4. ṣaḍvirēcanaśatāśritīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

അഥാതഃ ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨|| ഇഹ ഖലു ഷഡ് വിരേചനശതാനി ഭവന്തി, ഷഡ് വിരേചനാശ്രയാഃ, പഞ്ച കഷായയോനയഃ, പഞ്ചവിധം കഷായകല്പനം, പഞ്ചാശന്മഹാകഷായാഃ, പഞ്ച കഷായശതാനി, ഇതി സങ്ഗ്രഹഃ||൩||

അപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയേऽന്തഃപരിമാര്ജനമുക്തമ്, ആരഗ്വധീയേ ച ബഹിഃപരിമാര്ജനമുക്തം; സമ്പ്രതി പൂര്വാധ്യായദ്വയാപ്രതിപാദിതഭേഷജചതുഷ്കാവശ്യവക്തവ്യമവശിഷ്ടമുഭയപരിമാര്ജനഭേഷജമഭിധാതും ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയോऽഭിധീയതേ| ആശ്രീയത ഇത്യാശ്രിതമാശ്രയ ഇത്യര്ഥഃ| ഷട്സങ്ഖ്യാവച്ഛിന്നാനി വിരേചനശതാന്യാശ്രിതാനി ചാധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായഃ ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയഃ, ഏതേനൈതദുക്തം- ഷഡ്വിരേചനശതാനി, ഷഡ്വിരേചനാശ്രയാഃ, ഏതദ്ദ്വയമധികൃത്യ സഞ്ജ്ഞേയം പ്രണീതേതി മന്തവ്യമ്| യദ്യപി ചാധ്യായാദാവിഹ ഖല്വിതി പദം ശ്രൂയതേ, തഥാऽപി തദപ്രധാനത്വാന്നാധ്യായസഞ്ജ്ഞാപ്രണയനേ നിവേശിതമ്| ഇഹേതി അഗ്നിവേശതന്ത്രേऽനതിസങ്ക്ഷേപവിസ്തരേ| ഏതേന വക്ഷ്യമാണവിരേചനഷട്ശതാനാം തഥാ പഞ്ചാശന്മഹാകഷായാണാം തഥാ പഞ്ചകഷായശതാനാം വിസ്തരകല്പനായാമധികത്വമപി ഭവതീതി സൂച്യതേ| അത ഏവ വക്ഷ്യതി കല്പേ- “ഉദ്ദേശമാത്രമേതാവദ്ദ്രഷ്ടവ്യമിഹ ഷട്ശതമ്| സ്വബുദ്ധ്യൈവം സഹസ്രാണി കോടിര്വാ സമ്പ്രകല്പയേത്” (ക.അ.൧൨) ഇതി| തഥാऽത്രൈവ വക്ഷ്യതി- “ന ഹി വിസ്തരസ്യ പ്രമാണമസ്തി” ഇത്യാദി| ഖലുശബ്ദഃ പ്രകാശനേ| വിരേചനശബ്ദേനേഹ വമനം വിരേചനം ച ഗൃഹ്യതേ| യതോ വക്ഷ്യതി കല്പേ- “ഉഭയം വാ ദോഷമലവിരേചനാദ്വിരേചനശബ്ദം ലഭതേ” (ക.അ.൧) ഇതി| ന ച വാച്യം ദോഷമലവിരേചനാച്ചേദ്വിരേചനസഞ്ജ്ഞാ, തേന ബസ്തിശിരോവിരേചനയോരപി വിരേചനസഞ്ജ്ഞാപ്രവൃത്തിഃ; യതസ്തന്ത്രകാരസിദ്ധേയം സഞ്ജ്ഞാ ന പാചകവദ്യോഗമാത്രപ്രവൃത്താ; തന്ത്രകാരശ്ച വമനവിരേചനയോരേവ യോഗരൂഢാം സഞ്ജ്ഞാം വിദധാതി നാന്യത്ര, തത് കുതോऽന്യത്ര പ്രസക്തിഃ| ഷഡ്വിരേചനശതാനീത്യാദി സ്വയമേവാചാര്യോ വ്യാഖ്യാസ്യതി| പഞ്ച കഷായശതാനീത്യത്ര കഷായശബ്ദേന മധുരാദീനാം ലവണവര്ജാനാം രസാനാം കഷായത്വേന പരിഭാഷിതാനാമാശ്രയത്വേനൌഷധദ്രവ്യമുച്യതേ| കഷായയോനയഃ കഷായജാതയഃ| കഷായാണാം യഥോക്തദ്രവ്യാണാം കല്പനമുപയോഗാര്ഥം സംസ്കരണം കഷായകല്പനമ്| മഹാകഷായാ ഇതി ദശസങ്ഖ്യാവച്ഛിന്നസ്യൈകകാര്യകരണാര്ഥോപാത്തസ്യൌഷധഗണസ്യ സഞ്ജ്ഞാ; യദ്വക്ഷ്യതി- “ദശേമാനി ജീവനീയാനി” ഇത്യാദിനാ||൧-൩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

ഷഡ് വിരേചനശതാനി, ഇതി യദുക്തം തദിഹ സങ്ഗ്രഹേണോദാഹൃത്യ വിസ്തരേണ കല്പോപനിഷദി വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; (തത്ര ) ത്രയസ്ത്രിംശദ്യോഗശതം പ്രണീതം ഫലേഷു, ഏകോനചത്വാരിംശജ്ജീമൂതകേഷു യോഗാഃ, പഞ്ചചത്വാരിംശദിക്ഷ്വാകുഷു, ധാമാര്ഗവഃ ഷഷ്ടിധാ ഭവതി യോഗയുക്തഃ, കുടജസ്ത്വഷ്ടാദശധാ യോഗമേതി, കൃതവേധനം ഷഷ്ടിധാ ഭവതി യോഗയുക്തം, ശ്യാമാത്രിവൃദ്യോഗശതം പ്രണീതം ദശാപരേ ചാത്ര ഭവന്തി യോഗാഃ, ചതുരങ്ഗുലോ ദ്വാദശധാ യോഗമേതി, ലോധ്രം വിധൌ ഷോഡശയോഗയുക്തം, മഹാവൃക്ഷോ ഭവതി വിംശതിയോഗയുക്തഃ, ഏകോനചത്വാരിംശത് സപ്തലാശങ്ഖിന്യോര്യോഗാഃ, അഷ്ടചത്വാരിംശദ്ദന്തീദ്രവന്ത്യോഃ, ഇതി ഷഡ്വിരേചനശതാനി||൪||

സങ്ഗ്രഹേണ ഉദ്ദേശമാത്രേണ| കല്പ ഏവോപനിഷത് കല്പോപനിഷത്; ഉപനിഷദിത്യത്യുപയുക്തരഹസ്യവിദ്യോപദേശസ്ഥാനമുച്യതേ വേദേ; തദ്വദിഹാപി കല്പസ്യാത്യുപയുക്തത്വേന രഹസ്യവമനവിരേചനപ്രയോഗോപദേശകത്വാത് കല്പ ഏവോപനിഷദിത്യുച്യതേ| ന ച വാച്യം കല്പ ഏവ വിസ്തരേണ ഷഡ്വിരേചനശതാന്യഭിധാസ്യന്തേ, തേന തദേവാസ്തു, അലമനേന സങ്ക്ഷേപാഭിധാനേന സമ്യഗവബോധാനുപായത്വാത്; യതസ്തന്ത്രധര്മോऽയം- യത് പ്രഥമം സൂത്രണം ഭവതി, തദനു തദ്വിവരണം പ്രപഞ്ചേന; ഉച്യതേ ച ന്യായവിദ്ഭിഃ- “തേ വൈ വിഷയാശ്ച സുസങ്ഗൃഹീതാ ഭവന്തി യേഷാം സമാസോ വ്യാസശ്ച” ഇതി| ത്രയസ്ത്രിംശതാऽധികം യോഗശതം ത്രയസ്ത്രിംശദ്യോഗശതമ്| കൃതവേധനയോഗാന്താ യോഗാ വമനസ്യ, ശേഷാ വിരേചനസ്യ| അത്രേതി ശ്യാമാത്രിവൃതോരേവ| ശ്യാമേതി ശ്യാമമൂലാ ത്രിവൃത്, ത്രിവൃദിതി അരുണമൂലാ ത്രിവൃത്||൪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ഷഡ് വിരേചനാശ്രയാ ഇതി ക്ഷീരമൂലത്വക്പത്രപുഷ്പഫലാനീതി||൫||

ഷഡിത്യാദി| ഷഡേവ വിരേചനാശ്രയാ വിരേചനാധികരണാനി| അത്ര ഹി ക്ഷീരമാദൌ കൃതം തീക്ഷ്ണവിരേചനത്വാത്; ഉക്തം ഹി- “സ്നുക്പയസ്തീക്ഷ്ണവിരേചനാനാമ്” (സൂ.അ.൨൫) ഇതി| ത്വഗിത്യനേന ലോധ്രത്വഗ്ഗൃഹ്യതേ| പത്രമിത്യനേന ഇക്ഷ്വാക്വാദിപത്രമ്| യദ്വക്ഷ്യതി കല്പേ- “അപുഷ്പസ്യ പ്രവാലാനാം മുഷ്ടിം പ്രാദേശസമ്മിതാമ്| ക്ഷീരപ്രസ്ഥേ ശൃതം ദദ്യാത് പിത്തോദ്രിക്തേ കഫജ്വരേ” (ക.അ.൩) ഇതി| യദ്യപി ചൈരണ്ഡതൈലതാമ്രപാരദാദീനാം ക്ഷീരാദ്യധികാനാമപി വിരേചനാശ്രയത്വം സമ്ഭവതി, തഥാऽപി തേഷാമിഹ തന്ത്രേ കല്പസ്ഥാനേ വിരേചനാശ്രയത്വേനാനഭിധാനാദധ്യായാദിപ്രതിപാദിതേനേഹശബ്ദേന യോഗാദിഹ ഷഡാശ്രയാ ഇത്യവിരുദ്ധമേവ||൫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

പഞ്ച കഷായയോനയ ഇതി മധുരകഷായോऽമ്ലകഷായഃ കടുകഷായസ്തിക്തകഷായഃ കഷായകഷായശ്ചേതി തന്ത്രേ സഞ്ജ്ഞാ||൬||

പഞ്ച കഷായശതാനി മഹാകഷായവ്യാഖ്യയാ വ്യാഖ്യാതവ്യാനി, അതസ്തദുല്ലങ്ഘ്യ പഞ്ച കഷായയോനയോऽഭിധീയന്തേ| മധുരശ്ചാസൌ കഷായശ്ചേതി മധുരകഷായഃ, ഏവം ശേഷേഷ്വപി| തന്ത്രേ സഞ്ജ്ഞേത്യനേന ലവണരസം വര്ജയിത്വാ മധുരാദയോ രസാഃ കഷായസഞ്ജ്ഞയാ വ്യവഹ്രിയന്തേ ഇത്യയം സ്വതന്ത്രസമയ ഇതി സൂചയതി, നാത്ര പരതന്ത്രവ്യവഹാര ഇതി| അഥ കിമര്ഥം പുനരാചാര്യേണ കഷായസഞ്ജ്ഞാപ്രണയനേ ലവണസ്യ മധുരാദേരിവ ഗുണാദിഭിരുദ്ദിഷ്ടസ്യ തഥാ പ്രയോഗേഷു ചിത്രകഗുഡികാദൌ “ദ്വൌ ക്ഷാരൌ ലവണാനി ച” (ചി.അ.൧൫) ഇത്യാദിനോദ്ദിഷ്ടസ്യ രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ (വി.അ.൮) ച സ്കന്ധേനോപദിഷ്ടസ്യ രസാധികാരേഷു ച തേഷു തേഷു മധുരാദിവദുപദിഷ്ടസ്യ പരിത്യാഗഃ ക്രിയതേ? ഉച്യതേ- കഷായസഞ്ജ്ഞേയം ഭേഷജത്വേന വ്യാപ്രിയമാണേഷു രസേഷ്വാചാര്യേണ നിവേശിതാ| അത്ര ച കേവലസ്യ ലവണസ്യ പ്രയോഗോ നാസ്തി, മധുരാദീനാം തു കേവലാനാമപി പ്രയോഗോऽസ്തി, ലവണം തു ദ്രവ്യാന്തരസംയുക്തമേവോപയുജ്യതേ| മധുരാദിഷു സ്വരസകല്കാദിലക്ഷണാ കല്പനാ സമ്ഭവതി, ന ലവണേ| യതോ ന താവല്ലവണസ്യ സ്വരസോऽസ്തി; കല്കോऽപി ദ്രവ്യസ്യ ദ്രവേണ പേഷണാത് ക്രിയതേ, തച്ച ന സമ്ഭവതി ലവണേ, ലവണം ഹി പാനീയയോഗാത് പാനീയമേവ ഭവതി; യദ്യപി കല്കസ്യൈവ ഭേദശ്ചൂര്ണം, ചൂര്ണതാ ച ലവണസ്യ സമ്ഭവതി, തഥാऽപി ലവണസ്യ ചൂര്ണരൂപതാ ന പൂര്വസ്മാദചൂര്ണരൂപാത് കിഞ്ചിച്ഛക്തിവിശേഷമാപാദയതി, ശക്തിവിശേഷകല്പനാര്ഥം ച കല്പനാ ക്രിയത ഇത്യുത്തരത്ര പ്രതിപാദയിഷ്യാമഃ, തസ്മാച്ചൂര്ണത്വമപി ലവണസ്യ കല്പനകല്പനമിവ; ശൃതശീതഫാണ്ടകഷായാസ്തു ദ്രവ്യസ്യ കാര്ത്സ്ന്യേനാനുപയോജ്യസ്യ തത്തത്സംസ്കാരവശാദ്ദ്രവേഷു ദ്രവ്യസ്യ സ്തോകാവയവാനുപ്രവേശാര്ഥമുപദിശ്യന്തേ; ലവണേ ചൈതന്ന സമ്ഭവതി, ലവണം ഹി ദ്രവസമ്ബന്ധേ സര്വാത്മനൈവ ദ്രവമനുഗതം ഭവതി; തസ്മാല്ലവണം പൃഥക്പ്രയോഗാഭാവാത് കല്പനാऽസമ്ഭവാച്ചാചാര്യേണ കഷായസഞ്ജ്ഞാപ്രണയനേ നിരസ്തമിതി ന നിഷ്പ്രയോജനേയമാചാര്യപ്രവൃത്തിഃ||൬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

പഞ്ചവിധം കഷായകല്പനമിതി തദ്യഥാ- സ്വരസഃ, കല്കഃ, ശൃതഃ, ശീതഃ, ഫാണ്ടഃ, കഷായ ഇതി| (യന്ത്രനിഷ്പീഡിതാദ്ദ്രവ്യാദ്രസഃ സ്വരസ ഉച്യതേ | യഃ പിണ്ഡോ രസപിഷ്ടാനാം സ കല്കഃ പരികീര്തിതഃ || വഹ്നൌ തു ക്വഥിതം ദ്രവ്യം ശൃതമാഹുശ്ചികിത്സകാഃ | ദ്രവ്യാദാപോത്ഥിതാത്തോയേ പ്രതപ്തേ നിശി സംസ്ഥിതാത് || കഷായോ യോऽഭിനിര്യാതി സ ശീതഃ സമുദാഹൃതഃ | ക്ഷിപ്ത്വോഷ്ണതോയേ മൃദിതം തത് ഫാണ്ടം പരികീര്തിതമ് ||) തേഷാം യഥാപൂര്വം ബലാധിക്യമ്; അതഃ കഷായകല്പനാ വ്യാധ്യാതുരബലാപേക്ഷിണീ; ന ത്വേവം ഖലു സര്വാണി സര്വത്രോപയോഗീനി ഭവന്തി||൭||

കല്പനമുപയോഗാര്ഥം പ്രകല്പനം സംസ്കരണമിതി യാവത് സ്വരസാദിബഹുലക്ഷണം; യഥാ- “സ്വോ രസഃ സ്വരസഃ പ്രോക്തഃ, കല്കോ ദൃഷദി പേഷിതഃ| ക്വഥിതസ്തു ശൃതഃ, ശീതഃ ശര്വരീമുഷിതോ മതഃ|| ക്ഷിപ്തോഷ്ണതോയേ മൃദിതഃ ഫാണ്ട ഇത്യഭിധീയതേ” ഇതി| അത്ര ശൌനകവചനം തു “ദ്രവ്യാദാപോഥിതാത്തോയേ പ്രതപ്തേ നിശി സംസ്ഥിതാത്| കഷായോ യോऽഭിനിര്യാതി സ ശീതഃ സമുദാഹൃതഃ” ഇതി| ഫാണ്ടഃ കഷായ ഇതി കഷായശബ്ദോऽയം സ്വരസാദിഭിരപി സമ്ബധ്യതേ, തേന സ്വരസഃ കഷായഃ, കല്കഃ കഷായഃ, ഇത്യാദ്യപി ബോദ്ധവ്യമ്| തേഷാം സ്വരസാദീനാം യഥാപൂര്വം ബലാധിക്യമിതി ഫാണ്ടാച്ഛീതോ ഗുരുഃ, ശീതാച്ഛൃതോ ഗുരുരിത്യാദി| യതോ യഥാപൂര്വം ഗുര്വീ കഷായകല്പനാ, അത ഏവ വ്യാധ്യാതുരബലാപേക്ഷിണീ; വ്യാധേരാതുരസ്യ ച ബലമപേക്ഷത ഇത്യര്ഥഃ| അത്രോപപത്തിമാഹ- ന ത്വേവമിത്യാദി| ബലവതി പുരുഷേ വ്യാധൌ ച ദ്രവ്യസാരഭാഗമയത്വേനാത്യര്ഥം ഗുരുര്ബഹുകാര്യകരഃ സ്വരസോ യുജ്യതേ, നായമല്പബലേ പുരുഷേ രോഗേ വാ യോഗവാന് ഭവതി, ബലഭ്രംശഭേഷജാതിയോഗദോഷകര്തൃത്വാദിതി ഭാവഃ; ഏവമന്യത്രാപി വ്യാഖ്യേയമ്| തഥാ ന സര്വാണി സ്വരസാദീനി സര്വത്ര പുരുഷേ യോഗ്യാനി ഭവന്തി; യതഃ കേചിത് സ്വരസദ്വിഷഃ, കേചിത് സ്വരസപ്രിയാ ഇതരകല്പനാദ്വിഷ ഏവമാദി| ന ചാത്യര്ഥം ദ്വിഷ്ടഭേഷജസ്യ പ്രയോഗ ഇഷ്യതേ, തത്ക്ഷണവമനാരുച്യാദിദോഷകര്തൃത്വാത് | തഥാ കഷായകല്പനാ വ്യാധ്യാതുരബലാപേക്ഷിണീത്യേതദുദാഹരണാര്ഥം, തേന ദ്രവ്യാപേക്ഷിണീത്യേതദപി ബോദ്ധവ്യമ്| യതോ ദ്രവ്യനിയമേന കല്പനാനിയമം വക്ഷ്യതി രസായനേ; യഥാ- “മണ്ഡൂകപര്ണ്യാഃ സ്വരസഃ പ്രയോജ്യഃ, ക്ഷീരേണ യഷ്ടീമധുകസ്യ ചൂര്ണമ്| രസോ ഗുഡൂച്യാസ്തു സമൂലപുഷ്പ്യാഃ, കല്കഃ പ്രയോജ്യഃ ഖലു ശങ്ഖപുഷ്പ്യാഃ” (ചി.അ.൧) ഇതി| ചൂര്ണം കല്ക ഏവാന്തര്ഭാവനീയം, ദ്വിവിധോ ഹി കല്കഃ സദ്രവോऽദ്രവശ്ചേതി കൃത്വാ; തേന “നിശി സ്ഥിതാ വാ സ്വരസീകൃതാ വാ കല്കീകൃതാ ചൂര്ണമഥോ ശൃതാ വാ” (ചി.അ.൪) ഇത്യാദൌ പൃഥക് ചൂര്ണപാഠേനാധികകല്പനാപ്രസങ്ഗോ നോദ്ഭാവനീയഃ||൭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

‘പഞ്ചാശന്മഹാകഷായാ’ ഇതി യദുക്തം തദനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; തദ്യഥാ- ജീവനീയോ ബൃംഹണീയോ ലേഖനീയോ ഭേദനീയഃ സന്ധാനീയോ ദീപനീയ ഇതി ഷട്കഃ കഷായവര്ഗഃ; ബല്യോ വര്ണ്യഃ കണ്ഠ്യോ ഹൃദ്യ ഇതി ചതുഷ്കഃ കഷായവര്ഗഃ; തൃപ്തിഘ്നോऽര്ശോഘ്നഃ കുഷ്ഠഘ്നഃ കണ്ഡൂഘ്നഃ ക്രിമിഘ്നോ വിഷഘ്ന ഇതി ഷട്കഃ കഷായവര്ഗഃ; സ്തന്യജനനഃ സ്തന്യശോധനഃ ശുക്രജനനഃ ശുക്രശോധന ഇതി ചതുഷ്കഃ കഷായവര്ഗഃ; സ്നേഹോപഗഃ സ്വേദോപഗോ വമനോപഗോ വിരേചനോപഗ ആസ്ഥാപനോപഗോऽനുവാസനോപഗഃ ശിരോവിരേചനോപഗ ഇതി സപ്തകഃ കഷായവര്ഗഃ; ഛര്ദിനിഗ്രഹണസ്തൃഷ്ണാനിഗ്രഹണോ ഹിക്കാനിഗ്രഹണ ഇതി ത്രികഃ കഷായവര്ഗഃ; പുരീഷസങ്ഗ്രഹണീയഃ പുരീഷവിരജനീയോ മൂത്രസങ്ഗ്രഹണീയോ മൂത്രവിരജനീയോ മൂത്രവിരേചനീയ ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ; കാസഹരഃ ശ്വാസഹരഃ ശോഥഹരോ ജ്വരഹരഃ ശ്രമഹര ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ; ദാഹപ്രശമനഃ ശീതപ്രശമന ഉദര്ദപ്രശമനോऽങ്ഗമര്ദപ്രശമനഃ ശൂലപ്രശമന ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ; ശോണിതസ്ഥാപനോ വേദനാസ്ഥാപനഃ സഞ്ജ്ഞാസ്ഥാപനഃ പ്രജാസ്ഥാപനോ വയഃസ്ഥാപന ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ; ഇതി പഞ്ചാശന്മഹാകഷായാ മഹതാം ച കഷായാണാം ലക്ഷണോദാഹരണാര്ഥം വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി| തേഷാമേകൈകസ്മിന് മഹാകഷായേ ദശ ദശാവയവികാന് കഷായാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; താന്യേവ പഞ്ച കഷായശതാനി ഭവന്തി||൮||

മഹാകഷായാനുദാഹരതി- പഞ്ചാശദിത്യാദി| ജീവനേ ഹിതോ ജീവനീയഃ; ഏവമന്യത്രാപി| ഷഡ്ഭിര്നിഷ്പാദിതഃ ഷട്കഃ, ഏവം ചതുഷ്കാദിഷ്വപി ബോധ്യമ്| അത്ര ച ഷട്കാദിര്മഹാകഷായാണാം പരിച്ഛേദഃ കസ്യചിദര്ഥസ്യാനുഗമേന ബോദ്ധവ്യഃ; യഥാ- ജീവനീയാദൌ ഷട്കേ ഈയാന്തത്വം, ബല്യാദൌ യപ്രത്യയാന്തത്വം, തൃപ്തിഘ്നാദൌ ഘ്നാന്തത്വം, സ്തന്യജനനാദൌ സ്തന്യശുക്രവിഷയത്വമ്, ഏവമാദ്യൂഹ്യമ് | ഏതച്ച ഈയപ്രത്യയാന്തത്വാദിനാ ബഹുഭേദകഥനം വൈചിത്ര്യേണ ഗ്രന്ഥസ്യ പുഷ്കലാഭിധാനതാകരണാര്ഥമ്| ഏതച്ച ശാസ്ത്രേऽവശ്യം കര്തവ്യമ്| യദുക്തമിഹൈവ ശാസ്ത്രഗുണകഥനേ യഥാ- “അനവപതിതശബ്ദമകഷ്ടശബ്ദം പുഷ്കലാഭിധാനമ്” (വി.അ.൮) ഇത്യാദി| ജീവനീയശബ്ദേനേഹായുഷ്യത്വമഭിപ്രേതമ്| യത്ര ച മധുരരസഗുണേ “ആയുഷ്യോ ജീവനീയഃ” (സൂ.അ.൨൬) ഇതി ച കരിഷ്യതി തത്ര മൂര്ച്ഛിതസ്യ സഞ്ജ്ഞാജനകത്വേന ജീവനീയത്വം വ്യാഖ്യേയമ്| തൃപ്തിഃ ശ്ലേഷ്മവികാരോ യേന തൃപ്തമിവാത്മാനം മന്യതേ, തദ്ഘ്നം തൃപ്തിഘ്നമ്| സ്നേഹോപഗാനീതി സ്നേഹസ്യ സര്പിരാദേഃ സ്നേഹനക്രിയായാം സഹായത്വേനോപഗച്ഛന്തീതി സ്നേഹോപഗാനി, മൃദ്വീകാദിസ്നേഹോപഗയുക്തസ്യ സര്പിരാദേഃ സ്നേഹനേ പ്രകര്ഷവതീ ശക്തിര്ഭവതീത്യര്ഥഃ; തഥാ വമനോപഗാനീത്യത്ര മദനഫലാദീനാം വമനദ്രവ്യാണാം മധുമധുകാദീനി സഹായാനി ഭവന്തീതി; ഏവം സ്വേദോപഗാദൌ വ്യാഖ്യേയമ്| ശിരോവിരേചനോപഗേ തു ശിരോവിരേചനപ്രധാനാന്യേവ ദ്രവ്യാണി ബോദ്ധവ്യാനി| പുരീഷസ്യ വിരജനം ദോഷസമ്ബന്ധനിരാസം കരോതീതി പുരീഷവിരജനീയഃ| ഏവം മൂത്രവിരജനീയേ വ്യാഖ്യേയമ്| മൂത്രസ്യ വിരേചനം കരോതീതി മൂത്രവിരേചനീയഃ| ഉദര്ദോ വരടീദഷ്ടാകാരഃ ശോഥഃ, തത്പ്രശമന ഉദര്ദപ്രശമനഃ; ന പുനരിഹ മഹാരോഗാധ്യായേ പഠിതോ വാതവികാരോ ഗൃഹ്യതേ, തിന്ദുകാദീനാമുദര്ദപ്രശമനാനാം വാതം പ്രത്യനനുകൂലത്വാത്| ശോണിതസ്യ ദുഷ്ടസ്യ ദുഷ്ടിമപഹൃത്യ പ്രകൃതൌ ശോണിതം സ്ഥാപയതീതി ശോണിതസ്ഥാപനമ്| വേദനായാം സമ്ഭൂതായാം താം നിഹത്യ ശരീരം പ്രകൃതൌ സ്ഥാപയതീതി വേദനാസ്ഥാപനമ്| സഞ്ജ്ഞാം ജ്ഞാനം ച സ്ഥാപയതീതി സഞ്ജ്ഞാസ്ഥാപനമ്| പ്രജോപഘാതകം ദോഷം ഹൃത്വാ പ്രജാം സ്ഥാപയതീതി പ്രജാസ്ഥാപനമ്| വയസ്തരുണം സ്ഥാപയതീതി വയഃസ്ഥാപനമ്| ഉപസംഹരതി- ഇതീത്യാദി| മഹതാം കഷായാണാം പഞ്ചാശന്മഹാകഷായാ ഭവന്തീത്യനേനോദ്ദിഷ്ടാനാം, ലക്ഷണം സ്വരൂപം ജീവനീയാദി, തസ്യോദാഹരണം പ്രപഞ്ചേന കഥനം, തദര്ഥം വ്യാഖ്യാതാ നിര്ദേശേന കഥിതാ ഇത്യര്ഥഃ; യദി വാ മഹതാം കഷായാണാം യല്ലക്ഷണമനേകൈഃ കഷായൈര്മിലിത്വൈകാര്ഥജീവനീയാദിസമ്പാദനം, തസ്യോദാഹരണാര്ഥം ദൃഷ്ടാന്താര്ഥമ്| ഏതേനാന്യാന്യപി മഹാകഷായാണി വാതപ്രശമനപിത്തപ്രശമനാദീന്യേകകാര്യസമ്പാദകാനേകദ്രവ്യമയാനി ഭവന്തീതി സൂചയതി| മഹതാം ചേതി ചകാര ഉദാഹരണാര്ഥം ചേത്യത്ര ബോദ്ധവ്യഃ, തേനാല്പബുദ്ധീനാം വ്യവഹാരാര്ഥം ചേതി സമുച്ചിനോതി; ഏതച്ചോത്തരത്ര സ്ഫുടം ഭവിഷ്യതി| ഉത്തരത്ര യദ്വക്ഷ്യതി- “മഹതാം ച കഷായാണാം ലക്ഷണോദാഹരണാര്ഥം വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി” ഇതി, തത് തദ്യഥേത്യാദിഗ്രന്ഥസ്യാര്ഥം വ്യാകര്തും; കിംവാऽത്ര വ്യാഖ്യാതാ ഇതി പദം സഞ്ജ്ഞാമാത്രേണ മഹാകഷായകഥനേ വര്തതേ, തത്ര തു വ്യാഖ്യാതാ ഇതി പദം പ്രതി പ്രതി ജീവകാദിദ്രവ്യകഥനേ വര്തതേ, തേന ന പൌനരുക്ത്യമ്| അവയവാ ഏവാവയവികാഃ, താന്യേവ പഞ്ചാശന്മഹാകഷായാണി ദശാവയവഗുണിതാന്യേകൈകദ്രവ്യരൂപാണി പഞ്ച കഷായശതാനി ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

തദ്യഥാ- ജീവകര്ഷഭകൌ മേദാ മഹാമേദാ കാകോലീ ക്ഷീരകാകോലീ മുദ്ഗപര്ണീമാഷപര്ണ്യൌ ജീവന്തീ മധുകമിതി ദശേമാനി ജീവനീയാനി ഭവന്തി (൧), ക്ഷീരിണീ രാജക്ഷവകാശ്വഗന്ധാകാകോലീക്ഷീരകാകോലീവാട്യായനീഭദ്രൌദനീഭാരദ്വാജീപയസ്യര്ഷ്യഗന്ധാ ഇതി ദശേമാനി ബൃംഹണീയാനി ഭവന്തി (൨), മുസ്തകുഷ്ഠഹരിദ്രാദാരുഹരിദ്രാവചാതിവിഷാകടുരോഹിണീചിത്രകചിരബില്വഹൈമവത്യ ഇതി ദശേമാനി ലേഖനീയാനി ഭവന്തി (൩), സുവഹാര്കോരുബുകാഗ്നിമുഖീചിത്രാചിത്രകചിരബില്വശങ്ഖിനീശകുലാദനീസ്വര്ണക്ഷീരിണ്യ ഇതി ദശേമാനി ഭേദനീയാനി ഭവന്തി (൪), മധുകമധുപര്ണീപൃശ്നിപര്ണ്യമ്ബഷ്ഠകീസമങ്ഗാമോചരസധാതകീലോധ്രപ്രിയങ്ഗുകട്ഫലാനീതി ദശേമാനി സന്ധാനീയാനി ഭവന്തി (൫), പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകശൃങ്ഗവേരാമ്ലവേതസമരിചാജമോദാഭല്ലാതകാസ്ഥിഹിങ്ഗുനിര്യാസാ ഇതി ദശേമാനി ദീപനീയാനി ഭവന്തി (൬), ഇതി ഷട്കഃ കഷായവര്ഗഃ||൯||

ജീവനീയമാദാവുച്യതേ സര്വേഷാം ജീവനഹിതസ്യൈവാത്യര്ഥമഭിപ്രേതത്വാത്| മുദ്ഗമാഷപര്ണ്യന്തം സുഗമമ്| ജീവന്തീ സ്വനാമഖ്യാതാ സുവര്ണവര്ണാഭാ, മധുകം യഷ്ടീമധുകമ് (൧)| ക്ഷീരിണീ ക്ഷീരലതാ, രാജക്ഷവകോ ദുഗ്ധികാ, വാട്യായനീ ശ്വേതബലാ, ഭദ്രൌദനീ പീതബലാ, ഭാരദ്വാജീ വനകാര്പാസീ, പയസ്യാ വിദാരീകന്ദഃ, ഋഷ്യഗന്ധാ ഋഷ്യജാങ്ഗലകഃ (൨)| കടുകാ കടുരോഹിണീ, ചിരബില്വഃ കരഞ്ജഃ, ഹൈമവതീ ശ്വേതവചാ (൩)| സുവഹാ ത്രിവൃത്, അഗ്നിമുഖീ ‘ലാങ്ഗലിയാ’ ഇതി ഖ്യാതാ, ചിത്രാ ദന്തീ, ശങ്ഖിനീ ശ്വേതബുഹ്നാ, ശകുലാദനീ കടുരോഹിണീ, സ്വര്ണക്ഷീരിണീ അങ്ഗുഷ്ഠപ്രഭാ (൪)| അമ്ബഷ്ഠകീ അകര്ണവിദ്ധാ, സമങ്ഗാ വരാഹക്രാന്താ, കട്ഫലം സ്വനാമപ്രസിദ്ധം, സന്ധാനീയഃ സങ്ഗ്രഹണഃ സാമാന്യേന; പുരീഷസ്യ സങ്ഗ്രഹണസ്തു ഭിന്നമലമാത്രസങ്ഗ്രഹണഃ (൫)| ശൃങ്ഗവേരഃ ശുണ്ഠീ, ഹിങ്ഗുനിര്യാസോ ഹിങ്ഗു||൯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ഐന്ദ്ര്യൃഷഭ്യതിരസര്ഷ്യപ്രോക്താപയസ്യാശ്വഗന്ധാസ്ഥിരാരോഹിണീബലാതിബലാ ഇതി ദശേമാനി ബല്യാനി ഭവന്തി (൭), ചന്ദനതുങ്ഗപദ്മകോശീരമധുകമഞ്ജിഷ്ഠാസാരിവാപയസ്യാസിതാലതാ ഇതി ദശേമാനി വര്ണ്യാനി ഭവന്തി (൮), സാരിവേക്ഷുമൂലമധുകപിപ്പലീദ്രാക്ഷാവിദാരീകൈടര്യഹംസപാദീബൃഹതീകണ്ടകാരികാ ഇതി ദശേമാനി കണ്ഠ്യാനി ഭവന്തി (൯), ആമ്രാമ്രാതകലികുചകരമര്ദവൃക്ഷാമ്ലാമ്ലവേതസകുവലബദരദാഡിമമാതുലുങ്ഗാനീതി ദശേമാനി ഹൃദ്യാനി ഭവന്തി (൧൦), ഇതി ചതുഷ്കഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൦||

ഐന്ദ്രീ ഗോരക്ഷകര്കടീ, ഋഷഭീ ശൂകശിമ്ബാ, അതിരസാ ശതാവരീ ഋദ്ധിര്വാ, ഋഷ്യപ്രോക്താ മാഷപര്ണീ, അതിബലാ പീതബലാ, പയസ്യേഹ ക്ഷീരവിദാരീ കാകോലീ വാ (൭)| തുങ്ഗഃ പുന്നാഗഃ, സിതാ ശ്വേതദൂര്വാ, ലതാ ശ്യാമദൂര്വാ (൮)| സാരിവാ അനന്തമൂലമ്, ഇക്ഷുമൂലമത്രേക്ഷോര്മൂലം മോരടോ വാ, വിദാരീ വിദാരീകന്ദഃ, കൈടര്യം കട്ഫലം, ഹംസപാദീ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാ (൯)| ആമ്രാതക ആമ്രാഡകഃ, വൃക്ഷാമ്ലം ബൃഹദമ്ലമ് (൧൦)||൧൦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

നാഗരചവ്യചിത്രകവിഡങ്ഗമൂര്വാഗുഡൂചീവചാമുസ്തപിപ്പലീപടോലാനീതി ദശേമാനി തൃപ്തിഘ്നാനി ഭവന്തി (൧൧), കുടജബില്വചിത്രകനാഗരാതിവിഷാഭയാധന്വയാസകദാരുഹരിദ്രാവചാചവ്യാനീതി ദശേമാന്യര്ശോഘ്നാനി ഭവന്തി (൧൨), ഖദിരാഭയാമലകഹരിദ്രാരുഷ്കരസപ്തപര്ണാരഗ്വധകരവീരവിഡങ്ഗജാതീപ്രവാലാ ഇതി ദശേമാനി കുഷ്ഠഘ്നാനി ഭവന്തി (൧൩), ചന്ദനനലദകൃതമാലനക്തമാലനിമ്ബകുടജസര്ഷപമധുകദാരുഹരിദ്രാമുസ്താനീതി ദശേമാനി കണ്ഡൂഘ്നാനി ഭവന്തി (൧൪), അക്ഷീവമരിചഗണ്ഡീരകേബുകവിഡങ്ഗനിര്ഗുണ്ഡീകിണിഹീശ്വദംഷ്ട്രാവൃഷപര്ണികാഖുപര്ണികാ ഇതി ദശേമാനി ക്രിമിഘ്നാനി ഭവന്തി (൧൫), ഹരിദ്രാമഞ്ജിഷ്ഠാസുവഹാസൂക്ഷ്മൈലാപാലിന്ദീചന്ദനകതകശിരീഷസിന്ധുവാരശ്ലേഷ്മാതകാ ഇതി ദശേമാനി വിഷഘ്നാനി ഭവന്തി (൧൬), ഇതി ഷട്കഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൧||

തൃപ്തിഘ്നോ വ്യക്തഃ (൧൧)| ധന്വയാസോ ദുരാലഭാ (൧൨)| അരുഷ്കരോ ഭല്ലാതകഃ (൧൩)| നലദം മാംസീ, കൃതമാലഃ സുവര്ണഹലിഃ, നക്തമാലഃ കരഞ്ജഃ (൧൪)| അക്ഷീവോऽബ്ദകഃ ശോഭാഞ്ജനോ വാ, ഗണ്ഡീരഃ ശമഠശാകം, നിര്ഗുണ്ഡീ സിന്ധുവാരഃ, കിണിഹീ കടഭീ, ആഖുപര്ണീ മൂഷികപര്ണീ, വൃഷപര്ണീ ച തദ്ഭേദഃ ‘ഫഞ്ജിപത്രികാ’ ഇതി ഖ്യാതാ (൧൫)| സുവഹാ രാസ്നാ ഹാഫരമാലീ വാ, പാലിന്ദീ ശ്യാമലതാ, ശ്ലേഷ്മാതകോ ബഹുവാരഃ (൧൬)||൧൧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

വീരണശാലിഷഷ്ടികേക്ഷുവാലികാദര്ഭകുശകാശഗുന്ദ്രേത്കടകത്തൃണമൂലാനീതി ദശേമാനി സ്തന്യജനനാനി ഭവന്തി (൧൭), പാഠാമഹൌഷധസുരദാരുമുസ്തമൂര്വാഗുഡൂചീവത്സകഫലകിരാതതിക്തകകടുരോഹിണീസാരിവാ ഇതി ദശേമാനി സ്തന്യശോധനാനി ഭവന്തി (൧൮), ജീവകര്ഷഭകകാകോലീക്ഷീരകാകോലീമുദ്ഗപര്ണീമാഷപര്ണീമേദാവൃദ്ധരുഹാജടിലാകുലിങ്ഗാ ഇതി ദശേമാനി ശുക്രജനനാനി ഭവന്തി (൧൯), കുഷ്ഠൈലവാലുകകട്ഫലസമുദ്രഫേനകദമ്ബനിര്യാസേക്ഷുകാണ്ഡേക്ഷ്വിക്ഷുരകവസുകോശീരാണീതി ദശേമാനി ശുക്രശോധനാനി ഭവന്തി (൨൦), ഇതി ചതുഷ്കഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൨||

ഇക്ഷുവാലികാ ഖാഗാലികാ, ദര്ഭ ഉലുയാതൃണം, ഗുന്ദ്രാ ഗുലുഞ്ച (൧൭)| സ്തന്യശോധനോ വ്യക്തഃ (൧൮)| വൃദ്ധരുഹാ ശതാവരീ, വൃക്ഷരുഹാപാഠപക്ഷേ ബന്ദാകഃ, ജടിലാ ഉച്ചടാ, കുലിങ്ഗ ഉച്ചടാഭേദഃ (൧൯)| കദമ്ബോ ബഹുഫലസ്തസ്യ നിര്യാസഃ, ഇക്ഷുരകഃ കോകിലാക്ഷഃ, വസുകോ വസുഹട്ടകഃ, അത്ര ജതൂകര്ണഃ പഠത്യേലവാലുകം കട്ഫലസ്ഥാനേ (൨൦)||൧൨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

മൃദ്വീകാമധുകമധുപര്ണീമേദാവിദാരീകാകോലീക്ഷീരകാലോലീജീവകജീവന്തീശാലപര്ണ്യ ഇതി ദശേമാനി സ്നേഹോപഗാനി ഭവന്തി (൨൧), ശോഭാഞ്ജനകൈരണ്ഡാര്കവൃശ്ചീരപുനര്നവായവതിലകുലത്ഥമാഷബദരാണീതി ദശേമാനി സ്വേദോപഗാനി ഭവന്തി (൨൨), മധുമധുകകോവിദാരകര്ബുദാരനീപവിദുലബിമ്ബീശണപുഷ്പീസദാപുഷ്പാപ്രത്യക്പുഷ്പാ ഇതി ദശേമാനി വമനോപഗാനി ഭവന്തി (൨൩), ദ്രാക്ഷാകാശ്മര്യപരൂഷകാഭയാമലകബിഭീതകകുവലബദരകര്കന്ധുപീലൂനീതി ദശേമാനി വിരേചനോപഗാനി ഭവന്തി (൨൪), ത്രിവൃദ്ബില്വപിപ്പലീകുഷ്ഠസര്ഷപവചാവത്സകഫലശതപുഷ്പാമധുകമദനഫലാനീതി ദശേമാന്യാസ്ഥാപനോപഗാനി ഭവന്തി (൨൫), രാസ്നാസുരദാരുബില്വമദനശതപുഷ്പാവൃശ്ചീരപുനര്നവാശ്വദംഷ്ട്രാഗ്നിമന്ഥശ്യോനാകാ ഇതി ദശേമാന്യനുവാസനോപഗാനി ഭവന്തി (൨൬), ജ്യോതിഷ്മതീക്ഷവകമരിചപിപ്പലീവിഡങ്ഗശിഗ്രുസര്ഷപാപാമാര്ഗതണ്ഡുലശ്വേതാമഹാശ്വേതാ ഇതി ദശേമാനി ശിരോവിരേചനോപഗാനി ഭവന്തി (൨൭), ഇതി സപ്തകഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൩||

സ്നേഹോപഗോ വ്യക്തഃ (൨൧)| വൃശ്ചീരഃ ശ്വേതപുനര്നവാ (൨൨)| കോവിദാരഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ, കര്ബുദാരഃ ശ്വേതകാഞ്ചനഃ, വിദുലോ ഹിജ്ജലഃ, ശണപുഷ്പീ ഘണ്ടാരവാ, സദാപുഷ്പാ അര്കഃ, പ്രത്യക്പുഷ്പാ അപാമാര്ഗഃ (൨൩)| ബദരീത്രയമ് (൨൪)| വ്യക്തഃ (൨൫)| വ്യക്തഃ (൨൬)| ക്ഷവകഃ ഛിക്കാകാരകഃ, ശ്വേതാ അപരാജിതാ, മഹാശ്വേതാ തദ്ഭേദഃ കടഭീ വാ (൨൭)||൧൩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ജമ്ബ്വാമ്രപല്ലവമാതുലുങ്ഗാമ്ലബദരദാഡിമയവയഷ്ടികോശീരമൃല്ലാജാ ഇതി ദശേമാനി ഛര്ദിനിഗ്രഹണാനി ഭവന്തി (൨൮), നാഗരധന്വയവാസകമുസ്തപര്പടകചന്ദനകിരാതതിക്തകഗുഡൂചീഹ്രീവേരധാന്യകപടോലാനീതി ദശേമാനി തൃഷ്ണാനിഗ്രഹണാനി ഭവന്തി (൨൯), ശടീപുഷ്കരമൂലബദരബീജകണ്ടകാരികാബൃഹതീവൃക്ഷരുഹാഭയാപിപ്പലീദുരാലഭാകുലീരശൃങ്ഗ്യ ഇതി ദശേമാനി ഹിക്കാനിഗ്രഹണാനി ഭവന്തി (൩൦), ഇതി ത്രികഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൪||

വ്യക്തഃ (൨൮)| വ്യക്തഃ (൨൯)| വ്യക്തഃ (൩൦)||൧൪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

പ്രിയങ്ഗ്വനന്താമ്രാസ്ഥികട്വങ്ഗലോധ്രമോചരസസമങ്ഗാധാതകീപുഷ്പപദ്മാപദ്മകേശരാണീതി ദശേമാനി പുരീഷസങ്ഗ്രഹണീയാനി ഭവന്തി (൩൧), ജമ്ബുശല്ലകീത്വക്കച്ഛുരാമധൂകശാല്മലീശ്രീവേഷ്ടകഭൃഷ്ടമൃത്പയസ്യോത്പലതിലകണാ ഇതി ദശേമാനി പുരീഷവിരജനീയാനി ഭവന്തി (൩൨), ജമ്ബ്വാമ്രപ്ലക്ഷവടകപീതനോഡുമ്ബരാശ്വത്ഥഭല്ലാതകാശ്മന്തകസോമവല്കാ ഇതി ദശേമാനി മൂത്രസങ്ഗ്രഹണീയാനി ഭവന്തി (൩൩), പദ്മോത്പലനലിനകുമുദസൌഗന്ധികപുണ്ഡരീകശതപത്രമധുകപ്രിയങ്ഗുധാതകീപുഷ്പാണീതി ദശേമാനി മൂത്രവിരജനീയാനി ഭവന്തി (൩൪), വൃക്ഷാദനീശ്വദംഷ്ട്രാവസുകവശിരപാഷാണഭേദദര്ഭകുശകാശഗുന്ദ്രേത്കടമൂലാനീതി ദശേമാനി മൂത്രവിരേചനീയാനി ഭവന്തി (൩൫), ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൫||

അനന്താ അനന്തമൂലം, കട്വങ്ഗഃ ശ്യോനാകഃ, മോചരസഃ ശാല്മലീവേഷ്ടകഃ, പദ്മാ ബ്രാഹ്മണയഷ്ടികാ (൩൧)| ശല്ലകീ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാ, കച്ഛുരാ ശൂകശിമ്ബാ, ശാല്മലീവേഷ്ടകഃ ശിമലീആഠാ, ശ്രീവേഷ്ടകോ നവനീതഖോടീ (൩൨)| കപീതനോ ഗന്ധമുണ്ഡഃ, അശ്മന്തകഃ അമ്ലലോടഃ, സോമവല്കഃ ഖദിരഃ (൩൩)| പദ്മഭേദാശ്ചത്വാരഃ, സൌഗന്ധികഃ ശുന്ധീ (൩൪)| വൃക്ഷാദനീ ബന്ദാകോ വിദാരികന്ദോ വാ, വശിരഃ സൂര്യാവര്തഃ (൩൫) ||൧൫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ദ്രാക്ഷാഭയാമലകപിപ്പലീദുരാലഭാശൃങ്ഗീകണ്ടകാരികാവൃശ്ചീരപുനര്നവാതാമലക്യ ഇതി ദശേമാനി കാസഹരാണി ഭവന്തി (൩൬), ശടീപുഷ്കരമൂലാമ്ലവേതസൈലാഹിങ്ഗ്വഗുരുസുരസാതാമലകീജീവന്തീചണ്ഡാ ഇതി ദശേമാനി ശ്വാസഹരാണി ഭവന്തി (൩൭), പാടലാഗ്നിമന്ഥശ്യോനാകബില്വകാശ്മര്യകണ്ടകാരികാബൃഹതീശാലപര്ണീപൃശ്നിപര്ണീഗോക്ഷുരകാ ഇതി ദശേമാനി ശ്വയഥുഹരാണി ഭവന്തി (൩൮), സാരിവാശര്കരാപാഠാമഞ്ജിഷ്ഠാദ്രാക്ഷാപീലുപരൂഷകാഭയാമലകബിഭീതകാനീതി ദശേമാനി ജ്വരഹരാണി ഭവന്തി (൩൯), ദ്രാക്ഷാഖര്ജൂരപ്രിയാലബദരദാഡിമഫല്ഗുപരൂഷകേക്ഷുയവഷഷ്ടികാ ഇതി ദശേമാനി ശ്രമഹരാണി ഭവന്തി (൪൦), ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൬||

താമലകീ ഭൂമ്യാമലകീ (൩൬)| ചണ്ഡാ ചോരഹുലീ (൩൭)| വ്യക്തഃ (൩൮)| വ്യക്തഃ (൩൯)| ഫല്ഗുഃ കാഷ്ഠോദുമ്ബരകഃ (൪൦)||൧൬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ലാജാചന്ദനകാശ്മര്യഫലമധൂകശര്കരാനീലോത്പലോശീരസാരിവാഗുഡൂചീഹ്രീബേരാണീതി ദശേമാനി ദാഹപ്രശമനാനി ഭവന്തി (൪൧), തഗരാഗുരുധാന്യകശൃങ്ഗവേരഭൂതീകവചാകണ്ടകാര്യഗ്നിമന്ഥശ്യോനാകപിപ്പല്യ ഇതി ദശേമാനി ശീതപ്രശമനാനി ഭവന്തി (൪൨), തിന്ദുകപ്രിയാലബദരഖദിരകദരസപ്തപര്ണാശ്വകര്ണാര്ജുനാസനാരിമേദാ ഇതി ദശേമാന്യുദര്ദപ്രശമനാനി ഭവന്തി (൪൩), വിദാരീഗന്ധാപൃശ്നിപര്ണീബൃഹതീകണ്ടകാരികൈരണ്ഡകാകോലീചന്ദനോശീരൈലാമധുകാനീതി ദശേമാന്യങ്ഗമര്ദപ്രശമനാനി ഭവന്തി (൪൪), പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകശൃങ്ഗവേരമരിചാജമോദാജഗന്ധാജാജീഗണ്ഡീരാണീതി ദശേമാനി ശൂലപ്രശമനാനി ഭവന്തി (൪൫), ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൭||

ലാജാദൌ ജതൂകര്ണപാഠാത് ഗുഡൂചീസ്ഥാനേ പദ്മകഃ, യദി വാ “അര്കാഗുരുഗുഡൂചീനാം തിക്താനാം ചൌഷ്ണ്യമിഷ്യതേ” (സൂ.അ.൨൬), ഇതി വചനാദ്യദ്യപ്യുഷ്ണാ ഗുഡൂചീ, തഥാऽപി തസ്യാ ദാഹപ്രശമകത്വം പ്രഭാവാദ്ബോദ്ധവ്യമ് (൪൧)| ഭൂതീകോ യവാനികാ (൪൨)| തിന്ദുകഃ ‘കേന്ദുഃ’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ, കദരോ വിട്ഖദിരഃ, അരിമേദഃ ഖദിരഭേദഃ (൪൩)| വ്യക്തഃ (൪൪)| അജഗന്ധാ ഫോകാന്ദീ (൪൫)||൧൭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

മധുമധുകരുധിരമോചരസമൃത്കപാലലോധ്രഗൈരികപ്രിയങ്ഗുശര്കരാലാജാ ഇതി ദശേമാനി ശോണിതസ്ഥാപനാനി ഭവന്തി (൪൬), ശാലകട്ഫലകദമ്ബപദ്മകതുമ്ബമോചരസശിരീഷവഞ്ജുലൈലവാലുകാശോകാ ഇതി ദശേമാനി വേദനാസ്ഥാപനാനി ഭവന്തി (൪൭), ഹിങ്ഗുകൈടര്യാരിമേദാവചാചോരകവയസ്ഥാഗോലോമീജടിലാപലങ്കഷാശോകരോഹിണ്യ ഇതി ദശേമാനി സഞ്ജ്ഞാസ്ഥാപനാനി ഭവന്തി (൪൮), ഐന്ദ്രീബ്രാഹ്മീശതവീര്യാസഹസ്രവീര്യാऽമോഘാऽവ്യഥാശിവാऽരിഷ്ടാവാട്യപുഷ്പീവിഷ്വക്സേനകാന്താ ഇതി ദശേമാനി പ്രജാസ്ഥാപനാനി ഭവന്തി (൪൯), അമൃതാऽഭയാധാത്രീമുക്താശ്വേതാജീവന്ത്യതിരസാമണ്ഡൂകപര്ണീസ്ഥിരാപുനര്നവാ ഇതി ദശേമാനി വയഃസ്ഥാപനാനി ഭവന്തി (൫൦), ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൮||

രുധിരം കുങ്കുമമ് (൪൬)| വഞ്ജുലോ വേതസഃ (൪൭)| കൈടര്യഃ പര്വതനിമ്ബഃ, വയഃസ്ഥാ ബ്രാഹ്മീ, ഗോലോമീ ഭൂതകേശീ, പലങ്കഷാ ഗുഗ്ഗുലുഃ ജടാമാംസീ വാ (൪൮)| ശതവീര്യാസഹസ്രവീര്യേ ദൂര്വേ; അമോഘാ പാടലാ, ആമലകീ വാ, ലക്ഷ്മണാ വാ; അവ്യഥാ കദലീ, ഗുഡൂചീ വാ, ഹരീതകീ വാ; അരിഷ്ടാ കടുരോഹിണീ; വിഷ്വക്സേനകാന്താ പ്രിയങ്ഗുഃ (൪൯)| മുക്താ രാസ്നാ; ശ്വേതാസ്ഥാനേ ‘ശ്രേയസീ’ ഇതി കേചിത്, സാ രാസ്നാഭേദഃ (൫൦)||൧൮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

ഇതി പഞ്ചകഷായശതാന്യഭിസമസ്യ പഞ്ചാശന്മഹാകഷായാ മഹതാം ച കഷായാണാം ലക്ഷണോദാഹരണാര്ഥം വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൧൯||

സമ്പ്രത്യേതാന്യേവ ജീവകാദീന്യുക്താനി പ്രത്യേകശോ ദ്രവ്യഗണനയാ പഞ്ചകഷായശതാനി സ്യുഃ, ദശകഗണനയാ ച പഞ്ചാശന്മഹാകഷായാഃ ശൃങ്ഗഗ്രാഹികയോക്താ ഭവന്തീതി ദര്ശയന്നുപസംഹരതി- ഇതീത്യാദി| അഭിസമസ്യേതി ദശകസങ്ഖ്യയൈകവര്ഗീകൃത്യ| ലക്ഷണസ്യോദാഹരണം (ലക്ഷണോദാഹരണം ), പൂര്വം ജീവനീയാദിസഞ്ജ്ഞാ ലക്ഷണമഭിപ്രേത്യോക്താ; ലക്ഷണോദാഹരണാര്ഥമിതി സമ്പ്രതി ജീവകര്ഷഭകാദീന്യുദാഹരണാര്ഥം വ്യാഖ്യാതാനി; ജീവകാദിഭിര്ദശഭിര്ലക്ഷ്യതേ ജ്ഞായതേ ജീവനീയോ മഹാകഷായഃ| മഹതാം ചേതി ചകാരഃ പഞ്ചകഷായശതാനാം ച ലക്ഷണസ്യോദാഹരണാര്ഥമിതി സമുച്ചിനോതി| തത്ര ജീവകാദയഃ പ്രത്യേകം പഞ്ചകഷായശതാനാമേകൈകദ്രവ്യരൂപാണാം ലക്ഷണസ്വരൂപാ ഭവന്തി| യദി വാ ലക്ഷണാര്ഥമുദാഹരണാര്ഥം ചേതി; തത്ര മന്ദബുദ്ധീനാം ലക്ഷണാര്ഥം പഞ്ചകഷായശതപഞ്ചാശന്മഹാകഷായജ്ഞാനാര്ഥമിത്യര്ഥഃ, ബുദ്ധിമതാം തൂദാഹരണാര്ഥം ദൃഷ്ടാന്താര്ഥമ്||൧൯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

നഹി വിസ്തരസ്യ പ്രമാണമസ്തി, ന ചാപ്യതിസങ്ക്ഷേപോऽല്പബുദ്ധീനാം സാമര്ഥ്യായോപകല്പതേ, തസ്മാദനതിസങ്ക്ഷേപേണാനതിവിസ്തരേണ ചോപദിഷ്ടാഃ| ഏതാവന്തോ ഹ്യലമല്പബുദ്ധീനാം വ്യവഹാരായ, ബുദ്ധിമതാം ച സ്വാലക്ഷണ്യാനുമാനയുക്തികുശലാനാമനുക്താര്ഥജ്ഞാനായേതി||൨൦||

നനു കഷായദ്രവ്യാണി യാവന്തി സന്തി താവന്തി വാऽഭിധീയന്താം, ദൃഷ്ടാന്താര്ഥം ദ്വിത്രാണി വാ; തത് കിമര്ഥമയം നാതിവിസ്തരോ നാതിസങ്ക്ഷേപ ഇത്യത്രാഹ- നഹീത്യാദി| ന ഹി വിസ്തരസ്യ പ്രമാണമിയത്താപരിച്ഛേദോऽസ്തി, തേന വിസ്തരോ നാഭിധീയത ഇത്യര്ഥഃ| അതിസങ്ക്ഷേപോऽപി ദ്വിത്രലക്ഷണാഭിധാനരൂപോ നാല്പബുദ്ധീനാമനുമാനാകുശലാനാം സാമര്ഥ്യായ ചികിത്സാവ്യവഹാരായോപകല്പതേ| ഏതാവന്തോ യഥോക്താഃ| അലം സമര്ഥാഃ| വ്യവഹാരായേതി ചികിത്സാവ്യവഹാരായ| സ്വലക്ഷണസ്യ ഭാവഃ സ്വാലക്ഷണ്യം, തേനാനുമാനം, തത്ര കുശലാ അഭിജ്ഞാ ഇത്യര്ഥഃ| ബുദ്ധിമന്തോ ഹി, ജീവകാദയോ ഹി സ്നിഗ്ധശീതമധുരവൃഷ്യാദിഗുണയുക്താഃ സന്തോ ജീവനം കുര്വന്തീതി ഭൂയോദര്ശനാദവധാര്യ തദ്ഗുണയുക്തേऽന്യത്രാപി ദ്രാക്ഷാപയോവിദാര്യാദൌ തജ്ജാതീയത്വേന ജീവനാനീത്യനുമിമതേ, യഥാ ജീവകാദീനാമേകജീവനകാര്യകര്തൃത്വേന മഹാകഷായത്വം, തദ്വത് പാഠാസമങ്ഗാപ്രഭൃതീനാമപ്യതീസാരഹരാണാമതീസാരഹരമഹാകഷായത്വമിത്യനുമാനേന കൃത്സ്നമേവ കഷായം പ്രതിപദ്യന്ത ഇതി ഭാവഃ||൨൦||

Adhikarana 19 (21-22) · Śloka 22

ഏവംവാദിനം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- നൈതാനി ഭഗവന്! പഞ്ച കഷായശതാനി പൂര്യന്തേ, താനി താനി ഹ്യേവാങ്ഗാന്യുപപ്ലവന്തേ തേഷു തേഷു മഹാകഷായേഷ്വിതി||൨൧|| തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- നൈതദേവം ബുദ്ധിമതാ ദ്രഷ്ടവ്യമഗ്നിവേശ| ഏകോऽപി ഹ്യനേകാം സഞ്ജ്ഞാം ലഭതേ കാര്യാന്തരാണി കുര്വന്, തദ്യഥാ- പുരുഷോ ബഹൂനാം കര്മണാം കരണേ സമര്ഥോ ഭവതി, സ യദ്യത് കര്മ കരോതി തസ്യ തസ്യ കര്മണഃ കര്തൃ-കരണ-കാര്യസമ്പ്രയുക്തം തത്തദ്ഗൌണം നാമവിശേഷം പ്രാപ്നോതി, തദ്വദൌഷധദ്രവ്യമപി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| യദി ചൈകമേവ കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമാസാദയാമസ്തഥാഗുണയുക്തം യത് സര്വകര്മണാം കരണേ സമര്ഥം സ്യാത്, കസ്തതോऽന്യദിച്ഛേദുപധാരയിതുമുപദേഷ്ടും വാ ശിഷ്യേഭ്യ ഇതി||൨൨||

പൂര്വപക്ഷമുത്ഥാപയതി- ഏവമിത്യാദി| താനി താനീതി ജീവകക്ഷീരകാകോലീപ്രഭൃതീനി, തേഷു തേഷു ജീവനീയബൃംഹണീയശുക്രജനനാദിഷു, ഉപപ്ലവന്തേ പുനഃ പുനസ്താന്യേവ പഠ്യന്തേ; ഏകം ദ്രവ്യമനേകേഷു പഠ്യമാനമേകമേവ, തതശ്ച ന സങ്ഖ്യാ പൂര്യത ഇതി പൂര്വപക്ഷഃ| സിദ്ധാന്തയതി- നൈതദേവമിത്യാദി| ഏകസ്യാനേകത്വേനാഭിധാനേ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- യഥേത്യാദി| ഏകഃ പുരുഷഃ കര്മണാം വ്യാപാരാണാമോദനപചനകുമ്ഭകരണഖനിത്രകരണഭൂമിഖനനാനാം കരണേ സമര്ഥോ ഭവതി, യ ഇത്യധ്യാഹാര്യം, സ ഇത്യുക്തഗുണം പുരുഷം പ്രത്യവമൃഷതി; യദ്യത് കര്മേതി ഓദനപാകാദി, യദ്യത് കര്മ കരോതി തസ്യ തസ്യ കര്മണഃ കര്തൃസമ്പ്രയുക്തം ‘പാചക’ ഇതി, കരണസമ്പ്രയുക്തം ‘ഖാനിത്രിക’ ഇതി, കാര്യസമ്പ്രയുക്തം ‘കുമ്ഭകാര’ ഇതി നാമവിശേഷം; ഗുണയോഗപ്രവൃത്തം ഗൌണം; ഗുണയോഗശ്ച ‘പാചക’ ഇത്യത്ര പചിക്രിയായാം കര്തൃത്വം, ‘ഖാനിത്രിക’ ഇത്യത്ര ഖനിത്രകരണകഖനനം പ്രതി കര്തൃത്വം, കുമ്ഭകാര ഇത്യത്ര കുമ്ഭോപഹിതം കര്തൃത്വമിത്യേഭിസ്ത്രിഭിര്ഗുണൈരഭിന്നോ ഭിന്നോऽഭിധീയതേ വ്യവഹ്രിയതേ ചേതി ഭാവഃ| തദ്വത് പുരുഷവദൌഷധദ്രവ്യമപി; ഏകമപി സത് ക്ഷീരകാകോലീദ്രവ്യം ജീവനബൃംഹണശുക്രജനനലക്ഷണനാനാഗുണയോഗാന്നാനാജീവനീയാദിശബ്ദേനാഭിധീയതേ വ്യവഹ്രിയതേ ചേത്യര്ഥഃ| അഥ കിമര്ഥം പുനരേകമേവ ദ്രവ്യം ബഹുജീവനീയാദിഗുണയോഗാത്തത്ര തത്ര പഠ്യതേ, സന്തി താവദ്ബഹൂനി ദ്രവ്യാണ്യേകൈകജീവനീയാദിഗുണാനി സ്വരൂപതോ ഭിന്നാനി, താന്യേവ പൃഥക്കസ്മാന്ന പഠ്യന്ത ഇത്യാഹ- യദി ചൈകമേവേത്യാദി| യഥാ ബഹുദ്രവ്യാണ്യേകൈകജീവനീയാദികാര്യകരണസമര്ഥാനി ഭവന്തി, തഥൈകമേവ ദ്രവ്യമനേകജീവനീയാദികാര്യകരണസമര്ഥമസ്തി, തത്രൈകമേവ ദ്രവ്യം ബഹുകാര്യകര്തൃ ശിഷ്യേഭ്യ ഉപദേഷ്ടുമുപധാരയിതും ച യുജ്യതേऽല്പപ്രയത്നബോധ്യത്വാദല്പപ്രയത്നധാര്യത്വാച്ച; ന ബഹൂന്യേകകാര്യനിയതാനി, ബഹുപ്രയാസോപപാദ്യത്വാദ്ബഹുപ്രയാസബോധ്യത്വാദ്ബഹുപ്രയാസധാര്യത്വാച്ച ; കാര്യം ച ജീവനബൃംഹണാദ്യുഭയോരപി പക്ഷയോരവിശിഷ്ടമിതി വാക്യാര്ഥഃ| തഥാഗുണയുക്തമ് അനേകജീവനീയാദികാര്യസമര്ഥമ്| തഥാഗുണയുക്തത്വമേവ വിവൃണോതി- യത് സര്വകര്മണാം ജീവനീയാദീനാം കരണേ സമര്ഥം സ്യാത്, തതോ ബഹുകാര്യകാരകാദേകസ്മാത്, അന്യദ്ബഹു പ്രതിനിയതകര്മകാരകം, ക ഇച്ഛേത്? ന കോऽപീച്ഛേദിത്യര്ഥഃ| ഉപധാരയിതുമ് ആവര്തനേന സ്മൃത്യാരൂഢം കര്തുമ്| കസ്തത ഇത്യസ്യാദൌ ‘തദാ’ ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്||൨൧-൨൨||

Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29

തത്ര ശ്ലോകാഃ- യതോ യാവന്തി യൈര്ദ്രവ്യൈര്വിരേചനശതാനി ഷട്| ഉക്താനി സങ്ഗ്രഹേണേഹ തഥൈവൈഷാം ഷഡാശ്രയാഃ||൨൩|| രസാ ലവണവര്ജ്യാശ്ച കഷായ ഇതി സഞ്ജ്ഞിതാഃ| തസ്മാത് പഞ്ചവിധാ യോനിഃ കഷായാണാമുദാഹൃതാ||൨൪|| തഥാ കല്പനമപ്യേഷാമുക്തം പഞ്ചവിധം പുനഃ| മഹതാം ച കഷായാണാം പഞ്ചാശത് പരികീര്തിതാ||൨൫|| പഞ്ച ചാപി കഷായാണാം ശതാന്യുക്താനി ഭാഗശഃ| ലക്ഷണാര്ഥം, പ്രമാണം ഹി വിസ്തരസ്യ ന വിദ്യതേ||൨൬|| ന ചാലമതിസങ്ക്ഷേപഃ സാമര്ഥ്യായോപകല്പതേ| അല്പബുദ്ധേരയം തസ്മാന്നാതിസങ്ക്ഷേപവിസ്തരഃ||൨൭|| മന്ദാനാം വ്യവഹാരായ, ബുധാനാം ബുദ്ധിവൃദ്ധയേ| പഞ്ചാശത്കോ ഹ്യയം വര്ഗഃ കഷായാണാമുദാഹൃതഃ||൨൮|| തേഷാം കര്മസു ബാഹ്യേഷു യോഗമാഭ്യന്തരേഷു ച| സംയോഗം ച പ്രയോഗം ച യോ വേദ സ ഭിഷഗ്വരഃ||൨൯||

അധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹമാഹ- യത ഇത്യാദി| യതഃ മദനഫലാദേഃ| യാവന്തി ത്രയസ്ത്രിംശദ്യോഗശതമിത്യാദീനി| യൈര്ദ്രവ്യൈര്വിരേചനശതാനി ഷഡിതി യൈരേവ മദനഫലാദിഭിര്മിലിതൈരുക്താനി വിരേചനശതാനി ഷഡിതി| ലക്ഷണാര്ഥമിത്യാദിഗ്രന്ഥോऽനതിസങ്ക്ഷേപവിസ്തരേണോക്തപഞ്ചാശന്മഹാകഷായോപപത്തിസങ്ഗ്രാഹകഃ| അലമിതി സമര്ഥഃ| അല്പബുദ്ധേരയമിത്യത്രായമിതിപദമതിസങ്ക്ഷേപ ഇത്യനേന സമ്ബധ്യതേ; യദ്യപി ചേഹാതിസങ്ക്ഷേപോ നാസ്തി, തഥാऽപി ബുദ്ധിസ്ഥിരീകൃതഃ പ്രത്യവമൃശ്യതേ| പഞ്ചാശത്കോ ഹ്യയമിത്യത്രായമിതി പദം സുഘടമേവ | ബാഹ്യേഷു പ്രലേപാദിഷു| ആഭ്യന്തരേഷു വമനപാചനാദിഷു| സംയോഗം ദ്രവ്യാണാമുചിതം മേലന(ക)മ്| പ്രയോഗം കാലപ്രകൃത്യാദ്യപേക്ഷാ യോജനാ||൨൩-൨൯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയോ നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪|| ഇതി ഭേഷജചതുഷ്കഃ||൧||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പ്രഥമേ ഭേഷജചതുഷ്കേ ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയശ്ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||