Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
அதாதஃ ஷட்விரேசநஶதாஶ்ரிதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧||
இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||
இஹ கலு ஷட் விரேசநஶதாநி பவந்தி, ஷட் விரேசநாஶ்ரயாஃ, பஞ்ச கஷாயயோநயஃ, பஞ்சவிதஂ கஷாயகல்பநஂ, பஞ்சாஶந்மஹாகஷாயாஃ, பஞ்ச கஷாயஶதாநி, இதி ஸங்க்ரஹஃ||௩||
View original
अथातः षड्विरेचनशताश्रितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
इह खलु षड् विरेचनशतानि भवन्ति, षड् विरेचनाश्रयाः, पञ्च कषाययोनयः, पञ्चविधं कषायकल्पनं, पञ्चाशन्महाकषायाः, पञ्च कषायशतानि, इति सङ्ग्रहः||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ஷட் விரேசநஶதாநி, இதி யதுக்தஂ ததிஹ ஸங்க்ரஹேணோதாஹத்ய விஸ்தரேண கல்போபநிஷதி வ்யாக்யாஸ்யாமஃ; (தத்ர ) த்ரயஸ்த்ரிஂஶத்யோகஶதஂ ப்ரணீதஂ பலேஷு, ஏகோநசத்வாரிஂஶஜ்ஜீமூதகேஷு யோகாஃ, பஞ்சசத்வாரிஂஶதிக்ஷ்வாகுஷு, தாமார்கவஃ ஷஷ்டிதா பவதி யோகயுக்தஃ, குடஜஸ்த்வஷ்டாதஶதா யோகமேதி, கதவேதநஂ ஷஷ்டிதா பவதி யோகயுக்தஂ, ஶ்யாமாத்ரிவத்யோகஶதஂ ப்ரணீதஂ தஶாபரே சாத்ர பவந்தி யோகாஃ, சதுரங்குலோ த்வாதஶதா யோகமேதி, லோத்ரஂ விதௌ ஷோடஶயோகயுக்தஂ, மஹாவக்ஷோ பவதி விஂஶதியோகயுக்தஃ, ஏகோநசத்வாரிஂஶத் ஸப்தலாஶங்கிந்யோர்யோகாஃ, அஷ்டசத்வாரிஂஶத்தந்தீத்ரவந்த்யோஃ, இதி ஷட்விரேசநஶதாநி||௪||
View original
षड् विरेचनशतानि, इति यदुक्तं तदिह सङ्ग्रहेणोदाहृत्य विस्तरेण कल्पोपनिषदि व्याख्यास्यामः; (तत्र ) त्रयस्त्रिंशद्योगशतं प्रणीतं फलेषु, एकोनचत्वारिंशज्जीमूतकेषु योगाः, पञ्चचत्वारिंशदिक्ष्वाकुषु, धामार्गवः षष्टिधा भवति योगयुक्तः, कुटजस्त्वष्टादशधा योगमेति, कृतवेधनं षष्टिधा भवति योगयुक्तं, श्यामात्रिवृद्योगशतं प्रणीतं दशापरे चात्र भवन्ति योगाः, चतुरङ्गुलो द्वादशधा योगमेति, लोध्रं विधौ षोडशयोगयुक्तं, महावृक्षो भवति विंशतियोगयुक्तः, एकोनचत्वारिंशत् सप्तलाशङ्खिन्योर्योगाः, अष्टचत्वारिंशद्दन्तीद्रवन्त्योः, इति षड्विरेचनशतानि||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ஷட் விரேசநாஶ்ரயா இதி க்ஷீரமூலத்வக்பத்ரபுஷ்பபலாநீதி||௫||
View original
षड् विरेचनाश्रया इति क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानीति||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
பஞ்ச கஷாயயோநய இதி மதுரகஷாயோऽம்லகஷாயஃ கடுகஷாயஸ்திக்தகஷாயஃ கஷாயகஷாயஶ்சேதி தந்த்ரே ஸஞ்ஜ்ஞா||௬||
View original
पञ्च कषाययोनय इति मधुरकषायोऽम्लकषायः कटुकषायस्तिक्तकषायः कषायकषायश्चेति तन्त्रे सञ्ज्ञा||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
பஞ்சவிதஂ கஷாயகல்பநமிதி தத்யதா- ஸ்வரஸஃ, கல்கஃ, ஶதஃ, ஶீதஃ, பாண்டஃ, கஷாய இதி|
(யந்த்ரநிஷ்பீடிதாத்த்ரவ்யாத்ரஸஃ ஸ்வரஸ உச்யதே |
யஃ பிண்டோ ரஸபிஷ்டாநாஂ ஸ கல்கஃ பரிகீர்திதஃ ||
வஹ்நௌ து க்வதிதஂ த்ரவ்யஂ ஶதமாஹுஶ்சிகித்ஸகாஃ |
த்ரவ்யாதாபோத்திதாத்தோயே ப்ரதப்தே நிஶி ஸஂஸ்திதாத் ||
கஷாயோ யோऽபிநிர்யாதி ஸ ஶீதஃ ஸமுதாஹதஃ |
க்ஷிப்த்வோஷ்ணதோயே மதிதஂ தத் பாண்டஂ பரிகீர்திதம் ||) தேஷாஂ யதாபூர்வஂ பலாதிக்யம்; அதஃ கஷாயகல்பநா வ்யாத்யாதுரபலாபேக்ஷிணீ; ந த்வேவஂ கலு ஸர்வாணி ஸர்வத்ரோபயோகீநி பவந்தி||௭||
View original
पञ्चविधं कषायकल्पनमिति तद्यथा- स्वरसः, कल्कः, शृतः, शीतः, फाण्टः, कषाय इति|
(यन्त्रनिष्पीडिताद्द्रव्याद्रसः स्वरस उच्यते |
यः पिण्डो रसपिष्टानां स कल्कः परिकीर्तितः ||
वह्नौ तु क्वथितं द्रव्यं शृतमाहुश्चिकित्सकाः |
द्रव्यादापोत्थितात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात् ||
कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः |
क्षिप्त्वोष्णतोये मृदितं तत् फाण्टं परिकीर्तितम् ||) तेषां यथापूर्वं बलाधिक्यम्; अतः कषायकल्पना व्याध्यातुरबलापेक्षिणी; न त्वेवं खलु सर्वाणि सर्वत्रोपयोगीनि भवन्ति||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
‘பஞ்சாஶந்மஹாகஷாயா’ இதி யதுக்தஂ ததநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ; தத்யதா- ஜீவநீயோ பஂஹணீயோ லேகநீயோ பேதநீயஃ ஸந்தாநீயோ தீபநீய இதி ஷட்கஃ கஷாயவர்கஃ; பல்யோ வர்ண்யஃ கண்ட்யோ ஹத்ய இதி சதுஷ்கஃ கஷாயவர்கஃ; தப்திக்நோऽர்ஶோக்நஃ குஷ்டக்நஃ கண்டூக்நஃ க்ரிமிக்நோ விஷக்ந இதி ஷட்கஃ கஷாயவர்கஃ; ஸ்தந்யஜநநஃ ஸ்தந்யஶோதநஃ ஶுக்ரஜநநஃ ஶுக்ரஶோதந இதி சதுஷ்கஃ கஷாயவர்கஃ; ஸ்நேஹோபகஃ ஸ்வேதோபகோ வமநோபகோ விரேசநோபக ஆஸ்தாபநோபகோऽநுவாஸநோபகஃ ஶிரோவிரேசநோபக இதி ஸப்தகஃ கஷாயவர்கஃ; சர்திநிக்ரஹணஸ்தஷ்ணாநிக்ரஹணோ ஹிக்காநிக்ரஹண இதி த்ரிகஃ கஷாயவர்கஃ; புரீஷஸங்க்ரஹணீயஃ புரீஷவிரஜநீயோ மூத்ரஸங்க்ரஹணீயோ மூத்ரவிரஜநீயோ மூத்ரவிரேசநீய இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ; காஸஹரஃ ஶ்வாஸஹரஃ ஶோதஹரோ ஜ்வரஹரஃ ஶ்ரமஹர இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ; தாஹப்ரஶமநஃ ஶீதப்ரஶமந உதர்தப்ரஶமநோऽங்கமர்தப்ரஶமநஃ ஶூலப்ரஶமந இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ; ஶோணிதஸ்தாபநோ வேதநாஸ்தாபநஃ ஸஞ்ஜ்ஞாஸ்தாபநஃ ப்ரஜாஸ்தாபநோ வயஃஸ்தாபந இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ; இதி பஞ்சாஶந்மஹாகஷாயா மஹதாஂ ச கஷாயாணாஂ லக்ஷணோதாஹரணார்தஂ வ்யாக்யாதா பவந்தி|
தேஷாமேகைகஸ்மிந் மஹாகஷாயே தஶ தஶாவயவிகாந் கஷாயாநநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ; தாந்யேவ பஞ்ச கஷாயஶதாநி பவந்தி||௮||
View original
‘पञ्चाशन्महाकषाया’ इति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- जीवनीयो बृंहणीयो लेखनीयो भेदनीयः सन्धानीयो दीपनीय इति षट्कः कषायवर्गः; बल्यो वर्ण्यः कण्ठ्यो हृद्य इति चतुष्कः कषायवर्गः; तृप्तिघ्नोऽर्शोघ्नः कुष्ठघ्नः कण्डूघ्नः क्रिमिघ्नो विषघ्न इति षट्कः कषायवर्गः; स्तन्यजननः स्तन्यशोधनः शुक्रजननः शुक्रशोधन इति चतुष्कः कषायवर्गः; स्नेहोपगः स्वेदोपगो वमनोपगो विरेचनोपग आस्थापनोपगोऽनुवासनोपगः शिरोविरेचनोपग इति सप्तकः कषायवर्गः; छर्दिनिग्रहणस्तृष्णानिग्रहणो हिक्कानिग्रहण इति त्रिकः कषायवर्गः; पुरीषसङ्ग्रहणीयः पुरीषविरजनीयो मूत्रसङ्ग्रहणीयो मूत्रविरजनीयो मूत्रविरेचनीय इति पञ्चकः कषायवर्गः; कासहरः श्वासहरः शोथहरो ज्वरहरः श्रमहर इति पञ्चकः कषायवर्गः; दाहप्रशमनः शीतप्रशमन उदर्दप्रशमनोऽङ्गमर्दप्रशमनः शूलप्रशमन इति पञ्चकः कषायवर्गः; शोणितस्थापनो वेदनास्थापनः सञ्ज्ञास्थापनः प्रजास्थापनो वयःस्थापन इति पञ्चकः कषायवर्गः; इति पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति|
तेषामेकैकस्मिन् महाकषाये दश दशावयविकान् कषायाननुव्याख्यास्यामः; तान्येव पञ्च कषायशतानि भवन्ति||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
தத்யதா- ஜீவகர்ஷபகௌ மேதா மஹாமேதா காகோலீ க்ஷீரகாகோலீ முத்கபர்ணீமாஷபர்ண்யௌ ஜீவந்தீ மதுகமிதி தஶேமாநி ஜீவநீயாநி பவந்தி (௧), க்ஷீரிணீ ராஜக்ஷவகாஶ்வகந்தாகாகோலீக்ஷீரகாகோலீவாட்யாயநீபத்ரௌதநீபாரத்வாஜீபயஸ்யர்ஷ்யகந்தா இதி தஶேமாநி பஂஹணீயாநி பவந்தி (௨), முஸ்தகுஷ்டஹரித்ராதாருஹரித்ராவசாதிவிஷாகடுரோஹிணீசித்ரகசிரபில்வஹைமவத்ய இதி தஶேமாநி லேகநீயாநி பவந்தி (௩), ஸுவஹார்கோருபுகாக்நிமுகீசித்ராசித்ரகசிரபில்வஶங்கிநீஶகுலாதநீஸ்வர்ணக்ஷீரிண்ய இதி தஶேமாநி பேதநீயாநி பவந்தி (௪), மதுகமதுபர்ணீபஶ்நிபர்ண்யம்பஷ்டகீஸமங்காமோசரஸதாதகீலோத்ரப்ரியங்குகட்பலாநீதி தஶேமாநி ஸந்தாநீயாநி பவந்தி (௫), பிப்பலீபிப்பலீமூலசவ்யசித்ரகஶங்கவேராம்லவேதஸமரிசாஜமோதாபல்லாதகாஸ்திஹிங்குநிர்யாஸா இதி தஶேமாநி தீபநீயாநி பவந்தி (௬), இதி ஷட்கஃ கஷாயவர்கஃ||௯||
View original
तद्यथा- जीवकर्षभकौ मेदा महामेदा काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णीमाषपर्ण्यौ जीवन्ती मधुकमिति दशेमानि जीवनीयानि भवन्ति (१), क्षीरिणी राजक्षवकाश्वगन्धाकाकोलीक्षीरकाकोलीवाट्यायनीभद्रौदनीभारद्वाजीपयस्यर्ष्यगन्धा इति दशेमानि बृंहणीयानि भवन्ति (२), मुस्तकुष्ठहरिद्रादारुहरिद्रावचातिविषाकटुरोहिणीचित्रकचिरबिल्वहैमवत्य इति दशेमानि लेखनीयानि भवन्ति (३), सुवहार्कोरुबुकाग्निमुखीचित्राचित्रकचिरबिल्वशङ्खिनीशकुलादनीस्वर्णक्षीरिण्य इति दशेमानि भेदनीयानि भवन्ति (४), मधुकमधुपर्णीपृश्निपर्ण्यम्बष्ठकीसमङ्गामोचरसधातकीलोध्रप्रियङ्गुकट्फलानीति दशेमानि सन्धानीयानि भवन्ति (५), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेराम्लवेतसमरिचाजमोदाभल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासा इति दशेमानि दीपनीयानि भवन्ति (६), इति षट्कः कषायवर्गः||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ஐந்த்ர்யஷப்யதிரஸர்ஷ்யப்ரோக்தாபயஸ்யாஶ்வகந்தாஸ்திராரோஹிணீபலாதிபலா இதி தஶேமாநி பல்யாநி பவந்தி (௭), சந்தநதுங்கபத்மகோஶீரமதுகமஞ்ஜிஷ்டாஸாரிவாபயஸ்யாஸிதாலதா இதி தஶேமாநி வர்ண்யாநி பவந்தி (௮), ஸாரிவேக்ஷுமூலமதுகபிப்பலீத்ராக்ஷாவிதாரீகைடர்யஹஂஸபாதீபஹதீகண்டகாரிகா இதி தஶேமாநி கண்ட்யாநி பவந்தி (௯), ஆம்ராம்ராதகலிகுசகரமர்தவக்ஷாம்லாம்லவேதஸகுவலபதரதாடிமமாதுலுங்காநீதி தஶேமாநி ஹத்யாநி பவந்தி (௧௦), இதி சதுஷ்கஃ கஷாயவர்கஃ||௧௦||
View original
ऐन्द्र्यृषभ्यतिरसर्ष्यप्रोक्तापयस्याश्वगन्धास्थिरारोहिणीबलातिबला इति दशेमानि बल्यानि भवन्ति (७), चन्दनतुङ्गपद्मकोशीरमधुकमञ्जिष्ठासारिवापयस्यासितालता इति दशेमानि वर्ण्यानि भवन्ति (८), सारिवेक्षुमूलमधुकपिप्पलीद्राक्षाविदारीकैटर्यहंसपादीबृहतीकण्टकारिका इति दशेमानि कण्ठ्यानि भवन्ति (९), आम्राम्रातकलिकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गानीति दशेमानि हृद्यानि भवन्ति (१०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
நாகரசவ்யசித்ரகவிடங்கமூர்வாகுடூசீவசாமுஸ்தபிப்பலீபடோலாநீதி தஶேமாநி தப்திக்நாநி பவந்தி (௧௧), குடஜபில்வசித்ரகநாகராதிவிஷாபயாதந்வயாஸகதாருஹரித்ராவசாசவ்யாநீதி தஶேமாந்யர்ஶோக்நாநி பவந்தி (௧௨), கதிராபயாமலகஹரித்ராருஷ்கரஸப்தபர்ணாரக்வதகரவீரவிடங்கஜாதீப்ரவாலா இதி தஶேமாநி குஷ்டக்நாநி பவந்தி (௧௩), சந்தநநலதகதமாலநக்தமாலநிம்பகுடஜஸர்ஷபமதுகதாருஹரித்ராமுஸ்தாநீதி தஶேமாநி கண்டூக்நாநி பவந்தி (௧௪), அக்ஷீவமரிசகண்டீரகேபுகவிடங்கநிர்குண்டீகிணிஹீஶ்வதஂஷ்ட்ராவஷபர்ணிகாகுபர்ணிகா இதி தஶேமாநி க்ரிமிக்நாநி பவந்தி (௧௫), ஹரித்ராமஞ்ஜிஷ்டாஸுவஹாஸூக்ஷ்மைலாபாலிந்தீசந்தநகதகஶிரீஷஸிந்துவாரஶ்லேஷ்மாதகா இதி தஶேமாநி விஷக்நாநி பவந்தி (௧௬), இதி ஷட்கஃ கஷாயவர்கஃ||௧௧||
View original
नागरचव्यचित्रकविडङ्गमूर्वागुडूचीवचामुस्तपिप्पलीपटोलानीति दशेमानि तृप्तिघ्नानि भवन्ति (११), कुटजबिल्वचित्रकनागरातिविषाभयाधन्वयासकदारुहरिद्रावचाचव्यानीति दशेमान्यर्शोघ्नानि भवन्ति (१२), खदिराभयामलकहरिद्रारुष्करसप्तपर्णारग्वधकरवीरविडङ्गजातीप्रवाला इति दशेमानि कुष्ठघ्नानि भवन्ति (१३), चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बकुटजसर्षपमधुकदारुहरिद्रामुस्तानीति दशेमानि कण्डूघ्नानि भवन्ति (१४), अक्षीवमरिचगण्डीरकेबुकविडङ्गनिर्गुण्डीकिणिहीश्वदंष्ट्रावृषपर्णिकाखुपर्णिका इति दशेमानि क्रिमिघ्नानि भवन्ति (१५), हरिद्रामञ्जिष्ठासुवहासूक्ष्मैलापालिन्दीचन्दनकतकशिरीषसिन्धुवारश्लेष्मातका इति दशेमानि विषघ्नानि भवन्ति (१६), इति षट्कः कषायवर्गः||११||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
வீரணஶாலிஷஷ்டிகேக்ஷுவாலிகாதர்பகுஶகாஶகுந்த்ரேத்கடகத்தணமூலாநீதி தஶேமாநி ஸ்தந்யஜநநாநி பவந்தி (௧௭), பாடாமஹௌஷதஸுரதாருமுஸ்தமூர்வாகுடூசீவத்ஸகபலகிராததிக்தககடுரோஹிணீஸாரிவா இதி தஶேமாநி ஸ்தந்யஶோதநாநி பவந்தி (௧௮), ஜீவகர்ஷபககாகோலீக்ஷீரகாகோலீமுத்கபர்ணீமாஷபர்ணீமேதாவத்தருஹாஜடிலாகுலிங்கா இதி தஶேமாநி ஶுக்ரஜநநாநி பவந்தி (௧௯), குஷ்டைலவாலுககட்பலஸமுத்ரபேநகதம்பநிர்யாஸேக்ஷுகாண்டேக்ஷ்விக்ஷுரகவஸுகோஶீராணீதி தஶேமாநி ஶுக்ரஶோதநாநி பவந்தி (௨௦), இதி சதுஷ்கஃ கஷாயவர்கஃ||௧௨||
View original
वीरणशालिषष्टिकेक्षुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटकत्तृणमूलानीति दशेमानि स्तन्यजननानि भवन्ति (१७), पाठामहौषधसुरदारुमुस्तमूर्वागुडूचीवत्सकफलकिराततिक्तककटुरोहिणीसारिवा इति दशेमानि स्तन्यशोधनानि भवन्ति (१८), जीवकर्षभककाकोलीक्षीरकाकोलीमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदावृद्धरुहाजटिलाकुलिङ्गा इति दशेमानि शुक्रजननानि भवन्ति (१९), कुष्ठैलवालुककट्फलसमुद्रफेनकदम्बनिर्यासेक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुरकवसुकोशीराणीति दशेमानि शुक्रशोधनानि भवन्ति (२०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१२||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
மத்வீகாமதுகமதுபர்ணீமேதாவிதாரீகாகோலீக்ஷீரகாலோலீஜீவகஜீவந்தீஶாலபர்ண்ய இதி தஶேமாநி ஸ்நேஹோபகாநி பவந்தி (௨௧), ஶோபாஞ்ஜநகைரண்டார்கவஶ்சீரபுநர்நவாயவதிலகுலத்தமாஷபதராணீதி தஶேமாநி ஸ்வேதோபகாநி பவந்தி (௨௨), மதுமதுககோவிதாரகர்புதாரநீபவிதுலபிம்பீஶணபுஷ்பீஸதாபுஷ்பாப்ரத்யக்புஷ்பா இதி தஶேமாநி வமநோபகாநி பவந்தி (௨௩), த்ராக்ஷாகாஶ்மர்யபரூஷகாபயாமலகபிபீதககுவலபதரகர்கந்துபீலூநீதி தஶேமாநி விரேசநோபகாநி பவந்தி (௨௪), த்ரிவத்பில்வபிப்பலீகுஷ்டஸர்ஷபவசாவத்ஸகபலஶதபுஷ்பாமதுகமதநபலாநீதி தஶேமாந்யாஸ்தாபநோபகாநி பவந்தி (௨௫), ராஸ்நாஸுரதாருபில்வமதநஶதபுஷ்பாவஶ்சீரபுநர்நவாஶ்வதஂஷ்ட்ராக்நிமந்தஶ்யோநாகா இதி தஶேமாந்யநுவாஸநோபகாநி பவந்தி (௨௬), ஜ்யோதிஷ்மதீக்ஷவகமரிசபிப்பலீவிடங்கஶிக்ருஸர்ஷபாபாமார்கதண்டுலஶ்வேதாமஹாஶ்வேதா இதி தஶேமாநி ஶிரோவிரேசநோபகாநி பவந்தி (௨௭), இதி ஸப்தகஃ கஷாயவர்கஃ||௧௩||
View original
मृद्वीकामधुकमधुपर्णीमेदाविदारीकाकोलीक्षीरकालोलीजीवकजीवन्तीशालपर्ण्य इति दशेमानि स्नेहोपगानि भवन्ति (२१), शोभाञ्जनकैरण्डार्कवृश्चीरपुनर्नवायवतिलकुलत्थमाषबदराणीति दशेमानि स्वेदोपगानि भवन्ति (२२), मधुमधुककोविदारकर्बुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पा इति दशेमानि वमनोपगानि भवन्ति (२३), द्राक्षाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतककुवलबदरकर्कन्धुपीलूनीति दशेमानि विरेचनोपगानि भवन्ति (२४), त्रिवृद्बिल्वपिप्पलीकुष्ठसर्षपवचावत्सकफलशतपुष्पामधुकमदनफलानीति दशेमान्यास्थापनोपगानि भवन्ति (२५), रास्नासुरदारुबिल्वमदनशतपुष्पावृश्चीरपुनर्नवाश्वदंष्ट्राग्निमन्थश्योनाका इति दशेमान्यनुवासनोपगानि भवन्ति (२६), ज्योतिष्मतीक्षवकमरिचपिप्पलीविडङ्गशिग्रुसर्षपापामार्गतण्डुलश्वेतामहाश्वेता इति दशेमानि शिरोविरेचनोपगानि भवन्ति (२७), इति सप्तकः कषायवर्गः||१३||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ஜம்ப்வாம்ரபல்லவமாதுலுங்காம்லபதரதாடிமயவயஷ்டிகோஶீரமல்லாஜா இதி தஶேமாநி சர்திநிக்ரஹணாநி பவந்தி (௨௮), நாகரதந்வயவாஸகமுஸ்தபர்படகசந்தநகிராததிக்தககுடூசீஹ்ரீவேரதாந்யகபடோலாநீதி தஶேமாநி தஷ்ணாநிக்ரஹணாநி பவந்தி (௨௯), ஶடீபுஷ்கரமூலபதரபீஜகண்டகாரிகாபஹதீவக்ஷருஹாபயாபிப்பலீதுராலபாகுலீரஶங்க்ய இதி தஶேமாநி ஹிக்காநிக்ரஹணாநி பவந்தி (௩௦), இதி த்ரிகஃ கஷாயவர்கஃ||௧௪||
View original
जम्ब्वाम्रपल्लवमातुलुङ्गाम्लबदरदाडिमयवयष्टिकोशीरमृल्लाजा इति दशेमानि छर्दिनिग्रहणानि भवन्ति (२८), नागरधन्वयवासकमुस्तपर्पटकचन्दनकिराततिक्तकगुडूचीह्रीवेरधान्यकपटोलानीति दशेमानि तृष्णानिग्रहणानि भवन्ति (२९), शटीपुष्करमूलबदरबीजकण्टकारिकाबृहतीवृक्षरुहाभयापिप्पलीदुरालभाकुलीरशृङ्ग्य इति दशेमानि हिक्कानिग्रहणानि भवन्ति (३०), इति त्रिकः कषायवर्गः||१४||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ப்ரியங்க்வநந்தாம்ராஸ்திகட்வங்கலோத்ரமோசரஸஸமங்காதாதகீபுஷ்பபத்மாபத்மகேஶராணீதி தஶேமாநி புரீஷஸங்க்ரஹணீயாநி பவந்தி (௩௧), ஜம்புஶல்லகீத்வக்கச்சுராமதூகஶால்மலீஶ்ரீவேஷ்டகபஷ்டமத்பயஸ்யோத்பலதிலகணா இதி தஶேமாநி புரீஷவிரஜநீயாநி பவந்தி (௩௨), ஜம்ப்வாம்ரப்லக்ஷவடகபீதநோடும்பராஶ்வத்தபல்லாதகாஶ்மந்தகஸோமவல்கா இதி தஶேமாநி மூத்ரஸங்க்ரஹணீயாநி பவந்தி (௩௩), பத்மோத்பலநலிநகுமுதஸௌகந்திகபுண்டரீகஶதபத்ரமதுகப்ரியங்குதாதகீபுஷ்பாணீதி தஶேமாநி மூத்ரவிரஜநீயாநி பவந்தி (௩௪), வக்ஷாதநீஶ்வதஂஷ்ட்ராவஸுகவஶிரபாஷாணபேததர்பகுஶகாஶகுந்த்ரேத்கடமூலாநீதி தஶேமாநி மூத்ரவிரேசநீயாநி பவந்தி (௩௫), இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ||௧௫||
View original
प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थिकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशराणीति दशेमानि पुरीषसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३१), जम्बुशल्लकीत्वक्कच्छुरामधूकशाल्मलीश्रीवेष्टकभृष्टमृत्पयस्योत्पलतिलकणा इति दशेमानि पुरीषविरजनीयानि भवन्ति (३२), जम्ब्वाम्रप्लक्षवटकपीतनोडुम्बराश्वत्थभल्लातकाश्मन्तकसोमवल्का इति दशेमानि मूत्रसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३३), पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधुकप्रियङ्गुधातकीपुष्पाणीति दशेमानि मूत्रविरजनीयानि भवन्ति (३४), वृक्षादनीश्वदंष्ट्रावसुकवशिरपाषाणभेददर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटमूलानीति दशेमानि मूत्रविरेचनीयानि भवन्ति (३५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१५||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
த்ராக்ஷாபயாமலகபிப்பலீதுராலபாஶங்கீகண்டகாரிகாவஶ்சீரபுநர்நவாதாமலக்ய இதி தஶேமாநி காஸஹராணி பவந்தி (௩௬), ஶடீபுஷ்கரமூலாம்லவேதஸைலாஹிங்க்வகுருஸுரஸாதாமலகீஜீவந்தீசண்டா இதி தஶேமாநி ஶ்வாஸஹராணி பவந்தி (௩௭), பாடலாக்நிமந்தஶ்யோநாகபில்வகாஶ்மர்யகண்டகாரிகாபஹதீஶாலபர்ணீபஶ்நிபர்ணீகோக்ஷுரகா இதி தஶேமாநி ஶ்வயதுஹராணி பவந்தி (௩௮), ஸாரிவாஶர்கராபாடாமஞ்ஜிஷ்டாத்ராக்ஷாபீலுபரூஷகாபயாமலகபிபீதகாநீதி தஶேமாநி ஜ்வரஹராணி பவந்தி (௩௯), த்ராக்ஷாகர்ஜூரப்ரியாலபதரதாடிமபல்குபரூஷகேக்ஷுயவஷஷ்டிகா இதி தஶேமாநி ஶ்ரமஹராணி பவந்தி (௪௦), இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ||௧௬||
View original
द्राक्षाभयामलकपिप्पलीदुरालभाशृङ्गीकण्टकारिकावृश्चीरपुनर्नवातामलक्य इति दशेमानि कासहराणि भवन्ति (३६), शटीपुष्करमूलाम्लवेतसैलाहिङ्ग्वगुरुसुरसातामलकीजीवन्तीचण्डा इति दशेमानि श्वासहराणि भवन्ति (३७), पाटलाग्निमन्थश्योनाकबिल्वकाश्मर्यकण्टकारिकाबृहतीशालपर्णीपृश्निपर्णीगोक्षुरका इति दशेमानि श्वयथुहराणि भवन्ति (३८), सारिवाशर्करापाठामञ्जिष्ठाद्राक्षापीलुपरूषकाभयामलकबिभीतकानीति दशेमानि ज्वरहराणि भवन्ति (३९), द्राक्षाखर्जूरप्रियालबदरदाडिमफल्गुपरूषकेक्षुयवषष्टिका इति दशेमानि श्रमहराणि भवन्ति (४०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१६||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
லாஜாசந்தநகாஶ்மர்யபலமதூகஶர்கராநீலோத்பலோஶீரஸாரிவாகுடூசீஹ்ரீபேராணீதி தஶேமாநி தாஹப்ரஶமநாநி பவந்தி (௪௧), தகராகுருதாந்யகஶங்கவேரபூதீகவசாகண்டகார்யக்நிமந்தஶ்யோநாகபிப்பல்ய இதி தஶேமாநி ஶீதப்ரஶமநாநி பவந்தி (௪௨), திந்துகப்ரியாலபதரகதிரகதரஸப்தபர்ணாஶ்வகர்ணார்ஜுநாஸநாரிமேதா இதி தஶேமாந்யுதர்தப்ரஶமநாநி பவந்தி (௪௩), விதாரீகந்தாபஶ்நிபர்ணீபஹதீகண்டகாரிகைரண்டகாகோலீசந்தநோஶீரைலாமதுகாநீதி தஶேமாந்யங்கமர்தப்ரஶமநாநி பவந்தி (௪௪), பிப்பலீபிப்பலீமூலசவ்யசித்ரகஶங்கவேரமரிசாஜமோதாஜகந்தாஜாஜீகண்டீராணீதி தஶேமாநி ஶூலப்ரஶமநாநி பவந்தி (௪௫), இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ||௧௭||
View original
लाजाचन्दनकाश्मर्यफलमधूकशर्करानीलोत्पलोशीरसारिवागुडूचीह्रीबेराणीति दशेमानि दाहप्रशमनानि भवन्ति (४१), तगरागुरुधान्यकशृङ्गवेरभूतीकवचाकण्टकार्यग्निमन्थश्योनाकपिप्पल्य इति दशेमानि शीतप्रशमनानि भवन्ति (४२), तिन्दुकप्रियालबदरखदिरकदरसप्तपर्णाश्वकर्णार्जुनासनारिमेदा इति दशेमान्युदर्दप्रशमनानि भवन्ति (४३), विदारीगन्धापृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकैरण्डकाकोलीचन्दनोशीरैलामधुकानीति दशेमान्यङ्गमर्दप्रशमनानि भवन्ति (४४), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदाजगन्धाजाजीगण्डीराणीति दशेमानि शूलप्रशमनानि भवन्ति (४५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१७||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
மதுமதுகருதிரமோசரஸமத்கபாலலோத்ரகைரிகப்ரியங்குஶர்கராலாஜா இதி தஶேமாநி ஶோணிதஸ்தாபநாநி பவந்தி (௪௬), ஶாலகட்பலகதம்பபத்மகதும்பமோசரஸஶிரீஷவஞ்ஜுலைலவாலுகாஶோகா இதி தஶேமாநி வேதநாஸ்தாபநாநி பவந்தி (௪௭), ஹிங்குகைடர்யாரிமேதாவசாசோரகவயஸ்தாகோலோமீஜடிலாபலங்கஷாஶோகரோஹிண்ய இதி தஶேமாநி ஸஞ்ஜ்ஞாஸ்தாபநாநி பவந்தி (௪௮), ஐந்த்ரீப்ராஹ்மீஶதவீர்யாஸஹஸ்ரவீர்யாऽமோகாऽவ்யதாஶிவாऽரிஷ்டாவாட்யபுஷ்பீவிஷ்வக்ஸேநகாந்தா இதி தஶேமாநி ப்ரஜாஸ்தாபநாநி பவந்தி (௪௯), அமதாऽபயாதாத்ரீமுக்தாஶ்வேதாஜீவந்த்யதிரஸாமண்டூகபர்ணீஸ்திராபுநர்நவா இதி தஶேமாநி வயஃஸ்தாபநாநி பவந்தி (௫௦), இதி பஞ்சகஃ கஷாயவர்கஃ||௧௮||
View original
मधुमधुकरुधिरमोचरसमृत्कपाललोध्रगैरिकप्रियङ्गुशर्करालाजा इति दशेमानि शोणितस्थापनानि भवन्ति (४६), शालकट्फलकदम्बपद्मकतुम्बमोचरसशिरीषवञ्जुलैलवालुकाशोका इति दशेमानि वेदनास्थापनानि भवन्ति (४७), हिङ्गुकैटर्यारिमेदावचाचोरकवयस्थागोलोमीजटिलापलङ्कषाशोकरोहिण्य इति दशेमानि सञ्ज्ञास्थापनानि भवन्ति (४८), ऐन्द्रीब्राह्मीशतवीर्यासहस्रवीर्याऽमोघाऽव्यथाशिवाऽरिष्टावाट्यपुष्पीविष्वक्सेनकान्ता इति दशेमानि प्रजास्थापनानि भवन्ति (४९), अमृताऽभयाधात्रीमुक्ताश्वेताजीवन्त्यतिरसामण्डूकपर्णीस्थिरापुनर्नवा इति दशेमानि वयःस्थापनानि भवन्ति (५०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१८||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
இதி பஞ்சகஷாயஶதாந்யபிஸமஸ்ய பஞ்சாஶந்மஹாகஷாயா மஹதாஂ ச கஷாயாணாஂ லக்ஷணோதாஹரணார்தஂ வ்யாக்யாதா பவந்தி||௧௯||
View original
इति पञ्चकषायशतान्यभिसमस्य पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति||१९||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
நஹி விஸ்தரஸ்ய ப்ரமாணமஸ்தி, ந சாப்யதிஸங்க்ஷேபோऽல்பபுத்தீநாஂ ஸாமர்த்யாயோபகல்பதே, தஸ்மாதநதிஸங்க்ஷேபேணாநதிவிஸ்தரேண சோபதிஷ்டாஃ|
ஏதாவந்தோ ஹ்யலமல்பபுத்தீநாஂ வ்யவஹாராய, புத்திமதாஂ ச ஸ்வாலக்ஷண்யாநுமாநயுக்திகுஶலாநாமநுக்தார்தஜ்ஞாநாயேதி||௨௦||
View original
नहि विस्तरस्य प्रमाणमस्ति, न चाप्यतिसङ्क्षेपोऽल्पबुद्धीनां सामर्थ्यायोपकल्पते, तस्मादनतिसङ्क्षेपेणानतिविस्तरेण चोपदिष्टाः|
एतावन्तो ह्यलमल्पबुद्धीनां व्यवहाराय, बुद्धिमतां च स्वालक्षण्यानुमानयुक्तिकुशलानामनुक्तार्थज्ञानायेति||२०||
Adhikarana 19 (21-22) · Śloka 22
ஏவஂவாதிநஂ பகவந்தமாத்ரேயமக்நிவேஶ உவாச- நைதாநி பகவந்! பஞ்ச கஷாயஶதாநி பூர்யந்தே, தாநி தாநி ஹ்யேவாங்காந்யுபப்லவந்தே தேஷு தேஷு மஹாகஷாயேஷ்விதி||௨௧||
தமுவாச பகவாநாத்ரேயஃ- நைததேவஂ புத்திமதா த்ரஷ்டவ்யமக்நிவேஶ|
ஏகோऽபி ஹ்யநேகாஂ ஸஞ்ஜ்ஞாஂ லபதே கார்யாந்தராணி குர்வந், தத்யதா- புருஷோ பஹூநாஂ கர்மணாஂ கரணே ஸமர்தோ பவதி, ஸ யத்யத் கர்ம கரோதி தஸ்ய தஸ்ய கர்மணஃ கர்த-கரண-கார்யஸம்ப்ரயுக்தஂ தத்தத்கௌணஂ நாமவிஶேஷஂ ப்ராப்நோதி, தத்வதௌஷதத்ரவ்யமபி த்ரஷ்டவ்யம்|
யதி சைகமேவ கிஞ்சித்த்ரவ்யமாஸாதயாமஸ்ததாகுணயுக்தஂ யத் ஸர்வகர்மணாஂ கரணே ஸமர்தஂ ஸ்யாத், கஸ்ததோऽந்யதிச்சேதுபதாரயிதுமுபதேஷ்டுஂ வா ஶிஷ்யேப்ய இதி||௨௨||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतानि भगवन्! पञ्च कषायशतानि पूर्यन्ते, तानि तानि ह्येवाङ्गान्युपप्लवन्ते तेषु तेषु महाकषायेष्विति||२१||
तमुवाच भगवानात्रेयः- नैतदेवं बुद्धिमता द्रष्टव्यमग्निवेश|
एकोऽपि ह्यनेकां सञ्ज्ञां लभते कार्यान्तराणि कुर्वन्, तद्यथा- पुरुषो बहूनां कर्मणां करणे समर्थो भवति, स यद्यत् कर्म करोति तस्य तस्य कर्मणः कर्तृ-करण-कार्यसम्प्रयुक्तं तत्तद्गौणं नामविशेषं प्राप्नोति, तद्वदौषधद्रव्यमपि द्रष्टव्यम्|
यदि चैकमेव किञ्चिद्द्रव्यमासादयामस्तथागुणयुक्तं यत् सर्वकर्मणां करणे समर्थं स्यात्, कस्ततोऽन्यदिच्छेदुपधारयितुमुपदेष्टुं वा शिष्येभ्य इति||२२||
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
தத்ர ஶ்லோகாஃ- யதோ யாவந்தி யைர்த்ரவ்யைர்விரேசநஶதாநி ஷட்|
உக்தாநி ஸங்க்ரஹேணேஹ ததைவைஷாஂ ஷடாஶ்ரயாஃ||௨௩||
ரஸா லவணவர்ஜ்யாஶ்ச கஷாய இதி ஸஞ்ஜ்ஞிதாஃ|
தஸ்மாத் பஞ்சவிதா யோநிஃ கஷாயாணாமுதாஹதா||௨௪||
ததா கல்பநமப்யேஷாமுக்தஂ பஞ்சவிதஂ புநஃ|
மஹதாஂ ச கஷாயாணாஂ பஞ்சாஶத் பரிகீர்திதா||௨௫||
பஞ்ச சாபி கஷாயாணாஂ ஶதாந்யுக்தாநி பாகஶஃ|
லக்ஷணார்தஂ, ப்ரமாணஂ ஹி விஸ்தரஸ்ய ந வித்யதே||௨௬||
ந சாலமதிஸங்க்ஷேபஃ ஸாமர்த்யாயோபகல்பதே|
அல்பபுத்தேரயஂ தஸ்மாந்நாதிஸங்க்ஷேபவிஸ்தரஃ||௨௭||
மந்தாநாஂ வ்யவஹாராய, புதாநாஂ புத்திவத்தயே|
பஞ்சாஶத்கோ ஹ்யயஂ வர்கஃ கஷாயாணாமுதாஹதஃ||௨௮||
தேஷாஂ கர்மஸு பாஹ்யேஷு யோகமாப்யந்தரேஷு ச|
ஸஂயோகஂ ச ப்ரயோகஂ ச யோ வேத ஸ பிஷக்வரஃ||௨௯||
View original
तत्र श्लोकाः- यतो यावन्ति यैर्द्रव्यैर्विरेचनशतानि षट्|
उक्तानि सङ्ग्रहेणेह तथैवैषां षडाश्रयाः||२३||
रसा लवणवर्ज्याश्च कषाय इति सञ्ज्ञिताः|
तस्मात् पञ्चविधा योनिः कषायाणामुदाहृता||२४||
तथा कल्पनमप्येषामुक्तं पञ्चविधं पुनः|
महतां च कषायाणां पञ्चाशत् परिकीर्तिता||२५||
पञ्च चापि कषायाणां शतान्युक्तानि भागशः|
लक्षणार्थं, प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते||२६||
न चालमतिसङ्क्षेपः सामर्थ्यायोपकल्पते|
अल्पबुद्धेरयं तस्मान्नातिसङ्क्षेपविस्तरः||२७||
मन्दानां व्यवहाराय, बुधानां बुद्धिवृद्धये|
पञ्चाशत्को ह्ययं वर्गः कषायाणामुदाहृतः||२८||
तेषां कर्मसु बाह्येषु योगमाभ्यन्तरेषु च|
संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषग्वरः||२९||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஶ்லோகஸ்தாநே ஷட்விரேசநஶதாஶ்ரிதீயோ நாம சதுர்தோऽத்யாயஃ||௪||
இதி பேஷஜசதுஷ்கஃ||௧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने षड्विरेचनशताश्रितीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
इति भेषजचतुष्कः||१||