4. ṣaḍvirēcanaśatāśritīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

அதாதஃ ஷட்விரேசநஶதாஶ்ரிதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨|| இஹ கலு ஷட் விரேசநஶதாநி பவந்தி, ஷட் விரேசநாஶ்ரயாஃ, பஞ்ச கஷாயயோநயஃ, பஞ்சவிதஂ கஷாயகல்பநஂ, பஞ்சாஶந்மஹாகஷாயாஃ, பஞ்ச கஷாயஶதாநி, இதி ஸங்க்ரஹஃ||௩||

அபாமார்கதண்டுலீயேऽந்தஃபரிமார்ஜநமுக்தம், ஆரக்வதீயே ச பஹிஃபரிமார்ஜநமுக்தஂ; ஸம்ப்ரதி பூர்வாத்யாயத்வயாப்ரதிபாதிதபேஷஜசதுஷ்காவஶ்யவக்தவ்யமவஶிஷ்டமுபயபரிமார்ஜநபேஷஜமபிதாதுஂ ஷட்விரேசநஶதாஶ்ரிதீயோऽபிதீயதே| ஆஶ்ரீயத இத்யாஶ்ரிதமாஶ்ரய இத்யர்தஃ| ஷட்ஸங்க்யாவச்சிந்நாநி விரேசநஶதாந்யாஶ்ரிதாநி சாதிகத்ய கதோऽத்யாயஃ ஷட்விரேசநஶதாஶ்ரிதீயஃ, ஏதேநைததுக்தஂ- ஷட்விரேசநஶதாநி, ஷட்விரேசநாஶ்ரயாஃ, ஏதத்த்வயமதிகத்ய ஸஞ்ஜ்ஞேயஂ ப்ரணீதேதி மந்தவ்யம்| யத்யபி சாத்யாயாதாவிஹ கல்விதி பதஂ ஶ்ரூயதே, ததாऽபி ததப்ரதாநத்வாந்நாத்யாயஸஞ்ஜ்ஞாப்ரணயநே நிவேஶிதம்| இஹேதி அக்நிவேஶதந்த்ரேऽநதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தரே| ஏதேந வக்ஷ்யமாணவிரேசநஷட்ஶதாநாஂ ததா பஞ்சாஶந்மஹாகஷாயாணாஂ ததா பஞ்சகஷாயஶதாநாஂ விஸ்தரகல்பநாயாமதிகத்வமபி பவதீதி ஸூச்யதே| அத ஏவ வக்ஷ்யதி கல்பே- “உத்தேஶமாத்ரமேதாவத்த்ரஷ்டவ்யமிஹ ஷட்ஶதம்| ஸ்வபுத்த்யைவஂ ஸஹஸ்ராணி கோடிர்வா ஸம்ப்ரகல்பயேத்” (க.அ.௧௨) இதி| ததாऽத்ரைவ வக்ஷ்யதி- “ந ஹி விஸ்தரஸ்ய ப்ரமாணமஸ்தி” இத்யாதி| கலுஶப்தஃ ப்ரகாஶநே| விரேசநஶப்தேநேஹ வமநஂ விரேசநஂ ச கஹ்யதே| யதோ வக்ஷ்யதி கல்பே- “உபயஂ வா தோஷமலவிரேசநாத்விரேசநஶப்தஂ லபதே” (க.அ.௧) இதி| ந ச வாச்யஂ தோஷமலவிரேசநாச்சேத்விரேசநஸஞ்ஜ்ஞா, தேந பஸ்திஶிரோவிரேசநயோரபி விரேசநஸஞ்ஜ்ஞாப்ரவத்திஃ; யதஸ்தந்த்ரகாரஸித்தேயஂ ஸஞ்ஜ்ஞா ந பாசகவத்யோகமாத்ரப்ரவத்தா; தந்த்ரகாரஶ்ச வமநவிரேசநயோரேவ யோகரூடாஂ ஸஞ்ஜ்ஞாஂ விததாதி நாந்யத்ர, தத் குதோऽந்யத்ர ப்ரஸக்திஃ| ஷட்விரேசநஶதாநீத்யாதி ஸ்வயமேவாசார்யோ வ்யாக்யாஸ்யதி| பஞ்ச கஷாயஶதாநீத்யத்ர கஷாயஶப்தேந மதுராதீநாஂ லவணவர்ஜாநாஂ ரஸாநாஂ கஷாயத்வேந பரிபாஷிதாநாமாஶ்ரயத்வேநௌஷதத்ரவ்யமுச்யதே| கஷாயயோநயஃ கஷாயஜாதயஃ| கஷாயாணாஂ யதோக்தத்ரவ்யாணாஂ கல்பநமுபயோகார்தஂ ஸஂஸ்கரணஂ கஷாயகல்பநம்| மஹாகஷாயா இதி தஶஸங்க்யாவச்சிந்நஸ்யைககார்யகரணார்தோபாத்தஸ்யௌஷதகணஸ்ய ஸஞ்ஜ்ஞா; யத்வக்ஷ்யதி- “தஶேமாநி ஜீவநீயாநி” இத்யாதிநா||௧-௩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

ஷட் விரேசநஶதாநி, இதி யதுக்தஂ ததிஹ ஸங்க்ரஹேணோதாஹத்ய விஸ்தரேண கல்போபநிஷதி வ்யாக்யாஸ்யாமஃ; (தத்ர ) த்ரயஸ்த்ரிஂஶத்யோகஶதஂ ப்ரணீதஂ பலேஷு, ஏகோநசத்வாரிஂஶஜ்ஜீமூதகேஷு யோகாஃ, பஞ்சசத்வாரிஂஶதிக்ஷ்வாகுஷு, தாமார்கவஃ ஷஷ்டிதா பவதி யோகயுக்தஃ, குடஜஸ்த்வஷ்டாதஶதா யோகமேதி, கதவேதநஂ ஷஷ்டிதா பவதி யோகயுக்தஂ, ஶ்யாமாத்ரிவத்யோகஶதஂ ப்ரணீதஂ தஶாபரே சாத்ர பவந்தி யோகாஃ, சதுரங்குலோ த்வாதஶதா யோகமேதி, லோத்ரஂ விதௌ ஷோடஶயோகயுக்தஂ, மஹாவக்ஷோ பவதி விஂஶதியோகயுக்தஃ, ஏகோநசத்வாரிஂஶத் ஸப்தலாஶங்கிந்யோர்யோகாஃ, அஷ்டசத்வாரிஂஶத்தந்தீத்ரவந்த்யோஃ, இதி ஷட்விரேசநஶதாநி||௪||

ஸங்க்ரஹேண உத்தேஶமாத்ரேண| கல்ப ஏவோபநிஷத் கல்போபநிஷத்; உபநிஷதித்யத்யுபயுக்தரஹஸ்யவித்யோபதேஶஸ்தாநமுச்யதே வேதே; தத்வதிஹாபி கல்பஸ்யாத்யுபயுக்தத்வேந ரஹஸ்யவமநவிரேசநப்ரயோகோபதேஶகத்வாத் கல்ப ஏவோபநிஷதித்யுச்யதே| ந ச வாச்யஂ கல்ப ஏவ விஸ்தரேண ஷட்விரேசநஶதாந்யபிதாஸ்யந்தே, தேந ததேவாஸ்து, அலமநேந ஸங்க்ஷேபாபிதாநேந ஸம்யகவபோதாநுபாயத்வாத்; யதஸ்தந்த்ரதர்மோऽயஂ- யத் ப்ரதமஂ ஸூத்ரணஂ பவதி, ததநு தத்விவரணஂ ப்ரபஞ்சேந; உச்யதே ச ந்யாயவித்பிஃ- “தே வை விஷயாஶ்ச ஸுஸங்கஹீதா பவந்தி யேஷாஂ ஸமாஸோ வ்யாஸஶ்ச” இதி| த்ரயஸ்த்ரிஂஶதாऽதிகஂ யோகஶதஂ த்ரயஸ்த்ரிஂஶத்யோகஶதம்| கதவேதநயோகாந்தா யோகா வமநஸ்ய, ஶேஷா விரேசநஸ்ய| அத்ரேதி ஶ்யாமாத்ரிவதோரேவ| ஶ்யாமேதி ஶ்யாமமூலா த்ரிவத், த்ரிவதிதி அருணமூலா த்ரிவத்||௪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ஷட் விரேசநாஶ்ரயா இதி க்ஷீரமூலத்வக்பத்ரபுஷ்பபலாநீதி||௫||

ஷடித்யாதி| ஷடேவ விரேசநாஶ்ரயா விரேசநாதிகரணாநி| அத்ர ஹி க்ஷீரமாதௌ கதஂ தீக்ஷ்ணவிரேசநத்வாத்; உக்தஂ ஹி- “ஸ்நுக்பயஸ்தீக்ஷ்ணவிரேசநாநாம்” (ஸூ.அ.௨௫) இதி| த்வகித்யநேந லோத்ரத்வக்கஹ்யதே| பத்ரமித்யநேந இக்ஷ்வாக்வாதிபத்ரம்| யத்வக்ஷ்யதி கல்பே- “அபுஷ்பஸ்ய ப்ரவாலாநாஂ முஷ்டிஂ ப்ராதேஶஸம்மிதாம்| க்ஷீரப்ரஸ்தே ஶதஂ தத்யாத் பித்தோத்ரிக்தே கபஜ்வரே” (க.அ.௩) இதி| யத்யபி சைரண்டதைலதாம்ரபாரதாதீநாஂ க்ஷீராத்யதிகாநாமபி விரேசநாஶ்ரயத்வஂ ஸம்பவதி, ததாऽபி தேஷாமிஹ தந்த்ரே கல்பஸ்தாநே விரேசநாஶ்ரயத்வேநாநபிதாநாதத்யாயாதிப்ரதிபாதிதேநேஹஶப்தேந யோகாதிஹ ஷடாஶ்ரயா இத்யவிருத்தமேவ||௫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

பஞ்ச கஷாயயோநய இதி மதுரகஷாயோऽம்லகஷாயஃ கடுகஷாயஸ்திக்தகஷாயஃ கஷாயகஷாயஶ்சேதி தந்த்ரே ஸஞ்ஜ்ஞா||௬||

பஞ்ச கஷாயஶதாநி மஹாகஷாயவ்யாக்யயா வ்யாக்யாதவ்யாநி, அதஸ்ததுல்லங்க்ய பஞ்ச கஷாயயோநயோऽபிதீயந்தே| மதுரஶ்சாஸௌ கஷாயஶ்சேதி மதுரகஷாயஃ, ஏவஂ ஶேஷேஷ்வபி| தந்த்ரே ஸஞ்ஜ்ஞேத்யநேந லவணரஸஂ வர்ஜயித்வா மதுராதயோ ரஸாஃ கஷாயஸஞ்ஜ்ஞயா வ்யவஹ்ரியந்தே இத்யயஂ ஸ்வதந்த்ரஸமய இதி ஸூசயதி, நாத்ர பரதந்த்ரவ்யவஹார இதி| அத கிமர்தஂ புநராசார்யேண கஷாயஸஞ்ஜ்ஞாப்ரணயநே லவணஸ்ய மதுராதேரிவ குணாதிபிருத்திஷ்டஸ்ய ததா ப்ரயோகேஷு சித்ரககுடிகாதௌ “த்வௌ க்ஷாரௌ லவணாநி ச” (சி.அ.௧௫) இத்யாதிநோத்திஷ்டஸ்ய ரோகபிஷக்ஜிதீயே (வி.அ.௮) ச ஸ்கந்தேநோபதிஷ்டஸ்ய ரஸாதிகாரேஷு ச தேஷு தேஷு மதுராதிவதுபதிஷ்டஸ்ய பரித்யாகஃ க்ரியதே? உச்யதே- கஷாயஸஞ்ஜ்ஞேயஂ பேஷஜத்வேந வ்யாப்ரியமாணேஷு ரஸேஷ்வாசார்யேண நிவேஶிதா| அத்ர ச கேவலஸ்ய லவணஸ்ய ப்ரயோகோ நாஸ்தி, மதுராதீநாஂ து கேவலாநாமபி ப்ரயோகோऽஸ்தி, லவணஂ து த்ரவ்யாந்தரஸஂயுக்தமேவோபயுஜ்யதே| மதுராதிஷு ஸ்வரஸகல்காதிலக்ஷணா கல்பநா ஸம்பவதி, ந லவணே| யதோ ந தாவல்லவணஸ்ய ஸ்வரஸோऽஸ்தி; கல்கோऽபி த்ரவ்யஸ்ய த்ரவேண பேஷணாத் க்ரியதே, தச்ச ந ஸம்பவதி லவணே, லவணஂ ஹி பாநீயயோகாத் பாநீயமேவ பவதி; யத்யபி கல்கஸ்யைவ பேதஶ்சூர்ணஂ, சூர்ணதா ச லவணஸ்ய ஸம்பவதி, ததாऽபி லவணஸ்ய சூர்ணரூபதா ந பூர்வஸ்மாதசூர்ணரூபாத் கிஞ்சிச்சக்திவிஶேஷமாபாதயதி, ஶக்திவிஶேஷகல்பநார்தஂ ச கல்பநா க்ரியத இத்யுத்தரத்ர ப்ரதிபாதயிஷ்யாமஃ, தஸ்மாச்சூர்ணத்வமபி லவணஸ்ய கல்பநகல்பநமிவ; ஶதஶீதபாண்டகஷாயாஸ்து த்ரவ்யஸ்ய கார்த்ஸ்ந்யேநாநுபயோஜ்யஸ்ய தத்தத்ஸஂஸ்காரவஶாத்த்ரவேஷு த்ரவ்யஸ்ய ஸ்தோகாவயவாநுப்ரவேஶார்தமுபதிஶ்யந்தே; லவணே சைதந்ந ஸம்பவதி, லவணஂ ஹி த்ரவஸம்பந்தே ஸர்வாத்மநைவ த்ரவமநுகதஂ பவதி; தஸ்மால்லவணஂ பதக்ப்ரயோகாபாவாத் கல்பநாऽஸம்பவாச்சாசார்யேண கஷாயஸஞ்ஜ்ஞாப்ரணயநே நிரஸ்தமிதி ந நிஷ்ப்ரயோஜநேயமாசார்யப்ரவத்திஃ||௬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

பஞ்சவிதஂ கஷாயகல்பநமிதி தத்யதா- ஸ்வரஸஃ, கல்கஃ, ஶதஃ, ஶீதஃ, பாண்டஃ, கஷாய இதி| (யந்த்ரநிஷ்பீடிதாத்த்ரவ்யாத்ரஸஃ ஸ்வரஸ உச்யதே | யஃ பிண்டோ ரஸபிஷ்டாநாஂ ஸ கல்கஃ பரிகீர்திதஃ || வஹ்நௌ து க்வதிதஂ த்ரவ்யஂ ஶதமாஹுஶ்சிகித்ஸகாஃ | த்ரவ்யாதாபோத்திதாத்தோயே ப்ரதப்தே நிஶி ஸஂஸ்திதாத் || கஷாயோ யோऽபிநிர்யாதி ஸ ஶீதஃ ஸமுதாஹதஃ | க்ஷிப்த்வோஷ்ணதோயே மதிதஂ தத் பாண்டஂ பரிகீர்திதம் ||) தேஷாஂ யதாபூர்வஂ பலாதிக்யம்; அதஃ கஷாயகல்பநா வ்யாத்யாதுரபலாபேக்ஷிணீ; ந த்வேவஂ கலு ஸர்வாணி ஸர்வத்ரோபயோகீநி பவந்தி||௭||

கல்பநமுபயோகார்தஂ ப்ரகல்பநஂ ஸஂஸ்கரணமிதி யாவத் ஸ்வரஸாதிபஹுலக்ஷணஂ; யதா- “ஸ்வோ ரஸஃ ஸ்வரஸஃ ப்ரோக்தஃ, கல்கோ தஷதி பேஷிதஃ| க்வதிதஸ்து ஶதஃ, ஶீதஃ ஶர்வரீமுஷிதோ மதஃ|| க்ஷிப்தோஷ்ணதோயே மதிதஃ பாண்ட இத்யபிதீயதே” இதி| அத்ர ஶௌநகவசநஂ து “த்ரவ்யாதாபோதிதாத்தோயே ப்ரதப்தே நிஶி ஸஂஸ்திதாத்| கஷாயோ யோऽபிநிர்யாதி ஸ ஶீதஃ ஸமுதாஹதஃ” இதி| பாண்டஃ கஷாய இதி கஷாயஶப்தோऽயஂ ஸ்வரஸாதிபிரபி ஸம்பத்யதே, தேந ஸ்வரஸஃ கஷாயஃ, கல்கஃ கஷாயஃ, இத்யாத்யபி போத்தவ்யம்| தேஷாஂ ஸ்வரஸாதீநாஂ யதாபூர்வஂ பலாதிக்யமிதி பாண்டாச்சீதோ குருஃ, ஶீதாச்சதோ குருரித்யாதி| யதோ யதாபூர்வஂ குர்வீ கஷாயகல்பநா, அத ஏவ வ்யாத்யாதுரபலாபேக்ஷிணீ; வ்யாதேராதுரஸ்ய ச பலமபேக்ஷத இத்யர்தஃ| அத்ரோபபத்திமாஹ- ந த்வேவமித்யாதி| பலவதி புருஷே வ்யாதௌ ச த்ரவ்யஸாரபாகமயத்வேநாத்யர்தஂ குருர்பஹுகார்யகரஃ ஸ்வரஸோ யுஜ்யதே, நாயமல்பபலே புருஷே ரோகே வா யோகவாந் பவதி, பலப்ரஂஶபேஷஜாதியோகதோஷகர்தத்வாதிதி பாவஃ; ஏவமந்யத்ராபி வ்யாக்யேயம்| ததா ந ஸர்வாணி ஸ்வரஸாதீநி ஸர்வத்ர புருஷே யோக்யாநி பவந்தி; யதஃ கேசித் ஸ்வரஸத்விஷஃ, கேசித் ஸ்வரஸப்ரியா இதரகல்பநாத்விஷ ஏவமாதி| ந சாத்யர்தஂ த்விஷ்டபேஷஜஸ்ய ப்ரயோக இஷ்யதே, தத்க்ஷணவமநாருச்யாதிதோஷகர்தத்வாத் | ததா கஷாயகல்பநா வ்யாத்யாதுரபலாபேக்ஷிணீத்யேததுதாஹரணார்தஂ, தேந த்ரவ்யாபேக்ஷிணீத்யேததபி போத்தவ்யம்| யதோ த்ரவ்யநியமேந கல்பநாநியமஂ வக்ஷ்யதி ரஸாயநே; யதா- “மண்டூகபர்ண்யாஃ ஸ்வரஸஃ ப்ரயோஜ்யஃ, க்ஷீரேண யஷ்டீமதுகஸ்ய சூர்ணம்| ரஸோ குடூச்யாஸ்து ஸமூலபுஷ்ப்யாஃ, கல்கஃ ப்ரயோஜ்யஃ கலு ஶங்கபுஷ்ப்யாஃ” (சி.அ.௧) இதி| சூர்ணஂ கல்க ஏவாந்தர்பாவநீயஂ, த்விவிதோ ஹி கல்கஃ ஸத்ரவோऽத்ரவஶ்சேதி கத்வா; தேந “நிஶி ஸ்திதா வா ஸ்வரஸீகதா வா கல்கீகதா சூர்ணமதோ ஶதா வா” (சி.அ.௪) இத்யாதௌ பதக் சூர்ணபாடேநாதிககல்பநாப்ரஸங்கோ நோத்பாவநீயஃ||௭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

‘பஞ்சாஶந்மஹாகஷாயா’ இதி யதுக்தஂ ததநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ; தத்யதா- ஜீவநீயோ பஂஹணீயோ லேகநீயோ பேதநீயஃ ஸந்தாநீயோ தீபநீய இதி ஷட்கஃ கஷாயவர்கஃ; பல்யோ வர்ண்யஃ கண்ட்யோ ஹத்ய இதி சதுஷ்கஃ கஷாயவர்கஃ; தப்திக்நோऽர்ஶோக்நஃ குஷ்டக்நஃ கண்டூக்நஃ க்ரிமிக்நோ விஷக்ந இதி ஷட்கஃ கஷாயவர்கஃ; ஸ்தந்யஜநநஃ ஸ்தந்யஶோதநஃ ஶுக்ரஜநநஃ ஶுக்ரஶோதந இதி சதுஷ்கஃ கஷாயவர்கஃ; ஸ்நேஹோபகஃ ஸ்வேதோபகோ வமநோபகோ விரேசநோபக ஆஸ்தாபநோபகோऽநுவாஸநோபகஃ ஶிரோவிரேசநோபக இதி ஸப்தகஃ கஷாயவர்கஃ; சர்திநிக்ரஹணஸ்தஷ்ணாநிக்ரஹணோ ஹிக்காநிக்ரஹண இதி த்ரிகஃ கஷாயவர்கஃ; புரீஷஸங்க்ரஹணீயஃ புரீஷவிரஜநீயோ மூத்ரஸங்க்ரஹணீயோ மூத்ரவிரஜநீயோ மூத்ரவிரேசநீய இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ; காஸஹரஃ ஶ்வாஸஹரஃ ஶோதஹரோ ஜ்வரஹரஃ ஶ்ரமஹர இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ; தாஹப்ரஶமநஃ ஶீதப்ரஶமந உதர்தப்ரஶமநோऽங்கமர்தப்ரஶமநஃ ஶூலப்ரஶமந இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ; ஶோணிதஸ்தாபநோ வேதநாஸ்தாபநஃ ஸஞ்ஜ்ஞாஸ்தாபநஃ ப்ரஜாஸ்தாபநோ வயஃஸ்தாபந இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ; இதி பஞ்சாஶந்மஹாகஷாயா மஹதாஂ ச கஷாயாணாஂ லக்ஷணோதாஹரணார்தஂ வ்யாக்யாதா பவந்தி| தேஷாமேகைகஸ்மிந் மஹாகஷாயே தஶ தஶாவயவிகாந் கஷாயாநநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ; தாந்யேவ பஞ்ச கஷாயஶதாநி பவந்தி||௮||

மஹாகஷாயாநுதாஹரதி- பஞ்சாஶதித்யாதி| ஜீவநே ஹிதோ ஜீவநீயஃ; ஏவமந்யத்ராபி| ஷட்பிர்நிஷ்பாதிதஃ ஷட்கஃ, ஏவஂ சதுஷ்காதிஷ்வபி போத்யம்| அத்ர ச ஷட்காதிர்மஹாகஷாயாணாஂ பரிச்சேதஃ கஸ்யசிதர்தஸ்யாநுகமேந போத்தவ்யஃ; யதா- ஜீவநீயாதௌ ஷட்கே ஈயாந்தத்வஂ, பல்யாதௌ யப்ரத்யயாந்தத்வஂ, தப்திக்நாதௌ க்நாந்தத்வஂ, ஸ்தந்யஜநநாதௌ ஸ்தந்யஶுக்ரவிஷயத்வம், ஏவமாத்யூஹ்யம் | ஏதச்ச ஈயப்ரத்யயாந்தத்வாதிநா பஹுபேதகதநஂ வைசித்ர்யேண க்ரந்தஸ்ய புஷ்கலாபிதாநதாகரணார்தம்| ஏதச்ச ஶாஸ்த்ரேऽவஶ்யஂ கர்தவ்யம்| யதுக்தமிஹைவ ஶாஸ்த்ரகுணகதநே யதா- “அநவபதிதஶப்தமகஷ்டஶப்தஂ புஷ்கலாபிதாநம்” (வி.அ.௮) இத்யாதி| ஜீவநீயஶப்தேநேஹாயுஷ்யத்வமபிப்ரேதம்| யத்ர ச மதுரரஸகுணே “ஆயுஷ்யோ ஜீவநீயஃ” (ஸூ.அ.௨௬) இதி ச கரிஷ்யதி தத்ர மூர்ச்சிதஸ்ய ஸஞ்ஜ்ஞாஜநகத்வேந ஜீவநீயத்வஂ வ்யாக்யேயம்| தப்திஃ ஶ்லேஷ்மவிகாரோ யேந தப்தமிவாத்மாநஂ மந்யதே, தத்க்நஂ தப்திக்நம்| ஸ்நேஹோபகாநீதி ஸ்நேஹஸ்ய ஸர்பிராதேஃ ஸ்நேஹநக்ரியாயாஂ ஸஹாயத்வேநோபகச்சந்தீதி ஸ்நேஹோபகாநி, மத்வீகாதிஸ்நேஹோபகயுக்தஸ்ய ஸர்பிராதேஃ ஸ்நேஹநே ப்ரகர்ஷவதீ ஶக்திர்பவதீத்யர்தஃ; ததா வமநோபகாநீத்யத்ர மதநபலாதீநாஂ வமநத்ரவ்யாணாஂ மதுமதுகாதீநி ஸஹாயாநி பவந்தீதி; ஏவஂ ஸ்வேதோபகாதௌ வ்யாக்யேயம்| ஶிரோவிரேசநோபகே து ஶிரோவிரேசநப்ரதாநாந்யேவ த்ரவ்யாணி போத்தவ்யாநி| புரீஷஸ்ய விரஜநஂ தோஷஸம்பந்தநிராஸஂ கரோதீதி புரீஷவிரஜநீயஃ| ஏவஂ மூத்ரவிரஜநீயே வ்யாக்யேயம்| மூத்ரஸ்ய விரேசநஂ கரோதீதி மூத்ரவிரேசநீயஃ| உதர்தோ வரடீதஷ்டாகாரஃ ஶோதஃ, தத்ப்ரஶமந உதர்தப்ரஶமநஃ; ந புநரிஹ மஹாரோகாத்யாயே படிதோ வாதவிகாரோ கஹ்யதே, திந்துகாதீநாமுதர்தப்ரஶமநாநாஂ வாதஂ ப்ரத்யநநுகூலத்வாத்| ஶோணிதஸ்ய துஷ்டஸ்ய துஷ்டிமபஹத்ய ப்ரகதௌ ஶோணிதஂ ஸ்தாபயதீதி ஶோணிதஸ்தாபநம்| வேதநாயாஂ ஸம்பூதாயாஂ தாஂ நிஹத்ய ஶரீரஂ ப்ரகதௌ ஸ்தாபயதீதி வேதநாஸ்தாபநம்| ஸஞ்ஜ்ஞாஂ ஜ்ஞாநஂ ச ஸ்தாபயதீதி ஸஞ்ஜ்ஞாஸ்தாபநம்| ப்ரஜோபகாதகஂ தோஷஂ ஹத்வா ப்ரஜாஂ ஸ்தாபயதீதி ப்ரஜாஸ்தாபநம்| வயஸ்தருணஂ ஸ்தாபயதீதி வயஃஸ்தாபநம்| உபஸஂஹரதி- இதீத்யாதி| மஹதாஂ கஷாயாணாஂ பஞ்சாஶந்மஹாகஷாயா பவந்தீத்யநேநோத்திஷ்டாநாஂ, லக்ஷணஂ ஸ்வரூபஂ ஜீவநீயாதி, தஸ்யோதாஹரணஂ ப்ரபஞ்சேந கதநஂ, ததர்தஂ வ்யாக்யாதா நிர்தேஶேந கதிதா இத்யர்தஃ; யதி வா மஹதாஂ கஷாயாணாஂ யல்லக்ஷணமநேகைஃ கஷாயைர்மிலித்வைகார்தஜீவநீயாதிஸம்பாதநஂ, தஸ்யோதாஹரணார்தஂ தஷ்டாந்தார்தம்| ஏதேநாந்யாந்யபி மஹாகஷாயாணி வாதப்ரஶமநபித்தப்ரஶமநாதீந்யேககார்யஸம்பாதகாநேகத்ரவ்யமயாநி பவந்தீதி ஸூசயதி| மஹதாஂ சேதி சகார உதாஹரணார்தஂ சேத்யத்ர போத்தவ்யஃ, தேநால்பபுத்தீநாஂ வ்யவஹாரார்தஂ சேதி ஸமுச்சிநோதி; ஏதச்சோத்தரத்ர ஸ்புடஂ பவிஷ்யதி| உத்தரத்ர யத்வக்ஷ்யதி- “மஹதாஂ ச கஷாயாணாஂ லக்ஷணோதாஹரணார்தஂ வ்யாக்யாதா பவந்தி” இதி, தத் தத்யதேத்யாதிக்ரந்தஸ்யார்தஂ வ்யாகர்துஂ; கிஂவாऽத்ர வ்யாக்யாதா இதி பதஂ ஸஞ்ஜ்ஞாமாத்ரேண மஹாகஷாயகதநே வர்ததே, தத்ர து வ்யாக்யாதா இதி பதஂ ப்ரதி ப்ரதி ஜீவகாதித்ரவ்யகதநே வர்ததே, தேந ந பௌநருக்த்யம்| அவயவா ஏவாவயவிகாஃ, தாந்யேவ பஞ்சாஶந்மஹாகஷாயாணி தஶாவயவகுணிதாந்யேகைகத்ரவ்யரூபாணி பஞ்ச கஷாயஶதாநி பவந்தீத்யர்தஃ||௮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

தத்யதா- ஜீவகர்ஷபகௌ மேதா மஹாமேதா காகோலீ க்ஷீரகாகோலீ முத்கபர்ணீமாஷபர்ண்யௌ ஜீவந்தீ மதுகமிதி தஶேமாநி ஜீவநீயாநி பவந்தி (௧), க்ஷீரிணீ ராஜக்ஷவகாஶ்வகந்தாகாகோலீக்ஷீரகாகோலீவாட்யாயநீபத்ரௌதநீபாரத்வாஜீபயஸ்யர்ஷ்யகந்தா இதி தஶேமாநி பஂஹணீயாநி பவந்தி (௨), முஸ்தகுஷ்டஹரித்ராதாருஹரித்ராவசாதிவிஷாகடுரோஹிணீசித்ரகசிரபில்வஹைமவத்ய இதி தஶேமாநி லேகநீயாநி பவந்தி (௩), ஸுவஹார்கோருபுகாக்நிமுகீசித்ராசித்ரகசிரபில்வஶங்கிநீஶகுலாதநீஸ்வர்ணக்ஷீரிண்ய இதி தஶேமாநி பேதநீயாநி பவந்தி (௪), மதுகமதுபர்ணீபஶ்நிபர்ண்யம்பஷ்டகீஸமங்காமோசரஸதாதகீலோத்ரப்ரியங்குகட்பலாநீதி தஶேமாநி ஸந்தாநீயாநி பவந்தி (௫), பிப்பலீபிப்பலீமூலசவ்யசித்ரகஶங்கவேராம்லவேதஸமரிசாஜமோதாபல்லாதகாஸ்திஹிங்குநிர்யாஸா இதி தஶேமாநி தீபநீயாநி பவந்தி (௬), இதி ஷட்கஃ கஷாயவர்கஃ||௯||

ஜீவநீயமாதாவுச்யதே ஸர்வேஷாஂ ஜீவநஹிதஸ்யைவாத்யர்தமபிப்ரேதத்வாத்| முத்கமாஷபர்ண்யந்தஂ ஸுகமம்| ஜீவந்தீ ஸ்வநாமக்யாதா ஸுவர்ணவர்ணாபா, மதுகஂ யஷ்டீமதுகம் (௧)| க்ஷீரிணீ க்ஷீரலதா, ராஜக்ஷவகோ துக்திகா, வாட்யாயநீ ஶ்வேதபலா, பத்ரௌதநீ பீதபலா, பாரத்வாஜீ வநகார்பாஸீ, பயஸ்யா விதாரீகந்தஃ, ஷ்யகந்தா ஷ்யஜாங்கலகஃ (௨)| கடுகா கடுரோஹிணீ, சிரபில்வஃ கரஞ்ஜஃ, ஹைமவதீ ஶ்வேதவசா (௩)| ஸுவஹா த்ரிவத், அக்நிமுகீ ‘லாங்கலியா’ இதி க்யாதா, சித்ரா தந்தீ, ஶங்கிநீ ஶ்வேதபுஹ்நா, ஶகுலாதநீ கடுரோஹிணீ, ஸ்வர்ணக்ஷீரிணீ அங்குஷ்டப்ரபா (௪)| அம்பஷ்டகீ அகர்ணவித்தா, ஸமங்கா வராஹக்ராந்தா, கட்பலஂ ஸ்வநாமப்ரஸித்தஂ, ஸந்தாநீயஃ ஸங்க்ரஹணஃ ஸாமாந்யேந; புரீஷஸ்ய ஸங்க்ரஹணஸ்து பிந்நமலமாத்ரஸங்க்ரஹணஃ (௫)| ஶங்கவேரஃ ஶுண்டீ, ஹிங்குநிர்யாஸோ ஹிங்கு||௯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ஐந்த்ர்யஷப்யதிரஸர்ஷ்யப்ரோக்தாபயஸ்யாஶ்வகந்தாஸ்திராரோஹிணீபலாதிபலா இதி தஶேமாநி பல்யாநி பவந்தி (௭), சந்தநதுங்கபத்மகோஶீரமதுகமஞ்ஜிஷ்டாஸாரிவாபயஸ்யாஸிதாலதா இதி தஶேமாநி வர்ண்யாநி பவந்தி (௮), ஸாரிவேக்ஷுமூலமதுகபிப்பலீத்ராக்ஷாவிதாரீகைடர்யஹஂஸபாதீபஹதீகண்டகாரிகா இதி தஶேமாநி கண்ட்யாநி பவந்தி (௯), ஆம்ராம்ராதகலிகுசகரமர்தவக்ஷாம்லாம்லவேதஸகுவலபதரதாடிமமாதுலுங்காநீதி தஶேமாநி ஹத்யாநி பவந்தி (௧௦), இதி சதுஷ்கஃ கஷாயவர்கஃ||௧௦||

ஐந்த்ரீ கோரக்ஷகர்கடீ, ஷபீ ஶூகஶிம்பா, அதிரஸா ஶதாவரீ த்திர்வா, ஷ்யப்ரோக்தா மாஷபர்ணீ, அதிபலா பீதபலா, பயஸ்யேஹ க்ஷீரவிதாரீ காகோலீ வா (௭)| துங்கஃ புந்நாகஃ, ஸிதா ஶ்வேததூர்வா, லதா ஶ்யாமதூர்வா (௮)| ஸாரிவா அநந்தமூலம், இக்ஷுமூலமத்ரேக்ஷோர்மூலஂ மோரடோ வா, விதாரீ விதாரீகந்தஃ, கைடர்யஂ கட்பலஂ, ஹஂஸபாதீ ஸ்வநாமப்ரஸித்தா (௯)| ஆம்ராதக ஆம்ராடகஃ, வக்ஷாம்லஂ பஹதம்லம் (௧௦)||௧௦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

நாகரசவ்யசித்ரகவிடங்கமூர்வாகுடூசீவசாமுஸ்தபிப்பலீபடோலாநீதி தஶேமாநி தப்திக்நாநி பவந்தி (௧௧), குடஜபில்வசித்ரகநாகராதிவிஷாபயாதந்வயாஸகதாருஹரித்ராவசாசவ்யாநீதி தஶேமாந்யர்ஶோக்நாநி பவந்தி (௧௨), கதிராபயாமலகஹரித்ராருஷ்கரஸப்தபர்ணாரக்வதகரவீரவிடங்கஜாதீப்ரவாலா இதி தஶேமாநி குஷ்டக்நாநி பவந்தி (௧௩), சந்தநநலதகதமாலநக்தமாலநிம்பகுடஜஸர்ஷபமதுகதாருஹரித்ராமுஸ்தாநீதி தஶேமாநி கண்டூக்நாநி பவந்தி (௧௪), அக்ஷீவமரிசகண்டீரகேபுகவிடங்கநிர்குண்டீகிணிஹீஶ்வதஂஷ்ட்ராவஷபர்ணிகாகுபர்ணிகா இதி தஶேமாநி க்ரிமிக்நாநி பவந்தி (௧௫), ஹரித்ராமஞ்ஜிஷ்டாஸுவஹாஸூக்ஷ்மைலாபாலிந்தீசந்தநகதகஶிரீஷஸிந்துவாரஶ்லேஷ்மாதகா இதி தஶேமாநி விஷக்நாநி பவந்தி (௧௬), இதி ஷட்கஃ கஷாயவர்கஃ||௧௧||

தப்திக்நோ வ்யக்தஃ (௧௧)| தந்வயாஸோ துராலபா (௧௨)| அருஷ்கரோ பல்லாதகஃ (௧௩)| நலதஂ மாஂஸீ, கதமாலஃ ஸுவர்ணஹலிஃ, நக்தமாலஃ கரஞ்ஜஃ (௧௪)| அக்ஷீவோऽப்தகஃ ஶோபாஞ்ஜநோ வா, கண்டீரஃ ஶமடஶாகஂ, நிர்குண்டீ ஸிந்துவாரஃ, கிணிஹீ கடபீ, ஆகுபர்ணீ மூஷிகபர்ணீ, வஷபர்ணீ ச தத்பேதஃ ‘பஞ்ஜிபத்ரிகா’ இதி க்யாதா (௧௫)| ஸுவஹா ராஸ்நா ஹாபரமாலீ வா, பாலிந்தீ ஶ்யாமலதா, ஶ்லேஷ்மாதகோ பஹுவாரஃ (௧௬)||௧௧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

வீரணஶாலிஷஷ்டிகேக்ஷுவாலிகாதர்பகுஶகாஶகுந்த்ரேத்கடகத்தணமூலாநீதி தஶேமாநி ஸ்தந்யஜநநாநி பவந்தி (௧௭), பாடாமஹௌஷதஸுரதாருமுஸ்தமூர்வாகுடூசீவத்ஸகபலகிராததிக்தககடுரோஹிணீஸாரிவா இதி தஶேமாநி ஸ்தந்யஶோதநாநி பவந்தி (௧௮), ஜீவகர்ஷபககாகோலீக்ஷீரகாகோலீமுத்கபர்ணீமாஷபர்ணீமேதாவத்தருஹாஜடிலாகுலிங்கா இதி தஶேமாநி ஶுக்ரஜநநாநி பவந்தி (௧௯), குஷ்டைலவாலுககட்பலஸமுத்ரபேநகதம்பநிர்யாஸேக்ஷுகாண்டேக்ஷ்விக்ஷுரகவஸுகோஶீராணீதி தஶேமாநி ஶுக்ரஶோதநாநி பவந்தி (௨௦), இதி சதுஷ்கஃ கஷாயவர்கஃ||௧௨||

இக்ஷுவாலிகா காகாலிகா, தர்ப உலுயாதணஂ, குந்த்ரா குலுஞ்ச (௧௭)| ஸ்தந்யஶோதநோ வ்யக்தஃ (௧௮)| வத்தருஹா ஶதாவரீ, வக்ஷருஹாபாடபக்ஷே பந்தாகஃ, ஜடிலா உச்சடா, குலிங்க உச்சடாபேதஃ (௧௯)| கதம்போ பஹுபலஸ்தஸ்ய நிர்யாஸஃ, இக்ஷுரகஃ கோகிலாக்ஷஃ, வஸுகோ வஸுஹட்டகஃ, அத்ர ஜதூகர்ணஃ படத்யேலவாலுகஂ கட்பலஸ்தாநே (௨௦)||௧௨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

மத்வீகாமதுகமதுபர்ணீமேதாவிதாரீகாகோலீக்ஷீரகாலோலீஜீவகஜீவந்தீஶாலபர்ண்ய இதி தஶேமாநி ஸ்நேஹோபகாநி பவந்தி (௨௧), ஶோபாஞ்ஜநகைரண்டார்கவஶ்சீரபுநர்நவாயவதிலகுலத்தமாஷபதராணீதி தஶேமாநி ஸ்வேதோபகாநி பவந்தி (௨௨), மதுமதுககோவிதாரகர்புதாரநீபவிதுலபிம்பீஶணபுஷ்பீஸதாபுஷ்பாப்ரத்யக்புஷ்பா இதி தஶேமாநி வமநோபகாநி பவந்தி (௨௩), த்ராக்ஷாகாஶ்மர்யபரூஷகாபயாமலகபிபீதககுவலபதரகர்கந்துபீலூநீதி தஶேமாநி விரேசநோபகாநி பவந்தி (௨௪), த்ரிவத்பில்வபிப்பலீகுஷ்டஸர்ஷபவசாவத்ஸகபலஶதபுஷ்பாமதுகமதநபலாநீதி தஶேமாந்யாஸ்தாபநோபகாநி பவந்தி (௨௫), ராஸ்நாஸுரதாருபில்வமதநஶதபுஷ்பாவஶ்சீரபுநர்நவாஶ்வதஂஷ்ட்ராக்நிமந்தஶ்யோநாகா இதி தஶேமாந்யநுவாஸநோபகாநி பவந்தி (௨௬), ஜ்யோதிஷ்மதீக்ஷவகமரிசபிப்பலீவிடங்கஶிக்ருஸர்ஷபாபாமார்கதண்டுலஶ்வேதாமஹாஶ்வேதா இதி தஶேமாநி ஶிரோவிரேசநோபகாநி பவந்தி (௨௭), இதி ஸப்தகஃ கஷாயவர்கஃ||௧௩||

ஸ்நேஹோபகோ வ்யக்தஃ (௨௧)| வஶ்சீரஃ ஶ்வேதபுநர்நவா (௨௨)| கோவிதாரஃ ஸ்வநாமப்ரஸித்தஃ, கர்புதாரஃ ஶ்வேதகாஞ்சநஃ, விதுலோ ஹிஜ்ஜலஃ, ஶணபுஷ்பீ கண்டாரவா, ஸதாபுஷ்பா அர்கஃ, ப்ரத்யக்புஷ்பா அபாமார்கஃ (௨௩)| பதரீத்ரயம் (௨௪)| வ்யக்தஃ (௨௫)| வ்யக்தஃ (௨௬)| க்ஷவகஃ சிக்காகாரகஃ, ஶ்வேதா அபராஜிதா, மஹாஶ்வேதா தத்பேதஃ கடபீ வா (௨௭)||௧௩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

ஜம்ப்வாம்ரபல்லவமாதுலுங்காம்லபதரதாடிமயவயஷ்டிகோஶீரமல்லாஜா இதி தஶேமாநி சர்திநிக்ரஹணாநி பவந்தி (௨௮), நாகரதந்வயவாஸகமுஸ்தபர்படகசந்தநகிராததிக்தககுடூசீஹ்ரீவேரதாந்யகபடோலாநீதி தஶேமாநி தஷ்ணாநிக்ரஹணாநி பவந்தி (௨௯), ஶடீபுஷ்கரமூலபதரபீஜகண்டகாரிகாபஹதீவக்ஷருஹாபயாபிப்பலீதுராலபாகுலீரஶங்க்ய இதி தஶேமாநி ஹிக்காநிக்ரஹணாநி பவந்தி (௩௦), இதி த்ரிகஃ கஷாயவர்கஃ||௧௪||

வ்யக்தஃ (௨௮)| வ்யக்தஃ (௨௯)| வ்யக்தஃ (௩௦)||௧௪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

ப்ரியங்க்வநந்தாம்ராஸ்திகட்வங்கலோத்ரமோசரஸஸமங்காதாதகீபுஷ்பபத்மாபத்மகேஶராணீதி தஶேமாநி புரீஷஸங்க்ரஹணீயாநி பவந்தி (௩௧), ஜம்புஶல்லகீத்வக்கச்சுராமதூகஶால்மலீஶ்ரீவேஷ்டகபஷ்டமத்பயஸ்யோத்பலதிலகணா இதி தஶேமாநி புரீஷவிரஜநீயாநி பவந்தி (௩௨), ஜம்ப்வாம்ரப்லக்ஷவடகபீதநோடும்பராஶ்வத்தபல்லாதகாஶ்மந்தகஸோமவல்கா இதி தஶேமாநி மூத்ரஸங்க்ரஹணீயாநி பவந்தி (௩௩), பத்மோத்பலநலிநகுமுதஸௌகந்திகபுண்டரீகஶதபத்ரமதுகப்ரியங்குதாதகீபுஷ்பாணீதி தஶேமாநி மூத்ரவிரஜநீயாநி பவந்தி (௩௪), வக்ஷாதநீஶ்வதஂஷ்ட்ராவஸுகவஶிரபாஷாணபேததர்பகுஶகாஶகுந்த்ரேத்கடமூலாநீதி தஶேமாநி மூத்ரவிரேசநீயாநி பவந்தி (௩௫), இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ||௧௫||

அநந்தா அநந்தமூலஂ, கட்வங்கஃ ஶ்யோநாகஃ, மோசரஸஃ ஶால்மலீவேஷ்டகஃ, பத்மா ப்ராஹ்மணயஷ்டிகா (௩௧)| ஶல்லகீ ஸ்வநாமப்ரஸித்தா, கச்சுரா ஶூகஶிம்பா, ஶால்மலீவேஷ்டகஃ ஶிமலீஆடா, ஶ்ரீவேஷ்டகோ நவநீதகோடீ (௩௨)| கபீதநோ கந்தமுண்டஃ, அஶ்மந்தகஃ அம்லலோடஃ, ஸோமவல்கஃ கதிரஃ (௩௩)| பத்மபேதாஶ்சத்வாரஃ, ஸௌகந்திகஃ ஶுந்தீ (௩௪)| வக்ஷாதநீ பந்தாகோ விதாரிகந்தோ வா, வஶிரஃ ஸூர்யாவர்தஃ (௩௫) ||௧௫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

த்ராக்ஷாபயாமலகபிப்பலீதுராலபாஶங்கீகண்டகாரிகாவஶ்சீரபுநர்நவாதாமலக்ய இதி தஶேமாநி காஸஹராணி பவந்தி (௩௬), ஶடீபுஷ்கரமூலாம்லவேதஸைலாஹிங்க்வகுருஸுரஸாதாமலகீஜீவந்தீசண்டா இதி தஶேமாநி ஶ்வாஸஹராணி பவந்தி (௩௭), பாடலாக்நிமந்தஶ்யோநாகபில்வகாஶ்மர்யகண்டகாரிகாபஹதீஶாலபர்ணீபஶ்நிபர்ணீகோக்ஷுரகா இதி தஶேமாநி ஶ்வயதுஹராணி பவந்தி (௩௮), ஸாரிவாஶர்கராபாடாமஞ்ஜிஷ்டாத்ராக்ஷாபீலுபரூஷகாபயாமலகபிபீதகாநீதி தஶேமாநி ஜ்வரஹராணி பவந்தி (௩௯), த்ராக்ஷாகர்ஜூரப்ரியாலபதரதாடிமபல்குபரூஷகேக்ஷுயவஷஷ்டிகா இதி தஶேமாநி ஶ்ரமஹராணி பவந்தி (௪௦), இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ||௧௬||

தாமலகீ பூம்யாமலகீ (௩௬)| சண்டா சோரஹுலீ (௩௭)| வ்யக்தஃ (௩௮)| வ்யக்தஃ (௩௯)| பல்குஃ காஷ்டோதும்பரகஃ (௪௦)||௧௬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

லாஜாசந்தநகாஶ்மர்யபலமதூகஶர்கராநீலோத்பலோஶீரஸாரிவாகுடூசீஹ்ரீபேராணீதி தஶேமாநி தாஹப்ரஶமநாநி பவந்தி (௪௧), தகராகுருதாந்யகஶங்கவேரபூதீகவசாகண்டகார்யக்நிமந்தஶ்யோநாகபிப்பல்ய இதி தஶேமாநி ஶீதப்ரஶமநாநி பவந்தி (௪௨), திந்துகப்ரியாலபதரகதிரகதரஸப்தபர்ணாஶ்வகர்ணார்ஜுநாஸநாரிமேதா இதி தஶேமாந்யுதர்தப்ரஶமநாநி பவந்தி (௪௩), விதாரீகந்தாபஶ்நிபர்ணீபஹதீகண்டகாரிகைரண்டகாகோலீசந்தநோஶீரைலாமதுகாநீதி தஶேமாந்யங்கமர்தப்ரஶமநாநி பவந்தி (௪௪), பிப்பலீபிப்பலீமூலசவ்யசித்ரகஶங்கவேரமரிசாஜமோதாஜகந்தாஜாஜீகண்டீராணீதி தஶேமாநி ஶூலப்ரஶமநாநி பவந்தி (௪௫), இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ||௧௭||

லாஜாதௌ ஜதூகர்ணபாடாத் குடூசீஸ்தாநே பத்மகஃ, யதி வா “அர்காகுருகுடூசீநாஂ திக்தாநாஂ சௌஷ்ண்யமிஷ்யதே” (ஸூ.அ.௨௬), இதி வசநாத்யத்யப்யுஷ்ணா குடூசீ, ததாऽபி தஸ்யா தாஹப்ரஶமகத்வஂ ப்ரபாவாத்போத்தவ்யம் (௪௧)| பூதீகோ யவாநிகா (௪௨)| திந்துகஃ ‘கேந்துஃ’ இதி ப்ரஸித்தஃ, கதரோ விட்கதிரஃ, அரிமேதஃ கதிரபேதஃ (௪௩)| வ்யக்தஃ (௪௪)| அஜகந்தா போகாந்தீ (௪௫)||௧௭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

மதுமதுகருதிரமோசரஸமத்கபாலலோத்ரகைரிகப்ரியங்குஶர்கராலாஜா இதி தஶேமாநி ஶோணிதஸ்தாபநாநி பவந்தி (௪௬), ஶாலகட்பலகதம்பபத்மகதும்பமோசரஸஶிரீஷவஞ்ஜுலைலவாலுகாஶோகா இதி தஶேமாநி வேதநாஸ்தாபநாநி பவந்தி (௪௭), ஹிங்குகைடர்யாரிமேதாவசாசோரகவயஸ்தாகோலோமீஜடிலாபலங்கஷாஶோகரோஹிண்ய இதி தஶேமாநி ஸஞ்ஜ்ஞாஸ்தாபநாநி பவந்தி (௪௮), ஐந்த்ரீப்ராஹ்மீஶதவீர்யாஸஹஸ்ரவீர்யாऽமோகாऽவ்யதாஶிவாऽரிஷ்டாவாட்யபுஷ்பீவிஷ்வக்ஸேநகாந்தா இதி தஶேமாநி ப்ரஜாஸ்தாபநாநி பவந்தி (௪௯), அமதாऽபயாதாத்ரீமுக்தாஶ்வேதாஜீவந்த்யதிரஸாமண்டூகபர்ணீஸ்திராபுநர்நவா இதி தஶேமாநி வயஃஸ்தாபநாநி பவந்தி (௫௦), இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ||௧௮||

ருதிரஂ குங்குமம் (௪௬)| வஞ்ஜுலோ வேதஸஃ (௪௭)| கைடர்யஃ பர்வதநிம்பஃ, வயஃஸ்தா ப்ராஹ்மீ, கோலோமீ பூதகேஶீ, பலங்கஷா குக்குலுஃ ஜடாமாஂஸீ வா (௪௮)| ஶதவீர்யாஸஹஸ்ரவீர்யே தூர்வே; அமோகா பாடலா, ஆமலகீ வா, லக்ஷ்மணா வா; அவ்யதா கதலீ, குடூசீ வா, ஹரீதகீ வா; அரிஷ்டா கடுரோஹிணீ; விஷ்வக்ஸேநகாந்தா ப்ரியங்குஃ (௪௯)| முக்தா ராஸ்நா; ஶ்வேதாஸ்தாநே ‘ஶ்ரேயஸீ’ இதி கேசித், ஸா ராஸ்நாபேதஃ (௫௦)||௧௮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

இதி பஞ்சகஷாயஶதாந்யபிஸமஸ்ய பஞ்சாஶந்மஹாகஷாயா மஹதாஂ ச கஷாயாணாஂ லக்ஷணோதாஹரணார்தஂ வ்யாக்யாதா பவந்தி||௧௯||

ஸம்ப்ரத்யேதாந்யேவ ஜீவகாதீந்யுக்தாநி ப்ரத்யேகஶோ த்ரவ்யகணநயா பஞ்சகஷாயஶதாநி ஸ்யுஃ, தஶககணநயா ச பஞ்சாஶந்மஹாகஷாயாஃ ஶங்கக்ராஹிகயோக்தா பவந்தீதி தர்ஶயந்நுபஸஂஹரதி- இதீத்யாதி| அபிஸமஸ்யேதி தஶகஸங்க்யயைகவர்கீகத்ய| லக்ஷணஸ்யோதாஹரணஂ (லக்ஷணோதாஹரணஂ ), பூர்வஂ ஜீவநீயாதிஸஞ்ஜ்ஞா லக்ஷணமபிப்ரேத்யோக்தா; லக்ஷணோதாஹரணார்தமிதி ஸம்ப்ரதி ஜீவகர்ஷபகாதீந்யுதாஹரணார்தஂ வ்யாக்யாதாநி; ஜீவகாதிபிர்தஶபிர்லக்ஷ்யதே ஜ்ஞாயதே ஜீவநீயோ மஹாகஷாயஃ| மஹதாஂ சேதி சகாரஃ பஞ்சகஷாயஶதாநாஂ ச லக்ஷணஸ்யோதாஹரணார்தமிதி ஸமுச்சிநோதி| தத்ர ஜீவகாதயஃ ப்ரத்யேகஂ பஞ்சகஷாயஶதாநாமேகைகத்ரவ்யரூபாணாஂ லக்ஷணஸ்வரூபா பவந்தி| யதி வா லக்ஷணார்தமுதாஹரணார்தஂ சேதி; தத்ர மந்தபுத்தீநாஂ லக்ஷணார்தஂ பஞ்சகஷாயஶதபஞ்சாஶந்மஹாகஷாயஜ்ஞாநார்தமித்யர்தஃ, புத்திமதாஂ தூதாஹரணார்தஂ தஷ்டாந்தார்தம்||௧௯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

நஹி விஸ்தரஸ்ய ப்ரமாணமஸ்தி, ந சாப்யதிஸங்க்ஷேபோऽல்பபுத்தீநாஂ ஸாமர்த்யாயோபகல்பதே, தஸ்மாதநதிஸங்க்ஷேபேணாநதிவிஸ்தரேண சோபதிஷ்டாஃ| ஏதாவந்தோ ஹ்யலமல்பபுத்தீநாஂ வ்யவஹாராய, புத்திமதாஂ ச ஸ்வாலக்ஷண்யாநுமாநயுக்திகுஶலாநாமநுக்தார்தஜ்ஞாநாயேதி||௨௦||

நநு கஷாயத்ரவ்யாணி யாவந்தி ஸந்தி தாவந்தி வாऽபிதீயந்தாஂ, தஷ்டாந்தார்தஂ த்வித்ராணி வா; தத் கிமர்தமயஂ நாதிவிஸ்தரோ நாதிஸங்க்ஷேப இத்யத்ராஹ- நஹீத்யாதி| ந ஹி விஸ்தரஸ்ய ப்ரமாணமியத்தாபரிச்சேதோऽஸ்தி, தேந விஸ்தரோ நாபிதீயத இத்யர்தஃ| அதிஸங்க்ஷேபோऽபி த்வித்ரலக்ஷணாபிதாநரூபோ நால்பபுத்தீநாமநுமாநாகுஶலாநாஂ ஸாமர்த்யாய சிகித்ஸாவ்யவஹாராயோபகல்பதே| ஏதாவந்தோ யதோக்தாஃ| அலஂ ஸமர்தாஃ| வ்யவஹாராயேதி சிகித்ஸாவ்யவஹாராய| ஸ்வலக்ஷணஸ்ய பாவஃ ஸ்வாலக்ஷண்யஂ, தேநாநுமாநஂ, தத்ர குஶலா அபிஜ்ஞா இத்யர்தஃ| புத்திமந்தோ ஹி, ஜீவகாதயோ ஹி ஸ்நிக்தஶீதமதுரவஷ்யாதிகுணயுக்தாஃ ஸந்தோ ஜீவநஂ குர்வந்தீதி பூயோதர்ஶநாதவதார்ய தத்குணயுக்தேऽந்யத்ராபி த்ராக்ஷாபயோவிதார்யாதௌ தஜ்ஜாதீயத்வேந ஜீவநாநீத்யநுமிமதே, யதா ஜீவகாதீநாமேகஜீவநகார்யகர்தத்வேந மஹாகஷாயத்வஂ, தத்வத் பாடாஸமங்காப்ரபதீநாமப்யதீஸாரஹராணாமதீஸாரஹரமஹாகஷாயத்வமித்யநுமாநேந கத்ஸ்நமேவ கஷாயஂ ப்ரதிபத்யந்த இதி பாவஃ||௨௦||

Adhikarana 19 (21-22) · Śloka 22

ஏவஂவாதிநஂ பகவந்தமாத்ரேயமக்நிவேஶ உவாச- நைதாநி பகவந்! பஞ்ச கஷாயஶதாநி பூர்யந்தே, தாநி தாநி ஹ்யேவாங்காந்யுபப்லவந்தே தேஷு தேஷு மஹாகஷாயேஷ்விதி||௨௧|| தமுவாச பகவாநாத்ரேயஃ- நைததேவஂ புத்திமதா த்ரஷ்டவ்யமக்நிவேஶ| ஏகோऽபி ஹ்யநேகாஂ ஸஞ்ஜ்ஞாஂ லபதே கார்யாந்தராணி குர்வந், தத்யதா- புருஷோ பஹூநாஂ கர்மணாஂ கரணே ஸமர்தோ பவதி, ஸ யத்யத் கர்ம கரோதி தஸ்ய தஸ்ய கர்மணஃ கர்த-கரண-கார்யஸம்ப்ரயுக்தஂ தத்தத்கௌணஂ நாமவிஶேஷஂ ப்ராப்நோதி, தத்வதௌஷதத்ரவ்யமபி த்ரஷ்டவ்யம்| யதி சைகமேவ கிஞ்சித்த்ரவ்யமாஸாதயாமஸ்ததாகுணயுக்தஂ யத் ஸர்வகர்மணாஂ கரணே ஸமர்தஂ ஸ்யாத், கஸ்ததோऽந்யதிச்சேதுபதாரயிதுமுபதேஷ்டுஂ வா ஶிஷ்யேப்ய இதி||௨௨||

பூர்வபக்ஷமுத்தாபயதி- ஏவமித்யாதி| தாநி தாநீதி ஜீவகக்ஷீரகாகோலீப்ரபதீநி, தேஷு தேஷு ஜீவநீயபஂஹணீயஶுக்ரஜநநாதிஷு, உபப்லவந்தே புநஃ புநஸ்தாந்யேவ பட்யந்தே; ஏகஂ த்ரவ்யமநேகேஷு பட்யமாநமேகமேவ, ததஶ்ச ந ஸங்க்யா பூர்யத இதி பூர்வபக்ஷஃ| ஸித்தாந்தயதி- நைததேவமித்யாதி| ஏகஸ்யாநேகத்வேநாபிதாநே தஷ்டாந்தமாஹ- யதேத்யாதி| ஏகஃ புருஷஃ கர்மணாஂ வ்யாபாராணாமோதநபசநகும்பகரணகநித்ரகரணபூமிகநநாநாஂ கரணே ஸமர்தோ பவதி, ய இத்யத்யாஹார்யஂ, ஸ இத்யுக்தகுணஂ புருஷஂ ப்ரத்யவமஷதி; யத்யத் கர்மேதி ஓதநபாகாதி, யத்யத் கர்ம கரோதி தஸ்ய தஸ்ய கர்மணஃ கர்தஸம்ப்ரயுக்தஂ ‘பாசக’ இதி, கரணஸம்ப்ரயுக்தஂ ‘காநித்ரிக’ இதி, கார்யஸம்ப்ரயுக்தஂ ‘கும்பகார’ இதி நாமவிஶேஷஂ; குணயோகப்ரவத்தஂ கௌணஂ; குணயோகஶ்ச ‘பாசக’ இத்யத்ர பசிக்ரியாயாஂ கர்தத்வஂ, ‘காநித்ரிக’ இத்யத்ர கநித்ரகரணககநநஂ ப்ரதி கர்தத்வஂ, கும்பகார இத்யத்ர கும்போபஹிதஂ கர்தத்வமித்யேபிஸ்த்ரிபிர்குணைரபிந்நோ பிந்நோऽபிதீயதே வ்யவஹ்ரியதே சேதி பாவஃ| தத்வத் புருஷவதௌஷதத்ரவ்யமபி; ஏகமபி ஸத் க்ஷீரகாகோலீத்ரவ்யஂ ஜீவநபஂஹணஶுக்ரஜநநலக்ஷணநாநாகுணயோகாந்நாநாஜீவநீயாதிஶப்தேநாபிதீயதே வ்யவஹ்ரியதே சேத்யர்தஃ| அத கிமர்தஂ புநரேகமேவ த்ரவ்யஂ பஹுஜீவநீயாதிகுணயோகாத்தத்ர தத்ர பட்யதே, ஸந்தி தாவத்பஹூநி த்ரவ்யாண்யேகைகஜீவநீயாதிகுணாநி ஸ்வரூபதோ பிந்நாநி, தாந்யேவ பதக்கஸ்மாந்ந பட்யந்த இத்யாஹ- யதி சைகமேவேத்யாதி| யதா பஹுத்ரவ்யாண்யேகைகஜீவநீயாதிகார்யகரணஸமர்தாநி பவந்தி, ததைகமேவ த்ரவ்யமநேகஜீவநீயாதிகார்யகரணஸமர்தமஸ்தி, தத்ரைகமேவ த்ரவ்யஂ பஹுகார்யகர்த ஶிஷ்யேப்ய உபதேஷ்டுமுபதாரயிதுஂ ச யுஜ்யதேऽல்பப்ரயத்நபோத்யத்வாதல்பப்ரயத்நதார்யத்வாச்ச; ந பஹூந்யேககார்யநியதாநி, பஹுப்ரயாஸோபபாத்யத்வாத்பஹுப்ரயாஸபோத்யத்வாத்பஹுப்ரயாஸதார்யத்வாச்ச ; கார்யஂ ச ஜீவநபஂஹணாத்யுபயோரபி பக்ஷயோரவிஶிஷ்டமிதி வாக்யார்தஃ| ததாகுணயுக்தம் அநேகஜீவநீயாதிகார்யஸமர்தம்| ததாகுணயுக்தத்வமேவ விவணோதி- யத் ஸர்வகர்மணாஂ ஜீவநீயாதீநாஂ கரணே ஸமர்தஂ ஸ்யாத், ததோ பஹுகார்யகாரகாதேகஸ்மாத், அந்யத்பஹு ப்ரதிநியதகர்மகாரகஂ, க இச்சேத்? ந கோऽபீச்சேதித்யர்தஃ| உபதாரயிதும் ஆவர்தநேந ஸ்மத்யாரூடஂ கர்தும்| கஸ்தத இத்யஸ்யாதௌ ‘ததா’ இத்யத்யாஹார்யம்||௨௧-௨௨||

Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29

தத்ர ஶ்லோகாஃ- யதோ யாவந்தி யைர்த்ரவ்யைர்விரேசநஶதாநி ஷட்| உக்தாநி ஸங்க்ரஹேணேஹ ததைவைஷாஂ ஷடாஶ்ரயாஃ||௨௩|| ரஸா லவணவர்ஜ்யாஶ்ச கஷாய இதி ஸஞ்ஜ்ஞிதாஃ| தஸ்மாத் பஞ்சவிதா யோநிஃ கஷாயாணாமுதாஹதா||௨௪|| ததா கல்பநமப்யேஷாமுக்தஂ பஞ்சவிதஂ புநஃ| மஹதாஂ ச கஷாயாணாஂ பஞ்சாஶத் பரிகீர்திதா||௨௫|| பஞ்ச சாபி கஷாயாணாஂ ஶதாந்யுக்தாநி பாகஶஃ| லக்ஷணார்தஂ, ப்ரமாணஂ ஹி விஸ்தரஸ்ய ந வித்யதே||௨௬|| ந சாலமதிஸங்க்ஷேபஃ ஸாமர்த்யாயோபகல்பதே| அல்பபுத்தேரயஂ தஸ்மாந்நாதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தரஃ||௨௭|| மந்தாநாஂ வ்யவஹாராய, புதாநாஂ புத்திவத்தயே| பஞ்சாஶத்கோ ஹ்யயஂ வர்கஃ கஷாயாணாமுதாஹதஃ||௨௮|| தேஷாஂ கர்மஸு பாஹ்யேஷு யோகமாப்யந்தரேஷு ச| ஸஂயோகஂ ச ப்ரயோகஂ ச யோ வேத ஸ பிஷக்வரஃ||௨௯||

அத்யாயார்தஸங்க்ரஹமாஹ- யத இத்யாதி| யதஃ மதநபலாதேஃ| யாவந்தி த்ரயஸ்த்ரிஂஶத்யோகஶதமித்யாதீநி| யைர்த்ரவ்யைர்விரேசநஶதாநி ஷடிதி யைரேவ மதநபலாதிபிர்மிலிதைருக்தாநி விரேசநஶதாநி ஷடிதி| லக்ஷணார்தமித்யாதிக்ரந்தோऽநதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தரேணோக்தபஞ்சாஶந்மஹாகஷாயோபபத்திஸங்க்ராஹகஃ| அலமிதி ஸமர்தஃ| அல்பபுத்தேரயமித்யத்ராயமிதிபதமதிஸங்க்ஷேப இத்யநேந ஸம்பத்யதே; யத்யபி சேஹாதிஸங்க்ஷேபோ நாஸ்தி, ததாऽபி புத்திஸ்திரீகதஃ ப்ரத்யவமஶ்யதே| பஞ்சாஶத்கோ ஹ்யயமித்யத்ராயமிதி பதஂ ஸுகடமேவ | பாஹ்யேஷு ப்ரலேபாதிஷு| ஆப்யந்தரேஷு வமநபாசநாதிஷு| ஸஂயோகஂ த்ரவ்யாணாமுசிதஂ மேலந(க)ம்| ப்ரயோகஂ காலப்ரகத்யாத்யபேக்ஷா யோஜநா||௨௩-௨௯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஶ்லோகஸ்தாநே ஷட்விரேசநஶதாஶ்ரிதீயோ நாம சதுர்தோऽத்யாயஃ||௪|| இதி பேஷஜசதுஷ்கஃ||௧||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ப்ரதமே பேஷஜசதுஷ்கே ஷட்விரேசநஶதாஶ்ரிதீயஶ்சதுர்தோऽத்யாயஃ||௪||