4. ṣaḍvirēcanaśatāśritīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

ಅಥಾತಃ ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾಶ್ರಿತೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨|| ಇಹ ಖಲು ಷಡ್ ವಿರೇಚನಶತಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ಷಡ್ ವಿರೇಚನಾಶ್ರಯಾಃ, ಪಞ್ಚ ಕಷಾಯಯೋನಯಃ, ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಕಷಾಯಕಲ್ಪನಂ, ಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಹಾಕಷಾಯಾಃ, ಪಞ್ಚ ಕಷಾಯಶತಾನಿ, ಇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೩||

ಅಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲೀಯೇಽನ್ತಃಪರಿಮಾರ್ಜನಮುಕ್ತಮ್, ಆರಗ್ವಧೀಯೇ ಚ ಬಹಿಃಪರಿಮಾರ್ಜನಮುಕ್ತಂ; ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯದ್ವಯಾಪ್ರತಿಪಾದಿತಭೇಷಜಚತುಷ್ಕಾವಶ್ಯವಕ್ತವ್ಯಮವಶಿಷ್ಟಮುಭಯಪರಿಮಾರ್ಜನಭೇಷಜಮಭಿಧಾತುಂ ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾಶ್ರಿತೀಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ| ಆಶ್ರೀಯತ ಇತ್ಯಾಶ್ರಿತಮಾಶ್ರಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಷಟ್ಸಙ್ಖ್ಯಾವಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ ವಿರೇಚನಶತಾನ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಿ ಚಾಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾಶ್ರಿತೀಯಃ, ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ- ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾನಿ, ಷಡ್ವಿರೇಚನಾಶ್ರಯಾಃ, ಏತದ್ದ್ವಯಮಧಿಕೃತ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞೇಯಂ ಪ್ರಣೀತೇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾಧ್ಯಾಯಾದಾವಿಹ ಖಲ್ವಿತಿ ಪದಂ ಶ್ರೂಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ತದಪ್ರಧಾನತ್ವಾನ್ನಾಧ್ಯಾಯಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರಣಯನೇ ನಿವೇಶಿತಮ್| ಇಹೇತಿ ಅಗ್ನಿವೇಶತನ್ತ್ರೇಽನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರೇ| ಏತೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿರೇಚನಷಟ್ಶತಾನಾಂ ತಥಾ ಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಹಾಕಷಾಯಾಣಾಂ ತಥಾ ಪಞ್ಚಕಷಾಯಶತಾನಾಂ ವಿಸ್ತರಕಲ್ಪನಾಯಾಮಧಿಕತ್ವಮಪಿ ಭವತೀತಿ ಸೂಚ್ಯತೇ| ಅತ ಏವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಕಲ್ಪೇ- “ಉದ್ದೇಶಮಾತ್ರಮೇತಾವದ್ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮಿಹ ಷಟ್ಶತಮ್| ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯೈವಂ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಕೋಟಿರ್ವಾ ಸಮ್ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್” (ಕ.ಅ.೧೨) ಇತಿ| ತಥಾಽತ್ರೈವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ನ ಹಿ ವಿಸ್ತರಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಮಸ್ತಿ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಖಲುಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾಶನೇ| ವಿರೇಚನಶಬ್ದೇನೇಹ ವಮನಂ ವಿರೇಚನಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಯತೋ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಕಲ್ಪೇ- “ಉಭಯಂ ವಾ ದೋಷಮಲವಿರೇಚನಾದ್ವಿರೇಚನಶಬ್ದಂ ಲಭತೇ” (ಕ.ಅ.೧) ಇತಿ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ದೋಷಮಲವಿರೇಚನಾಚ್ಚೇದ್ವಿರೇಚನಸಞ್ಜ್ಞಾ, ತೇನ ಬಸ್ತಿಶಿರೋವಿರೇಚನಯೋರಪಿ ವಿರೇಚನಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರವೃತ್ತಿಃ; ಯತಸ್ತನ್ತ್ರಕಾರಸಿದ್ಧೇಯಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾ ನ ಪಾಚಕವದ್ಯೋಗಮಾತ್ರಪ್ರವೃತ್ತಾ; ತನ್ತ್ರಕಾರಶ್ಚ ವಮನವಿರೇಚನಯೋರೇವ ಯೋಗರೂಢಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ವಿದಧಾತಿ ನಾನ್ಯತ್ರ, ತತ್ ಕುತೋಽನ್ಯತ್ರ ಪ್ರಸಕ್ತಿಃ| ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾನೀತ್ಯಾದಿ ಸ್ವಯಮೇವಾಚಾರ್ಯೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯತಿ| ಪಞ್ಚ ಕಷಾಯಶತಾನೀತ್ಯತ್ರ ಕಷಾಯಶಬ್ದೇನ ಮಧುರಾದೀನಾಂ ಲವಣವರ್ಜಾನಾಂ ರಸಾನಾಂ ಕಷಾಯತ್ವೇನ ಪರಿಭಾಷಿತಾನಾಮಾಶ್ರಯತ್ವೇನೌಷಧದ್ರವ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಕಷಾಯಯೋನಯಃ ಕಷಾಯಜಾತಯಃ| ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಯಥೋಕ್ತದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಕಲ್ಪನಮುಪಯೋಗಾರ್ಥಂ ಸಂಸ್ಕರಣಂ ಕಷಾಯಕಲ್ಪನಮ್| ಮಹಾಕಷಾಯಾ ಇತಿ ದಶಸಙ್ಖ್ಯಾವಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಯೈಕಕಾರ್ಯಕರಣಾರ್ಥೋಪಾತ್ತಸ್ಯೌಷಧಗಣಸ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾ; ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ದಶೇಮಾನಿ ಜೀವನೀಯಾನಿ” ಇತ್ಯಾದಿನಾ||೧-೩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

ಷಡ್ ವಿರೇಚನಶತಾನಿ, ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದಿಹ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೋದಾಹೃತ್ಯ ವಿಸ್ತರೇಣ ಕಲ್ಪೋಪನಿಷದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; (ತತ್ರ ) ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಗಶತಂ ಪ್ರಣೀತಂ ಫಲೇಷು, ಏಕೋನಚತ್ವಾರಿಂಶಜ್ಜೀಮೂತಕೇಷು ಯೋಗಾಃ, ಪಞ್ಚಚತ್ವಾರಿಂಶದಿಕ್ಷ್ವಾಕುಷು, ಧಾಮಾರ್ಗವಃ ಷಷ್ಟಿಧಾ ಭವತಿ ಯೋಗಯುಕ್ತಃ, ಕುಟಜಸ್ತ್ವಷ್ಟಾದಶಧಾ ಯೋಗಮೇತಿ, ಕೃತವೇಧನಂ ಷಷ್ಟಿಧಾ ಭವತಿ ಯೋಗಯುಕ್ತಂ, ಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃದ್ಯೋಗಶತಂ ಪ್ರಣೀತಂ ದಶಾಪರೇ ಚಾತ್ರ ಭವನ್ತಿ ಯೋಗಾಃ, ಚತುರಙ್ಗುಲೋ ದ್ವಾದಶಧಾ ಯೋಗಮೇತಿ, ಲೋಧ್ರಂ ವಿಧೌ ಷೋಡಶಯೋಗಯುಕ್ತಂ, ಮಹಾವೃಕ್ಷೋ ಭವತಿ ವಿಂಶತಿಯೋಗಯುಕ್ತಃ, ಏಕೋನಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ ಸಪ್ತಲಾಶಙ್ಖಿನ್ಯೋರ್ಯೋಗಾಃ, ಅಷ್ಟಚತ್ವಾರಿಂಶದ್ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತ್ಯೋಃ, ಇತಿ ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾನಿ||೪||

ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಉದ್ದೇಶಮಾತ್ರೇಣ| ಕಲ್ಪ ಏವೋಪನಿಷತ್ ಕಲ್ಪೋಪನಿಷತ್; ಉಪನಿಷದಿತ್ಯತ್ಯುಪಯುಕ್ತರಹಸ್ಯವಿದ್ಯೋಪದೇಶಸ್ಥಾನಮುಚ್ಯತೇ ವೇದೇ; ತದ್ವದಿಹಾಪಿ ಕಲ್ಪಸ್ಯಾತ್ಯುಪಯುಕ್ತತ್ವೇನ ರಹಸ್ಯವಮನವಿರೇಚನಪ್ರಯೋಗೋಪದೇಶಕತ್ವಾತ್ ಕಲ್ಪ ಏವೋಪನಿಷದಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ನ ಚ ವಾಚ್ಯಂ ಕಲ್ಪ ಏವ ವಿಸ್ತರೇಣ ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾನ್ಯಭಿಧಾಸ್ಯನ್ತೇ, ತೇನ ತದೇವಾಸ್ತು, ಅಲಮನೇನ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಧಾನೇನ ಸಮ್ಯಗವಬೋಧಾನುಪಾಯತ್ವಾತ್; ಯತಸ್ತನ್ತ್ರಧರ್ಮೋಽಯಂ- ಯತ್ ಪ್ರಥಮಂ ಸೂತ್ರಣಂ ಭವತಿ, ತದನು ತದ್ವಿವರಣಂ ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ; ಉಚ್ಯತೇ ಚ ನ್ಯಾಯವಿದ್ಭಿಃ- “ತೇ ವೈ ವಿಷಯಾಶ್ಚ ಸುಸಙ್ಗೃಹೀತಾ ಭವನ್ತಿ ಯೇಷಾಂ ಸಮಾಸೋ ವ್ಯಾಸಶ್ಚ” ಇತಿ| ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶತಾಽಧಿಕಂ ಯೋಗಶತಂ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಗಶತಮ್| ಕೃತವೇಧನಯೋಗಾನ್ತಾ ಯೋಗಾ ವಮನಸ್ಯ, ಶೇಷಾ ವಿರೇಚನಸ್ಯ| ಅತ್ರೇತಿ ಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃತೋರೇವ| ಶ್ಯಾಮೇತಿ ಶ್ಯಾಮಮೂಲಾ ತ್ರಿವೃತ್, ತ್ರಿವೃದಿತಿ ಅರುಣಮೂಲಾ ತ್ರಿವೃತ್||೪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ಷಡ್ ವಿರೇಚನಾಶ್ರಯಾ ಇತಿ ಕ್ಷೀರಮೂಲತ್ವಕ್ಪತ್ರಪುಷ್ಪಫಲಾನೀತಿ||೫||

ಷಡಿತ್ಯಾದಿ| ಷಡೇವ ವಿರೇಚನಾಶ್ರಯಾ ವಿರೇಚನಾಧಿಕರಣಾನಿ| ಅತ್ರ ಹಿ ಕ್ಷೀರಮಾದೌ ಕೃತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣವಿರೇಚನತ್ವಾತ್; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಸ್ನುಕ್ಪಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣವಿರೇಚನಾನಾಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತಿ| ತ್ವಗಿತ್ಯನೇನ ಲೋಧ್ರತ್ವಗ್ಗೃಹ್ಯತೇ| ಪತ್ರಮಿತ್ಯನೇನ ಇಕ್ಷ್ವಾಕ್ವಾದಿಪತ್ರಮ್| ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಕಲ್ಪೇ- “ಅಪುಷ್ಪಸ್ಯ ಪ್ರವಾಲಾನಾಂ ಮುಷ್ಟಿಂ ಪ್ರಾದೇಶಸಮ್ಮಿತಾಮ್| ಕ್ಷೀರಪ್ರಸ್ಥೇ ಶೃತಂ ದದ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತೋದ್ರಿಕ್ತೇ ಕಫಜ್ವರೇ” (ಕ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚೈರಣ್ಡತೈಲತಾಮ್ರಪಾರದಾದೀನಾಂ ಕ್ಷೀರಾದ್ಯಧಿಕಾನಾಮಪಿ ವಿರೇಚನಾಶ್ರಯತ್ವಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ತೇಷಾಮಿಹ ತನ್ತ್ರೇ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ವಿರೇಚನಾಶ್ರಯತ್ವೇನಾನಭಿಧಾನಾದಧ್ಯಾಯಾದಿಪ್ರತಿಪಾದಿತೇನೇಹಶಬ್ದೇನ ಯೋಗಾದಿಹ ಷಡಾಶ್ರಯಾ ಇತ್ಯವಿರುದ್ಧಮೇವ||೫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ಪಞ್ಚ ಕಷಾಯಯೋನಯ ಇತಿ ಮಧುರಕಷಾಯೋಽಮ್ಲಕಷಾಯಃ ಕಟುಕಷಾಯಸ್ತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ ಕಷಾಯಕಷಾಯಶ್ಚೇತಿ ತನ್ತ್ರೇ ಸಞ್ಜ್ಞಾ||೬||

ಪಞ್ಚ ಕಷಾಯಶತಾನಿ ಮಹಾಕಷಾಯವ್ಯಾಖ್ಯಯಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತವ್ಯಾನಿ, ಅತಸ್ತದುಲ್ಲಙ್ಘ್ಯ ಪಞ್ಚ ಕಷಾಯಯೋನಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ| ಮಧುರಶ್ಚಾಸೌ ಕಷಾಯಶ್ಚೇತಿ ಮಧುರಕಷಾಯಃ, ಏವಂ ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ| ತನ್ತ್ರೇ ಸಞ್ಜ್ಞೇತ್ಯನೇನ ಲವಣರಸಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಮಧುರಾದಯೋ ರಸಾಃ ಕಷಾಯಸಞ್ಜ್ಞಯಾ ವ್ಯವಹ್ರಿಯನ್ತೇ ಇತ್ಯಯಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರಸಮಯ ಇತಿ ಸೂಚಯತಿ, ನಾತ್ರ ಪರತನ್ತ್ರವ್ಯವಹಾರ ಇತಿ| ಅಥ ಕಿಮರ್ಥಂ ಪುನರಾಚಾರ್ಯೇಣ ಕಷಾಯಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರಣಯನೇ ಲವಣಸ್ಯ ಮಧುರಾದೇರಿವ ಗುಣಾದಿಭಿರುದ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯ ತಥಾ ಪ್ರಯೋಗೇಷು ಚಿತ್ರಕಗುಡಿಕಾದೌ “ದ್ವೌ ಕ್ಷಾರೌ ಲವಣಾನಿ ಚ” (ಚಿ.ಅ.೧೫) ಇತ್ಯಾದಿನೋದ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯ ರೋಗಭಿಷಗ್ಜಿತೀಯೇ (ವಿ.ಅ.೮) ಚ ಸ್ಕನ್ಧೇನೋಪದಿಷ್ಟಸ್ಯ ರಸಾಧಿಕಾರೇಷು ಚ ತೇಷು ತೇಷು ಮಧುರಾದಿವದುಪದಿಷ್ಟಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಗಃ ಕ್ರಿಯತೇ? ಉಚ್ಯತೇ- ಕಷಾಯಸಞ್ಜ್ಞೇಯಂ ಭೇಷಜತ್ವೇನ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯಮಾಣೇಷು ರಸೇಷ್ವಾಚಾರ್ಯೇಣ ನಿವೇಶಿತಾ| ಅತ್ರ ಚ ಕೇವಲಸ್ಯ ಲವಣಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗೋ ನಾಸ್ತಿ, ಮಧುರಾದೀನಾಂ ತು ಕೇವಲಾನಾಮಪಿ ಪ್ರಯೋಗೋಽಸ್ತಿ, ಲವಣಂ ತು ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯುಕ್ತಮೇವೋಪಯುಜ್ಯತೇ| ಮಧುರಾದಿಷು ಸ್ವರಸಕಲ್ಕಾದಿಲಕ್ಷಣಾ ಕಲ್ಪನಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಲವಣೇ| ಯತೋ ನ ತಾವಲ್ಲವಣಸ್ಯ ಸ್ವರಸೋಽಸ್ತಿ; ಕಲ್ಕೋಽಪಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ದ್ರವೇಣ ಪೇಷಣಾತ್ ಕ್ರಿಯತೇ, ತಚ್ಚ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಲವಣೇ, ಲವಣಂ ಹಿ ಪಾನೀಯಯೋಗಾತ್ ಪಾನೀಯಮೇವ ಭವತಿ; ಯದ್ಯಪಿ ಕಲ್ಕಸ್ಯೈವ ಭೇದಶ್ಚೂರ್ಣಂ, ಚೂರ್ಣತಾ ಚ ಲವಣಸ್ಯ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಲವಣಸ್ಯ ಚೂರ್ಣರೂಪತಾ ನ ಪೂರ್ವಸ್ಮಾದಚೂರ್ಣರೂಪಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಕ್ತಿವಿಶೇಷಮಾಪಾದಯತಿ, ಶಕ್ತಿವಿಶೇಷಕಲ್ಪನಾರ್ಥಂ ಚ ಕಲ್ಪನಾ ಕ್ರಿಯತ ಇತ್ಯುತ್ತರತ್ರ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿಷ್ಯಾಮಃ, ತಸ್ಮಾಚ್ಚೂರ್ಣತ್ವಮಪಿ ಲವಣಸ್ಯ ಕಲ್ಪನಕಲ್ಪನಮಿವ; ಶೃತಶೀತಫಾಣ್ಟಕಷಾಯಾಸ್ತು ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನಾನುಪಯೋಜ್ಯಸ್ಯ ತತ್ತತ್ಸಂಸ್ಕಾರವಶಾದ್ದ್ರವೇಷು ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ತೋಕಾವಯವಾನುಪ್ರವೇಶಾರ್ಥಮುಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ; ಲವಣೇ ಚೈತನ್ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಲವಣಂ ಹಿ ದ್ರವಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸರ್ವಾತ್ಮನೈವ ದ್ರವಮನುಗತಂ ಭವತಿ; ತಸ್ಮಾಲ್ಲವಣಂ ಪೃಥಕ್ಪ್ರಯೋಗಾಭಾವಾತ್ ಕಲ್ಪನಾಽಸಮ್ಭವಾಚ್ಚಾಚಾರ್ಯೇಣ ಕಷಾಯಸಞ್ಜ್ಞಾಪ್ರಣಯನೇ ನಿರಸ್ತಮಿತಿ ನ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನೇಯಮಾಚಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿಃ||೬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಕಷಾಯಕಲ್ಪನಮಿತಿ ತದ್ಯಥಾ- ಸ್ವರಸಃ, ಕಲ್ಕಃ, ಶೃತಃ, ಶೀತಃ, ಫಾಣ್ಟಃ, ಕಷಾಯ ಇತಿ| (ಯನ್ತ್ರನಿಷ್ಪೀಡಿತಾದ್ದ್ರವ್ಯಾದ್ರಸಃ ಸ್ವರಸ ಉಚ್ಯತೇ | ಯಃ ಪಿಣ್ಡೋ ರಸಪಿಷ್ಟಾನಾಂ ಸ ಕಲ್ಕಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ || ವಹ್ನೌ ತು ಕ್ವಥಿತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಶೃತಮಾಹುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಕಾಃ | ದ್ರವ್ಯಾದಾಪೋತ್ಥಿತಾತ್ತೋಯೇ ಪ್ರತಪ್ತೇ ನಿಶಿ ಸಂಸ್ಥಿತಾತ್ || ಕಷಾಯೋ ಯೋಽಭಿನಿರ್ಯಾತಿ ಸ ಶೀತಃ ಸಮುದಾಹೃತಃ | ಕ್ಷಿಪ್ತ್ವೋಷ್ಣತೋಯೇ ಮೃದಿತಂ ತತ್ ಫಾಣ್ಟಂ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್ ||) ತೇಷಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಬಲಾಧಿಕ್ಯಮ್; ಅತಃ ಕಷಾಯಕಲ್ಪನಾ ವ್ಯಾಧ್ಯಾತುರಬಲಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ; ನ ತ್ವೇವಂ ಖಲು ಸರ್ವಾಣಿ ಸರ್ವತ್ರೋಪಯೋಗೀನಿ ಭವನ್ತಿ||೭||

ಕಲ್ಪನಮುಪಯೋಗಾರ್ಥಂ ಪ್ರಕಲ್ಪನಂ ಸಂಸ್ಕರಣಮಿತಿ ಯಾವತ್ ಸ್ವರಸಾದಿಬಹುಲಕ್ಷಣಂ; ಯಥಾ- “ಸ್ವೋ ರಸಃ ಸ್ವರಸಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ, ಕಲ್ಕೋ ದೃಷದಿ ಪೇಷಿತಃ| ಕ್ವಥಿತಸ್ತು ಶೃತಃ, ಶೀತಃ ಶರ್ವರೀಮುಷಿತೋ ಮತಃ|| ಕ್ಷಿಪ್ತೋಷ್ಣತೋಯೇ ಮೃದಿತಃ ಫಾಣ್ಟ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಶೌನಕವಚನಂ ತು “ದ್ರವ್ಯಾದಾಪೋಥಿತಾತ್ತೋಯೇ ಪ್ರತಪ್ತೇ ನಿಶಿ ಸಂಸ್ಥಿತಾತ್| ಕಷಾಯೋ ಯೋಽಭಿನಿರ್ಯಾತಿ ಸ ಶೀತಃ ಸಮುದಾಹೃತಃ” ಇತಿ| ಫಾಣ್ಟಃ ಕಷಾಯ ಇತಿ ಕಷಾಯಶಬ್ದೋಽಯಂ ಸ್ವರಸಾದಿಭಿರಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತೇನ ಸ್ವರಸಃ ಕಷಾಯಃ, ಕಲ್ಕಃ ಕಷಾಯಃ, ಇತ್ಯಾದ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತೇಷಾಂ ಸ್ವರಸಾದೀನಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಬಲಾಧಿಕ್ಯಮಿತಿ ಫಾಣ್ಟಾಚ್ಛೀತೋ ಗುರುಃ, ಶೀತಾಚ್ಛೃತೋ ಗುರುರಿತ್ಯಾದಿ| ಯತೋ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಗುರ್ವೀ ಕಷಾಯಕಲ್ಪನಾ, ಅತ ಏವ ವ್ಯಾಧ್ಯಾತುರಬಲಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ; ವ್ಯಾಧೇರಾತುರಸ್ಯ ಚ ಬಲಮಪೇಕ್ಷತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ನ ತ್ವೇವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲವತಿ ಪುರುಷೇ ವ್ಯಾಧೌ ಚ ದ್ರವ್ಯಸಾರಭಾಗಮಯತ್ವೇನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಗುರುರ್ಬಹುಕಾರ್ಯಕರಃ ಸ್ವರಸೋ ಯುಜ್ಯತೇ, ನಾಯಮಲ್ಪಬಲೇ ಪುರುಷೇ ರೋಗೇ ವಾ ಯೋಗವಾನ್ ಭವತಿ, ಬಲಭ್ರಂಶಭೇಷಜಾತಿಯೋಗದೋಷಕರ್ತೃತ್ವಾದಿತಿ ಭಾವಃ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ತಥಾ ನ ಸರ್ವಾಣಿ ಸ್ವರಸಾದೀನಿ ಸರ್ವತ್ರ ಪುರುಷೇ ಯೋಗ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ಯತಃ ಕೇಚಿತ್ ಸ್ವರಸದ್ವಿಷಃ, ಕೇಚಿತ್ ಸ್ವರಸಪ್ರಿಯಾ ಇತರಕಲ್ಪನಾದ್ವಿಷ ಏವಮಾದಿ| ನ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ದ್ವಿಷ್ಟಭೇಷಜಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗ ಇಷ್ಯತೇ, ತತ್ಕ್ಷಣವಮನಾರುಚ್ಯಾದಿದೋಷಕರ್ತೃತ್ವಾತ್ | ತಥಾ ಕಷಾಯಕಲ್ಪನಾ ವ್ಯಾಧ್ಯಾತುರಬಲಾಪೇಕ್ಷಿಣೀತ್ಯೇತದುದಾಹರಣಾರ್ಥಂ, ತೇನ ದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿಣೀತ್ಯೇತದಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯತೋ ದ್ರವ್ಯನಿಯಮೇನ ಕಲ್ಪನಾನಿಯಮಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ರಸಾಯನೇ; ಯಥಾ- “ಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣ್ಯಾಃ ಸ್ವರಸಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ, ಕ್ಷೀರೇಣ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಸ್ಯ ಚೂರ್ಣಮ್| ರಸೋ ಗುಡೂಚ್ಯಾಸ್ತು ಸಮೂಲಪುಷ್ಪ್ಯಾಃ, ಕಲ್ಕಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ ಖಲು ಶಙ್ಖಪುಷ್ಪ್ಯಾಃ” (ಚಿ.ಅ.೧) ಇತಿ| ಚೂರ್ಣಂ ಕಲ್ಕ ಏವಾನ್ತರ್ಭಾವನೀಯಂ, ದ್ವಿವಿಧೋ ಹಿ ಕಲ್ಕಃ ಸದ್ರವೋಽದ್ರವಶ್ಚೇತಿ ಕೃತ್ವಾ; ತೇನ “ನಿಶಿ ಸ್ಥಿತಾ ವಾ ಸ್ವರಸೀಕೃತಾ ವಾ ಕಲ್ಕೀಕೃತಾ ಚೂರ್ಣಮಥೋ ಶೃತಾ ವಾ” (ಚಿ.ಅ.೪) ಇತ್ಯಾದೌ ಪೃಥಕ್ ಚೂರ್ಣಪಾಠೇನಾಧಿಕಕಲ್ಪನಾಪ್ರಸಙ್ಗೋ ನೋದ್ಭಾವನೀಯಃ||೭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

‘ಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಹಾಕಷಾಯಾ’ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಜೀವನೀಯೋ ಬೃಂಹಣೀಯೋ ಲೇಖನೀಯೋ ಭೇದನೀಯಃ ಸನ್ಧಾನೀಯೋ ದೀಪನೀಯ ಇತಿ ಷಟ್ಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ; ಬಲ್ಯೋ ವರ್ಣ್ಯಃ ಕಣ್ಠ್ಯೋ ಹೃದ್ಯ ಇತಿ ಚತುಷ್ಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ; ತೃಪ್ತಿಘ್ನೋಽರ್ಶೋಘ್ನಃ ಕುಷ್ಠಘ್ನಃ ಕಣ್ಡೂಘ್ನಃ ಕ್ರಿಮಿಘ್ನೋ ವಿಷಘ್ನ ಇತಿ ಷಟ್ಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ; ಸ್ತನ್ಯಜನನಃ ಸ್ತನ್ಯಶೋಧನಃ ಶುಕ್ರಜನನಃ ಶುಕ್ರಶೋಧನ ಇತಿ ಚತುಷ್ಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ; ಸ್ನೇಹೋಪಗಃ ಸ್ವೇದೋಪಗೋ ವಮನೋಪಗೋ ವಿರೇಚನೋಪಗ ಆಸ್ಥಾಪನೋಪಗೋಽನುವಾಸನೋಪಗಃ ಶಿರೋವಿರೇಚನೋಪಗ ಇತಿ ಸಪ್ತಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ; ಛರ್ದಿನಿಗ್ರಹಣಸ್ತೃಷ್ಣಾನಿಗ್ರಹಣೋ ಹಿಕ್ಕಾನಿಗ್ರಹಣ ಇತಿ ತ್ರಿಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ; ಪುರೀಷಸಙ್ಗ್ರಹಣೀಯಃ ಪುರೀಷವಿರಜನೀಯೋ ಮೂತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹಣೀಯೋ ಮೂತ್ರವಿರಜನೀಯೋ ಮೂತ್ರವಿರೇಚನೀಯ ಇತಿ ಪಞ್ಚಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ; ಕಾಸಹರಃ ಶ್ವಾಸಹರಃ ಶೋಥಹರೋ ಜ್ವರಹರಃ ಶ್ರಮಹರ ಇತಿ ಪಞ್ಚಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ; ದಾಹಪ್ರಶಮನಃ ಶೀತಪ್ರಶಮನ ಉದರ್ದಪ್ರಶಮನೋಽಙ್ಗಮರ್ದಪ್ರಶಮನಃ ಶೂಲಪ್ರಶಮನ ಇತಿ ಪಞ್ಚಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ; ಶೋಣಿತಸ್ಥಾಪನೋ ವೇದನಾಸ್ಥಾಪನಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾಸ್ಥಾಪನಃ ಪ್ರಜಾಸ್ಥಾಪನೋ ವಯಃಸ್ಥಾಪನ ಇತಿ ಪಞ್ಚಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ; ಇತಿ ಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಹಾಕಷಾಯಾ ಮಹತಾಂ ಚ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣೋದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ| ತೇಷಾಮೇಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ಮಹಾಕಷಾಯೇ ದಶ ದಶಾವಯವಿಕಾನ್ ಕಷಾಯಾನನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ; ತಾನ್ಯೇವ ಪಞ್ಚ ಕಷಾಯಶತಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೮||

ಮಹಾಕಷಾಯಾನುದಾಹರತಿ- ಪಞ್ಚಾಶದಿತ್ಯಾದಿ| ಜೀವನೇ ಹಿತೋ ಜೀವನೀಯಃ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ| ಷಡ್ಭಿರ್ನಿಷ್ಪಾದಿತಃ ಷಟ್ಕಃ, ಏವಂ ಚತುಷ್ಕಾದಿಷ್ವಪಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಷಟ್ಕಾದಿರ್ಮಹಾಕಷಾಯಾಣಾಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಃ ಕಸ್ಯಚಿದರ್ಥಸ್ಯಾನುಗಮೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ; ಯಥಾ- ಜೀವನೀಯಾದೌ ಷಟ್ಕೇ ಈಯಾನ್ತತ್ವಂ, ಬಲ್ಯಾದೌ ಯಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತತ್ವಂ, ತೃಪ್ತಿಘ್ನಾದೌ ಘ್ನಾನ್ತತ್ವಂ, ಸ್ತನ್ಯಜನನಾದೌ ಸ್ತನ್ಯಶುಕ್ರವಿಷಯತ್ವಮ್, ಏವಮಾದ್ಯೂಹ್ಯಮ್ | ಏತಚ್ಚ ಈಯಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತತ್ವಾದಿನಾ ಬಹುಭೇದಕಥನಂ ವೈಚಿತ್ರ್ಯೇಣ ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ಪುಷ್ಕಲಾಭಿಧಾನತಾಕರಣಾರ್ಥಮ್| ಏತಚ್ಚ ಶಾಸ್ತ್ರೇಽವಶ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಮಿಹೈವ ಶಾಸ್ತ್ರಗುಣಕಥನೇ ಯಥಾ- “ಅನವಪತಿತಶಬ್ದಮಕಷ್ಟಶಬ್ದಂ ಪುಷ್ಕಲಾಭಿಧಾನಮ್” (ವಿ.ಅ.೮) ಇತ್ಯಾದಿ| ಜೀವನೀಯಶಬ್ದೇನೇಹಾಯುಷ್ಯತ್ವಮಭಿಪ್ರೇತಮ್| ಯತ್ರ ಚ ಮಧುರರಸಗುಣೇ “ಆಯುಷ್ಯೋ ಜೀವನೀಯಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತಿ ಚ ಕರಿಷ್ಯತಿ ತತ್ರ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಸ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾಜನಕತ್ವೇನ ಜೀವನೀಯತ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ತೃಪ್ತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರೋ ಯೇನ ತೃಪ್ತಮಿವಾತ್ಮಾನಂ ಮನ್ಯತೇ, ತದ್ಘ್ನಂ ತೃಪ್ತಿಘ್ನಮ್| ಸ್ನೇಹೋಪಗಾನೀತಿ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಸರ್ಪಿರಾದೇಃ ಸ್ನೇಹನಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ಸಹಾಯತ್ವೇನೋಪಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಸ್ನೇಹೋಪಗಾನಿ, ಮೃದ್ವೀಕಾದಿಸ್ನೇಹೋಪಗಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸರ್ಪಿರಾದೇಃ ಸ್ನೇಹನೇ ಪ್ರಕರ್ಷವತೀ ಶಕ್ತಿರ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ತಥಾ ವಮನೋಪಗಾನೀತ್ಯತ್ರ ಮದನಫಲಾದೀನಾಂ ವಮನದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಮಧುಮಧುಕಾದೀನಿ ಸಹಾಯಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ; ಏವಂ ಸ್ವೇದೋಪಗಾದೌ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಶಿರೋವಿರೇಚನೋಪಗೇ ತು ಶಿರೋವಿರೇಚನಪ್ರಧಾನಾನ್ಯೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ಪುರೀಷಸ್ಯ ವಿರಜನಂ ದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧನಿರಾಸಂ ಕರೋತೀತಿ ಪುರೀಷವಿರಜನೀಯಃ| ಏವಂ ಮೂತ್ರವಿರಜನೀಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಮೂತ್ರಸ್ಯ ವಿರೇಚನಂ ಕರೋತೀತಿ ಮೂತ್ರವಿರೇಚನೀಯಃ| ಉದರ್ದೋ ವರಟೀದಷ್ಟಾಕಾರಃ ಶೋಥಃ, ತತ್ಪ್ರಶಮನ ಉದರ್ದಪ್ರಶಮನಃ; ನ ಪುನರಿಹ ಮಹಾರೋಗಾಧ್ಯಾಯೇ ಪಠಿತೋ ವಾತವಿಕಾರೋ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತಿನ್ದುಕಾದೀನಾಮುದರ್ದಪ್ರಶಮನಾನಾಂ ವಾತಂ ಪ್ರತ್ಯನನುಕೂಲತ್ವಾತ್| ಶೋಣಿತಸ್ಯ ದುಷ್ಟಸ್ಯ ದುಷ್ಟಿಮಪಹೃತ್ಯ ಪ್ರಕೃತೌ ಶೋಣಿತಂ ಸ್ಥಾಪಯತೀತಿ ಶೋಣಿತಸ್ಥಾಪನಮ್| ವೇದನಾಯಾಂ ಸಮ್ಭೂತಾಯಾಂ ತಾಂ ನಿಹತ್ಯ ಶರೀರಂ ಪ್ರಕೃತೌ ಸ್ಥಾಪಯತೀತಿ ವೇದನಾಸ್ಥಾಪನಮ್| ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಸ್ಥಾಪಯತೀತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಸ್ಥಾಪನಮ್| ಪ್ರಜೋಪಘಾತಕಂ ದೋಷಂ ಹೃತ್ವಾ ಪ್ರಜಾಂ ಸ್ಥಾಪಯತೀತಿ ಪ್ರಜಾಸ್ಥಾಪನಮ್| ವಯಸ್ತರುಣಂ ಸ್ಥಾಪಯತೀತಿ ವಯಃಸ್ಥಾಪನಮ್| ಉಪಸಂಹರತಿ- ಇತೀತ್ಯಾದಿ| ಮಹತಾಂ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಹಾಕಷಾಯಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯನೇನೋದ್ದಿಷ್ಟಾನಾಂ, ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ವರೂಪಂ ಜೀವನೀಯಾದಿ, ತಸ್ಯೋದಾಹರಣಂ ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ಕಥನಂ, ತದರ್ಥಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ನಿರ್ದೇಶೇನ ಕಥಿತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಯದಿ ವಾ ಮಹತಾಂ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಮನೇಕೈಃ ಕಷಾಯೈರ್ಮಿಲಿತ್ವೈಕಾರ್ಥಜೀವನೀಯಾದಿಸಮ್ಪಾದನಂ, ತಸ್ಯೋದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಾರ್ಥಮ್| ಏತೇನಾನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಮಹಾಕಷಾಯಾಣಿ ವಾತಪ್ರಶಮನಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನಾದೀನ್ಯೇಕಕಾರ್ಯಸಮ್ಪಾದಕಾನೇಕದ್ರವ್ಯಮಯಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಸೂಚಯತಿ| ಮಹತಾಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರ ಉದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ಚೇತ್ಯತ್ರ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ತೇನಾಲ್ಪಬುದ್ಧೀನಾಂ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಚೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ; ಏತಚ್ಚೋತ್ತರತ್ರ ಸ್ಫುಟಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ| ಉತ್ತರತ್ರ ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ- “ಮಹತಾಂ ಚ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣೋದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ” ಇತಿ, ತತ್ ತದ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಸ್ಯಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಕರ್ತುಂ; ಕಿಂವಾಽತ್ರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಇತಿ ಪದಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾಮಾತ್ರೇಣ ಮಹಾಕಷಾಯಕಥನೇ ವರ್ತತೇ, ತತ್ರ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಇತಿ ಪದಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರತಿ ಜೀವಕಾದಿದ್ರವ್ಯಕಥನೇ ವರ್ತತೇ, ತೇನ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಅವಯವಾ ಏವಾವಯವಿಕಾಃ, ತಾನ್ಯೇವ ಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಹಾಕಷಾಯಾಣಿ ದಶಾವಯವಗುಣಿತಾನ್ಯೇಕೈಕದ್ರವ್ಯರೂಪಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಕಷಾಯಶತಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ತದ್ಯಥಾ- ಜೀವಕರ್ಷಭಕೌ ಮೇದಾ ಮಹಾಮೇದಾ ಕಾಕೋಲೀ ಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀ ಮುದ್ಗಪರ್ಣೀಮಾಷಪರ್ಣ್ಯೌ ಜೀವನ್ತೀ ಮಧುಕಮಿತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಜೀವನೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೧), ಕ್ಷೀರಿಣೀ ರಾಜಕ್ಷವಕಾಶ್ವಗನ್ಧಾಕಾಕೋಲೀಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀವಾಟ್ಯಾಯನೀಭದ್ರೌದನೀಭಾರದ್ವಾಜೀಪಯಸ್ಯರ್ಷ್ಯಗನ್ಧಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಬೃಂಹಣೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೨), ಮುಸ್ತಕುಷ್ಠಹರಿದ್ರಾದಾರುಹರಿದ್ರಾವಚಾತಿವಿಷಾಕಟುರೋಹಿಣೀಚಿತ್ರಕಚಿರಬಿಲ್ವಹೈಮವತ್ಯ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಲೇಖನೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೩), ಸುವಹಾರ್ಕೋರುಬುಕಾಗ್ನಿಮುಖೀಚಿತ್ರಾಚಿತ್ರಕಚಿರಬಿಲ್ವಶಙ್ಖಿನೀಶಕುಲಾದನೀಸ್ವರ್ಣಕ್ಷೀರಿಣ್ಯ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಭೇದನೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೪), ಮಧುಕಮಧುಪರ್ಣೀಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣ್ಯಮ್ಬಷ್ಠಕೀಸಮಙ್ಗಾಮೋಚರಸಧಾತಕೀಲೋಧ್ರಪ್ರಿಯಙ್ಗುಕಟ್ಫಲಾನೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಸನ್ಧಾನೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೫), ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಚವ್ಯಚಿತ್ರಕಶೃಙ್ಗವೇರಾಮ್ಲವೇತಸಮರಿಚಾಜಮೋದಾಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥಿಹಿಙ್ಗುನಿರ್ಯಾಸಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ದೀಪನೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೬), ಇತಿ ಷಟ್ಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ||೯||

ಜೀವನೀಯಮಾದಾವುಚ್ಯತೇ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಜೀವನಹಿತಸ್ಯೈವಾತ್ಯರ್ಥಮಭಿಪ್ರೇತತ್ವಾತ್| ಮುದ್ಗಮಾಷಪರ್ಣ್ಯನ್ತಂ ಸುಗಮಮ್| ಜೀವನ್ತೀ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಾ ಸುವರ್ಣವರ್ಣಾಭಾ, ಮಧುಕಂ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಮ್ (೧)| ಕ್ಷೀರಿಣೀ ಕ್ಷೀರಲತಾ, ರಾಜಕ್ಷವಕೋ ದುಗ್ಧಿಕಾ, ವಾಟ್ಯಾಯನೀ ಶ್ವೇತಬಲಾ, ಭದ್ರೌದನೀ ಪೀತಬಲಾ, ಭಾರದ್ವಾಜೀ ವನಕಾರ್ಪಾಸೀ, ಪಯಸ್ಯಾ ವಿದಾರೀಕನ್ದಃ, ಋಷ್ಯಗನ್ಧಾ ಋಷ್ಯಜಾಙ್ಗಲಕಃ (೨)| ಕಟುಕಾ ಕಟುರೋಹಿಣೀ, ಚಿರಬಿಲ್ವಃ ಕರಞ್ಜಃ, ಹೈಮವತೀ ಶ್ವೇತವಚಾ (೩)| ಸುವಹಾ ತ್ರಿವೃತ್, ಅಗ್ನಿಮುಖೀ ‘ಲಾಙ್ಗಲಿಯಾ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ, ಚಿತ್ರಾ ದನ್ತೀ, ಶಙ್ಖಿನೀ ಶ್ವೇತಬುಹ್ನಾ, ಶಕುಲಾದನೀ ಕಟುರೋಹಿಣೀ, ಸ್ವರ್ಣಕ್ಷೀರಿಣೀ ಅಙ್ಗುಷ್ಠಪ್ರಭಾ (೪)| ಅಮ್ಬಷ್ಠಕೀ ಅಕರ್ಣವಿದ್ಧಾ, ಸಮಙ್ಗಾ ವರಾಹಕ್ರಾನ್ತಾ, ಕಟ್ಫಲಂ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ಸನ್ಧಾನೀಯಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ; ಪುರೀಷಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಸ್ತು ಭಿನ್ನಮಲಮಾತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹಣಃ (೫)| ಶೃಙ್ಗವೇರಃ ಶುಣ್ಠೀ, ಹಿಙ್ಗುನಿರ್ಯಾಸೋ ಹಿಙ್ಗು||೯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ಐನ್ದ್ರ್ಯೃಷಭ್ಯತಿರಸರ್ಷ್ಯಪ್ರೋಕ್ತಾಪಯಸ್ಯಾಶ್ವಗನ್ಧಾಸ್ಥಿರಾರೋಹಿಣೀಬಲಾತಿಬಲಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಬಲ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೭), ಚನ್ದನತುಙ್ಗಪದ್ಮಕೋಶೀರಮಧುಕಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಸಾರಿವಾಪಯಸ್ಯಾಸಿತಾಲತಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ವರ್ಣ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೮), ಸಾರಿವೇಕ್ಷುಮೂಲಮಧುಕಪಿಪ್ಪಲೀದ್ರಾಕ್ಷಾವಿದಾರೀಕೈಟರ್ಯಹಂಸಪಾದೀಬೃಹತೀಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಕಣ್ಠ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೯), ಆಮ್ರಾಮ್ರಾತಕಲಿಕುಚಕರಮರ್ದವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಾಮ್ಲವೇತಸಕುವಲಬದರದಾಡಿಮಮಾತುಲುಙ್ಗಾನೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಹೃದ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೧೦), ಇತಿ ಚತುಷ್ಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ||೧೦||

ಐನ್ದ್ರೀ ಗೋರಕ್ಷಕರ್ಕಟೀ, ಋಷಭೀ ಶೂಕಶಿಮ್ಬಾ, ಅತಿರಸಾ ಶತಾವರೀ ಋದ್ಧಿರ್ವಾ, ಋಷ್ಯಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮಾಷಪರ್ಣೀ, ಅತಿಬಲಾ ಪೀತಬಲಾ, ಪಯಸ್ಯೇಹ ಕ್ಷೀರವಿದಾರೀ ಕಾಕೋಲೀ ವಾ (೭)| ತುಙ್ಗಃ ಪುನ್ನಾಗಃ, ಸಿತಾ ಶ್ವೇತದೂರ್ವಾ, ಲತಾ ಶ್ಯಾಮದೂರ್ವಾ (೮)| ಸಾರಿವಾ ಅನನ್ತಮೂಲಮ್, ಇಕ್ಷುಮೂಲಮತ್ರೇಕ್ಷೋರ್ಮೂಲಂ ಮೋರಟೋ ವಾ, ವಿದಾರೀ ವಿದಾರೀಕನ್ದಃ, ಕೈಟರ್ಯಂ ಕಟ್ಫಲಂ, ಹಂಸಪಾದೀ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಾ (೯)| ಆಮ್ರಾತಕ ಆಮ್ರಾಡಕಃ, ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ಬೃಹದಮ್ಲಮ್ (೧೦)||೧೦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ನಾಗರಚವ್ಯಚಿತ್ರಕವಿಡಙ್ಗಮೂರ್ವಾಗುಡೂಚೀವಚಾಮುಸ್ತಪಿಪ್ಪಲೀಪಟೋಲಾನೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ತೃಪ್ತಿಘ್ನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೧೧), ಕುಟಜಬಿಲ್ವಚಿತ್ರಕನಾಗರಾತಿವಿಷಾಭಯಾಧನ್ವಯಾಸಕದಾರುಹರಿದ್ರಾವಚಾಚವ್ಯಾನೀತಿ ದಶೇಮಾನ್ಯರ್ಶೋಘ್ನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೧೨), ಖದಿರಾಭಯಾಮಲಕಹರಿದ್ರಾರುಷ್ಕರಸಪ್ತಪರ್ಣಾರಗ್ವಧಕರವೀರವಿಡಙ್ಗಜಾತೀಪ್ರವಾಲಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಕುಷ್ಠಘ್ನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೧೩), ಚನ್ದನನಲದಕೃತಮಾಲನಕ್ತಮಾಲನಿಮ್ಬಕುಟಜಸರ್ಷಪಮಧುಕದಾರುಹರಿದ್ರಾಮುಸ್ತಾನೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಕಣ್ಡೂಘ್ನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೧೪), ಅಕ್ಷೀವಮರಿಚಗಣ್ಡೀರಕೇಬುಕವಿಡಙ್ಗನಿರ್ಗುಣ್ಡೀಕಿಣಿಹೀಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾವೃಷಪರ್ಣಿಕಾಖುಪರ್ಣಿಕಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಕ್ರಿಮಿಘ್ನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೧೫), ಹರಿದ್ರಾಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಸುವಹಾಸೂಕ್ಷ್ಮೈಲಾಪಾಲಿನ್ದೀಚನ್ದನಕತಕಶಿರೀಷಸಿನ್ಧುವಾರಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ವಿಷಘ್ನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೧೬), ಇತಿ ಷಟ್ಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ||೧೧||

ತೃಪ್ತಿಘ್ನೋ ವ್ಯಕ್ತಃ (೧೧)| ಧನ್ವಯಾಸೋ ದುರಾಲಭಾ (೧೨)| ಅರುಷ್ಕರೋ ಭಲ್ಲಾತಕಃ (೧೩)| ನಲದಂ ಮಾಂಸೀ, ಕೃತಮಾಲಃ ಸುವರ್ಣಹಲಿಃ, ನಕ್ತಮಾಲಃ ಕರಞ್ಜಃ (೧೪)| ಅಕ್ಷೀವೋಽಬ್ದಕಃ ಶೋಭಾಞ್ಜನೋ ವಾ, ಗಣ್ಡೀರಃ ಶಮಠಶಾಕಂ, ನಿರ್ಗುಣ್ಡೀ ಸಿನ್ಧುವಾರಃ, ಕಿಣಿಹೀ ಕಟಭೀ, ಆಖುಪರ್ಣೀ ಮೂಷಿಕಪರ್ಣೀ, ವೃಷಪರ್ಣೀ ಚ ತದ್ಭೇದಃ ‘ಫಞ್ಜಿಪತ್ರಿಕಾ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ (೧೫)| ಸುವಹಾ ರಾಸ್ನಾ ಹಾಫರಮಾಲೀ ವಾ, ಪಾಲಿನ್ದೀ ಶ್ಯಾಮಲತಾ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕೋ ಬಹುವಾರಃ (೧೬)||೧೧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ವೀರಣಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕೇಕ್ಷುವಾಲಿಕಾದರ್ಭಕುಶಕಾಶಗುನ್ದ್ರೇತ್ಕಟಕತ್ತೃಣಮೂಲಾನೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಸ್ತನ್ಯಜನನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೧೭), ಪಾಠಾಮಹೌಷಧಸುರದಾರುಮುಸ್ತಮೂರ್ವಾಗುಡೂಚೀವತ್ಸಕಫಲಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಕಟುರೋಹಿಣೀಸಾರಿವಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಸ್ತನ್ಯಶೋಧನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೧೮), ಜೀವಕರ್ಷಭಕಕಾಕೋಲೀಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀಮುದ್ಗಪರ್ಣೀಮಾಷಪರ್ಣೀಮೇದಾವೃದ್ಧರುಹಾಜಟಿಲಾಕುಲಿಙ್ಗಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಶುಕ್ರಜನನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೧೯), ಕುಷ್ಠೈಲವಾಲುಕಕಟ್ಫಲಸಮುದ್ರಫೇನಕದಮ್ಬನಿರ್ಯಾಸೇಕ್ಷುಕಾಣ್ಡೇಕ್ಷ್ವಿಕ್ಷುರಕವಸುಕೋಶೀರಾಣೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಶುಕ್ರಶೋಧನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೨೦), ಇತಿ ಚತುಷ್ಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ||೧೨||

ಇಕ್ಷುವಾಲಿಕಾ ಖಾಗಾಲಿಕಾ, ದರ್ಭ ಉಲುಯಾತೃಣಂ, ಗುನ್ದ್ರಾ ಗುಲುಞ್ಚ (೧೭)| ಸ್ತನ್ಯಶೋಧನೋ ವ್ಯಕ್ತಃ (೧೮)| ವೃದ್ಧರುಹಾ ಶತಾವರೀ, ವೃಕ್ಷರುಹಾಪಾಠಪಕ್ಷೇ ಬನ್ದಾಕಃ, ಜಟಿಲಾ ಉಚ್ಚಟಾ, ಕುಲಿಙ್ಗ ಉಚ್ಚಟಾಭೇದಃ (೧೯)| ಕದಮ್ಬೋ ಬಹುಫಲಸ್ತಸ್ಯ ನಿರ್ಯಾಸಃ, ಇಕ್ಷುರಕಃ ಕೋಕಿಲಾಕ್ಷಃ, ವಸುಕೋ ವಸುಹಟ್ಟಕಃ, ಅತ್ರ ಜತೂಕರ್ಣಃ ಪಠತ್ಯೇಲವಾಲುಕಂ ಕಟ್ಫಲಸ್ಥಾನೇ (೨೦)||೧೨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ಮೃದ್ವೀಕಾಮಧುಕಮಧುಪರ್ಣೀಮೇದಾವಿದಾರೀಕಾಕೋಲೀಕ್ಷೀರಕಾಲೋಲೀಜೀವಕಜೀವನ್ತೀಶಾಲಪರ್ಣ್ಯ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಸ್ನೇಹೋಪಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೨೧), ಶೋಭಾಞ್ಜನಕೈರಣ್ಡಾರ್ಕವೃಶ್ಚೀರಪುನರ್ನವಾಯವತಿಲಕುಲತ್ಥಮಾಷಬದರಾಣೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಸ್ವೇದೋಪಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೨೨), ಮಧುಮಧುಕಕೋವಿದಾರಕರ್ಬುದಾರನೀಪವಿದುಲಬಿಮ್ಬೀಶಣಪುಷ್ಪೀಸದಾಪುಷ್ಪಾಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ವಮನೋಪಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೨೩), ದ್ರಾಕ್ಷಾಕಾಶ್ಮರ್ಯಪರೂಷಕಾಭಯಾಮಲಕಬಿಭೀತಕಕುವಲಬದರಕರ್ಕನ್ಧುಪೀಲೂನೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ವಿರೇಚನೋಪಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೨೪), ತ್ರಿವೃದ್ಬಿಲ್ವಪಿಪ್ಪಲೀಕುಷ್ಠಸರ್ಷಪವಚಾವತ್ಸಕಫಲಶತಪುಷ್ಪಾಮಧುಕಮದನಫಲಾನೀತಿ ದಶೇಮಾನ್ಯಾಸ್ಥಾಪನೋಪಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೨೫), ರಾಸ್ನಾಸುರದಾರುಬಿಲ್ವಮದನಶತಪುಷ್ಪಾವೃಶ್ಚೀರಪುನರ್ನವಾಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಗ್ನಿಮನ್ಥಶ್ಯೋನಾಕಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನ್ಯನುವಾಸನೋಪಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೨೬), ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀಕ್ಷವಕಮರಿಚಪಿಪ್ಪಲೀವಿಡಙ್ಗಶಿಗ್ರುಸರ್ಷಪಾಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲಶ್ವೇತಾಮಹಾಶ್ವೇತಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಶಿರೋವಿರೇಚನೋಪಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೨೭), ಇತಿ ಸಪ್ತಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ||೧೩||

ಸ್ನೇಹೋಪಗೋ ವ್ಯಕ್ತಃ (೨೧)| ವೃಶ್ಚೀರಃ ಶ್ವೇತಪುನರ್ನವಾ (೨೨)| ಕೋವಿದಾರಃ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಕರ್ಬುದಾರಃ ಶ್ವೇತಕಾಞ್ಚನಃ, ವಿದುಲೋ ಹಿಜ್ಜಲಃ, ಶಣಪುಷ್ಪೀ ಘಣ್ಟಾರವಾ, ಸದಾಪುಷ್ಪಾ ಅರ್ಕಃ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಪುಷ್ಪಾ ಅಪಾಮಾರ್ಗಃ (೨೩)| ಬದರೀತ್ರಯಮ್ (೨೪)| ವ್ಯಕ್ತಃ (೨೫)| ವ್ಯಕ್ತಃ (೨೬)| ಕ್ಷವಕಃ ಛಿಕ್ಕಾಕಾರಕಃ, ಶ್ವೇತಾ ಅಪರಾಜಿತಾ, ಮಹಾಶ್ವೇತಾ ತದ್ಭೇದಃ ಕಟಭೀ ವಾ (೨೭)||೧೩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಪಲ್ಲವಮಾತುಲುಙ್ಗಾಮ್ಲಬದರದಾಡಿಮಯವಯಷ್ಟಿಕೋಶೀರಮೃಲ್ಲಾಜಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಛರ್ದಿನಿಗ್ರಹಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೨೮), ನಾಗರಧನ್ವಯವಾಸಕಮುಸ್ತಪರ್ಪಟಕಚನ್ದನಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಗುಡೂಚೀಹ್ರೀವೇರಧಾನ್ಯಕಪಟೋಲಾನೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ತೃಷ್ಣಾನಿಗ್ರಹಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೨೯), ಶಟೀಪುಷ್ಕರಮೂಲಬದರಬೀಜಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾಬೃಹತೀವೃಕ್ಷರುಹಾಭಯಾಪಿಪ್ಪಲೀದುರಾಲಭಾಕುಲೀರಶೃಙ್ಗ್ಯ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಹಿಕ್ಕಾನಿಗ್ರಹಣಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೩೦), ಇತಿ ತ್ರಿಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ||೧೪||

ವ್ಯಕ್ತಃ (೨೮)| ವ್ಯಕ್ತಃ (೨೯)| ವ್ಯಕ್ತಃ (೩೦)||೧೪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವನನ್ತಾಮ್ರಾಸ್ಥಿಕಟ್ವಙ್ಗಲೋಧ್ರಮೋಚರಸಸಮಙ್ಗಾಧಾತಕೀಪುಷ್ಪಪದ್ಮಾಪದ್ಮಕೇಶರಾಣೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಪುರೀಷಸಙ್ಗ್ರಹಣೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೩೧), ಜಮ್ಬುಶಲ್ಲಕೀತ್ವಕ್ಕಚ್ಛುರಾಮಧೂಕಶಾಲ್ಮಲೀಶ್ರೀವೇಷ್ಟಕಭೃಷ್ಟಮೃತ್ಪಯಸ್ಯೋತ್ಪಲತಿಲಕಣಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಪುರೀಷವಿರಜನೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೩೨), ಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಪ್ಲಕ್ಷವಟಕಪೀತನೋಡುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಭಲ್ಲಾತಕಾಶ್ಮನ್ತಕಸೋಮವಲ್ಕಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಮೂತ್ರಸಙ್ಗ್ರಹಣೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೩೩), ಪದ್ಮೋತ್ಪಲನಲಿನಕುಮುದಸೌಗನ್ಧಿಕಪುಣ್ಡರೀಕಶತಪತ್ರಮಧುಕಪ್ರಿಯಙ್ಗುಧಾತಕೀಪುಷ್ಪಾಣೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಮೂತ್ರವಿರಜನೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೩೪), ವೃಕ್ಷಾದನೀಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾವಸುಕವಶಿರಪಾಷಾಣಭೇದದರ್ಭಕುಶಕಾಶಗುನ್ದ್ರೇತ್ಕಟಮೂಲಾನೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಮೂತ್ರವಿರೇಚನೀಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೩೫), ಇತಿ ಪಞ್ಚಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ||೧೫||

ಅನನ್ತಾ ಅನನ್ತಮೂಲಂ, ಕಟ್ವಙ್ಗಃ ಶ್ಯೋನಾಕಃ, ಮೋಚರಸಃ ಶಾಲ್ಮಲೀವೇಷ್ಟಕಃ, ಪದ್ಮಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಯಷ್ಟಿಕಾ (೩೧)| ಶಲ್ಲಕೀ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ಕಚ್ಛುರಾ ಶೂಕಶಿಮ್ಬಾ, ಶಾಲ್ಮಲೀವೇಷ್ಟಕಃ ಶಿಮಲೀಆಠಾ, ಶ್ರೀವೇಷ್ಟಕೋ ನವನೀತಖೋಟೀ (೩೨)| ಕಪೀತನೋ ಗನ್ಧಮುಣ್ಡಃ, ಅಶ್ಮನ್ತಕಃ ಅಮ್ಲಲೋಟಃ, ಸೋಮವಲ್ಕಃ ಖದಿರಃ (೩೩)| ಪದ್ಮಭೇದಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ, ಸೌಗನ್ಧಿಕಃ ಶುನ್ಧೀ (೩೪)| ವೃಕ್ಷಾದನೀ ಬನ್ದಾಕೋ ವಿದಾರಿಕನ್ದೋ ವಾ, ವಶಿರಃ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ (೩೫) ||೧೫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ದ್ರಾಕ್ಷಾಭಯಾಮಲಕಪಿಪ್ಪಲೀದುರಾಲಭಾಶೃಙ್ಗೀಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾವೃಶ್ಚೀರಪುನರ್ನವಾತಾಮಲಕ್ಯ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಕಾಸಹರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ (೩೬), ಶಟೀಪುಷ್ಕರಮೂಲಾಮ್ಲವೇತಸೈಲಾಹಿಙ್ಗ್ವಗುರುಸುರಸಾತಾಮಲಕೀಜೀವನ್ತೀಚಣ್ಡಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಶ್ವಾಸಹರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ (೩೭), ಪಾಟಲಾಗ್ನಿಮನ್ಥಶ್ಯೋನಾಕಬಿಲ್ವಕಾಶ್ಮರ್ಯಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾಬೃಹತೀಶಾಲಪರ್ಣೀಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಗೋಕ್ಷುರಕಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಶ್ವಯಥುಹರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ (೩೮), ಸಾರಿವಾಶರ್ಕರಾಪಾಠಾಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾದ್ರಾಕ್ಷಾಪೀಲುಪರೂಷಕಾಭಯಾಮಲಕಬಿಭೀತಕಾನೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಜ್ವರಹರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ (೩೯), ದ್ರಾಕ್ಷಾಖರ್ಜೂರಪ್ರಿಯಾಲಬದರದಾಡಿಮಫಲ್ಗುಪರೂಷಕೇಕ್ಷುಯವಷಷ್ಟಿಕಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಶ್ರಮಹರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ (೪೦), ಇತಿ ಪಞ್ಚಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ||೧೬||

ತಾಮಲಕೀ ಭೂಮ್ಯಾಮಲಕೀ (೩೬)| ಚಣ್ಡಾ ಚೋರಹುಲೀ (೩೭)| ವ್ಯಕ್ತಃ (೩೮)| ವ್ಯಕ್ತಃ (೩೯)| ಫಲ್ಗುಃ ಕಾಷ್ಠೋದುಮ್ಬರಕಃ (೪೦)||೧೬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ಲಾಜಾಚನ್ದನಕಾಶ್ಮರ್ಯಫಲಮಧೂಕಶರ್ಕರಾನೀಲೋತ್ಪಲೋಶೀರಸಾರಿವಾಗುಡೂಚೀಹ್ರೀಬೇರಾಣೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ದಾಹಪ್ರಶಮನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೪೧), ತಗರಾಗುರುಧಾನ್ಯಕಶೃಙ್ಗವೇರಭೂತೀಕವಚಾಕಣ್ಟಕಾರ್ಯಗ್ನಿಮನ್ಥಶ್ಯೋನಾಕಪಿಪ್ಪಲ್ಯ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಶೀತಪ್ರಶಮನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೪೨), ತಿನ್ದುಕಪ್ರಿಯಾಲಬದರಖದಿರಕದರಸಪ್ತಪರ್ಣಾಶ್ವಕರ್ಣಾರ್ಜುನಾಸನಾರಿಮೇದಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನ್ಯುದರ್ದಪ್ರಶಮನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೪೩), ವಿದಾರೀಗನ್ಧಾಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಬೃಹತೀಕಣ್ಟಕಾರಿಕೈರಣ್ಡಕಾಕೋಲೀಚನ್ದನೋಶೀರೈಲಾಮಧುಕಾನೀತಿ ದಶೇಮಾನ್ಯಙ್ಗಮರ್ದಪ್ರಶಮನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೪೪), ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಚವ್ಯಚಿತ್ರಕಶೃಙ್ಗವೇರಮರಿಚಾಜಮೋದಾಜಗನ್ಧಾಜಾಜೀಗಣ್ಡೀರಾಣೀತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಶೂಲಪ್ರಶಮನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೪೫), ಇತಿ ಪಞ್ಚಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ||೧೭||

ಲಾಜಾದೌ ಜತೂಕರ್ಣಪಾಠಾತ್ ಗುಡೂಚೀಸ್ಥಾನೇ ಪದ್ಮಕಃ, ಯದಿ ವಾ “ಅರ್ಕಾಗುರುಗುಡೂಚೀನಾಂ ತಿಕ್ತಾನಾಂ ಚೌಷ್ಣ್ಯಮಿಷ್ಯತೇ” (ಸೂ.ಅ.೨೬), ಇತಿ ವಚನಾದ್ಯದ್ಯಪ್ಯುಷ್ಣಾ ಗುಡೂಚೀ, ತಥಾಽಪಿ ತಸ್ಯಾ ದಾಹಪ್ರಶಮಕತ್ವಂ ಪ್ರಭಾವಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ (೪೧)| ಭೂತೀಕೋ ಯವಾನಿಕಾ (೪೨)| ತಿನ್ದುಕಃ ‘ಕೇನ್ದುಃ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಕದರೋ ವಿಟ್ಖದಿರಃ, ಅರಿಮೇದಃ ಖದಿರಭೇದಃ (೪೩)| ವ್ಯಕ್ತಃ (೪೪)| ಅಜಗನ್ಧಾ ಫೋಕಾನ್ದೀ (೪೫)||೧೭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

ಮಧುಮಧುಕರುಧಿರಮೋಚರಸಮೃತ್ಕಪಾಲಲೋಧ್ರಗೈರಿಕಪ್ರಿಯಙ್ಗುಶರ್ಕರಾಲಾಜಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಶೋಣಿತಸ್ಥಾಪನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೪೬), ಶಾಲಕಟ್ಫಲಕದಮ್ಬಪದ್ಮಕತುಮ್ಬಮೋಚರಸಶಿರೀಷವಞ್ಜುಲೈಲವಾಲುಕಾಶೋಕಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ವೇದನಾಸ್ಥಾಪನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೪೭), ಹಿಙ್ಗುಕೈಟರ್ಯಾರಿಮೇದಾವಚಾಚೋರಕವಯಸ್ಥಾಗೋಲೋಮೀಜಟಿಲಾಪಲಙ್ಕಷಾಶೋಕರೋಹಿಣ್ಯ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಸ್ಥಾಪನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೪೮), ಐನ್ದ್ರೀಬ್ರಾಹ್ಮೀಶತವೀರ್ಯಾಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಾಽಮೋಘಾಽವ್ಯಥಾಶಿವಾಽರಿಷ್ಟಾವಾಟ್ಯಪುಷ್ಪೀವಿಷ್ವಕ್ಸೇನಕಾನ್ತಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ಪ್ರಜಾಸ್ಥಾಪನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೪೯), ಅಮೃತಾಽಭಯಾಧಾತ್ರೀಮುಕ್ತಾಶ್ವೇತಾಜೀವನ್ತ್ಯತಿರಸಾಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀಸ್ಥಿರಾಪುನರ್ನವಾ ಇತಿ ದಶೇಮಾನಿ ವಯಃಸ್ಥಾಪನಾನಿ ಭವನ್ತಿ (೫೦), ಇತಿ ಪಞ್ಚಕಃ ಕಷಾಯವರ್ಗಃ||೧೮||

ರುಧಿರಂ ಕುಙ್ಕುಮಮ್ (೪೬)| ವಞ್ಜುಲೋ ವೇತಸಃ (೪೭)| ಕೈಟರ್ಯಃ ಪರ್ವತನಿಮ್ಬಃ, ವಯಃಸ್ಥಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ, ಗೋಲೋಮೀ ಭೂತಕೇಶೀ, ಪಲಙ್ಕಷಾ ಗುಗ್ಗುಲುಃ ಜಟಾಮಾಂಸೀ ವಾ (೪೮)| ಶತವೀರ್ಯಾಸಹಸ್ರವೀರ್ಯೇ ದೂರ್ವೇ; ಅಮೋಘಾ ಪಾಟಲಾ, ಆಮಲಕೀ ವಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ ವಾ; ಅವ್ಯಥಾ ಕದಲೀ, ಗುಡೂಚೀ ವಾ, ಹರೀತಕೀ ವಾ; ಅರಿಷ್ಟಾ ಕಟುರೋಹಿಣೀ; ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನಕಾನ್ತಾ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ (೪೯)| ಮುಕ್ತಾ ರಾಸ್ನಾ; ಶ್ವೇತಾಸ್ಥಾನೇ ‘ಶ್ರೇಯಸೀ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್, ಸಾ ರಾಸ್ನಾಭೇದಃ (೫೦)||೧೮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

ಇತಿ ಪಞ್ಚಕಷಾಯಶತಾನ್ಯಭಿಸಮಸ್ಯ ಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಹಾಕಷಾಯಾ ಮಹತಾಂ ಚ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣೋದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೧೯||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯೇತಾನ್ಯೇವ ಜೀವಕಾದೀನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಶೋ ದ್ರವ್ಯಗಣನಯಾ ಪಞ್ಚಕಷಾಯಶತಾನಿ ಸ್ಯುಃ, ದಶಕಗಣನಯಾ ಚ ಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಹಾಕಷಾಯಾಃ ಶೃಙ್ಗಗ್ರಾಹಿಕಯೋಕ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನುಪಸಂಹರತಿ- ಇತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಸಮಸ್ಯೇತಿ ದಶಕಸಙ್ಖ್ಯಯೈಕವರ್ಗೀಕೃತ್ಯ| ಲಕ್ಷಣಸ್ಯೋದಾಹರಣಂ (ಲಕ್ಷಣೋದಾಹರಣಂ ), ಪೂರ್ವಂ ಜೀವನೀಯಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾ ಲಕ್ಷಣಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯೋಕ್ತಾ; ಲಕ್ಷಣೋದಾಹರಣಾರ್ಥಮಿತಿ ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಜೀವಕರ್ಷಭಕಾದೀನ್ಯುದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ; ಜೀವಕಾದಿಭಿರ್ದಶಭಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಜ್ಞಾಯತೇ ಜೀವನೀಯೋ ಮಹಾಕಷಾಯಃ| ಮಹತಾಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರಃ ಪಞ್ಚಕಷಾಯಶತಾನಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಸ್ಯೋದಾಹರಣಾರ್ಥಮಿತಿ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ತತ್ರ ಜೀವಕಾದಯಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಞ್ಚಕಷಾಯಶತಾನಾಮೇಕೈಕದ್ರವ್ಯರೂಪಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಸ್ವರೂಪಾ ಭವನ್ತಿ| ಯದಿ ವಾ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮುದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ಚೇತಿ; ತತ್ರ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಪಞ್ಚಕಷಾಯಶತಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಹಾಕಷಾಯಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ತೂದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಾರ್ಥಮ್||೧೯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

ನಹಿ ವಿಸ್ತರಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಮಸ್ತಿ, ನ ಚಾಪ್ಯತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪೋಽಲ್ಪಬುದ್ಧೀನಾಂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಯೋಪಕಲ್ಪತೇ, ತಸ್ಮಾದನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾನತಿವಿಸ್ತರೇಣ ಚೋಪದಿಷ್ಟಾಃ| ಏತಾವನ್ತೋ ಹ್ಯಲಮಲ್ಪಬುದ್ಧೀನಾಂ ವ್ಯವಹಾರಾಯ, ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ಚ ಸ್ವಾಲಕ್ಷಣ್ಯಾನುಮಾನಯುಕ್ತಿಕುಶಲಾನಾಮನುಕ್ತಾರ್ಥಜ್ಞಾನಾಯೇತಿ||೨೦||

ನನು ಕಷಾಯದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಾವನ್ತಿ ಸನ್ತಿ ತಾವನ್ತಿ ವಾಽಭಿಧೀಯನ್ತಾಂ, ದೃಷ್ಟಾನ್ತಾರ್ಥಂ ದ್ವಿತ್ರಾಣಿ ವಾ; ತತ್ ಕಿಮರ್ಥಮಯಂ ನಾತಿವಿಸ್ತರೋ ನಾತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪ ಇತ್ಯತ್ರಾಹ- ನಹೀತ್ಯಾದಿ| ನ ಹಿ ವಿಸ್ತರಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಮಿಯತ್ತಾಪರಿಚ್ಛೇದೋಽಸ್ತಿ, ತೇನ ವಿಸ್ತರೋ ನಾಭಿಧೀಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪೋಽಪಿ ದ್ವಿತ್ರಲಕ್ಷಣಾಭಿಧಾನರೂಪೋ ನಾಲ್ಪಬುದ್ಧೀನಾಮನುಮಾನಾಕುಶಲಾನಾಂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾವ್ಯವಹಾರಾಯೋಪಕಲ್ಪತೇ| ಏತಾವನ್ತೋ ಯಥೋಕ್ತಾಃ| ಅಲಂ ಸಮರ್ಥಾಃ| ವ್ಯವಹಾರಾಯೇತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾವ್ಯವಹಾರಾಯ| ಸ್ವಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಭಾವಃ ಸ್ವಾಲಕ್ಷಣ್ಯಂ, ತೇನಾನುಮಾನಂ, ತತ್ರ ಕುಶಲಾ ಅಭಿಜ್ಞಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬುದ್ಧಿಮನ್ತೋ ಹಿ, ಜೀವಕಾದಯೋ ಹಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಮಧುರವೃಷ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾಃ ಸನ್ತೋ ಜೀವನಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಭೂಯೋದರ್ಶನಾದವಧಾರ್ಯ ತದ್ಗುಣಯುಕ್ತೇಽನ್ಯತ್ರಾಪಿ ದ್ರಾಕ್ಷಾಪಯೋವಿದಾರ್ಯಾದೌ ತಜ್ಜಾತೀಯತ್ವೇನ ಜೀವನಾನೀತ್ಯನುಮಿಮತೇ, ಯಥಾ ಜೀವಕಾದೀನಾಮೇಕಜೀವನಕಾರ್ಯಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಮಹಾಕಷಾಯತ್ವಂ, ತದ್ವತ್ ಪಾಠಾಸಮಙ್ಗಾಪ್ರಭೃತೀನಾಮಪ್ಯತೀಸಾರಹರಾಣಾಮತೀಸಾರಹರಮಹಾಕಷಾಯತ್ವಮಿತ್ಯನುಮಾನೇನ ಕೃತ್ಸ್ನಮೇವ ಕಷಾಯಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಭಾವಃ||೨೦||

Adhikarana 19 (21-22) · Śloka 22

ಏವಂವಾದಿನಂ ಭಗವನ್ತಮಾತ್ರೇಯಮಗ್ನಿವೇಶ ಉವಾಚ- ನೈತಾನಿ ಭಗವನ್! ಪಞ್ಚ ಕಷಾಯಶತಾನಿ ಪೂರ್ಯನ್ತೇ, ತಾನಿ ತಾನಿ ಹ್ಯೇವಾಙ್ಗಾನ್ಯುಪಪ್ಲವನ್ತೇ ತೇಷು ತೇಷು ಮಹಾಕಷಾಯೇಷ್ವಿತಿ||೨೧|| ತಮುವಾಚ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ- ನೈತದೇವಂ ಬುದ್ಧಿಮತಾ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮಗ್ನಿವೇಶ| ಏಕೋಽಪಿ ಹ್ಯನೇಕಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಲಭತೇ ಕಾರ್ಯಾನ್ತರಾಣಿ ಕುರ್ವನ್, ತದ್ಯಥಾ- ಪುರುಷೋ ಬಹೂನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಕರಣೇ ಸಮರ್ಥೋ ಭವತಿ, ಸ ಯದ್ಯತ್ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಕರ್ತೃ-ಕರಣ-ಕಾರ್ಯಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ತತ್ತದ್ಗೌಣಂ ನಾಮವಿಶೇಷಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ತದ್ವದೌಷಧದ್ರವ್ಯಮಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಯದಿ ಚೈಕಮೇವ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಮಾಸಾದಯಾಮಸ್ತಥಾಗುಣಯುಕ್ತಂ ಯತ್ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಂ ಕರಣೇ ಸಮರ್ಥಂ ಸ್ಯಾತ್, ಕಸ್ತತೋಽನ್ಯದಿಚ್ಛೇದುಪಧಾರಯಿತುಮುಪದೇಷ್ಟುಂ ವಾ ಶಿಷ್ಯೇಭ್ಯ ಇತಿ||೨೨||

ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಮುತ್ಥಾಪಯತಿ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಾನಿ ತಾನೀತಿ ಜೀವಕಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀಪ್ರಭೃತೀನಿ, ತೇಷು ತೇಷು ಜೀವನೀಯಬೃಂಹಣೀಯಶುಕ್ರಜನನಾದಿಷು, ಉಪಪ್ಲವನ್ತೇ ಪುನಃ ಪುನಸ್ತಾನ್ಯೇವ ಪಠ್ಯನ್ತೇ; ಏಕಂ ದ್ರವ್ಯಮನೇಕೇಷು ಪಠ್ಯಮಾನಮೇಕಮೇವ, ತತಶ್ಚ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಪೂರ್ಯತ ಇತಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಃ| ಸಿದ್ಧಾನ್ತಯತಿ- ನೈತದೇವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಸ್ಯಾನೇಕತ್ವೇನಾಭಿಧಾನೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕಃ ಪುರುಷಃ ಕರ್ಮಣಾಂ ವ್ಯಾಪಾರಾಣಾಮೋದನಪಚನಕುಮ್ಭಕರಣಖನಿತ್ರಕರಣಭೂಮಿಖನನಾನಾಂ ಕರಣೇ ಸಮರ್ಥೋ ಭವತಿ, ಯ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಂ, ಸ ಇತ್ಯುಕ್ತಗುಣಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರತ್ಯವಮೃಷತಿ; ಯದ್ಯತ್ ಕರ್ಮೇತಿ ಓದನಪಾಕಾದಿ, ಯದ್ಯತ್ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಕರ್ತೃಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ‘ಪಾಚಕ’ ಇತಿ, ಕರಣಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ‘ಖಾನಿತ್ರಿಕ’ ಇತಿ, ಕಾರ್ಯಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ‘ಕುಮ್ಭಕಾರ’ ಇತಿ ನಾಮವಿಶೇಷಂ; ಗುಣಯೋಗಪ್ರವೃತ್ತಂ ಗೌಣಂ; ಗುಣಯೋಗಶ್ಚ ‘ಪಾಚಕ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಪಚಿಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ಕರ್ತೃತ್ವಂ, ‘ಖಾನಿತ್ರಿಕ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಖನಿತ್ರಕರಣಕಖನನಂ ಪ್ರತಿ ಕರ್ತೃತ್ವಂ, ಕುಮ್ಭಕಾರ ಇತ್ಯತ್ರ ಕುಮ್ಭೋಪಹಿತಂ ಕರ್ತೃತ್ವಮಿತ್ಯೇಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ಗುಣೈರಭಿನ್ನೋ ಭಿನ್ನೋಽಭಿಧೀಯತೇ ವ್ಯವಹ್ರಿಯತೇ ಚೇತಿ ಭಾವಃ| ತದ್ವತ್ ಪುರುಷವದೌಷಧದ್ರವ್ಯಮಪಿ; ಏಕಮಪಿ ಸತ್ ಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀದ್ರವ್ಯಂ ಜೀವನಬೃಂಹಣಶುಕ್ರಜನನಲಕ್ಷಣನಾನಾಗುಣಯೋಗಾನ್ನಾನಾಜೀವನೀಯಾದಿಶಬ್ದೇನಾಭಿಧೀಯತೇ ವ್ಯವಹ್ರಿಯತೇ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥ ಕಿಮರ್ಥಂ ಪುನರೇಕಮೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ಬಹುಜೀವನೀಯಾದಿಗುಣಯೋಗಾತ್ತತ್ರ ತತ್ರ ಪಠ್ಯತೇ, ಸನ್ತಿ ತಾವದ್ಬಹೂನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯೇಕೈಕಜೀವನೀಯಾದಿಗುಣಾನಿ ಸ್ವರೂಪತೋ ಭಿನ್ನಾನಿ, ತಾನ್ಯೇವ ಪೃಥಕ್ಕಸ್ಮಾನ್ನ ಪಠ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ಯದಿ ಚೈಕಮೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ಬಹುದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯೇಕೈಕಜೀವನೀಯಾದಿಕಾರ್ಯಕರಣಸಮರ್ಥಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತಥೈಕಮೇವ ದ್ರವ್ಯಮನೇಕಜೀವನೀಯಾದಿಕಾರ್ಯಕರಣಸಮರ್ಥಮಸ್ತಿ, ತತ್ರೈಕಮೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ಬಹುಕಾರ್ಯಕರ್ತೃ ಶಿಷ್ಯೇಭ್ಯ ಉಪದೇಷ್ಟುಮುಪಧಾರಯಿತುಂ ಚ ಯುಜ್ಯತೇಽಲ್ಪಪ್ರಯತ್ನಬೋಧ್ಯತ್ವಾದಲ್ಪಪ್ರಯತ್ನಧಾರ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ; ನ ಬಹೂನ್ಯೇಕಕಾರ್ಯನಿಯತಾನಿ, ಬಹುಪ್ರಯಾಸೋಪಪಾದ್ಯತ್ವಾದ್ಬಹುಪ್ರಯಾಸಬೋಧ್ಯತ್ವಾದ್ಬಹುಪ್ರಯಾಸಧಾರ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ; ಕಾರ್ಯಂ ಚ ಜೀವನಬೃಂಹಣಾದ್ಯುಭಯೋರಪಿ ಪಕ್ಷಯೋರವಿಶಿಷ್ಟಮಿತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ತಥಾಗುಣಯುಕ್ತಮ್ ಅನೇಕಜೀವನೀಯಾದಿಕಾರ್ಯಸಮರ್ಥಮ್| ತಥಾಗುಣಯುಕ್ತತ್ವಮೇವ ವಿವೃಣೋತಿ- ಯತ್ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಂ ಜೀವನೀಯಾದೀನಾಂ ಕರಣೇ ಸಮರ್ಥಂ ಸ್ಯಾತ್, ತತೋ ಬಹುಕಾರ್ಯಕಾರಕಾದೇಕಸ್ಮಾತ್, ಅನ್ಯದ್ಬಹು ಪ್ರತಿನಿಯತಕರ್ಮಕಾರಕಂ, ಕ ಇಚ್ಛೇತ್? ನ ಕೋಽಪೀಚ್ಛೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪಧಾರಯಿತುಮ್ ಆವರ್ತನೇನ ಸ್ಮೃತ್ಯಾರೂಢಂ ಕರ್ತುಮ್| ಕಸ್ತತ ಇತ್ಯಸ್ಯಾದೌ ‘ತದಾ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್||೨೧-೨೨||

Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಯತೋ ಯಾವನ್ತಿ ಯೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ವಿರೇಚನಶತಾನಿ ಷಟ್| ಉಕ್ತಾನಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೇಹ ತಥೈವೈಷಾಂ ಷಡಾಶ್ರಯಾಃ||೨೩|| ರಸಾ ಲವಣವರ್ಜ್ಯಾಶ್ಚ ಕಷಾಯ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಾಃ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಯೋನಿಃ ಕಷಾಯಾಣಾಮುದಾಹೃತಾ||೨೪|| ತಥಾ ಕಲ್ಪನಮಪ್ಯೇಷಾಮುಕ್ತಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಪುನಃ| ಮಹತಾಂ ಚ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಾಶತ್ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ||೨೫|| ಪಞ್ಚ ಚಾಪಿ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಶತಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಭಾಗಶಃ| ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ಪ್ರಮಾಣಂ ಹಿ ವಿಸ್ತರಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ||೨೬|| ನ ಚಾಲಮತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಯೋಪಕಲ್ಪತೇ| ಅಲ್ಪಬುದ್ಧೇರಯಂ ತಸ್ಮಾನ್ನಾತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಃ||೨೭|| ಮನ್ದಾನಾಂ ವ್ಯವಹಾರಾಯ, ಬುಧಾನಾಂ ಬುದ್ಧಿವೃದ್ಧಯೇ| ಪಞ್ಚಾಶತ್ಕೋ ಹ್ಯಯಂ ವರ್ಗಃ ಕಷಾಯಾಣಾಮುದಾಹೃತಃ||೨೮|| ತೇಷಾಂ ಕರ್ಮಸು ಬಾಹ್ಯೇಷು ಯೋಗಮಾಭ್ಯನ್ತರೇಷು ಚ| ಸಂಯೋಗಂ ಚ ಪ್ರಯೋಗಂ ಚ ಯೋ ವೇದ ಸ ಭಿಷಗ್ವರಃ||೨೯||

ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಮಾಹ- ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯತಃ ಮದನಫಲಾದೇಃ| ಯಾವನ್ತಿ ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶದ್ಯೋಗಶತಮಿತ್ಯಾದೀನಿ| ಯೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ವಿರೇಚನಶತಾನಿ ಷಡಿತಿ ಯೈರೇವ ಮದನಫಲಾದಿಭಿರ್ಮಿಲಿತೈರುಕ್ತಾನಿ ವಿರೇಚನಶತಾನಿ ಷಡಿತಿ| ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೋಽನತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರೇಣೋಕ್ತಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಹಾಕಷಾಯೋಪಪತ್ತಿಸಙ್ಗ್ರಾಹಕಃ| ಅಲಮಿತಿ ಸಮರ್ಥಃ| ಅಲ್ಪಬುದ್ಧೇರಯಮಿತ್ಯತ್ರಾಯಮಿತಿಪದಮತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪ ಇತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಯದ್ಯಪಿ ಚೇಹಾತಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪೋ ನಾಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಬುದ್ಧಿಸ್ಥಿರೀಕೃತಃ ಪ್ರತ್ಯವಮೃಶ್ಯತೇ| ಪಞ್ಚಾಶತ್ಕೋ ಹ್ಯಯಮಿತ್ಯತ್ರಾಯಮಿತಿ ಪದಂ ಸುಘಟಮೇವ | ಬಾಹ್ಯೇಷು ಪ್ರಲೇಪಾದಿಷು| ಆಭ್ಯನ್ತರೇಷು ವಮನಪಾಚನಾದಿಷು| ಸಂಯೋಗಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮುಚಿತಂ ಮೇಲನ(ಕ)ಮ್| ಪ್ರಯೋಗಂ ಕಾಲಪ್ರಕೃತ್ಯಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಾ ಯೋಜನಾ||೨೩-೨೯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾಶ್ರಿತೀಯೋ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪|| ಇತಿ ಭೇಷಜಚತುಷ್ಕಃ||೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಥಮೇ ಭೇಷಜಚತುಷ್ಕೇ ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾಶ್ರಿತೀಯಶ್ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||