Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతః షడ్విరేచనశతాశ్రితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||
ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
ఇహ ఖలు షడ్ విరేచనశతాని భవంతి, షడ్ విరేచనాశ్రయాః, పంచ కషాయయోనయః, పంచవిధం కషాయకల్పనం, పంచాశన్మహాకషాయాః, పంచ కషాయశతాని, ఇతి సంగ్రహః||3||
View original
अथातः षड्विरेचनशताश्रितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
इह खलु षड् विरेचनशतानि भवन्ति, षड् विरेचनाश्रयाः, पञ्च कषाययोनयः, पञ्चविधं कषायकल्पनं, पञ्चाशन्महाकषायाः, पञ्च कषायशतानि, इति सङ्ग्रहः||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
షడ్ విరేచనశతాని, ఇతి యదుక్తం తదిహ సంగ్రహేణోదాహృత్య విస్తరేణ కల్పోపనిషది వ్యాఖ్యాస్యామః; (తత్ర ) త్రయస్త్రింశద్యోగశతం ప్రణీతం ఫలేషు, ఏకోనచత్వారింశజ్జీమూతకేషు యోగాః, పంచచత్వారింశదిక్ష్వాకుషు, ధామార్గవః షష్టిధా భవతి యోగయుక్తః, కుటజస్త్వష్టాదశధా యోగమేతి, కృతవేధనం షష్టిధా భవతి యోగయుక్తం, శ్యామాత్రివృద్యోగశతం ప్రణీతం దశాపరే చాత్ర భవంతి యోగాః, చతురంగులో ద్వాదశధా యోగమేతి, లోధ్రం విధౌ షోడశయోగయుక్తం, మహావృక్షో భవతి వింశతియోగయుక్తః, ఏకోనచత్వారింశత్ సప్తలాశంఖిన్యోర్యోగాః, అష్టచత్వారింశద్దంతీద్రవంత్యోః, ఇతి షడ్విరేచనశతాని||4||
View original
षड् विरेचनशतानि, इति यदुक्तं तदिह सङ्ग्रहेणोदाहृत्य विस्तरेण कल्पोपनिषदि व्याख्यास्यामः; (तत्र ) त्रयस्त्रिंशद्योगशतं प्रणीतं फलेषु, एकोनचत्वारिंशज्जीमूतकेषु योगाः, पञ्चचत्वारिंशदिक्ष्वाकुषु, धामार्गवः षष्टिधा भवति योगयुक्तः, कुटजस्त्वष्टादशधा योगमेति, कृतवेधनं षष्टिधा भवति योगयुक्तं, श्यामात्रिवृद्योगशतं प्रणीतं दशापरे चात्र भवन्ति योगाः, चतुरङ्गुलो द्वादशधा योगमेति, लोध्रं विधौ षोडशयोगयुक्तं, महावृक्षो भवति विंशतियोगयुक्तः, एकोनचत्वारिंशत् सप्तलाशङ्खिन्योर्योगाः, अष्टचत्वारिंशद्दन्तीद्रवन्त्योः, इति षड्विरेचनशतानि||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
షడ్ విరేచనాశ్రయా ఇతి క్షీరమూలత్వక్పత్రపుష్పఫలానీతి||5||
View original
षड् विरेचनाश्रया इति क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानीति||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
పంచ కషాయయోనయ ఇతి మధురకషాయోఽమ్లకషాయః కటుకషాయస్తిక్తకషాయః కషాయకషాయశ్చేతి తంత్రే సంజ్ఞా||6||
View original
पञ्च कषाययोनय इति मधुरकषायोऽम्लकषायः कटुकषायस्तिक्तकषायः कषायकषायश्चेति तन्त्रे सञ्ज्ञा||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
పంచవిధం కషాయకల్పనమితి తద్యథా- స్వరసః, కల్కః, శృతః, శీతః, ఫాంటః, కషాయ ఇతి|
(యంత్రనిష్పీడితాద్ద్రవ్యాద్రసః స్వరస ఉచ్యతే |
యః పిండో రసపిష్టానాం స కల్కః పరికీర్తితః ||
వహ్నౌ తు క్వథితం ద్రవ్యం శృతమాహుశ్చికిత్సకాః |
ద్రవ్యాదాపోత్థితాత్తోయే ప్రతప్తే నిశి సంస్థితాత్ ||
కషాయో యోఽభినిర్యాతి స శీతః సముదాహృతః |
క్షిప్త్వోష్ణతోయే మృదితం తత్ ఫాంటం పరికీర్తితం ||) తేషాం యథాపూర్వం బలాధిక్యం; అతః కషాయకల్పనా వ్యాధ్యాతురబలాపేక్షిణీ; న త్వేవం ఖలు సర్వాణి సర్వత్రోపయోగీని భవంతి||7||
View original
पञ्चविधं कषायकल्पनमिति तद्यथा- स्वरसः, कल्कः, शृतः, शीतः, फाण्टः, कषाय इति|
(यन्त्रनिष्पीडिताद्द्रव्याद्रसः स्वरस उच्यते |
यः पिण्डो रसपिष्टानां स कल्कः परिकीर्तितः ||
वह्नौ तु क्वथितं द्रव्यं शृतमाहुश्चिकित्सकाः |
द्रव्यादापोत्थितात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात् ||
कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः |
क्षिप्त्वोष्णतोये मृदितं तत् फाण्टं परिकीर्तितम् ||) तेषां यथापूर्वं बलाधिक्यम्; अतः कषायकल्पना व्याध्यातुरबलापेक्षिणी; न त्वेवं खलु सर्वाणि सर्वत्रोपयोगीनि भवन्ति||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
‘పంచాశన్మహాకషాయా’ ఇతి యదుక్తం తదనువ్యాఖ్యాస్యామః; తద్యథా- జీవనీయో బృంహణీయో లేఖనీయో భేదనీయః సంధానీయో దీపనీయ ఇతి షట్కః కషాయవర్గః; బల్యో వర్ణ్యః కంఠ్యో హృద్య ఇతి చతుష్కః కషాయవర్గః; తృప్తిఘ్నోఽర్శోఘ్నః కుష్ఠఘ్నః కండూఘ్నః క్రిమిఘ్నో విషఘ్న ఇతి షట్కః కషాయవర్గః; స్తన్యజననః స్తన్యశోధనః శుక్రజననః శుక్రశోధన ఇతి చతుష్కః కషాయవర్గః; స్నేహోపగః స్వేదోపగో వమనోపగో విరేచనోపగ ఆస్థాపనోపగోఽనువాసనోపగః శిరోవిరేచనోపగ ఇతి సప్తకః కషాయవర్గః; ఛర్దినిగ్రహణస్తృష్ణానిగ్రహణో హిక్కానిగ్రహణ ఇతి త్రికః కషాయవర్గః; పురీషసంగ్రహణీయః పురీషవిరజనీయో మూత్రసంగ్రహణీయో మూత్రవిరజనీయో మూత్రవిరేచనీయ ఇతి పంచకః కషాయవర్గః; కాసహరః శ్వాసహరః శోథహరో జ్వరహరః శ్రమహర ఇతి పంచకః కషాయవర్గః; దాహప్రశమనః శీతప్రశమన ఉదర్దప్రశమనోఽంగమర్దప్రశమనః శూలప్రశమన ఇతి పంచకః కషాయవర్గః; శోణితస్థాపనో వేదనాస్థాపనః సంజ్ఞాస్థాపనః ప్రజాస్థాపనో వయఃస్థాపన ఇతి పంచకః కషాయవర్గః; ఇతి పంచాశన్మహాకషాయా మహతాం చ కషాయాణాం లక్షణోదాహరణార్థం వ్యాఖ్యాతా భవంతి|
తేషామేకైకస్మిన్ మహాకషాయే దశ దశావయవికాన్ కషాయాననువ్యాఖ్యాస్యామః; తాన్యేవ పంచ కషాయశతాని భవంతి||8||
View original
‘पञ्चाशन्महाकषाया’ इति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- जीवनीयो बृंहणीयो लेखनीयो भेदनीयः सन्धानीयो दीपनीय इति षट्कः कषायवर्गः; बल्यो वर्ण्यः कण्ठ्यो हृद्य इति चतुष्कः कषायवर्गः; तृप्तिघ्नोऽर्शोघ्नः कुष्ठघ्नः कण्डूघ्नः क्रिमिघ्नो विषघ्न इति षट्कः कषायवर्गः; स्तन्यजननः स्तन्यशोधनः शुक्रजननः शुक्रशोधन इति चतुष्कः कषायवर्गः; स्नेहोपगः स्वेदोपगो वमनोपगो विरेचनोपग आस्थापनोपगोऽनुवासनोपगः शिरोविरेचनोपग इति सप्तकः कषायवर्गः; छर्दिनिग्रहणस्तृष्णानिग्रहणो हिक्कानिग्रहण इति त्रिकः कषायवर्गः; पुरीषसङ्ग्रहणीयः पुरीषविरजनीयो मूत्रसङ्ग्रहणीयो मूत्रविरजनीयो मूत्रविरेचनीय इति पञ्चकः कषायवर्गः; कासहरः श्वासहरः शोथहरो ज्वरहरः श्रमहर इति पञ्चकः कषायवर्गः; दाहप्रशमनः शीतप्रशमन उदर्दप्रशमनोऽङ्गमर्दप्रशमनः शूलप्रशमन इति पञ्चकः कषायवर्गः; शोणितस्थापनो वेदनास्थापनः सञ्ज्ञास्थापनः प्रजास्थापनो वयःस्थापन इति पञ्चकः कषायवर्गः; इति पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति|
तेषामेकैकस्मिन् महाकषाये दश दशावयविकान् कषायाननुव्याख्यास्यामः; तान्येव पञ्च कषायशतानि भवन्ति||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
తద్యథా- జీవకర్షభకౌ మేదా మహామేదా కాకోలీ క్షీరకాకోలీ ముద్గపర్ణీమాషపర్ణ్యౌ జీవంతీ మధుకమితి దశేమాని జీవనీయాని భవంతి (1), క్షీరిణీ రాజక్షవకాశ్వగంధాకాకోలీక్షీరకాకోలీవాట్యాయనీభద్రౌదనీభారద్వాజీపయస్యర్ష్యగంధా ఇతి దశేమాని బృంహణీయాని భవంతి (2), ముస్తకుష్ఠహరిద్రాదారుహరిద్రావచాతివిషాకటురోహిణీచిత్రకచిరబిల్వహైమవత్య ఇతి దశేమాని లేఖనీయాని భవంతి (3), సువహార్కోరుబుకాగ్నిముఖీచిత్రాచిత్రకచిరబిల్వశంఖినీశకులాదనీస్వర్ణక్షీరిణ్య ఇతి దశేమాని భేదనీయాని భవంతి (4), మధుకమధుపర్ణీపృశ్నిపర్ణ్యంబష్ఠకీసమంగామోచరసధాతకీలోధ్రప్రియంగుకట్ఫలానీతి దశేమాని సంధానీయాని భవంతి (5), పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకశృంగవేరామ్లవేతసమరిచాజమోదాభల్లాతకాస్థిహింగునిర్యాసా ఇతి దశేమాని దీపనీయాని భవంతి (6), ఇతి షట్కః కషాయవర్గః||9||
View original
तद्यथा- जीवकर्षभकौ मेदा महामेदा काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णीमाषपर्ण्यौ जीवन्ती मधुकमिति दशेमानि जीवनीयानि भवन्ति (१), क्षीरिणी राजक्षवकाश्वगन्धाकाकोलीक्षीरकाकोलीवाट्यायनीभद्रौदनीभारद्वाजीपयस्यर्ष्यगन्धा इति दशेमानि बृंहणीयानि भवन्ति (२), मुस्तकुष्ठहरिद्रादारुहरिद्रावचातिविषाकटुरोहिणीचित्रकचिरबिल्वहैमवत्य इति दशेमानि लेखनीयानि भवन्ति (३), सुवहार्कोरुबुकाग्निमुखीचित्राचित्रकचिरबिल्वशङ्खिनीशकुलादनीस्वर्णक्षीरिण्य इति दशेमानि भेदनीयानि भवन्ति (४), मधुकमधुपर्णीपृश्निपर्ण्यम्बष्ठकीसमङ्गामोचरसधातकीलोध्रप्रियङ्गुकट्फलानीति दशेमानि सन्धानीयानि भवन्ति (५), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेराम्लवेतसमरिचाजमोदाभल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासा इति दशेमानि दीपनीयानि भवन्ति (६), इति षट्कः कषायवर्गः||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ఐంద్ర్యృషభ్యతిరసర్ష్యప్రోక్తాపయస్యాశ్వగంధాస్థిరారోహిణీబలాతిబలా ఇతి దశేమాని బల్యాని భవంతి (7), చందనతుంగపద్మకోశీరమధుకమంజిష్ఠాసారివాపయస్యాసితాలతా ఇతి దశేమాని వర్ణ్యాని భవంతి (8), సారివేక్షుమూలమధుకపిప్పలీద్రాక్షావిదారీకైటర్యహంసపాదీబృహతీకంటకారికా ఇతి దశేమాని కంఠ్యాని భవంతి (9), ఆమ్రామ్రాతకలికుచకరమర్దవృక్షామ్లామ్లవేతసకువలబదరదాడిమమాతులుంగానీతి దశేమాని హృద్యాని భవంతి (10), ఇతి చతుష్కః కషాయవర్గః||10||
View original
ऐन्द्र्यृषभ्यतिरसर्ष्यप्रोक्तापयस्याश्वगन्धास्थिरारोहिणीबलातिबला इति दशेमानि बल्यानि भवन्ति (७), चन्दनतुङ्गपद्मकोशीरमधुकमञ्जिष्ठासारिवापयस्यासितालता इति दशेमानि वर्ण्यानि भवन्ति (८), सारिवेक्षुमूलमधुकपिप्पलीद्राक्षाविदारीकैटर्यहंसपादीबृहतीकण्टकारिका इति दशेमानि कण्ठ्यानि भवन्ति (९), आम्राम्रातकलिकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गानीति दशेमानि हृद्यानि भवन्ति (१०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
నాగరచవ్యచిత్రకవిడంగమూర్వాగుడూచీవచాముస్తపిప్పలీపటోలానీతి దశేమాని తృప్తిఘ్నాని భవంతి (11), కుటజబిల్వచిత్రకనాగరాతివిషాభయాధన్వయాసకదారుహరిద్రావచాచవ్యానీతి దశేమాన్యర్శోఘ్నాని భవంతి (12), ఖదిరాభయామలకహరిద్రారుష్కరసప్తపర్ణారగ్వధకరవీరవిడంగజాతీప్రవాలా ఇతి దశేమాని కుష్ఠఘ్నాని భవంతి (13), చందననలదకృతమాలనక్తమాలనింబకుటజసర్షపమధుకదారుహరిద్రాముస్తానీతి దశేమాని కండూఘ్నాని భవంతి (14), అక్షీవమరిచగండీరకేబుకవిడంగనిర్గుండీకిణిహీశ్వదంష్ట్రావృషపర్ణికాఖుపర్ణికా ఇతి దశేమాని క్రిమిఘ్నాని భవంతి (15), హరిద్రామంజిష్ఠాసువహాసూక్ష్మైలాపాలిందీచందనకతకశిరీషసింధువారశ్లేష్మాతకా ఇతి దశేమాని విషఘ్నాని భవంతి (16), ఇతి షట్కః కషాయవర్గః||11||
View original
नागरचव्यचित्रकविडङ्गमूर्वागुडूचीवचामुस्तपिप्पलीपटोलानीति दशेमानि तृप्तिघ्नानि भवन्ति (११), कुटजबिल्वचित्रकनागरातिविषाभयाधन्वयासकदारुहरिद्रावचाचव्यानीति दशेमान्यर्शोघ्नानि भवन्ति (१२), खदिराभयामलकहरिद्रारुष्करसप्तपर्णारग्वधकरवीरविडङ्गजातीप्रवाला इति दशेमानि कुष्ठघ्नानि भवन्ति (१३), चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बकुटजसर्षपमधुकदारुहरिद्रामुस्तानीति दशेमानि कण्डूघ्नानि भवन्ति (१४), अक्षीवमरिचगण्डीरकेबुकविडङ्गनिर्गुण्डीकिणिहीश्वदंष्ट्रावृषपर्णिकाखुपर्णिका इति दशेमानि क्रिमिघ्नानि भवन्ति (१५), हरिद्रामञ्जिष्ठासुवहासूक्ष्मैलापालिन्दीचन्दनकतकशिरीषसिन्धुवारश्लेष्मातका इति दशेमानि विषघ्नानि भवन्ति (१६), इति षट्कः कषायवर्गः||११||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
వీరణశాలిషష్టికేక్షువాలికాదర్భకుశకాశగుంద్రేత్కటకత్తృణమూలానీతి దశేమాని స్తన్యజననాని భవంతి (17), పాఠామహౌషధసురదారుముస్తమూర్వాగుడూచీవత్సకఫలకిరాతతిక్తకకటురోహిణీసారివా ఇతి దశేమాని స్తన్యశోధనాని భవంతి (18), జీవకర్షభకకాకోలీక్షీరకాకోలీముద్గపర్ణీమాషపర్ణీమేదావృద్ధరుహాజటిలాకులింగా ఇతి దశేమాని శుక్రజననాని భవంతి (19), కుష్ఠైలవాలుకకట్ఫలసముద్రఫేనకదంబనిర్యాసేక్షుకాండేక్ష్విక్షురకవసుకోశీరాణీతి దశేమాని శుక్రశోధనాని భవంతి (20), ఇతి చతుష్కః కషాయవర్గః||12||
View original
वीरणशालिषष्टिकेक्षुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटकत्तृणमूलानीति दशेमानि स्तन्यजननानि भवन्ति (१७), पाठामहौषधसुरदारुमुस्तमूर्वागुडूचीवत्सकफलकिराततिक्तककटुरोहिणीसारिवा इति दशेमानि स्तन्यशोधनानि भवन्ति (१८), जीवकर्षभककाकोलीक्षीरकाकोलीमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदावृद्धरुहाजटिलाकुलिङ्गा इति दशेमानि शुक्रजननानि भवन्ति (१९), कुष्ठैलवालुककट्फलसमुद्रफेनकदम्बनिर्यासेक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुरकवसुकोशीराणीति दशेमानि शुक्रशोधनानि भवन्ति (२०), इति चतुष्कः कषायवर्गः||१२||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
మృద్వీకామధుకమధుపర్ణీమేదావిదారీకాకోలీక్షీరకాలోలీజీవకజీవంతీశాలపర్ణ్య ఇతి దశేమాని స్నేహోపగాని భవంతి (21), శోభాంజనకైరండార్కవృశ్చీరపునర్నవాయవతిలకులత్థమాషబదరాణీతి దశేమాని స్వేదోపగాని భవంతి (22), మధుమధుకకోవిదారకర్బుదారనీపవిదులబింబీశణపుష్పీసదాపుష్పాప్రత్యక్పుష్పా ఇతి దశేమాని వమనోపగాని భవంతి (23), ద్రాక్షాకాశ్మర్యపరూషకాభయామలకబిభీతకకువలబదరకర్కంధుపీలూనీతి దశేమాని విరేచనోపగాని భవంతి (24), త్రివృద్బిల్వపిప్పలీకుష్ఠసర్షపవచావత్సకఫలశతపుష్పామధుకమదనఫలానీతి దశేమాన్యాస్థాపనోపగాని భవంతి (25), రాస్నాసురదారుబిల్వమదనశతపుష్పావృశ్చీరపునర్నవాశ్వదంష్ట్రాగ్నిమంథశ్యోనాకా ఇతి దశేమాన్యనువాసనోపగాని భవంతి (26), జ్యోతిష్మతీక్షవకమరిచపిప్పలీవిడంగశిగ్రుసర్షపాపామార్గతండులశ్వేతామహాశ్వేతా ఇతి దశేమాని శిరోవిరేచనోపగాని భవంతి (27), ఇతి సప్తకః కషాయవర్గః||13||
View original
मृद्वीकामधुकमधुपर्णीमेदाविदारीकाकोलीक्षीरकालोलीजीवकजीवन्तीशालपर्ण्य इति दशेमानि स्नेहोपगानि भवन्ति (२१), शोभाञ्जनकैरण्डार्कवृश्चीरपुनर्नवायवतिलकुलत्थमाषबदराणीति दशेमानि स्वेदोपगानि भवन्ति (२२), मधुमधुककोविदारकर्बुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पा इति दशेमानि वमनोपगानि भवन्ति (२३), द्राक्षाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतककुवलबदरकर्कन्धुपीलूनीति दशेमानि विरेचनोपगानि भवन्ति (२४), त्रिवृद्बिल्वपिप्पलीकुष्ठसर्षपवचावत्सकफलशतपुष्पामधुकमदनफलानीति दशेमान्यास्थापनोपगानि भवन्ति (२५), रास्नासुरदारुबिल्वमदनशतपुष्पावृश्चीरपुनर्नवाश्वदंष्ट्राग्निमन्थश्योनाका इति दशेमान्यनुवासनोपगानि भवन्ति (२६), ज्योतिष्मतीक्षवकमरिचपिप्पलीविडङ्गशिग्रुसर्षपापामार्गतण्डुलश्वेतामहाश्वेता इति दशेमानि शिरोविरेचनोपगानि भवन्ति (२७), इति सप्तकः कषायवर्गः||१३||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
జంబ్వామ్రపల్లవమాతులుంగామ్లబదరదాడిమయవయష్టికోశీరమృల్లాజా ఇతి దశేమాని ఛర్దినిగ్రహణాని భవంతి (28), నాగరధన్వయవాసకముస్తపర్పటకచందనకిరాతతిక్తకగుడూచీహ్రీవేరధాన్యకపటోలానీతి దశేమాని తృష్ణానిగ్రహణాని భవంతి (29), శటీపుష్కరమూలబదరబీజకంటకారికాబృహతీవృక్షరుహాభయాపిప్పలీదురాలభాకులీరశృంగ్య ఇతి దశేమాని హిక్కానిగ్రహణాని భవంతి (30), ఇతి త్రికః కషాయవర్గః||14||
View original
जम्ब्वाम्रपल्लवमातुलुङ्गाम्लबदरदाडिमयवयष्टिकोशीरमृल्लाजा इति दशेमानि छर्दिनिग्रहणानि भवन्ति (२८), नागरधन्वयवासकमुस्तपर्पटकचन्दनकिराततिक्तकगुडूचीह्रीवेरधान्यकपटोलानीति दशेमानि तृष्णानिग्रहणानि भवन्ति (२९), शटीपुष्करमूलबदरबीजकण्टकारिकाबृहतीवृक्षरुहाभयापिप्पलीदुरालभाकुलीरशृङ्ग्य इति दशेमानि हिक्कानिग्रहणानि भवन्ति (३०), इति त्रिकः कषायवर्गः||१४||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ప్రియంగ్వనంతామ్రాస్థికట్వంగలోధ్రమోచరససమంగాధాతకీపుష్పపద్మాపద్మకేశరాణీతి దశేమాని పురీషసంగ్రహణీయాని భవంతి (31), జంబుశల్లకీత్వక్కచ్ఛురామధూకశాల్మలీశ్రీవేష్టకభృష్టమృత్పయస్యోత్పలతిలకణా ఇతి దశేమాని పురీషవిరజనీయాని భవంతి (32), జంబ్వామ్రప్లక్షవటకపీతనోడుంబరాశ్వత్థభల్లాతకాశ్మంతకసోమవల్కా ఇతి దశేమాని మూత్రసంగ్రహణీయాని భవంతి (33), పద్మోత్పలనలినకుముదసౌగంధికపుండరీకశతపత్రమధుకప్రియంగుధాతకీపుష్పాణీతి దశేమాని మూత్రవిరజనీయాని భవంతి (34), వృక్షాదనీశ్వదంష్ట్రావసుకవశిరపాషాణభేదదర్భకుశకాశగుంద్రేత్కటమూలానీతి దశేమాని మూత్రవిరేచనీయాని భవంతి (35), ఇతి పంచకః కషాయవర్గః||15||
View original
प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थिकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशराणीति दशेमानि पुरीषसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३१), जम्बुशल्लकीत्वक्कच्छुरामधूकशाल्मलीश्रीवेष्टकभृष्टमृत्पयस्योत्पलतिलकणा इति दशेमानि पुरीषविरजनीयानि भवन्ति (३२), जम्ब्वाम्रप्लक्षवटकपीतनोडुम्बराश्वत्थभल्लातकाश्मन्तकसोमवल्का इति दशेमानि मूत्रसङ्ग्रहणीयानि भवन्ति (३३), पद्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिकपुण्डरीकशतपत्रमधुकप्रियङ्गुधातकीपुष्पाणीति दशेमानि मूत्रविरजनीयानि भवन्ति (३४), वृक्षादनीश्वदंष्ट्रावसुकवशिरपाषाणभेददर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटमूलानीति दशेमानि मूत्रविरेचनीयानि भवन्ति (३५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१५||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ద్రాక్షాభయామలకపిప్పలీదురాలభాశృంగీకంటకారికావృశ్చీరపునర్నవాతామలక్య ఇతి దశేమాని కాసహరాణి భవంతి (36), శటీపుష్కరమూలామ్లవేతసైలాహింగ్వగురుసురసాతామలకీజీవంతీచండా ఇతి దశేమాని శ్వాసహరాణి భవంతి (37), పాటలాగ్నిమంథశ్యోనాకబిల్వకాశ్మర్యకంటకారికాబృహతీశాలపర్ణీపృశ్నిపర్ణీగోక్షురకా ఇతి దశేమాని శ్వయథుహరాణి భవంతి (38), సారివాశర్కరాపాఠామంజిష్ఠాద్రాక్షాపీలుపరూషకాభయామలకబిభీతకానీతి దశేమాని జ్వరహరాణి భవంతి (39), ద్రాక్షాఖర్జూరప్రియాలబదరదాడిమఫల్గుపరూషకేక్షుయవషష్టికా ఇతి దశేమాని శ్రమహరాణి భవంతి (40), ఇతి పంచకః కషాయవర్గః||16||
View original
द्राक्षाभयामलकपिप्पलीदुरालभाशृङ्गीकण्टकारिकावृश्चीरपुनर्नवातामलक्य इति दशेमानि कासहराणि भवन्ति (३६), शटीपुष्करमूलाम्लवेतसैलाहिङ्ग्वगुरुसुरसातामलकीजीवन्तीचण्डा इति दशेमानि श्वासहराणि भवन्ति (३७), पाटलाग्निमन्थश्योनाकबिल्वकाश्मर्यकण्टकारिकाबृहतीशालपर्णीपृश्निपर्णीगोक्षुरका इति दशेमानि श्वयथुहराणि भवन्ति (३८), सारिवाशर्करापाठामञ्जिष्ठाद्राक्षापीलुपरूषकाभयामलकबिभीतकानीति दशेमानि ज्वरहराणि भवन्ति (३९), द्राक्षाखर्जूरप्रियालबदरदाडिमफल्गुपरूषकेक्षुयवषष्टिका इति दशेमानि श्रमहराणि भवन्ति (४०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१६||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
లాజాచందనకాశ్మర్యఫలమధూకశర్కరానీలోత్పలోశీరసారివాగుడూచీహ్రీబేరాణీతి దశేమాని దాహప్రశమనాని భవంతి (41), తగరాగురుధాన్యకశృంగవేరభూతీకవచాకంటకార్యగ్నిమంథశ్యోనాకపిప్పల్య ఇతి దశేమాని శీతప్రశమనాని భవంతి (42), తిందుకప్రియాలబదరఖదిరకదరసప్తపర్ణాశ్వకర్ణార్జునాసనారిమేదా ఇతి దశేమాన్యుదర్దప్రశమనాని భవంతి (43), విదారీగంధాపృశ్నిపర్ణీబృహతీకంటకారికైరండకాకోలీచందనోశీరైలామధుకానీతి దశేమాన్యంగమర్దప్రశమనాని భవంతి (44), పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకశృంగవేరమరిచాజమోదాజగంధాజాజీగండీరాణీతి దశేమాని శూలప్రశమనాని భవంతి (45), ఇతి పంచకః కషాయవర్గః||17||
View original
लाजाचन्दनकाश्मर्यफलमधूकशर्करानीलोत्पलोशीरसारिवागुडूचीह्रीबेराणीति दशेमानि दाहप्रशमनानि भवन्ति (४१), तगरागुरुधान्यकशृङ्गवेरभूतीकवचाकण्टकार्यग्निमन्थश्योनाकपिप्पल्य इति दशेमानि शीतप्रशमनानि भवन्ति (४२), तिन्दुकप्रियालबदरखदिरकदरसप्तपर्णाश्वकर्णार्जुनासनारिमेदा इति दशेमान्युदर्दप्रशमनानि भवन्ति (४३), विदारीगन्धापृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकैरण्डकाकोलीचन्दनोशीरैलामधुकानीति दशेमान्यङ्गमर्दप्रशमनानि भवन्ति (४४), पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदाजगन्धाजाजीगण्डीराणीति दशेमानि शूलप्रशमनानि भवन्ति (४५), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१७||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
మధుమధుకరుధిరమోచరసమృత్కపాలలోధ్రగైరికప్రియంగుశర్కరాలాజా ఇతి దశేమాని శోణితస్థాపనాని భవంతి (46), శాలకట్ఫలకదంబపద్మకతుంబమోచరసశిరీషవంజులైలవాలుకాశోకా ఇతి దశేమాని వేదనాస్థాపనాని భవంతి (47), హింగుకైటర్యారిమేదావచాచోరకవయస్థాగోలోమీజటిలాపలంకషాశోకరోహిణ్య ఇతి దశేమాని సంజ్ఞాస్థాపనాని భవంతి (48), ఐంద్రీబ్రాహ్మీశతవీర్యాసహస్రవీర్యాఽమోఘాఽవ్యథాశివాఽరిష్టావాట్యపుష్పీవిష్వక్సేనకాంతా ఇతి దశేమాని ప్రజాస్థాపనాని భవంతి (49), అమృతాఽభయాధాత్రీముక్తాశ్వేతాజీవంత్యతిరసామండూకపర్ణీస్థిరాపునర్నవా ఇతి దశేమాని వయఃస్థాపనాని భవంతి (50), ఇతి పంచకః కషాయవర్గః||18||
View original
मधुमधुकरुधिरमोचरसमृत्कपाललोध्रगैरिकप्रियङ्गुशर्करालाजा इति दशेमानि शोणितस्थापनानि भवन्ति (४६), शालकट्फलकदम्बपद्मकतुम्बमोचरसशिरीषवञ्जुलैलवालुकाशोका इति दशेमानि वेदनास्थापनानि भवन्ति (४७), हिङ्गुकैटर्यारिमेदावचाचोरकवयस्थागोलोमीजटिलापलङ्कषाशोकरोहिण्य इति दशेमानि सञ्ज्ञास्थापनानि भवन्ति (४८), ऐन्द्रीब्राह्मीशतवीर्यासहस्रवीर्याऽमोघाऽव्यथाशिवाऽरिष्टावाट्यपुष्पीविष्वक्सेनकान्ता इति दशेमानि प्रजास्थापनानि भवन्ति (४९), अमृताऽभयाधात्रीमुक्ताश्वेताजीवन्त्यतिरसामण्डूकपर्णीस्थिरापुनर्नवा इति दशेमानि वयःस्थापनानि भवन्ति (५०), इति पञ्चकः कषायवर्गः||१८||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
ఇతి పంచకషాయశతాన్యభిసమస్య పంచాశన్మహాకషాయా మహతాం చ కషాయాణాం లక్షణోదాహరణార్థం వ్యాఖ్యాతా భవంతి||19||
View original
इति पञ्चकषायशतान्यभिसमस्य पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति||१९||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
నహి విస్తరస్య ప్రమాణమస్తి, న చాప్యతిసంక్షేపోఽల్పబుద్ధీనాం సామర్థ్యాయోపకల్పతే, తస్మాదనతిసంక్షేపేణానతివిస్తరేణ చోపదిష్టాః|
ఏతావంతో హ్యలమల్పబుద్ధీనాం వ్యవహారాయ, బుద్ధిమతాం చ స్వాలక్షణ్యానుమానయుక్తికుశలానామనుక్తార్థజ్ఞానాయేతి||20||
View original
नहि विस्तरस्य प्रमाणमस्ति, न चाप्यतिसङ्क्षेपोऽल्पबुद्धीनां सामर्थ्यायोपकल्पते, तस्मादनतिसङ्क्षेपेणानतिविस्तरेण चोपदिष्टाः|
एतावन्तो ह्यलमल्पबुद्धीनां व्यवहाराय, बुद्धिमतां च स्वालक्षण्यानुमानयुक्तिकुशलानामनुक्तार्थज्ञानायेति||२०||
Adhikarana 19 (21-22) · Śloka 22
ఏవంవాదినం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- నైతాని భగవన్! పంచ కషాయశతాని పూర్యంతే, తాని తాని హ్యేవాంగాన్యుపప్లవంతే తేషు తేషు మహాకషాయేష్వితి||21||
తమువాచ భగవానాత్రేయః- నైతదేవం బుద్ధిమతా ద్రష్టవ్యమగ్నివేశ|
ఏకోఽపి హ్యనేకాం సంజ్ఞాం లభతే కార్యాంతరాణి కుర్వన్, తద్యథా- పురుషో బహూనాం కర్మణాం కరణే సమర్థో భవతి, స యద్యత్ కర్మ కరోతి తస్య తస్య కర్మణః కర్తృ-కరణ-కార్యసంప్రయుక్తం తత్తద్గౌణం నామవిశేషం ప్రాప్నోతి, తద్వదౌషధద్రవ్యమపి ద్రష్టవ్యం|
యది చైకమేవ కించిద్ద్రవ్యమాసాదయామస్తథాగుణయుక్తం యత్ సర్వకర్మణాం కరణే సమర్థం స్యాత్, కస్తతోఽన్యదిచ్ఛేదుపధారయితుముపదేష్టుం వా శిష్యేభ్య ఇతి||22||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतानि भगवन्! पञ्च कषायशतानि पूर्यन्ते, तानि तानि ह्येवाङ्गान्युपप्लवन्ते तेषु तेषु महाकषायेष्विति||२१||
तमुवाच भगवानात्रेयः- नैतदेवं बुद्धिमता द्रष्टव्यमग्निवेश|
एकोऽपि ह्यनेकां सञ्ज्ञां लभते कार्यान्तराणि कुर्वन्, तद्यथा- पुरुषो बहूनां कर्मणां करणे समर्थो भवति, स यद्यत् कर्म करोति तस्य तस्य कर्मणः कर्तृ-करण-कार्यसम्प्रयुक्तं तत्तद्गौणं नामविशेषं प्राप्नोति, तद्वदौषधद्रव्यमपि द्रष्टव्यम्|
यदि चैकमेव किञ्चिद्द्रव्यमासादयामस्तथागुणयुक्तं यत् सर्वकर्मणां करणे समर्थं स्यात्, कस्ततोऽन्यदिच्छेदुपधारयितुमुपदेष्टुं वा शिष्येभ्य इति||२२||
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
తత్ర శ్లోకాః- యతో యావంతి యైర్ద్రవ్యైర్విరేచనశతాని షట్|
ఉక్తాని సంగ్రహేణేహ తథైవైషాం షడాశ్రయాః||23||
రసా లవణవర్జ్యాశ్చ కషాయ ఇతి సంజ్ఞితాః|
తస్మాత్ పంచవిధా యోనిః కషాయాణాముదాహృతా||24||
తథా కల్పనమప్యేషాముక్తం పంచవిధం పునః|
మహతాం చ కషాయాణాం పంచాశత్ పరికీర్తితా||25||
పంచ చాపి కషాయాణాం శతాన్యుక్తాని భాగశః|
లక్షణార్థం, ప్రమాణం హి విస్తరస్య న విద్యతే||26||
న చాలమతిసంక్షేపః సామర్థ్యాయోపకల్పతే|
అల్పబుద్ధేరయం తస్మాన్నాతిసంక్షేపవిస్తరః||27||
మందానాం వ్యవహారాయ, బుధానాం బుద్ధివృద్ధయే|
పంచాశత్కో హ్యయం వర్గః కషాయాణాముదాహృతః||28||
తేషాం కర్మసు బాహ్యేషు యోగమాభ్యంతరేషు చ|
సంయోగం చ ప్రయోగం చ యో వేద స భిషగ్వరః||29||
View original
तत्र श्लोकाः- यतो यावन्ति यैर्द्रव्यैर्विरेचनशतानि षट्|
उक्तानि सङ्ग्रहेणेह तथैवैषां षडाश्रयाः||२३||
रसा लवणवर्ज्याश्च कषाय इति सञ्ज्ञिताः|
तस्मात् पञ्चविधा योनिः कषायाणामुदाहृता||२४||
तथा कल्पनमप्येषामुक्तं पञ्चविधं पुनः|
महतां च कषायाणां पञ्चाशत् परिकीर्तिता||२५||
पञ्च चापि कषायाणां शतान्युक्तानि भागशः|
लक्षणार्थं, प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते||२६||
न चालमतिसङ्क्षेपः सामर्थ्यायोपकल्पते|
अल्पबुद्धेरयं तस्मान्नातिसङ्क्षेपविस्तरः||२७||
मन्दानां व्यवहाराय, बुधानां बुद्धिवृद्धये|
पञ्चाशत्को ह्ययं वर्गः कषायाणामुदाहृतः||२८||
तेषां कर्मसु बाह्येषु योगमाभ्यन्तरेषु च|
संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषग्वरः||२९||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే షడ్విరేచనశతాశ్రితీయో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
ఇతి భేషజచతుష్కః||1||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने षड्विरेचनशताश्रितीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
इति भेषजचतुष्कः||१||