਜਨੀਯੋ ਮੂਤ੍ਰਵਿਰੇਚਨੀਯ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਕਾਸਹਰਃ ਸ਼੍ਵਾਸਹਰਃ ਸ਼ੋਥਹਰੋ ਜ੍ਵਰਹਰਃ ਸ਼੍ਰਮਹਰ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਉਦਰ੍ਦਪ੍ਰਸ਼ਮਨੋਙ੍ਗਮਰ੍ਦਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ ਸ਼ੂਲਪ੍ਰਸ਼ਮਨ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਾਪਨੋ ਵੇਦਨਾਸ੍ਥਾਪਨਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਥਾਪਨਃ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਥਾਪਨੋ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ; ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯਾ ਮਹਤਾਂ ਚ ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਤੇਸਾਮੇਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਹਾਕਸਾਯੇ ਦਸ਼ ਦਸ਼ਾਵਯਵਿਕਾਨ੍ ਕਸਾਯਾਨਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ; ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ||੮||
View original
‘पञ्चाशन्महाकषाया’ इति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- जीवनीयो बृंहणीयो लेखनीयो भेदनीयः सन्धानीयो दीपनीय इति षट्कः कषायवर्गः; बल्यो वर्ण्यः कण्ठ्यो हृद्य इति चतुष्कः कषायवर्गः; तृप्तिघ्नोऽर्शोघ्नः कुष्ठघ्नः कण्डूघ्नः क्रिमिघ्नो विषघ्न इति षट्कः कषायवर्गः; स्तन्यजननः स्तन्यशोधनः शुक्रजननः शुक्रशोधन इति चतुष्कः कषायवर्गः; स्नेहोपगः स्वेदोपगो वमनोपगो विरेचनोपग आस्थापनोपगोऽनुवासनोपगः शिरोविरेचनोपग इति सप्तकः कषायवर्गः; छर्दिनिग्रहणस्तृष्णानिग्रहणो हिक्कानिग्रहण इति त्रिकः कषायवर्गः; पुरीषसङ्ग्रहणीयः पुरीषविरजनीयो मूत्रसङ्ग्रहणीयो मूत्रविरजनीयो मूत्रविरेचनीय इति पञ्चकः कषायवर्गः; कासहरः श्वासहरः शोथहरो ज्वरहरः श्रमहर इति पञ्चकः कषायवर्गः; दाहप्रशमनः शीतप्रशमन उदर्दप्रशमनोऽङ्गमर्दप्रशमनः शूलप्रशमन इति पञ्चकः कषायवर्गः; शोणितस्थापनो वेदनास्थापनः सञ्ज्ञास्थापनः प्रजास्थापनो वयःस्थापन इति पञ्चकः कषायवर्गः; इति पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति|
तेषामेकैकस्मिन् महाकषाये दश दशावयविकान् कषायाननुव्याख्यास्यामः; तान्येव पञ्च कषायशतानि भवन्ति||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕੌ ਮੇਦਾ ਮਹਾਮੇਦਾ ਕਾਕੋਲੀ ਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀ ਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੀਮਾਸਪਰ੍ਣ੍ਯੌ ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਮਧੁਕਮਿਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਜੀਵਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧), ਕ੍ਸੀਰਿਣੀ ਰਾਜਕ੍ਸਵਕਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਕਾਕੋਲੀਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀਵਾਟ੍ਯਾਯਨੀਭਦ੍ਰੌਦਨੀਭਾਰਦ੍ਵਾਜੀਪਯਸ੍ਯਰ੍ਸ੍ਯਗਨ੍ਧਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਬਂਹਣੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨), ਮੁਸ੍ਤਕੁਸ੍ਠਹਰਿਦ੍ਰਾਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾਵਚਾਤਿਵਿਸਾਕਟੁਰੋਹਿਣੀਚਿਤ੍ਰਕਚਿਰਬਿਲ੍ਵਹੈਮਵਤ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਲੇਖਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩), ਸੁਵਹਾਰ੍ਕੋਰੁਬੁਕਾਗ੍ਨਿਮੁਖੀਚਿਤ੍ਰਾਚਿਤ੍ਰਕਚਿਰਬਿਲ੍ਵਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਸ਼ਕੁਲਾਦਨੀਸ੍ਵਰ੍ਣਕ੍ਸੀਰਿਣ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਭੇਦਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪), ਮਧੁਕਮਧੁਪਰ੍ਣੀਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣ੍ਯਮ੍ਬਸ੍ਠਕੀਸਮਙ੍ਗਾਮੋਚਰਸਧਾਤਕੀਲੋਧ੍ਰਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਕਟ੍ਫਲਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸਨ੍ਧਾਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੫), ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਾਮ੍ਲਵੇਤਸਮਰਿਚਾਜਮੋਦਾਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥਿਹਿਙ੍ਗੁਨਿਰ੍ਯਾਸਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਦੀਪਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੬), ਇਤਿ ਸਟ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੯||
View original
तद्यथा- जीवकर्षभकौ मेदा महामेदा काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णीमाषपर्ण्यौ जीवन्ती मधुकमिति दशेमानि जीवनीयानि भवन्ति (१), क्षीरिणी राजक्षवकाश्वगन्धाकाकोलीक्षीरकाकोलीवाट्यायनीभद्रौदनीभारद्वाजीपयस्यर्ष्यगन्धा इति दशेमानि बृंहणीयानि भवन्ति (२), मुस्तकुष्ठहरिद्रादारुहरिद्रावचातिविषाकटुरोहिणीचित्रकचिरबिल्वहैमवत्य इति दशेमानि लेखनीयानि भवन्ति (३), सुवहार्कोरुबुकाग्निमुखीचित्राचित्रकचिरबिल्वशङ्खिनीशकुलादनीस्वर्णक्षीरिण्य इति दशेमानि भेदनीयानि भवन्ति (४), मधुकमधुपर्णीपृश्निपर्ण्यम्बष्ठकीसमङ्गामोचरसधातकीलोध्रप्रियङ्गुकट्फलानीति दशेमानि सन्धानीयानि भवन्ति (५), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेराम्लवेतसमरिचाजमोदाभल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासा इति दशेमानि दीपनीयानि भवन्ति (६), इति षट्कः कषायवर्गः||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਐਨ੍ਦ੍ਰ੍ਯਸਭ੍ਯਤਿਰਸਰ੍ਸ੍ਯਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਪਯਸ੍ਯਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਸ੍ਥਿਰਾਰੋਹਿਣੀਬਲਾਤਿਬਲਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਬਲ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੭), ਚਨ੍ਦਨਤੁਙ੍ਗਪਦ੍ਮਕੋਸ਼ੀਰਮਧੁਕਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਸਾਰਿਵਾਪਯਸ੍ਯਾਸਿਤਾਲਤਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਵਰ੍ਣ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੮), ਸਾਰਿਵੇਕ੍ਸੁਮੂਲਮਧੁਕਪਿਪ੍ਪਲੀਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਵਿਦਾਰੀਕੈਟਰ੍ਯਹਂਸਪਾਦੀਬਹਤੀਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਕਣ੍ਠ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੯), ਆਮ੍ਰਾਮ੍ਰਾਤਕਲਿਕੁਚਕਰਮਰ੍ਦਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਾਮ੍ਲਵੇਤਸਕੁਵਲਬਦਰਦਾਡਿਮਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਹਦ੍ਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੦), ਇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੦||
View original
ऐन्द्र्यृषभ्यतिरसर्ष्यप्रोक्तापयस्याश्वगन्धास्थिरारोहिणीबलातिबला इति दशेमानि बल्यानि भवन्ति (७), चन्दनतुङ्गपद्मकोशीरमधुकमञ्जिष्ठासारिवापयस्यासितालता इति दशेमानि वर्ण्यानि भवन्ति (८), सारिवेक्षुमूलमधुकपिप्पलीद्राक्षाविदारीकैटर्यहंसपादीबृहतीकण्टकारिका इति दशेमानि कण्ठ्यानि भवन्ति (९), आम्राम्रातकलिकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गानीति दशेमानि हृद्यानि भवन्ति (१०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਨਾਗਰਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਵਿਡਙ੍ਗਮੂਰ੍ਵਾਗੁਡੂਚੀਵਚਾਮੁਸ੍ਤਪਿਪ੍ਪਲੀਪਟੋਲਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਤਪ੍ਤਿਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੧), ਕੁਟਜਬਿਲ੍ਵਚਿਤ੍ਰਕਨਾਗਰਾਤਿਵਿਸਾਭਯਾਧਨ੍ਵਯਾਸਕਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾਵਚਾਚਵ੍ਯਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੨), ਖਦਿਰਾਭਯਾਮਲਕਹਰਿਦ੍ਰਾਰੁਸ੍ਕਰਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਾਰਗ੍ਵਧਕਰਵੀਰਵਿਡਙ੍ਗਜਾਤੀਪ੍ਰਵਾਲਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਕੁਸ੍ਠਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੩), ਚਨ੍ਦਨਨਲਦਕਤਮਾਲਨਕ੍ਤਮਾਲਨਿਮ੍ਬਕੁਟਜਸਰ੍ਸਪਮਧੁਕਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾਮੁਸ੍ਤਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਕਣ੍ਡੂਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੪), ਅਕ੍ਸੀਵਮਰਿਚਗਣ੍ਡੀਰਕੇਬੁਕਵਿਡਙ੍ਗਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਕਿਣਿਹੀਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਸਪਰ੍ਣਿਕਾਖੁਪਰ੍ਣਿਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੫), ਹਰਿਦ੍ਰਾਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਸੁਵਹਾਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਲਾਪਾਲਿਨ੍ਦੀਚਨ੍ਦਨਕਤਕਸ਼ਿਰੀਸਸਿਨ੍ਧੁਵਾਰਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਵਿਸਘ੍ਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੬), ਇਤਿ ਸਟ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੧||
View original
नागरचव्यचित्रकविडङ्गमूर्वागुडूचीवचामुस्तपिप्पलीपटोलानीति दशेमानि तृप्तिघ्नानि भवन्ति (११), कुटजबिल्वचित्रकनागरातिविषाभयाधन्वयासकदारुहरिद्रावचाचव्यानीति दशेमान्यर्शोघ्नानि भवन्ति (१२), खदिराभयामलकहरिद्रारुष्करसप्तपर्णारग्वधकरवीरविडङ्गजातीप्रवाला इति दशेमानि कुष्ठघ्नानि भवन्ति (१३), चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बकुटजसर्षपमधुकदारुहरिद्रामुस्तानीति दशेमानि कण्डूघ्नानि भवन्ति (१४), अक्षीवमरिचगण्डीरकेबुकविडङ्गनिर्गुण्डीकिणिहीश्वदंष्ट्रावृषपर्णिकाखुपर्णिका इति दशेमानि क्रिमिघ्नानि भवन्ति (१५), हरिद्रामञ्जिष्ठासुवहासूक्ष्मैलापालिन्दीचन्दनकतकशिरीषसिन्धुवारश्लेष्मातका इति दशेमानि विषघ्नानि भवन्ति (१६), इति षट्कः कषायवर्गः||११||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ਵੀਰਣਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕੇਕ੍ਸੁਵਾਲਿਕਾਦਰ੍ਭਕੁਸ਼ਕਾਸ਼ਗੁਨ੍ਦ੍ਰੇਤ੍ਕਟਕਤ੍ਤਣਮੂਲਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ੍ਤਨ੍ਯਜਨਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੭), ਪਾਠਾਮਹੌਸਧਸੁਰਦਾਰੁਮੁਸ੍ਤਮੂਰ੍ਵਾਗੁਡੂਚੀਵਤ੍ਸਕਫਲਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਕਟੁਰੋਹਿਣੀਸਾਰਿਵਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੮), ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕਕਾਕੋਲੀਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੀਮਾਸਪਰ੍ਣੀਮੇਦਾਵਦ੍ਧਰੁਹਾਜਟਿਲਾਕੁਲਿਙ੍ਗਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਨਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੧੯), ਕੁਸ੍ਠੈਲਵਾਲੁਕਕਟ੍ਫਲਸਮੁਦ੍ਰਫੇਨਕਦਮ੍ਬਨਿਰ੍ਯਾਸੇਕ੍ਸੁਕਾਣ੍ਡੇਕ੍ਸ੍ਵਿਕ੍ਸੁਰਕਵਸੁਕੋਸ਼ੀਰਾਣੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੦), ਇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੨||
View original
वीरणशालिषष्टिकेक्षुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटकत्तृणमूलानीति दशेमानि स्तन्यजननानि भवन्ति (१७), पाठामहौषधसुरदारुमुस्तमूर्वागुडूचीवत्सकफलकिराततिक्तककटुरोहिणीसारिवा इति दशेमानि स्तन्यशोधनानि भवन्ति (१८), जीवकर्षभककाकोलीक्षीरकाकोलीमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदावृद्धरुहाजटिलाकुलिङ्गा इति दशेमानि शुक्रजननानि भवन्ति (१९), कुष्ठैलवालुककट्फलसमुद्रफेनकदम्बनिर्यासेक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुरकवसुकोशीराणीति दशेमानि शुक्रशोधनानि भवन्ति (२०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१२||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਮਦ੍ਵੀਕਾਮਧੁਕਮਧੁਪਰ੍ਣੀਮੇਦਾਵਿਦਾਰੀਕਾਕੋਲੀਕ੍ਸੀਰਕਾਲੋਲੀਜੀਵਕਜੀਵਨ੍ਤੀਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੧), ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕੈਰਣ੍ਡਾਰ੍ਕਵਸ਼੍ਚੀਰਪੁਨਰ੍ਨਵਾਯਵਤਿਲਕੁਲਤ੍ਥਮਾਸਬਦਰਾਣੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ੍ਵੇਦੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੨), ਮਧੁਮਧੁਕਕੋਵਿਦਾਰਕਰ੍ਬੁਦਾਰਨੀਪਵਿਦੁਲਬਿਮ੍ਬੀਸ਼ਣਪੁਸ੍ਪੀਸਦਾਪੁਸ੍ਪਾਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਪੁਸ੍ਪਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਵਮਨੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੩), ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਪਰੂਸਕਾਭਯਾਮਲਕਬਿਭੀਤਕਕੁਵਲਬਦਰਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਪੀਲੂਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਵਿਰੇਚਨੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੪), ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਬਿਲ੍ਵਪਿਪ੍ਪਲੀਕੁਸ੍ਠਸਰ੍ਸਪਵਚਾਵਤ੍ਸਕਫਲਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਮਧੁਕਮਦਨਫਲਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨ੍ਯਾਸ੍ਥਾਪਨੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੫), ਰਾਸ੍ਨਾਸੁਰਦਾਰੁਬਿਲ੍ਵਮਦਨਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਵਸ਼੍ਚੀਰਪੁਨਰ੍ਨਵਾਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਸ਼੍ਯੋਨਾਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨ੍ਯਨੁਵਾਸਨੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੬), ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਕ੍ਸਵਕਮਰਿਚਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਡਙ੍ਗਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸਰ੍ਸਪਾਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਸ਼੍ਵੇਤਾਮਹਾਸ਼੍ਵੇਤਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੋਪਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੭), ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੩||
View original
मृद्वीकामधुकमधुपर्णीमेदाविदारीकाकोलीक्षीरकालोलीजीवकजीवन्तीशालपर्ण्य इति दशेमानि स्नेहोपगानि भवन्ति (२१), शोभाञ्जनकैरण्डार्कवृश्चीरपुनर्नवायवतिलकुलत्थमाषबदराणीति दशेमानि स्वेदोपगानि भवन्ति (२२), मधुमधुककोविदारकर्बुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पा इति दशेमानि वमनोपगानि भवन्ति (२३), द्राक्षाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतककुवलबदरकर्कन्धुपीलूनीति दशेमानि विरेचनोपगानि भवन्ति (२४), त्रिवृद्बिल्वपिप्पलीकुष्ठसर्षपवचावत्सकफलशतपुष्पामधुकमदनफलानीति दशेमान्यास्थापनोपगानि भवन्ति (२५), रास्नासुरदारुबिल्वमदनशतपुष्पावृश्चीरपुनर्नवाश्वदंष्ट्राग्निमन्थश्योनाका इति दशेमान्यनुवासनोपगानि भवन्ति (२६), ज्योतिष्मतीक्षवकमरिचपिप्पलीविडङ्गशिग्रुसर्षपापामार्गतण्डुलश्वेतामहाश्वेता इति दशेमानि शिरोविरेचनोपगानि भवन्ति (२७), इति सप्तकः कषायवर्गः||१३||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਪਲ੍ਲਵਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਮ੍ਲਬਦਰਦਾਡਿਮਯਵਯਸ੍ਟਿਕੋਸ਼ੀਰਮਲ੍ਲਾਜਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਛਰ੍ਦਿਨਿਗ੍ਰਹਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੮), ਨਾਗਰਧਨ੍ਵਯਵਾਸਕਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕਚਨ੍ਦਨਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਗੁਡੂਚੀਹ੍ਰੀਵੇਰਧਾਨ੍ਯਕਪਟੋਲਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਤਸ੍ਣਾਨਿਗ੍ਰਹਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੨੯), ਸ਼ਟੀਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਬਦਰਬੀਜਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਬਹਤੀਵਕ੍ਸਰੁਹਾਭਯਾਪਿਪ੍ਪਲੀਦੁਰਾਲਭਾਕੁਲੀਰਸ਼ਙ੍ਗ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਹਿਕ੍ਕਾਨਿਗ੍ਰਹਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੦), ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੪||
View original
जम्ब्वाम्रपल्लवमातुलुङ्गाम्लबदरदाडिमयवयष्टिकोशीरमृल्लाजा इति दशेमानि छर्दिनिग्रहणानि भवन्ति (२८), नागरधन्वयवासकमुस्तपर्पटकचन्दनकिराततिक्तकगुडूचीह्रीवेरधान्यकपटोलानीति दशेमानि तृष्णानिग्रहणानि भवन्ति (२९), शटीपुष्करमूलबदरबीजकण्टकारिकाबृहतीवृक्षरुहाभयापिप्पलीदुरालभाकुलीरशृङ्ग्य इति दशेमानि हिक्कानिग्रहणानि भवन्ति (३०), इति त्रिकः कषायवर्गः||१४||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਨਨ੍ਤਾਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿਕਟ੍ਵਙ੍ਗਲੋਧ੍ਰਮੋਚਰਸਸਮਙ੍ਗਾਧਾਤਕੀਪੁਸ੍ਪਪਦ੍ਮਾਪਦ੍ਮਕੇਸ਼ਰਾਣੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਪੁਰੀਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੧), ਜਮ੍ਬੁਸ਼ਲ੍ਲਕੀਤ੍ਵਕ੍ਕਚ੍ਛੁਰਾਮਧੂਕਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਸ਼੍ਰੀਵੇਸ੍ਟਕਭਸ੍ਟਮਤ੍ਪਯਸ੍ਯੋਤ੍ਪਲਤਿਲਕਣਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਪੁਰੀਸਵਿਰਜਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੨), ਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਪ੍ਲਕ੍ਸਵਟਕਪੀਤਨੋਡੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕਸੋਮਵਲ੍ਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੩), ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਨਲਿਨਕੁਮੁਦਸੌਗਨ੍ਧਿਕਪੁਣ੍ਡਰੀਕਸ਼ਤਪਤ੍ਰਮਧੁਕਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਧਾਤਕੀਪੁਸ੍ਪਾਣੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਮੂਤ੍ਰਵਿਰਜਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੪), ਵਕ੍ਸਾਦਨੀਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਸੁਕਵਸ਼ਿਰਪਾਸਾਣਭੇਦਦਰ੍ਭਕੁਸ਼ਕਾਸ਼ਗੁਨ੍ਦ੍ਰੇਤ੍ਕਟਮੂਲਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਮੂਤ੍ਰਵਿਰੇਚਨੀਯਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੫), ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੫||
View original
प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थिकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशराणीति दशेमानि पुरीषसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३१), जम्बुशल्लकीत्वक्कच्छुरामधूकशाल्मलीश्रीवेष्टकभृष्टमृत्पयस्योत्पलतिलकणा इति दशेमानि पुरीषविरजनीयानि भवन्ति (३२), जम्ब्वाम्रप्लक्षवटकपीतनोडुम्बराश्वत्थभल्लातकाश्मन्तकसोमवल्का इति दशेमानि मूत्रसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३३), पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधुकप्रियङ्गुधातकीपुष्पाणीति दशेमानि मूत्रविरजनीयानि भवन्ति (३४), वृक्षादनीश्वदंष्ट्रावसुकवशिरपाषाणभेददर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटमूलानीति दशेमानि मूत्रविरेचनीयानि भवन्ति (३५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१५||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਭਯਾਮਲਕਪਿਪ੍ਪਲੀਦੁਰਾਲਭਾਸ਼ਙ੍ਗੀਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਵਸ਼੍ਚੀਰਪੁਨਰ੍ਨਵਾਤਾਮਲਕ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਕਾਸਹਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੬), ਸ਼ਟੀਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਾਮ੍ਲਵੇਤਸੈਲਾਹਿਙ੍ਗ੍ਵਗੁਰੁਸੁਰਸਾਤਾਮਲਕੀਜੀਵਨ੍ਤੀਚਣ੍ਡਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼੍ਵਾਸਹਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੭), ਪਾਟਲਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਸ਼੍ਯੋਨਾਕਬਿਲ੍ਵਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਬਹਤੀਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਗੋਕ੍ਸੁਰਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼੍ਵਯਥੁਹਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੮), ਸਾਰਿਵਾਸ਼ਰ੍ਕਰਾਪਾਠਾਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਪੀਲੁਪਰੂਸਕਾਭਯਾਮਲਕਬਿਭੀਤਕਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਜ੍ਵਰਹਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੩੯), ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਖਰ੍ਜੂਰਪ੍ਰਿਯਾਲਬਦਰਦਾਡਿਮਫਲ੍ਗੁਪਰੂਸਕੇਕ੍ਸੁਯਵਸਸ੍ਟਿਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼੍ਰਮਹਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੦), ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੬||
View original
द्राक्षाभयामलकपिप्पलीदुरालभाशृङ्गीकण्टकारिकावृश्चीरपुनर्नवातामलक्य इति दशेमानि कासहराणि भवन्ति (३६), शटीपुष्करमूलाम्लवेतसैलाहिङ्ग्वगुरुसुरसातामलकीजीवन्तीचण्डा इति दशेमानि श्वासहराणि भवन्ति (३७), पाटलाग्निमन्थश्योनाकबिल्वकाश्मर्यकण्टकारिकाबृहतीशालपर्णीपृश्निपर्णीगोक्षुरका इति दशेमानि श्वयथुहराणि भवन्ति (३८), सारिवाशर्करापाठामञ्जिष्ठाद्राक्षापीलुपरूषकाभयामलकबिभीतकानीति दशेमानि ज्वरहराणि भवन्ति (३९), द्राक्षाखर्जूरप्रियालबदरदाडिमफल्गुपरूषकेक्षुयवषष्टिका इति दशेमानि श्रमहराणि भवन्ति (४०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१६||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ਲਾਜਾਚਨ੍ਦਨਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਫਲਮਧੂਕਸ਼ਰ੍ਕਰਾਨੀਲੋਤ੍ਪਲੋਸ਼ੀਰਸਾਰਿਵਾਗੁਡੂਚੀਹ੍ਰੀਬੇਰਾਣੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਦਾਹਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੧), ਤਗਰਾਗੁਰੁਧਾਨ੍ਯਕਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਭੂਤੀਕਵਚਾਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਸ਼੍ਯੋਨਾਕਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੨), ਤਿਨ੍ਦੁਕਪ੍ਰਿਯਾਲਬਦਰਖਦਿਰਕਦਰਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਾਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਾਰ੍ਜੁਨਾਸਨਾਰਿਮੇਦਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨ੍ਯੁਦਰ੍ਦਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੩), ਵਿਦਾਰੀਗਨ੍ਧਾਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਬਹਤੀਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕੈਰਣ੍ਡਕਾਕੋਲੀਚਨ੍ਦਨੋਸ਼ੀਰੈਲਾਮਧੁਕਾਨੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨ੍ਯਙ੍ਗਮਰ੍ਦਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੪), ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਮਰਿਚਾਜਮੋਦਾਜਗਨ੍ਧਾਜਾਜੀਗਣ੍ਡੀਰਾਣੀਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼ੂਲਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੫), ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੭||
View original
लाजाचन्दनकाश्मर्यफलमधूकशर्करानीलोत्पलोशीरसारिवागुडूचीह्रीबेराणीति दशेमानि दाहप्रशमनानि भवन्ति (४१), तगरागुरुधान्यकशृङ्गवेरभूतीकवचाकण्टकार्यग्निमन्थश्योनाकपिप्पल्य इति दशेमानि शीतप्रशमनानि भवन्ति (४२), तिन्दुकप्रियालबदरखदिरकदरसप्तपर्णाश्वकर्णार्जुनासनारिमेदा इति दशेमान्युदर्दप्रशमनानि भवन्ति (४३), विदारीगन्धापृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकैरण्डकाकोलीचन्दनोशीरैलामधुकानीति दशेमान्यङ्गमर्दप्रशमनानि भवन्ति (४४), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदाजगन्धाजाजीगण्डीराणीति दशेमानि शूलप्रशमनानि भवन्ति (४५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१७||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
ਮਧੁਮਧੁਕਰੁਧਿਰਮੋਚਰਸਮਤ੍ਕਪਾਲਲੋਧ੍ਰਗੈਰਿਕਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਲਾਜਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੬), ਸ਼ਾਲਕਟ੍ਫਲਕਦਮ੍ਬਪਦ੍ਮਕਤੁਮ੍ਬਮੋਚਰਸਸ਼ਿਰੀਸਵਞ੍ਜੁਲੈਲਵਾਲੁਕਾਸ਼ੋਕਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਵੇਦਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੭), ਹਿਙ੍ਗੁਕੈਟਰ੍ਯਾਰਿਮੇਦਾਵਚਾਚੋਰਕਵਯਸ੍ਥਾਗੋਲੋਮੀਜਟਿਲਾਪਲਙ੍ਕਸਾਸ਼ੋਕਰੋਹਿਣ੍ਯ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੮), ਐਨ੍ਦ੍ਰੀਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀਸ਼ਤਵੀਰ੍ਯਾਸਹਸ੍ਰਵੀਰ੍ਯਾਮੋਘਾਵ੍ਯਥਾਸ਼ਿਵਾਰਿਸ੍ਟਾਵਾਟ੍ਯਪੁਸ੍ਪੀਵਿਸ੍ਵਕ੍ਸੇਨਕਾਨ੍ਤਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੪੯), ਅਮਤਾਭਯਾਧਾਤ੍ਰੀਮੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਵੇਤਾਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਤਿਰਸਾਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣੀਸ੍ਥਿਰਾਪੁਨਰ੍ਨਵਾ ਇਤਿ ਦਸ਼ੇਮਾਨਿ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ (੫੦), ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਃ ਕਸਾਯਵਰ੍ਗਃ||੧੮||
View original
मधुमधुकरुधिरमोचरसमृत्कपाललोध्रगैरिकप्रियङ्गुशर्करालाजा इति दशेमानि शोणितस्थापनानि भवन्ति (४६), शालकट्फलकदम्बपद्मकतुम्बमोचरसशिरीषवञ्जुलैलवालुकाशोका इति दशेमानि वेदनास्थापनानि भवन्ति (४७), हिङ्गुकैटर्यारिमेदावचाचोरकवयस्थागोलोमीजटिलापलङ्कषाशोकरोहिण्य इति दशेमानि सञ्ज्ञास्थापनानि भवन्ति (४८), ऐन्द्रीब्राह्मीशतवीर्यासहस्रवीर्याऽमोघाऽव्यथाशिवाऽरिष्टावाट्यपुष्पीविष्वक्सेनकान्ता इति दशेमानि प्रजास्थापनानि भवन्ति (४९), अमृताऽभयाधात्रीमुक्ताश्वेताजीवन्त्यतिरसामण्डूकपर्णीस्थिरापुनर्नवा इति दशेमानि वयःस्थापनानि भवन्ति (५०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१८||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨ੍ਯਭਿਸਮਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਮਹਾਕਸਾਯਾ ਮਹਤਾਂ ਚ ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣੋਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੯||
View original
इति पञ्चकषायशतान्यभिसमस्य पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति||१९||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ਨਹਿ ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਮਸ੍ਤਿ, ਨ ਚਾਪ੍ਯਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੋਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੀਨਾਂ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਯੋਪਕਲ੍ਪਤੇ, ਤਸ੍ਮਾਦਨਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣਾਨਤਿਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਚੋਪਦਿਸ੍ਟਾਃ|
ਏਤਾਵਨ੍ਤੋ ਹ੍ਯਲਮਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੀਨਾਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ, ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾਂ ਚ ਸ੍ਵਾਲਕ੍ਸਣ੍ਯਾਨੁਮਾਨਯੁਕ੍ਤਿਕੁਸ਼ਲਾਨਾਮਨੁਕ੍ਤਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਾਯੇਤਿ||੨੦||
View original
नहि विस्तरस्य प्रमाणमस्ति, न चाप्यतिसङ्क्षेपोऽल्पबुद्धीनां सामर्थ्यायोपकल्पते, तस्मादनतिसङ्क्षेपेणानतिविस्तरेण चोपदिष्टाः|
एतावन्तो ह्यलमल्पबुद्धीनां व्यवहाराय, बुद्धिमतां च स्वालक्षण्यानुमानयुक्तिकुशलानामनुक्तार्थज्ञानायेति||२०||
Adhikarana 19 (21-22) · Śloka 22
ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਨੈਤਾਨਿ ਭਗਵਨ੍! ਪਞ੍ਚ ਕਸਾਯਸ਼ਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਾਨਿ ਤਾਨਿ ਹ੍ਯੇਵਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਪਪ੍ਲਵਨ੍ਤੇ ਤੇਸੁ ਤੇਸੁ ਮਹਾਕਸਾਯੇਸ੍ਵਿਤਿ||੨੧||
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਨੈਤਦੇਵਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼|
ਏਕੋਪਿ ਹ੍ਯਨੇਕਾਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ ਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪੁਰੁਸੋ ਬਹੂਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਕਰਣੇ ਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਯਦ੍ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਕਰ੍ਤ-ਕਰਣ-ਕਾਰ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਤਦ੍ਗੌਣਂ ਨਾਮਵਿਸ਼ੇਸਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਤਦ੍ਵਦੌਸਧਦ੍ਰਵ੍ਯਮਪਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍|
ਯਦਿ ਚੈਕਮੇਵ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਸਾਦਯਾਮਸ੍ਤਥਾਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਂ ਕਰਣੇ ਸਮਰ੍ਥਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਸ੍ਤਤੋਨ੍ਯਦਿਚ੍ਛੇਦੁਪਧਾਰਯਿਤੁਮੁਪਦੇਸ੍ਟੁਂ ਵਾ ਸ਼ਿਸ੍ਯੇਭ੍ਯ ਇਤਿ||੨੨||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतानि भगवन्! पञ्च कषायशतानि पूर्यन्ते, तानि तानि ह्येवाङ्गान्युपप्लवन्ते तेषु तेषु महाकषायेष्विति||२१||
तमुवाच भगवानात्रेयः- नैतदेवं बुद्धिमता द्रष्टव्यमग्निवेश|
एकोऽपि ह्यनेकां सञ्ज्ञां लभते कार्यान्तराणि कुर्वन्, तद्यथा- पुरुषो बहूनां कर्मणां करणे समर्थो भवति, स यद्यत् कर्म करोति तस्य तस्य कर्मणः कर्तृ-करण-कार्यसम्प्रयुक्तं तत्तद्गौणं नामविशेषं प्राप्नोति, तद्वदौषधद्रव्यमपि द्रष्टव्यम्|
यदि चैकमेव किञ्चिद्द्रव्यमासादयामस्तथागुणयुक्तं यत् सर्वकर्मणां करणे समर्थं स्यात्, कस्ततोऽन्यदिच्छेदुपधारयितुमुपदेष्टुं वा शिष्येभ्य इति||२२||
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਯਤੋ ਯਾਵਨ੍ਤਿ ਯੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਨਿ ਸਟ੍|
ਉਕ੍ਤਾਨਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੇਹ ਤਥੈਵੈਸਾਂ ਸਡਾਸ਼੍ਰਯਾਃ||੨੩||
ਰਸਾ ਲਵਣਵਰ੍ਜ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕਸਾਯ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾਃ|
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾ ਯੋਨਿਃ ਕਸਾਯਾਣਾਮੁਦਾਹਤਾ||੨੪||
ਤਥਾ ਕਲ੍ਪਨਮਪ੍ਯੇਸਾਮੁਕ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਪੁਨਃ|
ਮਹਤਾਂ ਚ ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ||੨੫||
ਪਞ੍ਚ ਚਾਪਿ ਕਸਾਯਾਣਾਂ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਭਾਗਸ਼ਃ|
ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹਿ ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ||੨੬||
ਨ ਚਾਲਮਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਃ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਯੋਪਕਲ੍ਪਤੇ|
ਅਲ੍ਪਬੁਦ੍ਧੇਰਯਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਃ||੨੭||
ਮਨ੍ਦਾਨਾਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ, ਬੁਧਾਨਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਵਦ੍ਧਯੇ|
ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਕੋ ਹ੍ਯਯਂ ਵਰ੍ਗਃ ਕਸਾਯਾਣਾਮੁਦਾਹਤਃ||੨੮||
ਤੇਸਾਂ ਕਰ੍ਮਸੁ ਬਾਹ੍ਯੇਸੁ ਯੋਗਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇਸੁ ਚ|
ਸਂਯੋਗਂ ਚ ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਚ ਯੋ ਵੇਦ ਸ ਭਿਸਗ੍ਵਰਃ||੨੯||
View original
तत्र श्लोकाः- यतो यावन्ति यैर्द्रव्यैर्विरेचनशतानि षट्|
उक्तानि सङ्ग्रहेणेह तथैवैषां षडाश्रयाः||२३||
रसा लवणवर्ज्याश्च कषाय इति सञ्ज्ञिताः|
तस्मात् पञ्चविधा योनिः कषायाणामुदाहृता||२४||
तथा कल्पनमप्येषामुक्तं पञ्चविधं पुनः|
महतां च कषायाणां पञ्चाशत् परिकीर्तिता||२५||
पञ्च चापि कषायाणां शतान्युक्तानि भागशः|
लक्षणार्थं, प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते||२६||
न चालमतिसङ्क्षेपः सामर्थ्यायोपकल्पते|
अल्पबुद्धेरयं तस्मान्नातिसङ्क्षेपविस्तरः||२७||
मन्दानां व्यवहाराय, बुधानां बुद्धिवृद्धये|
पञ्चाशत्को ह्ययं वर्गः कषायाणामुदाहृतः||२८||
तेषां कर्मसु बाह्येषु योगमाभ्यन्तरेषु च|
संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषग्वरः||२९||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਸਡ੍ਵਿਰੇਚਨਸ਼ਤਾਸ਼੍ਰਿਤੀਯੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪||
ਇਤਿ ਭੇਸਜਚਤੁਸ੍ਕਃ||੧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने षड्विरेचनशताश्रितीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
इति भेषजचतुष्कः||१||