4. ṣaḍvirēcanaśatāśritīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

అథాతః షడ్విరేచనశతాశ్రితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2|| ఇహ ఖలు షడ్ విరేచనశతాని భవంతి, షడ్ విరేచనాశ్రయాః, పంచ కషాయయోనయః, పంచవిధం కషాయకల్పనం, పంచాశన్మహాకషాయాః, పంచ కషాయశతాని, ఇతి సంగ్రహః||3||

అపామార్గతండులీయేఽంతఃపరిమార్జనముక్తం, ఆరగ్వధీయే చ బహిఃపరిమార్జనముక్తం; సంప్రతి పూర్వాధ్యాయద్వయాప్రతిపాదితభేషజచతుష్కావశ్యవక్తవ్యమవశిష్టముభయపరిమార్జనభేషజమభిధాతుం షడ్విరేచనశతాశ్రితీయోఽభిధీయతే| ఆశ్రీయత ఇత్యాశ్రితమాశ్రయ ఇత్యర్థః| షట్సంఖ్యావచ్ఛిన్నాని విరేచనశతాన్యాశ్రితాని చాధికృత్య కృతోఽధ్యాయః షడ్విరేచనశతాశ్రితీయః, ఏతేనైతదుక్తం- షడ్విరేచనశతాని, షడ్విరేచనాశ్రయాః, ఏతద్ద్వయమధికృత్య సంజ్ఞేయం ప్రణీతేతి మంతవ్యం| యద్యపి చాధ్యాయాదావిహ ఖల్వితి పదం శ్రూయతే, తథాఽపి తదప్రధానత్వాన్నాధ్యాయసంజ్ఞాప్రణయనే నివేశితం| ఇహేతి అగ్నివేశతంత్రేఽనతిసంక్షేపవిస్తరే| ఏతేన వక్ష్యమాణవిరేచనషట్శతానాం తథా పంచాశన్మహాకషాయాణాం తథా పంచకషాయశతానాం విస్తరకల్పనాయామధికత్వమపి భవతీతి సూచ్యతే| అత ఏవ వక్ష్యతి కల్పే- “ఉద్దేశమాత్రమేతావద్ద్రష్టవ్యమిహ షట్శతం| స్వబుద్ధ్యైవం సహస్రాణి కోటిర్వా సంప్రకల్పయేత్” (క.అ.12) ఇతి| తథాఽత్రైవ వక్ష్యతి- “న హి విస్తరస్య ప్రమాణమస్తి” ఇత్యాది| ఖలుశబ్దః ప్రకాశనే| విరేచనశబ్దేనేహ వమనం విరేచనం చ గృహ్యతే| యతో వక్ష్యతి కల్పే- “ఉభయం వా దోషమలవిరేచనాద్విరేచనశబ్దం లభతే” (క.అ.1) ఇతి| న చ వాచ్యం దోషమలవిరేచనాచ్చేద్విరేచనసంజ్ఞా, తేన బస్తిశిరోవిరేచనయోరపి విరేచనసంజ్ఞాప్రవృత్తిః; యతస్తంత్రకారసిద్ధేయం సంజ్ఞా న పాచకవద్యోగమాత్రప్రవృత్తా; తంత్రకారశ్చ వమనవిరేచనయోరేవ యోగరూఢాం సంజ్ఞాం విదధాతి నాన్యత్ర, తత్ కుతోఽన్యత్ర ప్రసక్తిః| షడ్విరేచనశతానీత్యాది స్వయమేవాచార్యో వ్యాఖ్యాస్యతి| పంచ కషాయశతానీత్యత్ర కషాయశబ్దేన మధురాదీనాం లవణవర్జానాం రసానాం కషాయత్వేన పరిభాషితానామాశ్రయత్వేనౌషధద్రవ్యముచ్యతే| కషాయయోనయః కషాయజాతయః| కషాయాణాం యథోక్తద్రవ్యాణాం కల్పనముపయోగార్థం సంస్కరణం కషాయకల్పనం| మహాకషాయా ఇతి దశసంఖ్యావచ్ఛిన్నస్యైకకార్యకరణార్థోపాత్తస్యౌషధగణస్య సంజ్ఞా; యద్వక్ష్యతి- “దశేమాని జీవనీయాని” ఇత్యాదినా||1-3||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

షడ్ విరేచనశతాని, ఇతి యదుక్తం తదిహ సంగ్రహేణోదాహృత్య విస్తరేణ కల్పోపనిషది వ్యాఖ్యాస్యామః; (తత్ర ) త్రయస్త్రింశద్యోగశతం ప్రణీతం ఫలేషు, ఏకోనచత్వారింశజ్జీమూతకేషు యోగాః, పంచచత్వారింశదిక్ష్వాకుషు, ధామార్గవః షష్టిధా భవతి యోగయుక్తః, కుటజస్త్వష్టాదశధా యోగమేతి, కృతవేధనం షష్టిధా భవతి యోగయుక్తం, శ్యామాత్రివృద్యోగశతం ప్రణీతం దశాపరే చాత్ర భవంతి యోగాః, చతురంగులో ద్వాదశధా యోగమేతి, లోధ్రం విధౌ షోడశయోగయుక్తం, మహావృక్షో భవతి వింశతియోగయుక్తః, ఏకోనచత్వారింశత్ సప్తలాశంఖిన్యోర్యోగాః, అష్టచత్వారింశద్దంతీద్రవంత్యోః, ఇతి షడ్విరేచనశతాని||4||

సంగ్రహేణ ఉద్దేశమాత్రేణ| కల్ప ఏవోపనిషత్ కల్పోపనిషత్; ఉపనిషదిత్యత్యుపయుక్తరహస్యవిద్యోపదేశస్థానముచ్యతే వేదే; తద్వదిహాపి కల్పస్యాత్యుపయుక్తత్వేన రహస్యవమనవిరేచనప్రయోగోపదేశకత్వాత్ కల్ప ఏవోపనిషదిత్యుచ్యతే| న చ వాచ్యం కల్ప ఏవ విస్తరేణ షడ్విరేచనశతాన్యభిధాస్యంతే, తేన తదేవాస్తు, అలమనేన సంక్షేపాభిధానేన సమ్యగవబోధానుపాయత్వాత్; యతస్తంత్రధర్మోఽయం- యత్ ప్రథమం సూత్రణం భవతి, తదను తద్వివరణం ప్రపంచేన; ఉచ్యతే చ న్యాయవిద్భిః- “తే వై విషయాశ్చ సుసంగృహీతా భవంతి యేషాం సమాసో వ్యాసశ్చ” ఇతి| త్రయస్త్రింశతాఽధికం యోగశతం త్రయస్త్రింశద్యోగశతం| కృతవేధనయోగాంతా యోగా వమనస్య, శేషా విరేచనస్య| అత్రేతి శ్యామాత్రివృతోరేవ| శ్యామేతి శ్యామమూలా త్రివృత్, త్రివృదితి అరుణమూలా త్రివృత్||4||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

షడ్ విరేచనాశ్రయా ఇతి క్షీరమూలత్వక్పత్రపుష్పఫలానీతి||5||

షడిత్యాది| షడేవ విరేచనాశ్రయా విరేచనాధికరణాని| అత్ర హి క్షీరమాదౌ కృతం తీక్ష్ణవిరేచనత్వాత్; ఉక్తం హి- “స్నుక్పయస్తీక్ష్ణవిరేచనానాం” (సూ.అ.25) ఇతి| త్వగిత్యనేన లోధ్రత్వగ్గృహ్యతే| పత్రమిత్యనేన ఇక్ష్వాక్వాదిపత్రం| యద్వక్ష్యతి కల్పే- “అపుష్పస్య ప్రవాలానాం ముష్టిం ప్రాదేశసమ్మితాం| క్షీరప్రస్థే శృతం దద్యాత్ పిత్తోద్రిక్తే కఫజ్వరే” (క.అ.3) ఇతి| యద్యపి చైరండతైలతామ్రపారదాదీనాం క్షీరాద్యధికానామపి విరేచనాశ్రయత్వం సంభవతి, తథాఽపి తేషామిహ తంత్రే కల్పస్థానే విరేచనాశ్రయత్వేనానభిధానాదధ్యాయాదిప్రతిపాదితేనేహశబ్దేన యోగాదిహ షడాశ్రయా ఇత్యవిరుద్ధమేవ||5||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

పంచ కషాయయోనయ ఇతి మధురకషాయోఽమ్లకషాయః కటుకషాయస్తిక్తకషాయః కషాయకషాయశ్చేతి తంత్రే సంజ్ఞా||6||

పంచ కషాయశతాని మహాకషాయవ్యాఖ్యయా వ్యాఖ్యాతవ్యాని, అతస్తదుల్లంఘ్య పంచ కషాయయోనయోఽభిధీయంతే| మధురశ్చాసౌ కషాయశ్చేతి మధురకషాయః, ఏవం శేషేష్వపి| తంత్రే సంజ్ఞేత్యనేన లవణరసం వర్జయిత్వా మధురాదయో రసాః కషాయసంజ్ఞయా వ్యవహ్రియంతే ఇత్యయం స్వతంత్రసమయ ఇతి సూచయతి, నాత్ర పరతంత్రవ్యవహార ఇతి| అథ కిమర్థం పునరాచార్యేణ కషాయసంజ్ఞాప్రణయనే లవణస్య మధురాదేరివ గుణాదిభిరుద్దిష్టస్య తథా ప్రయోగేషు చిత్రకగుడికాదౌ “ద్వౌ క్షారౌ లవణాని చ” (చి.అ.15) ఇత్యాదినోద్దిష్టస్య రోగభిషగ్జితీయే (వి.అ.8) చ స్కంధేనోపదిష్టస్య రసాధికారేషు చ తేషు తేషు మధురాదివదుపదిష్టస్య పరిత్యాగః క్రియతే? ఉచ్యతే- కషాయసంజ్ఞేయం భేషజత్వేన వ్యాప్రియమాణేషు రసేష్వాచార్యేణ నివేశితా| అత్ర చ కేవలస్య లవణస్య ప్రయోగో నాస్తి, మధురాదీనాం తు కేవలానామపి ప్రయోగోఽస్తి, లవణం తు ద్రవ్యాంతరసంయుక్తమేవోపయుజ్యతే| మధురాదిషు స్వరసకల్కాదిలక్షణా కల్పనా సంభవతి, న లవణే| యతో న తావల్లవణస్య స్వరసోఽస్తి; కల్కోఽపి ద్రవ్యస్య ద్రవేణ పేషణాత్ క్రియతే, తచ్చ న సంభవతి లవణే, లవణం హి పానీయయోగాత్ పానీయమేవ భవతి; యద్యపి కల్కస్యైవ భేదశ్చూర్ణం, చూర్ణతా చ లవణస్య సంభవతి, తథాఽపి లవణస్య చూర్ణరూపతా న పూర్వస్మాదచూర్ణరూపాత్ కించిచ్ఛక్తివిశేషమాపాదయతి, శక్తివిశేషకల్పనార్థం చ కల్పనా క్రియత ఇత్యుత్తరత్ర ప్రతిపాదయిష్యామః, తస్మాచ్చూర్ణత్వమపి లవణస్య కల్పనకల్పనమివ; శృతశీతఫాంటకషాయాస్తు ద్రవ్యస్య కార్త్స్న్యేనానుపయోజ్యస్య తత్తత్సంస్కారవశాద్ద్రవేషు ద్రవ్యస్య స్తోకావయవానుప్రవేశార్థముపదిశ్యంతే; లవణే చైతన్న సంభవతి, లవణం హి ద్రవసంబంధే సర్వాత్మనైవ ద్రవమనుగతం భవతి; తస్మాల్లవణం పృథక్ప్రయోగాభావాత్ కల్పనాఽసంభవాచ్చాచార్యేణ కషాయసంజ్ఞాప్రణయనే నిరస్తమితి న నిష్ప్రయోజనేయమాచార్యప్రవృత్తిః||6||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

పంచవిధం కషాయకల్పనమితి తద్యథా- స్వరసః, కల్కః, శృతః, శీతః, ఫాంటః, కషాయ ఇతి| (యంత్రనిష్పీడితాద్ద్రవ్యాద్రసః స్వరస ఉచ్యతే | యః పిండో రసపిష్టానాం స కల్కః పరికీర్తితః || వహ్నౌ తు క్వథితం ద్రవ్యం శృతమాహుశ్చికిత్సకాః | ద్రవ్యాదాపోత్థితాత్తోయే ప్రతప్తే నిశి సంస్థితాత్ || కషాయో యోఽభినిర్యాతి స శీతః సముదాహృతః | క్షిప్త్వోష్ణతోయే మృదితం తత్ ఫాంటం పరికీర్తితం ||) తేషాం యథాపూర్వం బలాధిక్యం; అతః కషాయకల్పనా వ్యాధ్యాతురబలాపేక్షిణీ; న త్వేవం ఖలు సర్వాణి సర్వత్రోపయోగీని భవంతి||7||

కల్పనముపయోగార్థం ప్రకల్పనం సంస్కరణమితి యావత్ స్వరసాదిబహులక్షణం; యథా- “స్వో రసః స్వరసః ప్రోక్తః, కల్కో దృషది పేషితః| క్వథితస్తు శృతః, శీతః శర్వరీముషితో మతః|| క్షిప్తోష్ణతోయే మృదితః ఫాంట ఇత్యభిధీయతే” ఇతి| అత్ర శౌనకవచనం తు “ద్రవ్యాదాపోథితాత్తోయే ప్రతప్తే నిశి సంస్థితాత్| కషాయో యోఽభినిర్యాతి స శీతః సముదాహృతః” ఇతి| ఫాంటః కషాయ ఇతి కషాయశబ్దోఽయం స్వరసాదిభిరపి సంబధ్యతే, తేన స్వరసః కషాయః, కల్కః కషాయః, ఇత్యాద్యపి బోద్ధవ్యం| తేషాం స్వరసాదీనాం యథాపూర్వం బలాధిక్యమితి ఫాంటాచ్ఛీతో గురుః, శీతాచ్ఛృతో గురురిత్యాది| యతో యథాపూర్వం గుర్వీ కషాయకల్పనా, అత ఏవ వ్యాధ్యాతురబలాపేక్షిణీ; వ్యాధేరాతురస్య చ బలమపేక్షత ఇత్యర్థః| అత్రోపపత్తిమాహ- న త్వేవమిత్యాది| బలవతి పురుషే వ్యాధౌ చ ద్రవ్యసారభాగమయత్వేనాత్యర్థం గురుర్బహుకార్యకరః స్వరసో యుజ్యతే, నాయమల్పబలే పురుషే రోగే వా యోగవాన్ భవతి, బలభ్రంశభేషజాతియోగదోషకర్తృత్వాదితి భావః; ఏవమన్యత్రాపి వ్యాఖ్యేయం| తథా న సర్వాణి స్వరసాదీని సర్వత్ర పురుషే యోగ్యాని భవంతి; యతః కేచిత్ స్వరసద్విషః, కేచిత్ స్వరసప్రియా ఇతరకల్పనాద్విష ఏవమాది| న చాత్యర్థం ద్విష్టభేషజస్య ప్రయోగ ఇష్యతే, తత్క్షణవమనారుచ్యాదిదోషకర్తృత్వాత్ | తథా కషాయకల్పనా వ్యాధ్యాతురబలాపేక్షిణీత్యేతదుదాహరణార్థం, తేన ద్రవ్యాపేక్షిణీత్యేతదపి బోద్ధవ్యం| యతో ద్రవ్యనియమేన కల్పనానియమం వక్ష్యతి రసాయనే; యథా- “మండూకపర్ణ్యాః స్వరసః ప్రయోజ్యః, క్షీరేణ యష్టీమధుకస్య చూర్ణం| రసో గుడూచ్యాస్తు సమూలపుష్ప్యాః, కల్కః ప్రయోజ్యః ఖలు శంఖపుష్ప్యాః” (చి.అ.1) ఇతి| చూర్ణం కల్క ఏవాంతర్భావనీయం, ద్వివిధో హి కల్కః సద్రవోఽద్రవశ్చేతి కృత్వా; తేన “నిశి స్థితా వా స్వరసీకృతా వా కల్కీకృతా చూర్ణమథో శృతా వా” (చి.అ.4) ఇత్యాదౌ పృథక్ చూర్ణపాఠేనాధికకల్పనాప్రసంగో నోద్భావనీయః||7||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

‘పంచాశన్మహాకషాయా’ ఇతి యదుక్తం తదనువ్యాఖ్యాస్యామః; తద్యథా- జీవనీయో బృంహణీయో లేఖనీయో భేదనీయః సంధానీయో దీపనీయ ఇతి షట్కః కషాయవర్గః; బల్యో వర్ణ్యః కంఠ్యో హృద్య ఇతి చతుష్కః కషాయవర్గః; తృప్తిఘ్నోఽర్శోఘ్నః కుష్ఠఘ్నః కండూఘ్నః క్రిమిఘ్నో విషఘ్న ఇతి షట్కః కషాయవర్గః; స్తన్యజననః స్తన్యశోధనః శుక్రజననః శుక్రశోధన ఇతి చతుష్కః కషాయవర్గః; స్నేహోపగః స్వేదోపగో వమనోపగో విరేచనోపగ ఆస్థాపనోపగోఽనువాసనోపగః శిరోవిరేచనోపగ ఇతి సప్తకః కషాయవర్గః; ఛర్దినిగ్రహణస్తృష్ణానిగ్రహణో హిక్కానిగ్రహణ ఇతి త్రికః కషాయవర్గః; పురీషసంగ్రహణీయః పురీషవిరజనీయో మూత్రసంగ్రహణీయో మూత్రవిరజనీయో మూత్రవిరేచనీయ ఇతి పంచకః కషాయవర్గః; కాసహరః శ్వాసహరః శోథహరో జ్వరహరః శ్రమహర ఇతి పంచకః కషాయవర్గః; దాహప్రశమనః శీతప్రశమన ఉదర్దప్రశమనోఽంగమర్దప్రశమనః శూలప్రశమన ఇతి పంచకః కషాయవర్గః; శోణితస్థాపనో వేదనాస్థాపనః సంజ్ఞాస్థాపనః ప్రజాస్థాపనో వయఃస్థాపన ఇతి పంచకః కషాయవర్గః; ఇతి పంచాశన్మహాకషాయా మహతాం చ కషాయాణాం లక్షణోదాహరణార్థం వ్యాఖ్యాతా భవంతి| తేషామేకైకస్మిన్ మహాకషాయే దశ దశావయవికాన్ కషాయాననువ్యాఖ్యాస్యామః; తాన్యేవ పంచ కషాయశతాని భవంతి||8||

మహాకషాయానుదాహరతి- పంచాశదిత్యాది| జీవనే హితో జీవనీయః; ఏవమన్యత్రాపి| షడ్భిర్నిష్పాదితః షట్కః, ఏవం చతుష్కాదిష్వపి బోధ్యం| అత్ర చ షట్కాదిర్మహాకషాయాణాం పరిచ్ఛేదః కస్యచిదర్థస్యానుగమేన బోద్ధవ్యః; యథా- జీవనీయాదౌ షట్కే ఈయాంతత్వం, బల్యాదౌ యప్రత్యయాంతత్వం, తృప్తిఘ్నాదౌ ఘ్నాంతత్వం, స్తన్యజననాదౌ స్తన్యశుక్రవిషయత్వం, ఏవమాద్యూహ్యం | ఏతచ్చ ఈయప్రత్యయాంతత్వాదినా బహుభేదకథనం వైచిత్ర్యేణ గ్రంథస్య పుష్కలాభిధానతాకరణార్థం| ఏతచ్చ శాస్త్రేఽవశ్యం కర్తవ్యం| యదుక్తమిహైవ శాస్త్రగుణకథనే యథా- “అనవపతితశబ్దమకష్టశబ్దం పుష్కలాభిధానం” (వి.అ.8) ఇత్యాది| జీవనీయశబ్దేనేహాయుష్యత్వమభిప్రేతం| యత్ర చ మధురరసగుణే “ఆయుష్యో జీవనీయః” (సూ.అ.26) ఇతి చ కరిష్యతి తత్ర మూర్చ్ఛితస్య సంజ్ఞాజనకత్వేన జీవనీయత్వం వ్యాఖ్యేయం| తృప్తిః శ్లేష్మవికారో యేన తృప్తమివాత్మానం మన్యతే, తద్ఘ్నం తృప్తిఘ్నం| స్నేహోపగానీతి స్నేహస్య సర్పిరాదేః స్నేహనక్రియాయాం సహాయత్వేనోపగచ్ఛంతీతి స్నేహోపగాని, మృద్వీకాదిస్నేహోపగయుక్తస్య సర్పిరాదేః స్నేహనే ప్రకర్షవతీ శక్తిర్భవతీత్యర్థః; తథా వమనోపగానీత్యత్ర మదనఫలాదీనాం వమనద్రవ్యాణాం మధుమధుకాదీని సహాయాని భవంతీతి; ఏవం స్వేదోపగాదౌ వ్యాఖ్యేయం| శిరోవిరేచనోపగే తు శిరోవిరేచనప్రధానాన్యేవ ద్రవ్యాణి బోద్ధవ్యాని| పురీషస్య విరజనం దోషసంబంధనిరాసం కరోతీతి పురీషవిరజనీయః| ఏవం మూత్రవిరజనీయే వ్యాఖ్యేయం| మూత్రస్య విరేచనం కరోతీతి మూత్రవిరేచనీయః| ఉదర్దో వరటీదష్టాకారః శోథః, తత్ప్రశమన ఉదర్దప్రశమనః; న పునరిహ మహారోగాధ్యాయే పఠితో వాతవికారో గృహ్యతే, తిందుకాదీనాముదర్దప్రశమనానాం వాతం ప్రత్యననుకూలత్వాత్| శోణితస్య దుష్టస్య దుష్టిమపహృత్య ప్రకృతౌ శోణితం స్థాపయతీతి శోణితస్థాపనం| వేదనాయాం సంభూతాయాం తాం నిహత్య శరీరం ప్రకృతౌ స్థాపయతీతి వేదనాస్థాపనం| సంజ్ఞాం జ్ఞానం చ స్థాపయతీతి సంజ్ఞాస్థాపనం| ప్రజోపఘాతకం దోషం హృత్వా ప్రజాం స్థాపయతీతి ప్రజాస్థాపనం| వయస్తరుణం స్థాపయతీతి వయఃస్థాపనం| ఉపసంహరతి- ఇతీత్యాది| మహతాం కషాయాణాం పంచాశన్మహాకషాయా భవంతీత్యనేనోద్దిష్టానాం, లక్షణం స్వరూపం జీవనీయాది, తస్యోదాహరణం ప్రపంచేన కథనం, తదర్థం వ్యాఖ్యాతా నిర్దేశేన కథితా ఇత్యర్థః; యది వా మహతాం కషాయాణాం యల్లక్షణమనేకైః కషాయైర్మిలిత్వైకార్థజీవనీయాదిసంపాదనం, తస్యోదాహరణార్థం దృష్టాంతార్థం| ఏతేనాన్యాన్యపి మహాకషాయాణి వాతప్రశమనపిత్తప్రశమనాదీన్యేకకార్యసంపాదకానేకద్రవ్యమయాని భవంతీతి సూచయతి| మహతాం చేతి చకార ఉదాహరణార్థం చేత్యత్ర బోద్ధవ్యః, తేనాల్పబుద్ధీనాం వ్యవహారార్థం చేతి సముచ్చినోతి; ఏతచ్చోత్తరత్ర స్ఫుటం భవిష్యతి| ఉత్తరత్ర యద్వక్ష్యతి- “మహతాం చ కషాయాణాం లక్షణోదాహరణార్థం వ్యాఖ్యాతా భవంతి” ఇతి, తత్ తద్యథేత్యాదిగ్రంథస్యార్థం వ్యాకర్తుం; కింవాఽత్ర వ్యాఖ్యాతా ఇతి పదం సంజ్ఞామాత్రేణ మహాకషాయకథనే వర్తతే, తత్ర తు వ్యాఖ్యాతా ఇతి పదం ప్రతి ప్రతి జీవకాదిద్రవ్యకథనే వర్తతే, తేన న పౌనరుక్త్యం| అవయవా ఏవావయవికాః, తాన్యేవ పంచాశన్మహాకషాయాణి దశావయవగుణితాన్యేకైకద్రవ్యరూపాణి పంచ కషాయశతాని భవంతీత్యర్థః||8||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

తద్యథా- జీవకర్షభకౌ మేదా మహామేదా కాకోలీ క్షీరకాకోలీ ముద్గపర్ణీమాషపర్ణ్యౌ జీవంతీ మధుకమితి దశేమాని జీవనీయాని భవంతి (1), క్షీరిణీ రాజక్షవకాశ్వగంధాకాకోలీక్షీరకాకోలీవాట్యాయనీభద్రౌదనీభారద్వాజీపయస్యర్ష్యగంధా ఇతి దశేమాని బృంహణీయాని భవంతి (2), ముస్తకుష్ఠహరిద్రాదారుహరిద్రావచాతివిషాకటురోహిణీచిత్రకచిరబిల్వహైమవత్య ఇతి దశేమాని లేఖనీయాని భవంతి (3), సువహార్కోరుబుకాగ్నిముఖీచిత్రాచిత్రకచిరబిల్వశంఖినీశకులాదనీస్వర్ణక్షీరిణ్య ఇతి దశేమాని భేదనీయాని భవంతి (4), మధుకమధుపర్ణీపృశ్నిపర్ణ్యంబష్ఠకీసమంగామోచరసధాతకీలోధ్రప్రియంగుకట్ఫలానీతి దశేమాని సంధానీయాని భవంతి (5), పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకశృంగవేరామ్లవేతసమరిచాజమోదాభల్లాతకాస్థిహింగునిర్యాసా ఇతి దశేమాని దీపనీయాని భవంతి (6), ఇతి షట్కః కషాయవర్గః||9||

జీవనీయమాదావుచ్యతే సర్వేషాం జీవనహితస్యైవాత్యర్థమభిప్రేతత్వాత్| ముద్గమాషపర్ణ్యంతం సుగమం| జీవంతీ స్వనామఖ్యాతా సువర్ణవర్ణాభా, మధుకం యష్టీమధుకం (1)| క్షీరిణీ క్షీరలతా, రాజక్షవకో దుగ్ధికా, వాట్యాయనీ శ్వేతబలా, భద్రౌదనీ పీతబలా, భారద్వాజీ వనకార్పాసీ, పయస్యా విదారీకందః, ఋష్యగంధా ఋష్యజాంగలకః (2)| కటుకా కటురోహిణీ, చిరబిల్వః కరంజః, హైమవతీ శ్వేతవచా (3)| సువహా త్రివృత్, అగ్నిముఖీ ‘లాంగలియా’ ఇతి ఖ్యాతా, చిత్రా దంతీ, శంఖినీ శ్వేతబుహ్నా, శకులాదనీ కటురోహిణీ, స్వర్ణక్షీరిణీ అంగుష్ఠప్రభా (4)| అంబష్ఠకీ అకర్ణవిద్ధా, సమంగా వరాహక్రాంతా, కట్ఫలం స్వనామప్రసిద్ధం, సంధానీయః సంగ్రహణః సామాన్యేన; పురీషస్య సంగ్రహణస్తు భిన్నమలమాత్రసంగ్రహణః (5)| శృంగవేరః శుంఠీ, హింగునిర్యాసో హింగు||9||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ఐంద్ర్యృషభ్యతిరసర్ష్యప్రోక్తాపయస్యాశ్వగంధాస్థిరారోహిణీబలాతిబలా ఇతి దశేమాని బల్యాని భవంతి (7), చందనతుంగపద్మకోశీరమధుకమంజిష్ఠాసారివాపయస్యాసితాలతా ఇతి దశేమాని వర్ణ్యాని భవంతి (8), సారివేక్షుమూలమధుకపిప్పలీద్రాక్షావిదారీకైటర్యహంసపాదీబృహతీకంటకారికా ఇతి దశేమాని కంఠ్యాని భవంతి (9), ఆమ్రామ్రాతకలికుచకరమర్దవృక్షామ్లామ్లవేతసకువలబదరదాడిమమాతులుంగానీతి దశేమాని హృద్యాని భవంతి (10), ఇతి చతుష్కః కషాయవర్గః||10||

ఐంద్రీ గోరక్షకర్కటీ, ఋషభీ శూకశింబా, అతిరసా శతావరీ ఋద్ధిర్వా, ఋష్యప్రోక్తా మాషపర్ణీ, అతిబలా పీతబలా, పయస్యేహ క్షీరవిదారీ కాకోలీ వా (7)| తుంగః పున్నాగః, సితా శ్వేతదూర్వా, లతా శ్యామదూర్వా (8)| సారివా అనంతమూలం, ఇక్షుమూలమత్రేక్షోర్మూలం మోరటో వా, విదారీ విదారీకందః, కైటర్యం కట్ఫలం, హంసపాదీ స్వనామప్రసిద్ధా (9)| ఆమ్రాతక ఆమ్రాడకః, వృక్షామ్లం బృహదమ్లం (10)||10||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

నాగరచవ్యచిత్రకవిడంగమూర్వాగుడూచీవచాముస్తపిప్పలీపటోలానీతి దశేమాని తృప్తిఘ్నాని భవంతి (11), కుటజబిల్వచిత్రకనాగరాతివిషాభయాధన్వయాసకదారుహరిద్రావచాచవ్యానీతి దశేమాన్యర్శోఘ్నాని భవంతి (12), ఖదిరాభయామలకహరిద్రారుష్కరసప్తపర్ణారగ్వధకరవీరవిడంగజాతీప్రవాలా ఇతి దశేమాని కుష్ఠఘ్నాని భవంతి (13), చందననలదకృతమాలనక్తమాలనింబకుటజసర్షపమధుకదారుహరిద్రాముస్తానీతి దశేమాని కండూఘ్నాని భవంతి (14), అక్షీవమరిచగండీరకేబుకవిడంగనిర్గుండీకిణిహీశ్వదంష్ట్రావృషపర్ణికాఖుపర్ణికా ఇతి దశేమాని క్రిమిఘ్నాని భవంతి (15), హరిద్రామంజిష్ఠాసువహాసూక్ష్మైలాపాలిందీచందనకతకశిరీషసింధువారశ్లేష్మాతకా ఇతి దశేమాని విషఘ్నాని భవంతి (16), ఇతి షట్కః కషాయవర్గః||11||

తృప్తిఘ్నో వ్యక్తః (11)| ధన్వయాసో దురాలభా (12)| అరుష్కరో భల్లాతకః (13)| నలదం మాంసీ, కృతమాలః సువర్ణహలిః, నక్తమాలః కరంజః (14)| అక్షీవోఽబ్దకః శోభాంజనో వా, గండీరః శమఠశాకం, నిర్గుండీ సింధువారః, కిణిహీ కటభీ, ఆఖుపర్ణీ మూషికపర్ణీ, వృషపర్ణీ చ తద్భేదః ‘ఫంజిపత్రికా’ ఇతి ఖ్యాతా (15)| సువహా రాస్నా హాఫరమాలీ వా, పాలిందీ శ్యామలతా, శ్లేష్మాతకో బహువారః (16)||11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

వీరణశాలిషష్టికేక్షువాలికాదర్భకుశకాశగుంద్రేత్కటకత్తృణమూలానీతి దశేమాని స్తన్యజననాని భవంతి (17), పాఠామహౌషధసురదారుముస్తమూర్వాగుడూచీవత్సకఫలకిరాతతిక్తకకటురోహిణీసారివా ఇతి దశేమాని స్తన్యశోధనాని భవంతి (18), జీవకర్షభకకాకోలీక్షీరకాకోలీముద్గపర్ణీమాషపర్ణీమేదావృద్ధరుహాజటిలాకులింగా ఇతి దశేమాని శుక్రజననాని భవంతి (19), కుష్ఠైలవాలుకకట్ఫలసముద్రఫేనకదంబనిర్యాసేక్షుకాండేక్ష్విక్షురకవసుకోశీరాణీతి దశేమాని శుక్రశోధనాని భవంతి (20), ఇతి చతుష్కః కషాయవర్గః||12||

ఇక్షువాలికా ఖాగాలికా, దర్భ ఉలుయాతృణం, గుంద్రా గులుంచ (17)| స్తన్యశోధనో వ్యక్తః (18)| వృద్ధరుహా శతావరీ, వృక్షరుహాపాఠపక్షే బందాకః, జటిలా ఉచ్చటా, కులింగ ఉచ్చటాభేదః (19)| కదంబో బహుఫలస్తస్య నిర్యాసః, ఇక్షురకః కోకిలాక్షః, వసుకో వసుహట్టకః, అత్ర జతూకర్ణః పఠత్యేలవాలుకం కట్ఫలస్థానే (20)||12||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

మృద్వీకామధుకమధుపర్ణీమేదావిదారీకాకోలీక్షీరకాలోలీజీవకజీవంతీశాలపర్ణ్య ఇతి దశేమాని స్నేహోపగాని భవంతి (21), శోభాంజనకైరండార్కవృశ్చీరపునర్నవాయవతిలకులత్థమాషబదరాణీతి దశేమాని స్వేదోపగాని భవంతి (22), మధుమధుకకోవిదారకర్బుదారనీపవిదులబింబీశణపుష్పీసదాపుష్పాప్రత్యక్పుష్పా ఇతి దశేమాని వమనోపగాని భవంతి (23), ద్రాక్షాకాశ్మర్యపరూషకాభయామలకబిభీతకకువలబదరకర్కంధుపీలూనీతి దశేమాని విరేచనోపగాని భవంతి (24), త్రివృద్బిల్వపిప్పలీకుష్ఠసర్షపవచావత్సకఫలశతపుష్పామధుకమదనఫలానీతి దశేమాన్యాస్థాపనోపగాని భవంతి (25), రాస్నాసురదారుబిల్వమదనశతపుష్పావృశ్చీరపునర్నవాశ్వదంష్ట్రాగ్నిమంథశ్యోనాకా ఇతి దశేమాన్యనువాసనోపగాని భవంతి (26), జ్యోతిష్మతీక్షవకమరిచపిప్పలీవిడంగశిగ్రుసర్షపాపామార్గతండులశ్వేతామహాశ్వేతా ఇతి దశేమాని శిరోవిరేచనోపగాని భవంతి (27), ఇతి సప్తకః కషాయవర్గః||13||

స్నేహోపగో వ్యక్తః (21)| వృశ్చీరః శ్వేతపునర్నవా (22)| కోవిదారః స్వనామప్రసిద్ధః, కర్బుదారః శ్వేతకాంచనః, విదులో హిజ్జలః, శణపుష్పీ ఘంటారవా, సదాపుష్పా అర్కః, ప్రత్యక్పుష్పా అపామార్గః (23)| బదరీత్రయం (24)| వ్యక్తః (25)| వ్యక్తః (26)| క్షవకః ఛిక్కాకారకః, శ్వేతా అపరాజితా, మహాశ్వేతా తద్భేదః కటభీ వా (27)||13||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

జంబ్వామ్రపల్లవమాతులుంగామ్లబదరదాడిమయవయష్టికోశీరమృల్లాజా ఇతి దశేమాని ఛర్దినిగ్రహణాని భవంతి (28), నాగరధన్వయవాసకముస్తపర్పటకచందనకిరాతతిక్తకగుడూచీహ్రీవేరధాన్యకపటోలానీతి దశేమాని తృష్ణానిగ్రహణాని భవంతి (29), శటీపుష్కరమూలబదరబీజకంటకారికాబృహతీవృక్షరుహాభయాపిప్పలీదురాలభాకులీరశృంగ్య ఇతి దశేమాని హిక్కానిగ్రహణాని భవంతి (30), ఇతి త్రికః కషాయవర్గః||14||

వ్యక్తః (28)| వ్యక్తః (29)| వ్యక్తః (30)||14||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

ప్రియంగ్వనంతామ్రాస్థికట్వంగలోధ్రమోచరససమంగాధాతకీపుష్పపద్మాపద్మకేశరాణీతి దశేమాని పురీషసంగ్రహణీయాని భవంతి (31), జంబుశల్లకీత్వక్కచ్ఛురామధూకశాల్మలీశ్రీవేష్టకభృష్టమృత్పయస్యోత్పలతిలకణా ఇతి దశేమాని పురీషవిరజనీయాని భవంతి (32), జంబ్వామ్రప్లక్షవటకపీతనోడుంబరాశ్వత్థభల్లాతకాశ్మంతకసోమవల్కా ఇతి దశేమాని మూత్రసంగ్రహణీయాని భవంతి (33), పద్మోత్పలనలినకుముదసౌగంధికపుండరీకశతపత్రమధుకప్రియంగుధాతకీపుష్పాణీతి దశేమాని మూత్రవిరజనీయాని భవంతి (34), వృక్షాదనీశ్వదంష్ట్రావసుకవశిరపాషాణభేదదర్భకుశకాశగుంద్రేత్కటమూలానీతి దశేమాని మూత్రవిరేచనీయాని భవంతి (35), ఇతి పంచకః కషాయవర్గః||15||

అనంతా అనంతమూలం, కట్వంగః శ్యోనాకః, మోచరసః శాల్మలీవేష్టకః, పద్మా బ్రాహ్మణయష్టికా (31)| శల్లకీ స్వనామప్రసిద్ధా, కచ్ఛురా శూకశింబా, శాల్మలీవేష్టకః శిమలీఆఠా, శ్రీవేష్టకో నవనీతఖోటీ (32)| కపీతనో గంధముండః, అశ్మంతకః అమ్లలోటః, సోమవల్కః ఖదిరః (33)| పద్మభేదాశ్చత్వారః, సౌగంధికః శుంధీ (34)| వృక్షాదనీ బందాకో విదారికందో వా, వశిరః సూర్యావర్తః (35) ||15||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ద్రాక్షాభయామలకపిప్పలీదురాలభాశృంగీకంటకారికావృశ్చీరపునర్నవాతామలక్య ఇతి దశేమాని కాసహరాణి భవంతి (36), శటీపుష్కరమూలామ్లవేతసైలాహింగ్వగురుసురసాతామలకీజీవంతీచండా ఇతి దశేమాని శ్వాసహరాణి భవంతి (37), పాటలాగ్నిమంథశ్యోనాకబిల్వకాశ్మర్యకంటకారికాబృహతీశాలపర్ణీపృశ్నిపర్ణీగోక్షురకా ఇతి దశేమాని శ్వయథుహరాణి భవంతి (38), సారివాశర్కరాపాఠామంజిష్ఠాద్రాక్షాపీలుపరూషకాభయామలకబిభీతకానీతి దశేమాని జ్వరహరాణి భవంతి (39), ద్రాక్షాఖర్జూరప్రియాలబదరదాడిమఫల్గుపరూషకేక్షుయవషష్టికా ఇతి దశేమాని శ్రమహరాణి భవంతి (40), ఇతి పంచకః కషాయవర్గః||16||

తామలకీ భూమ్యామలకీ (36)| చండా చోరహులీ (37)| వ్యక్తః (38)| వ్యక్తః (39)| ఫల్గుః కాష్ఠోదుంబరకః (40)||16||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

లాజాచందనకాశ్మర్యఫలమధూకశర్కరానీలోత్పలోశీరసారివాగుడూచీహ్రీబేరాణీతి దశేమాని దాహప్రశమనాని భవంతి (41), తగరాగురుధాన్యకశృంగవేరభూతీకవచాకంటకార్యగ్నిమంథశ్యోనాకపిప్పల్య ఇతి దశేమాని శీతప్రశమనాని భవంతి (42), తిందుకప్రియాలబదరఖదిరకదరసప్తపర్ణాశ్వకర్ణార్జునాసనారిమేదా ఇతి దశేమాన్యుదర్దప్రశమనాని భవంతి (43), విదారీగంధాపృశ్నిపర్ణీబృహతీకంటకారికైరండకాకోలీచందనోశీరైలామధుకానీతి దశేమాన్యంగమర్దప్రశమనాని భవంతి (44), పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకశృంగవేరమరిచాజమోదాజగంధాజాజీగండీరాణీతి దశేమాని శూలప్రశమనాని భవంతి (45), ఇతి పంచకః కషాయవర్గః||17||

లాజాదౌ జతూకర్ణపాఠాత్ గుడూచీస్థానే పద్మకః, యది వా “అర్కాగురుగుడూచీనాం తిక్తానాం చౌష్ణ్యమిష్యతే” (సూ.అ.26), ఇతి వచనాద్యద్యప్యుష్ణా గుడూచీ, తథాఽపి తస్యా దాహప్రశమకత్వం ప్రభావాద్బోద్ధవ్యం (41)| భూతీకో యవానికా (42)| తిందుకః ‘కేందుః’ ఇతి ప్రసిద్ధః, కదరో విట్ఖదిరః, అరిమేదః ఖదిరభేదః (43)| వ్యక్తః (44)| అజగంధా ఫోకాందీ (45)||17||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

మధుమధుకరుధిరమోచరసమృత్కపాలలోధ్రగైరికప్రియంగుశర్కరాలాజా ఇతి దశేమాని శోణితస్థాపనాని భవంతి (46), శాలకట్ఫలకదంబపద్మకతుంబమోచరసశిరీషవంజులైలవాలుకాశోకా ఇతి దశేమాని వేదనాస్థాపనాని భవంతి (47), హింగుకైటర్యారిమేదావచాచోరకవయస్థాగోలోమీజటిలాపలంకషాశోకరోహిణ్య ఇతి దశేమాని సంజ్ఞాస్థాపనాని భవంతి (48), ఐంద్రీబ్రాహ్మీశతవీర్యాసహస్రవీర్యాఽమోఘాఽవ్యథాశివాఽరిష్టావాట్యపుష్పీవిష్వక్సేనకాంతా ఇతి దశేమాని ప్రజాస్థాపనాని భవంతి (49), అమృతాఽభయాధాత్రీముక్తాశ్వేతాజీవంత్యతిరసామండూకపర్ణీస్థిరాపునర్నవా ఇతి దశేమాని వయఃస్థాపనాని భవంతి (50), ఇతి పంచకః కషాయవర్గః||18||

రుధిరం కుంకుమం (46)| వంజులో వేతసః (47)| కైటర్యః పర్వతనింబః, వయఃస్థా బ్రాహ్మీ, గోలోమీ భూతకేశీ, పలంకషా గుగ్గులుః జటామాంసీ వా (48)| శతవీర్యాసహస్రవీర్యే దూర్వే; అమోఘా పాటలా, ఆమలకీ వా, లక్ష్మణా వా; అవ్యథా కదలీ, గుడూచీ వా, హరీతకీ వా; అరిష్టా కటురోహిణీ; విష్వక్సేనకాంతా ప్రియంగుః (49)| ముక్తా రాస్నా; శ్వేతాస్థానే ‘శ్రేయసీ’ ఇతి కేచిత్, సా రాస్నాభేదః (50)||18||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

ఇతి పంచకషాయశతాన్యభిసమస్య పంచాశన్మహాకషాయా మహతాం చ కషాయాణాం లక్షణోదాహరణార్థం వ్యాఖ్యాతా భవంతి||19||

సంప్రత్యేతాన్యేవ జీవకాదీన్యుక్తాని ప్రత్యేకశో ద్రవ్యగణనయా పంచకషాయశతాని స్యుః, దశకగణనయా చ పంచాశన్మహాకషాయాః శృంగగ్రాహికయోక్తా భవంతీతి దర్శయన్నుపసంహరతి- ఇతీత్యాది| అభిసమస్యేతి దశకసంఖ్యయైకవర్గీకృత్య| లక్షణస్యోదాహరణం (లక్షణోదాహరణం ), పూర్వం జీవనీయాదిసంజ్ఞా లక్షణమభిప్రేత్యోక్తా; లక్షణోదాహరణార్థమితి సంప్రతి జీవకర్షభకాదీన్యుదాహరణార్థం వ్యాఖ్యాతాని; జీవకాదిభిర్దశభిర్లక్ష్యతే జ్ఞాయతే జీవనీయో మహాకషాయః| మహతాం చేతి చకారః పంచకషాయశతానాం చ లక్షణస్యోదాహరణార్థమితి సముచ్చినోతి| తత్ర జీవకాదయః ప్రత్యేకం పంచకషాయశతానామేకైకద్రవ్యరూపాణాం లక్షణస్వరూపా భవంతి| యది వా లక్షణార్థముదాహరణార్థం చేతి; తత్ర మందబుద్ధీనాం లక్షణార్థం పంచకషాయశతపంచాశన్మహాకషాయజ్ఞానార్థమిత్యర్థః, బుద్ధిమతాం తూదాహరణార్థం దృష్టాంతార్థం||19||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

నహి విస్తరస్య ప్రమాణమస్తి, న చాప్యతిసంక్షేపోఽల్పబుద్ధీనాం సామర్థ్యాయోపకల్పతే, తస్మాదనతిసంక్షేపేణానతివిస్తరేణ చోపదిష్టాః| ఏతావంతో హ్యలమల్పబుద్ధీనాం వ్యవహారాయ, బుద్ధిమతాం చ స్వాలక్షణ్యానుమానయుక్తికుశలానామనుక్తార్థజ్ఞానాయేతి||20||

నను కషాయద్రవ్యాణి యావంతి సంతి తావంతి వాఽభిధీయంతాం, దృష్టాంతార్థం ద్విత్రాణి వా; తత్ కిమర్థమయం నాతివిస్తరో నాతిసంక్షేప ఇత్యత్రాహ- నహీత్యాది| న హి విస్తరస్య ప్రమాణమియత్తాపరిచ్ఛేదోఽస్తి, తేన విస్తరో నాభిధీయత ఇత్యర్థః| అతిసంక్షేపోఽపి ద్విత్రలక్షణాభిధానరూపో నాల్పబుద్ధీనామనుమానాకుశలానాం సామర్థ్యాయ చికిత్సావ్యవహారాయోపకల్పతే| ఏతావంతో యథోక్తాః| అలం సమర్థాః| వ్యవహారాయేతి చికిత్సావ్యవహారాయ| స్వలక్షణస్య భావః స్వాలక్షణ్యం, తేనానుమానం, తత్ర కుశలా అభిజ్ఞా ఇత్యర్థః| బుద్ధిమంతో హి, జీవకాదయో హి స్నిగ్ధశీతమధురవృష్యాదిగుణయుక్తాః సంతో జీవనం కుర్వంతీతి భూయోదర్శనాదవధార్య తద్గుణయుక్తేఽన్యత్రాపి ద్రాక్షాపయోవిదార్యాదౌ తజ్జాతీయత్వేన జీవనానీత్యనుమిమతే, యథా జీవకాదీనామేకజీవనకార్యకర్తృత్వేన మహాకషాయత్వం, తద్వత్ పాఠాసమంగాప్రభృతీనామప్యతీసారహరాణామతీసారహరమహాకషాయత్వమిత్యనుమానేన కృత్స్నమేవ కషాయం ప్రతిపద్యంత ఇతి భావః||20||

Adhikarana 19 (21-22) · Śloka 22

ఏవంవాదినం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- నైతాని భగవన్! పంచ కషాయశతాని పూర్యంతే, తాని తాని హ్యేవాంగాన్యుపప్లవంతే తేషు తేషు మహాకషాయేష్వితి||21|| తమువాచ భగవానాత్రేయః- నైతదేవం బుద్ధిమతా ద్రష్టవ్యమగ్నివేశ| ఏకోఽపి హ్యనేకాం సంజ్ఞాం లభతే కార్యాంతరాణి కుర్వన్, తద్యథా- పురుషో బహూనాం కర్మణాం కరణే సమర్థో భవతి, స యద్యత్ కర్మ కరోతి తస్య తస్య కర్మణః కర్తృ-కరణ-కార్యసంప్రయుక్తం తత్తద్గౌణం నామవిశేషం ప్రాప్నోతి, తద్వదౌషధద్రవ్యమపి ద్రష్టవ్యం| యది చైకమేవ కించిద్ద్రవ్యమాసాదయామస్తథాగుణయుక్తం యత్ సర్వకర్మణాం కరణే సమర్థం స్యాత్, కస్తతోఽన్యదిచ్ఛేదుపధారయితుముపదేష్టుం వా శిష్యేభ్య ఇతి||22||

పూర్వపక్షముత్థాపయతి- ఏవమిత్యాది| తాని తానీతి జీవకక్షీరకాకోలీప్రభృతీని, తేషు తేషు జీవనీయబృంహణీయశుక్రజననాదిషు, ఉపప్లవంతే పునః పునస్తాన్యేవ పఠ్యంతే; ఏకం ద్రవ్యమనేకేషు పఠ్యమానమేకమేవ, తతశ్చ న సంఖ్యా పూర్యత ఇతి పూర్వపక్షః| సిద్ధాంతయతి- నైతదేవమిత్యాది| ఏకస్యానేకత్వేనాభిధానే దృష్టాంతమాహ- యథేత్యాది| ఏకః పురుషః కర్మణాం వ్యాపారాణామోదనపచనకుంభకరణఖనిత్రకరణభూమిఖననానాం కరణే సమర్థో భవతి, య ఇత్యధ్యాహార్యం, స ఇత్యుక్తగుణం పురుషం ప్రత్యవమృషతి; యద్యత్ కర్మేతి ఓదనపాకాది, యద్యత్ కర్మ కరోతి తస్య తస్య కర్మణః కర్తృసంప్రయుక్తం ‘పాచక’ ఇతి, కరణసంప్రయుక్తం ‘ఖానిత్రిక’ ఇతి, కార్యసంప్రయుక్తం ‘కుంభకార’ ఇతి నామవిశేషం; గుణయోగప్రవృత్తం గౌణం; గుణయోగశ్చ ‘పాచక’ ఇత్యత్ర పచిక్రియాయాం కర్తృత్వం, ‘ఖానిత్రిక’ ఇత్యత్ర ఖనిత్రకరణకఖననం ప్రతి కర్తృత్వం, కుంభకార ఇత్యత్ర కుంభోపహితం కర్తృత్వమిత్యేభిస్త్రిభిర్గుణైరభిన్నో భిన్నోఽభిధీయతే వ్యవహ్రియతే చేతి భావః| తద్వత్ పురుషవదౌషధద్రవ్యమపి; ఏకమపి సత్ క్షీరకాకోలీద్రవ్యం జీవనబృంహణశుక్రజననలక్షణనానాగుణయోగాన్నానాజీవనీయాదిశబ్దేనాభిధీయతే వ్యవహ్రియతే చేత్యర్థః| అథ కిమర్థం పునరేకమేవ ద్రవ్యం బహుజీవనీయాదిగుణయోగాత్తత్ర తత్ర పఠ్యతే, సంతి తావద్బహూని ద్రవ్యాణ్యేకైకజీవనీయాదిగుణాని స్వరూపతో భిన్నాని, తాన్యేవ పృథక్కస్మాన్న పఠ్యంత ఇత్యాహ- యది చైకమేవేత్యాది| యథా బహుద్రవ్యాణ్యేకైకజీవనీయాదికార్యకరణసమర్థాని భవంతి, తథైకమేవ ద్రవ్యమనేకజీవనీయాదికార్యకరణసమర్థమస్తి, తత్రైకమేవ ద్రవ్యం బహుకార్యకర్తృ శిష్యేభ్య ఉపదేష్టుముపధారయితుం చ యుజ్యతేఽల్పప్రయత్నబోధ్యత్వాదల్పప్రయత్నధార్యత్వాచ్చ; న బహూన్యేకకార్యనియతాని, బహుప్రయాసోపపాద్యత్వాద్బహుప్రయాసబోధ్యత్వాద్బహుప్రయాసధార్యత్వాచ్చ ; కార్యం చ జీవనబృంహణాద్యుభయోరపి పక్షయోరవిశిష్టమితి వాక్యార్థః| తథాగుణయుక్తం అనేకజీవనీయాదికార్యసమర్థం| తథాగుణయుక్తత్వమేవ వివృణోతి- యత్ సర్వకర్మణాం జీవనీయాదీనాం కరణే సమర్థం స్యాత్, తతో బహుకార్యకారకాదేకస్మాత్, అన్యద్బహు ప్రతినియతకర్మకారకం, క ఇచ్ఛేత్? న కోఽపీచ్ఛేదిత్యర్థః| ఉపధారయితుం ఆవర్తనేన స్మృత్యారూఢం కర్తుం| కస్తత ఇత్యస్యాదౌ ‘తదా’ ఇత్యధ్యాహార్యం||21-22||

Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29

తత్ర శ్లోకాః- యతో యావంతి యైర్ద్రవ్యైర్విరేచనశతాని షట్| ఉక్తాని సంగ్రహేణేహ తథైవైషాం షడాశ్రయాః||23|| రసా లవణవర్జ్యాశ్చ కషాయ ఇతి సంజ్ఞితాః| తస్మాత్ పంచవిధా యోనిః కషాయాణాముదాహృతా||24|| తథా కల్పనమప్యేషాముక్తం పంచవిధం పునః| మహతాం చ కషాయాణాం పంచాశత్ పరికీర్తితా||25|| పంచ చాపి కషాయాణాం శతాన్యుక్తాని భాగశః| లక్షణార్థం, ప్రమాణం హి విస్తరస్య న విద్యతే||26|| న చాలమతిసంక్షేపః సామర్థ్యాయోపకల్పతే| అల్పబుద్ధేరయం తస్మాన్నాతిసంక్షేపవిస్తరః||27|| మందానాం వ్యవహారాయ, బుధానాం బుద్ధివృద్ధయే| పంచాశత్కో హ్యయం వర్గః కషాయాణాముదాహృతః||28|| తేషాం కర్మసు బాహ్యేషు యోగమాభ్యంతరేషు చ| సంయోగం చ ప్రయోగం చ యో వేద స భిషగ్వరః||29||

అధ్యాయార్థసంగ్రహమాహ- యత ఇత్యాది| యతః మదనఫలాదేః| యావంతి త్రయస్త్రింశద్యోగశతమిత్యాదీని| యైర్ద్రవ్యైర్విరేచనశతాని షడితి యైరేవ మదనఫలాదిభిర్మిలితైరుక్తాని విరేచనశతాని షడితి| లక్షణార్థమిత్యాదిగ్రంథోఽనతిసంక్షేపవిస్తరేణోక్తపంచాశన్మహాకషాయోపపత్తిసంగ్రాహకః| అలమితి సమర్థః| అల్పబుద్ధేరయమిత్యత్రాయమితిపదమతిసంక్షేప ఇత్యనేన సంబధ్యతే; యద్యపి చేహాతిసంక్షేపో నాస్తి, తథాఽపి బుద్ధిస్థిరీకృతః ప్రత్యవమృశ్యతే| పంచాశత్కో హ్యయమిత్యత్రాయమితి పదం సుఘటమేవ | బాహ్యేషు ప్రలేపాదిషు| ఆభ్యంతరేషు వమనపాచనాదిషు| సంయోగం ద్రవ్యాణాముచితం మేలన(క)ం| ప్రయోగం కాలప్రకృత్యాద్యపేక్షా యోజనా||23-29||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే షడ్విరేచనశతాశ్రితీయో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4|| ఇతి భేషజచతుష్కః||1||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే ప్రథమే భేషజచతుష్కే షడ్విరేచనశతాశ్రితీయశ్చతుర్థోఽధ్యాయః||4||