Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതഃ ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
ഇഹ ഖലു ഷഡ് വിരേചനശതാനി ഭവന്തി, ഷഡ് വിരേചനാശ്രയാഃ, പഞ്ച കഷായയോനയഃ, പഞ്ചവിധം കഷായകല്പനം, പഞ്ചാശന്മഹാകഷായാഃ, പഞ്ച കഷായശതാനി, ഇതി സങ്ഗ്രഹഃ||൩||
View original
अथातः षड्विरेचनशताश्रितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
इह खलु षड् विरेचनशतानि भवन्ति, षड् विरेचनाश्रयाः, पञ्च कषाययोनयः, पञ्चविधं कषायकल्पनं, पञ्चाशन्महाकषायाः, पञ्च कषायशतानि, इति सङ्ग्रहः||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ഷഡ് വിരേചനശതാനി, ഇതി യദുക്തം തദിഹ സങ്ഗ്രഹേണോദാഹൃത്യ വിസ്തരേണ കല്പോപനിഷദി വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; (തത്ര ) ത്രയസ്ത്രിംശദ്യോഗശതം പ്രണീതം ഫലേഷു, ഏകോനചത്വാരിംശജ്ജീമൂതകേഷു യോഗാഃ, പഞ്ചചത്വാരിംശദിക്ഷ്വാകുഷു, ധാമാര്ഗവഃ ഷഷ്ടിധാ ഭവതി യോഗയുക്തഃ, കുടജസ്ത്വഷ്ടാദശധാ യോഗമേതി, കൃതവേധനം ഷഷ്ടിധാ ഭവതി യോഗയുക്തം, ശ്യാമാത്രിവൃദ്യോഗശതം പ്രണീതം ദശാപരേ ചാത്ര ഭവന്തി യോഗാഃ, ചതുരങ്ഗുലോ ദ്വാദശധാ യോഗമേതി, ലോധ്രം വിധൌ ഷോഡശയോഗയുക്തം, മഹാവൃക്ഷോ ഭവതി വിംശതിയോഗയുക്തഃ, ഏകോനചത്വാരിംശത് സപ്തലാശങ്ഖിന്യോര്യോഗാഃ, അഷ്ടചത്വാരിംശദ്ദന്തീദ്രവന്ത്യോഃ, ഇതി ഷഡ്വിരേചനശതാനി||൪||
View original
षड् विरेचनशतानि, इति यदुक्तं तदिह सङ्ग्रहेणोदाहृत्य विस्तरेण कल्पोपनिषदि व्याख्यास्यामः; (तत्र ) त्रयस्त्रिंशद्योगशतं प्रणीतं फलेषु, एकोनचत्वारिंशज्जीमूतकेषु योगाः, पञ्चचत्वारिंशदिक्ष्वाकुषु, धामार्गवः षष्टिधा भवति योगयुक्तः, कुटजस्त्वष्टादशधा योगमेति, कृतवेधनं षष्टिधा भवति योगयुक्तं, श्यामात्रिवृद्योगशतं प्रणीतं दशापरे चात्र भवन्ति योगाः, चतुरङ्गुलो द्वादशधा योगमेति, लोध्रं विधौ षोडशयोगयुक्तं, महावृक्षो भवति विंशतियोगयुक्तः, एकोनचत्वारिंशत् सप्तलाशङ्खिन्योर्योगाः, अष्टचत्वारिंशद्दन्तीद्रवन्त्योः, इति षड्विरेचनशतानि||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ഷഡ് വിരേചനാശ്രയാ ഇതി ക്ഷീരമൂലത്വക്പത്രപുഷ്പഫലാനീതി||൫||
View original
षड् विरेचनाश्रया इति क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानीति||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
പഞ്ച കഷായയോനയ ഇതി മധുരകഷായോऽമ്ലകഷായഃ കടുകഷായസ്തിക്തകഷായഃ കഷായകഷായശ്ചേതി തന്ത്രേ സഞ്ജ്ഞാ||൬||
View original
पञ्च कषाययोनय इति मधुरकषायोऽम्लकषायः कटुकषायस्तिक्तकषायः कषायकषायश्चेति तन्त्रे सञ्ज्ञा||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
പഞ്ചവിധം കഷായകല്പനമിതി തദ്യഥാ- സ്വരസഃ, കല്കഃ, ശൃതഃ, ശീതഃ, ഫാണ്ടഃ, കഷായ ഇതി|
(യന്ത്രനിഷ്പീഡിതാദ്ദ്രവ്യാദ്രസഃ സ്വരസ ഉച്യതേ |
യഃ പിണ്ഡോ രസപിഷ്ടാനാം സ കല്കഃ പരികീര്തിതഃ ||
വഹ്നൌ തു ക്വഥിതം ദ്രവ്യം ശൃതമാഹുശ്ചികിത്സകാഃ |
ദ്രവ്യാദാപോത്ഥിതാത്തോയേ പ്രതപ്തേ നിശി സംസ്ഥിതാത് ||
കഷായോ യോऽഭിനിര്യാതി സ ശീതഃ സമുദാഹൃതഃ |
ക്ഷിപ്ത്വോഷ്ണതോയേ മൃദിതം തത് ഫാണ്ടം പരികീര്തിതമ് ||) തേഷാം യഥാപൂര്വം ബലാധിക്യമ്; അതഃ കഷായകല്പനാ വ്യാധ്യാതുരബലാപേക്ഷിണീ; ന ത്വേവം ഖലു സര്വാണി സര്വത്രോപയോഗീനി ഭവന്തി||൭||
View original
पञ्चविधं कषायकल्पनमिति तद्यथा- स्वरसः, कल्कः, शृतः, शीतः, फाण्टः, कषाय इति|
(यन्त्रनिष्पीडिताद्द्रव्याद्रसः स्वरस उच्यते |
यः पिण्डो रसपिष्टानां स कल्कः परिकीर्तितः ||
वह्नौ तु क्वथितं द्रव्यं शृतमाहुश्चिकित्सकाः |
द्रव्यादापोत्थितात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात् ||
कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः |
क्षिप्त्वोष्णतोये मृदितं तत् फाण्टं परिकीर्तितम् ||) तेषां यथापूर्वं बलाधिक्यम्; अतः कषायकल्पना व्याध्यातुरबलापेक्षिणी; न त्वेवं खलु सर्वाणि सर्वत्रोपयोगीनि भवन्ति||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
‘പഞ്ചാശന്മഹാകഷായാ’ ഇതി യദുക്തം തദനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; തദ്യഥാ- ജീവനീയോ ബൃംഹണീയോ ലേഖനീയോ ഭേദനീയഃ സന്ധാനീയോ ദീപനീയ ഇതി ഷട്കഃ കഷായവര്ഗഃ; ബല്യോ വര്ണ്യഃ കണ്ഠ്യോ ഹൃദ്യ ഇതി ചതുഷ്കഃ കഷായവര്ഗഃ; തൃപ്തിഘ്നോऽര്ശോഘ്നഃ കുഷ്ഠഘ്നഃ കണ്ഡൂഘ്നഃ ക്രിമിഘ്നോ വിഷഘ്ന ഇതി ഷട്കഃ കഷായവര്ഗഃ; സ്തന്യജനനഃ സ്തന്യശോധനഃ ശുക്രജനനഃ ശുക്രശോധന ഇതി ചതുഷ്കഃ കഷായവര്ഗഃ; സ്നേഹോപഗഃ സ്വേദോപഗോ വമനോപഗോ വിരേചനോപഗ ആസ്ഥാപനോപഗോऽനുവാസനോപഗഃ ശിരോവിരേചനോപഗ ഇതി സപ്തകഃ കഷായവര്ഗഃ; ഛര്ദിനിഗ്രഹണസ്തൃഷ്ണാനിഗ്രഹണോ ഹിക്കാനിഗ്രഹണ ഇതി ത്രികഃ കഷായവര്ഗഃ; പുരീഷസങ്ഗ്രഹണീയഃ പുരീഷവിരജനീയോ മൂത്രസങ്ഗ്രഹണീയോ മൂത്രവിരജനീയോ മൂത്രവിരേചനീയ ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ; കാസഹരഃ ശ്വാസഹരഃ ശോഥഹരോ ജ്വരഹരഃ ശ്രമഹര ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ; ദാഹപ്രശമനഃ ശീതപ്രശമന ഉദര്ദപ്രശമനോऽങ്ഗമര്ദപ്രശമനഃ ശൂലപ്രശമന ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ; ശോണിതസ്ഥാപനോ വേദനാസ്ഥാപനഃ സഞ്ജ്ഞാസ്ഥാപനഃ പ്രജാസ്ഥാപനോ വയഃസ്ഥാപന ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ; ഇതി പഞ്ചാശന്മഹാകഷായാ മഹതാം ച കഷായാണാം ലക്ഷണോദാഹരണാര്ഥം വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി|
തേഷാമേകൈകസ്മിന് മഹാകഷായേ ദശ ദശാവയവികാന് കഷായാനനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; താന്യേവ പഞ്ച കഷായശതാനി ഭവന്തി||൮||
View original
‘पञ्चाशन्महाकषाया’ इति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- जीवनीयो बृंहणीयो लेखनीयो भेदनीयः सन्धानीयो दीपनीय इति षट्कः कषायवर्गः; बल्यो वर्ण्यः कण्ठ्यो हृद्य इति चतुष्कः कषायवर्गः; तृप्तिघ्नोऽर्शोघ्नः कुष्ठघ्नः कण्डूघ्नः क्रिमिघ्नो विषघ्न इति षट्कः कषायवर्गः; स्तन्यजननः स्तन्यशोधनः शुक्रजननः शुक्रशोधन इति चतुष्कः कषायवर्गः; स्नेहोपगः स्वेदोपगो वमनोपगो विरेचनोपग आस्थापनोपगोऽनुवासनोपगः शिरोविरेचनोपग इति सप्तकः कषायवर्गः; छर्दिनिग्रहणस्तृष्णानिग्रहणो हिक्कानिग्रहण इति त्रिकः कषायवर्गः; पुरीषसङ्ग्रहणीयः पुरीषविरजनीयो मूत्रसङ्ग्रहणीयो मूत्रविरजनीयो मूत्रविरेचनीय इति पञ्चकः कषायवर्गः; कासहरः श्वासहरः शोथहरो ज्वरहरः श्रमहर इति पञ्चकः कषायवर्गः; दाहप्रशमनः शीतप्रशमन उदर्दप्रशमनोऽङ्गमर्दप्रशमनः शूलप्रशमन इति पञ्चकः कषायवर्गः; शोणितस्थापनो वेदनास्थापनः सञ्ज्ञास्थापनः प्रजास्थापनो वयःस्थापन इति पञ्चकः कषायवर्गः; इति पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति|
तेषामेकैकस्मिन् महाकषाये दश दशावयविकान् कषायाननुव्याख्यास्यामः; तान्येव पञ्च कषायशतानि भवन्ति||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
തദ്യഥാ- ജീവകര്ഷഭകൌ മേദാ മഹാമേദാ കാകോലീ ക്ഷീരകാകോലീ മുദ്ഗപര്ണീമാഷപര്ണ്യൌ ജീവന്തീ മധുകമിതി ദശേമാനി ജീവനീയാനി ഭവന്തി (൧), ക്ഷീരിണീ രാജക്ഷവകാശ്വഗന്ധാകാകോലീക്ഷീരകാകോലീവാട്യായനീഭദ്രൌദനീഭാരദ്വാജീപയസ്യര്ഷ്യഗന്ധാ ഇതി ദശേമാനി ബൃംഹണീയാനി ഭവന്തി (൨), മുസ്തകുഷ്ഠഹരിദ്രാദാരുഹരിദ്രാവചാതിവിഷാകടുരോഹിണീചിത്രകചിരബില്വഹൈമവത്യ ഇതി ദശേമാനി ലേഖനീയാനി ഭവന്തി (൩), സുവഹാര്കോരുബുകാഗ്നിമുഖീചിത്രാചിത്രകചിരബില്വശങ്ഖിനീശകുലാദനീസ്വര്ണക്ഷീരിണ്യ ഇതി ദശേമാനി ഭേദനീയാനി ഭവന്തി (൪), മധുകമധുപര്ണീപൃശ്നിപര്ണ്യമ്ബഷ്ഠകീസമങ്ഗാമോചരസധാതകീലോധ്രപ്രിയങ്ഗുകട്ഫലാനീതി ദശേമാനി സന്ധാനീയാനി ഭവന്തി (൫), പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകശൃങ്ഗവേരാമ്ലവേതസമരിചാജമോദാഭല്ലാതകാസ്ഥിഹിങ്ഗുനിര്യാസാ ഇതി ദശേമാനി ദീപനീയാനി ഭവന്തി (൬), ഇതി ഷട്കഃ കഷായവര്ഗഃ||൯||
View original
तद्यथा- जीवकर्षभकौ मेदा महामेदा काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णीमाषपर्ण्यौ जीवन्ती मधुकमिति दशेमानि जीवनीयानि भवन्ति (१), क्षीरिणी राजक्षवकाश्वगन्धाकाकोलीक्षीरकाकोलीवाट्यायनीभद्रौदनीभारद्वाजीपयस्यर्ष्यगन्धा इति दशेमानि बृंहणीयानि भवन्ति (२), मुस्तकुष्ठहरिद्रादारुहरिद्रावचातिविषाकटुरोहिणीचित्रकचिरबिल्वहैमवत्य इति दशेमानि लेखनीयानि भवन्ति (३), सुवहार्कोरुबुकाग्निमुखीचित्राचित्रकचिरबिल्वशङ्खिनीशकुलादनीस्वर्णक्षीरिण्य इति दशेमानि भेदनीयानि भवन्ति (४), मधुकमधुपर्णीपृश्निपर्ण्यम्बष्ठकीसमङ्गामोचरसधातकीलोध्रप्रियङ्गुकट्फलानीति दशेमानि सन्धानीयानि भवन्ति (५), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेराम्लवेतसमरिचाजमोदाभल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासा इति दशेमानि दीपनीयानि भवन्ति (६), इति षट्कः कषायवर्गः||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ഐന്ദ്ര്യൃഷഭ്യതിരസര്ഷ്യപ്രോക്താപയസ്യാശ്വഗന്ധാസ്ഥിരാരോഹിണീബലാതിബലാ ഇതി ദശേമാനി ബല്യാനി ഭവന്തി (൭), ചന്ദനതുങ്ഗപദ്മകോശീരമധുകമഞ്ജിഷ്ഠാസാരിവാപയസ്യാസിതാലതാ ഇതി ദശേമാനി വര്ണ്യാനി ഭവന്തി (൮), സാരിവേക്ഷുമൂലമധുകപിപ്പലീദ്രാക്ഷാവിദാരീകൈടര്യഹംസപാദീബൃഹതീകണ്ടകാരികാ ഇതി ദശേമാനി കണ്ഠ്യാനി ഭവന്തി (൯), ആമ്രാമ്രാതകലികുചകരമര്ദവൃക്ഷാമ്ലാമ്ലവേതസകുവലബദരദാഡിമമാതുലുങ്ഗാനീതി ദശേമാനി ഹൃദ്യാനി ഭവന്തി (൧൦), ഇതി ചതുഷ്കഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൦||
View original
ऐन्द्र्यृषभ्यतिरसर्ष्यप्रोक्तापयस्याश्वगन्धास्थिरारोहिणीबलातिबला इति दशेमानि बल्यानि भवन्ति (७), चन्दनतुङ्गपद्मकोशीरमधुकमञ्जिष्ठासारिवापयस्यासितालता इति दशेमानि वर्ण्यानि भवन्ति (८), सारिवेक्षुमूलमधुकपिप्पलीद्राक्षाविदारीकैटर्यहंसपादीबृहतीकण्टकारिका इति दशेमानि कण्ठ्यानि भवन्ति (९), आम्राम्रातकलिकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गानीति दशेमानि हृद्यानि भवन्ति (१०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
നാഗരചവ്യചിത്രകവിഡങ്ഗമൂര്വാഗുഡൂചീവചാമുസ്തപിപ്പലീപടോലാനീതി ദശേമാനി തൃപ്തിഘ്നാനി ഭവന്തി (൧൧), കുടജബില്വചിത്രകനാഗരാതിവിഷാഭയാധന്വയാസകദാരുഹരിദ്രാവചാചവ്യാനീതി ദശേമാന്യര്ശോഘ്നാനി ഭവന്തി (൧൨), ഖദിരാഭയാമലകഹരിദ്രാരുഷ്കരസപ്തപര്ണാരഗ്വധകരവീരവിഡങ്ഗജാതീപ്രവാലാ ഇതി ദശേമാനി കുഷ്ഠഘ്നാനി ഭവന്തി (൧൩), ചന്ദനനലദകൃതമാലനക്തമാലനിമ്ബകുടജസര്ഷപമധുകദാരുഹരിദ്രാമുസ്താനീതി ദശേമാനി കണ്ഡൂഘ്നാനി ഭവന്തി (൧൪), അക്ഷീവമരിചഗണ്ഡീരകേബുകവിഡങ്ഗനിര്ഗുണ്ഡീകിണിഹീശ്വദംഷ്ട്രാവൃഷപര്ണികാഖുപര്ണികാ ഇതി ദശേമാനി ക്രിമിഘ്നാനി ഭവന്തി (൧൫), ഹരിദ്രാമഞ്ജിഷ്ഠാസുവഹാസൂക്ഷ്മൈലാപാലിന്ദീചന്ദനകതകശിരീഷസിന്ധുവാരശ്ലേഷ്മാതകാ ഇതി ദശേമാനി വിഷഘ്നാനി ഭവന്തി (൧൬), ഇതി ഷട്കഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൧||
View original
नागरचव्यचित्रकविडङ्गमूर्वागुडूचीवचामुस्तपिप्पलीपटोलानीति दशेमानि तृप्तिघ्नानि भवन्ति (११), कुटजबिल्वचित्रकनागरातिविषाभयाधन्वयासकदारुहरिद्रावचाचव्यानीति दशेमान्यर्शोघ्नानि भवन्ति (१२), खदिराभयामलकहरिद्रारुष्करसप्तपर्णारग्वधकरवीरविडङ्गजातीप्रवाला इति दशेमानि कुष्ठघ्नानि भवन्ति (१३), चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बकुटजसर्षपमधुकदारुहरिद्रामुस्तानीति दशेमानि कण्डूघ्नानि भवन्ति (१४), अक्षीवमरिचगण्डीरकेबुकविडङ्गनिर्गुण्डीकिणिहीश्वदंष्ट्रावृषपर्णिकाखुपर्णिका इति दशेमानि क्रिमिघ्नानि भवन्ति (१५), हरिद्रामञ्जिष्ठासुवहासूक्ष्मैलापालिन्दीचन्दनकतकशिरीषसिन्धुवारश्लेष्मातका इति दशेमानि विषघ्नानि भवन्ति (१६), इति षट्कः कषायवर्गः||११||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
വീരണശാലിഷഷ്ടികേക്ഷുവാലികാദര്ഭകുശകാശഗുന്ദ്രേത്കടകത്തൃണമൂലാനീതി ദശേമാനി സ്തന്യജനനാനി ഭവന്തി (൧൭), പാഠാമഹൌഷധസുരദാരുമുസ്തമൂര്വാഗുഡൂചീവത്സകഫലകിരാതതിക്തകകടുരോഹിണീസാരിവാ ഇതി ദശേമാനി സ്തന്യശോധനാനി ഭവന്തി (൧൮), ജീവകര്ഷഭകകാകോലീക്ഷീരകാകോലീമുദ്ഗപര്ണീമാഷപര്ണീമേദാവൃദ്ധരുഹാജടിലാകുലിങ്ഗാ ഇതി ദശേമാനി ശുക്രജനനാനി ഭവന്തി (൧൯), കുഷ്ഠൈലവാലുകകട്ഫലസമുദ്രഫേനകദമ്ബനിര്യാസേക്ഷുകാണ്ഡേക്ഷ്വിക്ഷുരകവസുകോശീരാണീതി ദശേമാനി ശുക്രശോധനാനി ഭവന്തി (൨൦), ഇതി ചതുഷ്കഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൨||
View original
वीरणशालिषष्टिकेक्षुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटकत्तृणमूलानीति दशेमानि स्तन्यजननानि भवन्ति (१७), पाठामहौषधसुरदारुमुस्तमूर्वागुडूचीवत्सकफलकिराततिक्तककटुरोहिणीसारिवा इति दशेमानि स्तन्यशोधनानि भवन्ति (१८), जीवकर्षभककाकोलीक्षीरकाकोलीमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदावृद्धरुहाजटिलाकुलिङ्गा इति दशेमानि शुक्रजननानि भवन्ति (१९), कुष्ठैलवालुककट्फलसमुद्रफेनकदम्बनिर्यासेक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुरकवसुकोशीराणीति दशेमानि शुक्रशोधनानि भवन्ति (२०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१२||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
മൃദ്വീകാമധുകമധുപര്ണീമേദാവിദാരീകാകോലീക്ഷീരകാലോലീജീവകജീവന്തീശാലപര്ണ്യ ഇതി ദശേമാനി സ്നേഹോപഗാനി ഭവന്തി (൨൧), ശോഭാഞ്ജനകൈരണ്ഡാര്കവൃശ്ചീരപുനര്നവായവതിലകുലത്ഥമാഷബദരാണീതി ദശേമാനി സ്വേദോപഗാനി ഭവന്തി (൨൨), മധുമധുകകോവിദാരകര്ബുദാരനീപവിദുലബിമ്ബീശണപുഷ്പീസദാപുഷ്പാപ്രത്യക്പുഷ്പാ ഇതി ദശേമാനി വമനോപഗാനി ഭവന്തി (൨൩), ദ്രാക്ഷാകാശ്മര്യപരൂഷകാഭയാമലകബിഭീതകകുവലബദരകര്കന്ധുപീലൂനീതി ദശേമാനി വിരേചനോപഗാനി ഭവന്തി (൨൪), ത്രിവൃദ്ബില്വപിപ്പലീകുഷ്ഠസര്ഷപവചാവത്സകഫലശതപുഷ്പാമധുകമദനഫലാനീതി ദശേമാന്യാസ്ഥാപനോപഗാനി ഭവന്തി (൨൫), രാസ്നാസുരദാരുബില്വമദനശതപുഷ്പാവൃശ്ചീരപുനര്നവാശ്വദംഷ്ട്രാഗ്നിമന്ഥശ്യോനാകാ ഇതി ദശേമാന്യനുവാസനോപഗാനി ഭവന്തി (൨൬), ജ്യോതിഷ്മതീക്ഷവകമരിചപിപ്പലീവിഡങ്ഗശിഗ്രുസര്ഷപാപാമാര്ഗതണ്ഡുലശ്വേതാമഹാശ്വേതാ ഇതി ദശേമാനി ശിരോവിരേചനോപഗാനി ഭവന്തി (൨൭), ഇതി സപ്തകഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൩||
View original
मृद्वीकामधुकमधुपर्णीमेदाविदारीकाकोलीक्षीरकालोलीजीवकजीवन्तीशालपर्ण्य इति दशेमानि स्नेहोपगानि भवन्ति (२१), शोभाञ्जनकैरण्डार्कवृश्चीरपुनर्नवायवतिलकुलत्थमाषबदराणीति दशेमानि स्वेदोपगानि भवन्ति (२२), मधुमधुककोविदारकर्बुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पा इति दशेमानि वमनोपगानि भवन्ति (२३), द्राक्षाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतककुवलबदरकर्कन्धुपीलूनीति दशेमानि विरेचनोपगानि भवन्ति (२४), त्रिवृद्बिल्वपिप्पलीकुष्ठसर्षपवचावत्सकफलशतपुष्पामधुकमदनफलानीति दशेमान्यास्थापनोपगानि भवन्ति (२५), रास्नासुरदारुबिल्वमदनशतपुष्पावृश्चीरपुनर्नवाश्वदंष्ट्राग्निमन्थश्योनाका इति दशेमान्यनुवासनोपगानि भवन्ति (२६), ज्योतिष्मतीक्षवकमरिचपिप्पलीविडङ्गशिग्रुसर्षपापामार्गतण्डुलश्वेतामहाश्वेता इति दशेमानि शिरोविरेचनोपगानि भवन्ति (२७), इति सप्तकः कषायवर्गः||१३||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ജമ്ബ്വാമ്രപല്ലവമാതുലുങ്ഗാമ്ലബദരദാഡിമയവയഷ്ടികോശീരമൃല്ലാജാ ഇതി ദശേമാനി ഛര്ദിനിഗ്രഹണാനി ഭവന്തി (൨൮), നാഗരധന്വയവാസകമുസ്തപര്പടകചന്ദനകിരാതതിക്തകഗുഡൂചീഹ്രീവേരധാന്യകപടോലാനീതി ദശേമാനി തൃഷ്ണാനിഗ്രഹണാനി ഭവന്തി (൨൯), ശടീപുഷ്കരമൂലബദരബീജകണ്ടകാരികാബൃഹതീവൃക്ഷരുഹാഭയാപിപ്പലീദുരാലഭാകുലീരശൃങ്ഗ്യ ഇതി ദശേമാനി ഹിക്കാനിഗ്രഹണാനി ഭവന്തി (൩൦), ഇതി ത്രികഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൪||
View original
जम्ब्वाम्रपल्लवमातुलुङ्गाम्लबदरदाडिमयवयष्टिकोशीरमृल्लाजा इति दशेमानि छर्दिनिग्रहणानि भवन्ति (२८), नागरधन्वयवासकमुस्तपर्पटकचन्दनकिराततिक्तकगुडूचीह्रीवेरधान्यकपटोलानीति दशेमानि तृष्णानिग्रहणानि भवन्ति (२९), शटीपुष्करमूलबदरबीजकण्टकारिकाबृहतीवृक्षरुहाभयापिप्पलीदुरालभाकुलीरशृङ्ग्य इति दशेमानि हिक्कानिग्रहणानि भवन्ति (३०), इति त्रिकः कषायवर्गः||१४||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
പ്രിയങ്ഗ്വനന്താമ്രാസ്ഥികട്വങ്ഗലോധ്രമോചരസസമങ്ഗാധാതകീപുഷ്പപദ്മാപദ്മകേശരാണീതി ദശേമാനി പുരീഷസങ്ഗ്രഹണീയാനി ഭവന്തി (൩൧), ജമ്ബുശല്ലകീത്വക്കച്ഛുരാമധൂകശാല്മലീശ്രീവേഷ്ടകഭൃഷ്ടമൃത്പയസ്യോത്പലതിലകണാ ഇതി ദശേമാനി പുരീഷവിരജനീയാനി ഭവന്തി (൩൨), ജമ്ബ്വാമ്രപ്ലക്ഷവടകപീതനോഡുമ്ബരാശ്വത്ഥഭല്ലാതകാശ്മന്തകസോമവല്കാ ഇതി ദശേമാനി മൂത്രസങ്ഗ്രഹണീയാനി ഭവന്തി (൩൩), പദ്മോത്പലനലിനകുമുദസൌഗന്ധികപുണ്ഡരീകശതപത്രമധുകപ്രിയങ്ഗുധാതകീപുഷ്പാണീതി ദശേമാനി മൂത്രവിരജനീയാനി ഭവന്തി (൩൪), വൃക്ഷാദനീശ്വദംഷ്ട്രാവസുകവശിരപാഷാണഭേദദര്ഭകുശകാശഗുന്ദ്രേത്കടമൂലാനീതി ദശേമാനി മൂത്രവിരേചനീയാനി ഭവന്തി (൩൫), ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൫||
View original
प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थिकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशराणीति दशेमानि पुरीषसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३१), जम्बुशल्लकीत्वक्कच्छुरामधूकशाल्मलीश्रीवेष्टकभृष्टमृत्पयस्योत्पलतिलकणा इति दशेमानि पुरीषविरजनीयानि भवन्ति (३२), जम्ब्वाम्रप्लक्षवटकपीतनोडुम्बराश्वत्थभल्लातकाश्मन्तकसोमवल्का इति दशेमानि मूत्रसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३३), पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधुकप्रियङ्गुधातकीपुष्पाणीति दशेमानि मूत्रविरजनीयानि भवन्ति (३४), वृक्षादनीश्वदंष्ट्रावसुकवशिरपाषाणभेददर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटमूलानीति दशेमानि मूत्रविरेचनीयानि भवन्ति (३५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१५||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ദ്രാക്ഷാഭയാമലകപിപ്പലീദുരാലഭാശൃങ്ഗീകണ്ടകാരികാവൃശ്ചീരപുനര്നവാതാമലക്യ ഇതി ദശേമാനി കാസഹരാണി ഭവന്തി (൩൬), ശടീപുഷ്കരമൂലാമ്ലവേതസൈലാഹിങ്ഗ്വഗുരുസുരസാതാമലകീജീവന്തീചണ്ഡാ ഇതി ദശേമാനി ശ്വാസഹരാണി ഭവന്തി (൩൭), പാടലാഗ്നിമന്ഥശ്യോനാകബില്വകാശ്മര്യകണ്ടകാരികാബൃഹതീശാലപര്ണീപൃശ്നിപര്ണീഗോക്ഷുരകാ ഇതി ദശേമാനി ശ്വയഥുഹരാണി ഭവന്തി (൩൮), സാരിവാശര്കരാപാഠാമഞ്ജിഷ്ഠാദ്രാക്ഷാപീലുപരൂഷകാഭയാമലകബിഭീതകാനീതി ദശേമാനി ജ്വരഹരാണി ഭവന്തി (൩൯), ദ്രാക്ഷാഖര്ജൂരപ്രിയാലബദരദാഡിമഫല്ഗുപരൂഷകേക്ഷുയവഷഷ്ടികാ ഇതി ദശേമാനി ശ്രമഹരാണി ഭവന്തി (൪൦), ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൬||
View original
द्राक्षाभयामलकपिप्पलीदुरालभाशृङ्गीकण्टकारिकावृश्चीरपुनर्नवातामलक्य इति दशेमानि कासहराणि भवन्ति (३६), शटीपुष्करमूलाम्लवेतसैलाहिङ्ग्वगुरुसुरसातामलकीजीवन्तीचण्डा इति दशेमानि श्वासहराणि भवन्ति (३७), पाटलाग्निमन्थश्योनाकबिल्वकाश्मर्यकण्टकारिकाबृहतीशालपर्णीपृश्निपर्णीगोक्षुरका इति दशेमानि श्वयथुहराणि भवन्ति (३८), सारिवाशर्करापाठामञ्जिष्ठाद्राक्षापीलुपरूषकाभयामलकबिभीतकानीति दशेमानि ज्वरहराणि भवन्ति (३९), द्राक्षाखर्जूरप्रियालबदरदाडिमफल्गुपरूषकेक्षुयवषष्टिका इति दशेमानि श्रमहराणि भवन्ति (४०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१६||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ലാജാചന്ദനകാശ്മര്യഫലമധൂകശര്കരാനീലോത്പലോശീരസാരിവാഗുഡൂചീഹ്രീബേരാണീതി ദശേമാനി ദാഹപ്രശമനാനി ഭവന്തി (൪൧), തഗരാഗുരുധാന്യകശൃങ്ഗവേരഭൂതീകവചാകണ്ടകാര്യഗ്നിമന്ഥശ്യോനാകപിപ്പല്യ ഇതി ദശേമാനി ശീതപ്രശമനാനി ഭവന്തി (൪൨), തിന്ദുകപ്രിയാലബദരഖദിരകദരസപ്തപര്ണാശ്വകര്ണാര്ജുനാസനാരിമേദാ ഇതി ദശേമാന്യുദര്ദപ്രശമനാനി ഭവന്തി (൪൩), വിദാരീഗന്ധാപൃശ്നിപര്ണീബൃഹതീകണ്ടകാരികൈരണ്ഡകാകോലീചന്ദനോശീരൈലാമധുകാനീതി ദശേമാന്യങ്ഗമര്ദപ്രശമനാനി ഭവന്തി (൪൪), പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകശൃങ്ഗവേരമരിചാജമോദാജഗന്ധാജാജീഗണ്ഡീരാണീതി ദശേമാനി ശൂലപ്രശമനാനി ഭവന്തി (൪൫), ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൭||
View original
लाजाचन्दनकाश्मर्यफलमधूकशर्करानीलोत्पलोशीरसारिवागुडूचीह्रीबेराणीति दशेमानि दाहप्रशमनानि भवन्ति (४१), तगरागुरुधान्यकशृङ्गवेरभूतीकवचाकण्टकार्यग्निमन्थश्योनाकपिप्पल्य इति दशेमानि शीतप्रशमनानि भवन्ति (४२), तिन्दुकप्रियालबदरखदिरकदरसप्तपर्णाश्वकर्णार्जुनासनारिमेदा इति दशेमान्युदर्दप्रशमनानि भवन्ति (४३), विदारीगन्धापृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकैरण्डकाकोलीचन्दनोशीरैलामधुकानीति दशेमान्यङ्गमर्दप्रशमनानि भवन्ति (४४), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदाजगन्धाजाजीगण्डीराणीति दशेमानि शूलप्रशमनानि भवन्ति (४५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१७||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
മധുമധുകരുധിരമോചരസമൃത്കപാലലോധ്രഗൈരികപ്രിയങ്ഗുശര്കരാലാജാ ഇതി ദശേമാനി ശോണിതസ്ഥാപനാനി ഭവന്തി (൪൬), ശാലകട്ഫലകദമ്ബപദ്മകതുമ്ബമോചരസശിരീഷവഞ്ജുലൈലവാലുകാശോകാ ഇതി ദശേമാനി വേദനാസ്ഥാപനാനി ഭവന്തി (൪൭), ഹിങ്ഗുകൈടര്യാരിമേദാവചാചോരകവയസ്ഥാഗോലോമീജടിലാപലങ്കഷാശോകരോഹിണ്യ ഇതി ദശേമാനി സഞ്ജ്ഞാസ്ഥാപനാനി ഭവന്തി (൪൮), ഐന്ദ്രീബ്രാഹ്മീശതവീര്യാസഹസ്രവീര്യാऽമോഘാऽവ്യഥാശിവാऽരിഷ്ടാവാട്യപുഷ്പീവിഷ്വക്സേനകാന്താ ഇതി ദശേമാനി പ്രജാസ്ഥാപനാനി ഭവന്തി (൪൯), അമൃതാऽഭയാധാത്രീമുക്താശ്വേതാജീവന്ത്യതിരസാമണ്ഡൂകപര്ണീസ്ഥിരാപുനര്നവാ ഇതി ദശേമാനി വയഃസ്ഥാപനാനി ഭവന്തി (൫൦), ഇതി പഞ്ചകഃ കഷായവര്ഗഃ||൧൮||
View original
मधुमधुकरुधिरमोचरसमृत्कपाललोध्रगैरिकप्रियङ्गुशर्करालाजा इति दशेमानि शोणितस्थापनानि भवन्ति (४६), शालकट्फलकदम्बपद्मकतुम्बमोचरसशिरीषवञ्जुलैलवालुकाशोका इति दशेमानि वेदनास्थापनानि भवन्ति (४७), हिङ्गुकैटर्यारिमेदावचाचोरकवयस्थागोलोमीजटिलापलङ्कषाशोकरोहिण्य इति दशेमानि सञ्ज्ञास्थापनानि भवन्ति (४८), ऐन्द्रीब्राह्मीशतवीर्यासहस्रवीर्याऽमोघाऽव्यथाशिवाऽरिष्टावाट्यपुष्पीविष्वक्सेनकान्ता इति दशेमानि प्रजास्थापनानि भवन्ति (४९), अमृताऽभयाधात्रीमुक्ताश्वेताजीवन्त्यतिरसामण्डूकपर्णीस्थिरापुनर्नवा इति दशेमानि वयःस्थापनानि भवन्ति (५०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१८||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
ഇതി പഞ്ചകഷായശതാന്യഭിസമസ്യ പഞ്ചാശന്മഹാകഷായാ മഹതാം ച കഷായാണാം ലക്ഷണോദാഹരണാര്ഥം വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൧൯||
View original
इति पञ्चकषायशतान्यभिसमस्य पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति||१९||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
നഹി വിസ്തരസ്യ പ്രമാണമസ്തി, ന ചാപ്യതിസങ്ക്ഷേപോऽല്പബുദ്ധീനാം സാമര്ഥ്യായോപകല്പതേ, തസ്മാദനതിസങ്ക്ഷേപേണാനതിവിസ്തരേണ ചോപദിഷ്ടാഃ|
ഏതാവന്തോ ഹ്യലമല്പബുദ്ധീനാം വ്യവഹാരായ, ബുദ്ധിമതാം ച സ്വാലക്ഷണ്യാനുമാനയുക്തികുശലാനാമനുക്താര്ഥജ്ഞാനായേതി||൨൦||
View original
नहि विस्तरस्य प्रमाणमस्ति, न चाप्यतिसङ्क्षेपोऽल्पबुद्धीनां सामर्थ्यायोपकल्पते, तस्मादनतिसङ्क्षेपेणानतिविस्तरेण चोपदिष्टाः|
एतावन्तो ह्यलमल्पबुद्धीनां व्यवहाराय, बुद्धिमतां च स्वालक्षण्यानुमानयुक्तिकुशलानामनुक्तार्थज्ञानायेति||२०||
Adhikarana 19 (21-22) · Śloka 22
ഏവംവാദിനം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- നൈതാനി ഭഗവന്! പഞ്ച കഷായശതാനി പൂര്യന്തേ, താനി താനി ഹ്യേവാങ്ഗാന്യുപപ്ലവന്തേ തേഷു തേഷു മഹാകഷായേഷ്വിതി||൨൧||
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- നൈതദേവം ബുദ്ധിമതാ ദ്രഷ്ടവ്യമഗ്നിവേശ|
ഏകോऽപി ഹ്യനേകാം സഞ്ജ്ഞാം ലഭതേ കാര്യാന്തരാണി കുര്വന്, തദ്യഥാ- പുരുഷോ ബഹൂനാം കര്മണാം കരണേ സമര്ഥോ ഭവതി, സ യദ്യത് കര്മ കരോതി തസ്യ തസ്യ കര്മണഃ കര്തൃ-കരണ-കാര്യസമ്പ്രയുക്തം തത്തദ്ഗൌണം നാമവിശേഷം പ്രാപ്നോതി, തദ്വദൌഷധദ്രവ്യമപി ദ്രഷ്ടവ്യമ്|
യദി ചൈകമേവ കിഞ്ചിദ്ദ്രവ്യമാസാദയാമസ്തഥാഗുണയുക്തം യത് സര്വകര്മണാം കരണേ സമര്ഥം സ്യാത്, കസ്തതോऽന്യദിച്ഛേദുപധാരയിതുമുപദേഷ്ടും വാ ശിഷ്യേഭ്യ ഇതി||൨൨||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतानि भगवन्! पञ्च कषायशतानि पूर्यन्ते, तानि तानि ह्येवाङ्गान्युपप्लवन्ते तेषु तेषु महाकषायेष्विति||२१||
तमुवाच भगवानात्रेयः- नैतदेवं बुद्धिमता द्रष्टव्यमग्निवेश|
एकोऽपि ह्यनेकां सञ्ज्ञां लभते कार्यान्तराणि कुर्वन्, तद्यथा- पुरुषो बहूनां कर्मणां करणे समर्थो भवति, स यद्यत् कर्म करोति तस्य तस्य कर्मणः कर्तृ-करण-कार्यसम्प्रयुक्तं तत्तद्गौणं नामविशेषं प्राप्नोति, तद्वदौषधद्रव्यमपि द्रष्टव्यम्|
यदि चैकमेव किञ्चिद्द्रव्यमासादयामस्तथागुणयुक्तं यत् सर्वकर्मणां करणे समर्थं स्यात्, कस्ततोऽन्यदिच्छेदुपधारयितुमुपदेष्टुं वा शिष्येभ्य इति||२२||
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
തത്ര ശ്ലോകാഃ- യതോ യാവന്തി യൈര്ദ്രവ്യൈര്വിരേചനശതാനി ഷട്|
ഉക്താനി സങ്ഗ്രഹേണേഹ തഥൈവൈഷാം ഷഡാശ്രയാഃ||൨൩||
രസാ ലവണവര്ജ്യാശ്ച കഷായ ഇതി സഞ്ജ്ഞിതാഃ|
തസ്മാത് പഞ്ചവിധാ യോനിഃ കഷായാണാമുദാഹൃതാ||൨൪||
തഥാ കല്പനമപ്യേഷാമുക്തം പഞ്ചവിധം പുനഃ|
മഹതാം ച കഷായാണാം പഞ്ചാശത് പരികീര്തിതാ||൨൫||
പഞ്ച ചാപി കഷായാണാം ശതാന്യുക്താനി ഭാഗശഃ|
ലക്ഷണാര്ഥം, പ്രമാണം ഹി വിസ്തരസ്യ ന വിദ്യതേ||൨൬||
ന ചാലമതിസങ്ക്ഷേപഃ സാമര്ഥ്യായോപകല്പതേ|
അല്പബുദ്ധേരയം തസ്മാന്നാതിസങ്ക്ഷേപവിസ്തരഃ||൨൭||
മന്ദാനാം വ്യവഹാരായ, ബുധാനാം ബുദ്ധിവൃദ്ധയേ|
പഞ്ചാശത്കോ ഹ്യയം വര്ഗഃ കഷായാണാമുദാഹൃതഃ||൨൮||
തേഷാം കര്മസു ബാഹ്യേഷു യോഗമാഭ്യന്തരേഷു ച|
സംയോഗം ച പ്രയോഗം ച യോ വേദ സ ഭിഷഗ്വരഃ||൨൯||
View original
तत्र श्लोकाः- यतो यावन्ति यैर्द्रव्यैर्विरेचनशतानि षट्|
उक्तानि सङ्ग्रहेणेह तथैवैषां षडाश्रयाः||२३||
रसा लवणवर्ज्याश्च कषाय इति सञ्ज्ञिताः|
तस्मात् पञ्चविधा योनिः कषायाणामुदाहृता||२४||
तथा कल्पनमप्येषामुक्तं पञ्चविधं पुनः|
महतां च कषायाणां पञ्चाशत् परिकीर्तिता||२५||
पञ्च चापि कषायाणां शतान्युक्तानि भागशः|
लक्षणार्थं, प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते||२६||
न चालमतिसङ्क्षेपः सामर्थ्यायोपकल्पते|
अल्पबुद्धेरयं तस्मान्नातिसङ्क्षेपविस्तरः||२७||
मन्दानां व्यवहाराय, बुधानां बुद्धिवृद्धये|
पञ्चाशत्को ह्ययं वर्गः कषायाणामुदाहृतः||२८||
तेषां कर्मसु बाह्येषु योगमाभ्यन्तरेषु च|
संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषग्वरः||२९||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയോ നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||
ഇതി ഭേഷജചതുഷ്കഃ||൧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने षड्विरेचनशताश्रितीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
इति भेषजचतुष्कः||१||