13. snēhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સ્નેહાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

નિર્દેશવાતકલાકલીયે વાતાદયોઽભિહિતાઃ, તેષાં ભેષજં યથા કલ્પનીયં તદુપદેષ્ટું કલ્પનાચતુષ્કોઽભિધીયતે| ભેષજાનાં કલ્પના ભેષજકલ્પના, સા ચ કલ્પના આશ્રયદ્રવ્યાભિધાનં વિના ન પાર્યતે કલ્પયિતુમ્ ; અતઃ સ્નેહાદિદ્રવ્યગોચરા સ્નેહ-સ્વેદ-વમન-વિરેચનકલ્પનેહાભિધીયતે, બસ્તિકલ્પના ત્વિહ બહુવક્તવ્યત્વાન્નોક્તા| અત્રાપિ વમનાદિપ્રવૃત્તૌ સ્નેહસ્યૈવ પ્રથમં વિધીયમાનતયા તથા દોષપ્રધાનસ્ય વાતસ્ય પ્રધાનભેષજત્વાચ્ચ તત્પ્રતિપાદક એવ સ્નેહાધ્યાયોઽભિધીયતે| સ્નેહસ્ય પ્રતિપાદકોઽધ્યાયઃ સ્નેહાધ્યાયઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સાઙ્ખ્યૈઃ સઙ્ખ્યાતસઙ્ખ્યેયૈઃ સહાસીનં પુનર્વસુમ્| જગદ્ધિતાર્થં પપ્રચ્છ વહ્નિવેશઃ સ્વસંશયમ્||૩||

સઙ્ખ્યા સમ્યગ્જ્ઞાનં, તેન વ્યવહરન્તીતિ સાઙ્ખ્યાઃ| સઙ્ખ્યાતં જ્ઞાતં સઙ્ખ્યેયં જ્ઞેયં યૈસ્તે તથા; યદિ વા ‘સઙ્ખ્યાતસઙ્ખ્યેયમ્’ ઇતિ પાઠઃ, તદા પુનર્વસુવિશેષણમેતત્; અર્થસ્તુ સમાનઃ| સાઙ્ખ્યૈઃ સહાવસ્થાનોપદર્શનમાત્રેયસ્ય કર્તવ્યપ્રશ્નાનુગુણમનઃસમાધાનોપદર્શનાર્થમ્| સંશયમિતિ સંશયેન વિષયિણા વિષયં લક્ષયતિ, તેન સંશયમિતિ સંશયવિષયમિત્યર્થઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

કિંયોનયઃ કતિ સ્નેહાઃ કે ચ સ્નેહગુણાઃ પૃથક્| કાલાનુપાને કે કસ્ય કતિ કાશ્ચ વિચારણાઃ||૪|| કતિ માત્રાઃ કથમ્માનાઃ કા ચ કેષૂપદિશ્યતે| કશ્ચ કેભ્યો હિતઃ સ્નેહઃ પ્રકર્ષઃ સ્નેહને ચ કઃ||૫|| સ્નેહ્યાઃ કે કે ન ચ સ્નિગ્ધાસ્નિગ્ધાતિસ્નિગ્ધલક્ષણમ્| કિં પાનાત્ પ્રથમં પીતે જીર્ણે કિઞ્ચ હિતાહિતમ્||૬|| કે મૃદુક્રૂરકોષ્ઠાઃ કા વ્યાપદઃ સિદ્ધયશ્ચ કાઃ| અચ્છે સંશોધને ચૈવ સ્નેહે કા વૃત્તિરિષ્યતે||૭|| વિચારણાઃ કેષુ યોજ્યા વિધિના કેન તત્ પ્રભો!| સ્નેહસ્યામિતવિજ્ઞાન જ્ઞાનમિચ્છામિ વેદિતુમ્||૮||

કોઽસૌ સંશય ઇત્યાહ- કિંયોનય ઇત્યાદિ| કિંયોનયઃ કિમાધારકારણાઃ| કાલશ્ચાનુપાનં ચ કાલાનુપાને| વિચારણા દ્રવ્યાન્તરાસંયુક્તસ્નેહપાનં વર્જયિત્વા સ્નેહોપયોગઃ| કથમ્માના કીદૃઙ્માના| કા ચેતિ માત્રા| પ્રકર્ષઃ કાલપ્રકર્ષઃ| સ્નેહને સ્નેહયુક્તિક્રિયાયામ્| કે નચેતિ કે ન ચ સ્નેહ્યાઃ| કિં પાનાત્ સ્નેહપાનાત્ પ્રથમં પૂર્વં હિતાહિતં; કિઞ્ચ પીતે સ્નેહે તથા જીર્ણે ચ સ્નેહે હિતાહિતમિતિ યોજ્યમ્| સિદ્ધયો વ્યાપત્સાધનાનિ ભેષજાનિ| અચ્છે ઇતિ સંશોધનપૃથઙ્નિર્દેશાદ્ગોબલીવર્દન્યાયેન સંશમન ઇતિ ભવતિ| વૃત્તિરિતિ વૃત્તિઃ ઉપચારવિધાનમ્| જ્ઞાનં શાસ્ત્રમ્||૪-૮||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11

અથ તત્સંશયચ્છેત્તા પ્રત્યુવાચ પુનર્વસુઃ| સ્નેહાનાં દ્વિવિધા સૌમ્ય યોનિઃ સ્થાવરજઙ્ગમા||૯|| તિલઃ પ્રિયાલાભિષુકૌ બિભીતકશ્ચિત્રાભયૈરણ્ડમધૂકસર્ષપાઃ| કુસુમ્ભબિલ્વારુકમૂલકાતસીનિકોચકાક્ષોડકરઞ્જશિગ્રુકાઃ||૧૦|| સ્નેહાશયાઃ સ્થાવરસઞ્જ્ઞિતાસ્તથા સ્યુર્જઙ્ગમા મત્સ્યમૃગાઃ સપક્ષિણઃ| તેષાં દધિક્ષીરઘૃતામિષં વસા સ્નેહેષુ મજ્જા ચ તથોપદિશ્યતે||૧૧||

અભિષુક ઔત્તરાપથિકઃ| ચિત્રા ગોરક્ષકર્કટી, તદ્બીજમિહ; યદિ વા ચિત્રા લોહિતૈરણ્ડઃ| અતસી ‘ઉમા’ ઇતિ ખ્યાતા | આરુકનિકોચકાક્ષોડા ઔત્તરાપથિકાઃ| સ્નેહાશયાઃ સ્નેહસ્થાનાનિ| એતે ચાવિષ્કૃતતમત્વેનોક્તાઃ, તેન નિમ્બતૈલાદયો બોદ્ધવ્યાઃ| આમિષં માંસમ્||૯-૧૧||

Adhikarana 5 (12) · Śloka 1

સર્વેષાં તૈલજાતાનાં તિલતૈલં વિશિષ્યતે| બલાર્થે સ્નેહને ચાગ્ર્યમૈરણ્ડં તુ વિરેચને||૧૨|| (કટૂષ્ણં તૈલમૈરણ્ડં વાતશ્લેષ્મહરં ગુરુ | કષાયસ્વાદુતિક્તૈશ્ચ યોજિતં પિત્તહન્ત્રપિ ||૧||)|

તૈલજાતાનામિતિ જાતશબ્દઃ પ્રકારવચનઃ; યથા- “યદાહારજાતમગ્નિવેશ” (સૂ.અ.૨૫) ઇત્યાદિ| અત્ર યદ્યપિ યોગાત્તિલભવમેવ તૈલં, તથાઽપિ રૂઢ્યેહ સર્વ એવ સ્થાવરસ્નેહાસ્તૈલમિત્યુચ્યન્તે| યદુક્તં સુશ્રુતે- “નિષ્પત્તેસ્તદ્ગુણત્વાચ્ચ તૈલત્વમિતરેષ્વપિ” (સુ.સૂ.અ.૪૫) ઇતિ| વિશિષ્યતે અતિરિચ્યતે| અગ્ર્યમિત્યૈરણ્ડેન સમ્બધ્યતે||૧૨||

Adhikarana 6 (13) · Śloka 13

સર્પિસ્તૈલં વસા મજ્જા સર્વસ્નેહોત્તમા મતાઃ| એષુ ચૈવોત્તમં સર્પિઃ સંસ્કારસ્યાનુવર્તનાત્||૧૩||

સર્વસ્નેહોત્તમા ઇત્યત્ર સર્વશબ્દેન દધિક્ષીરાદયો ગૃહ્યન્તે; સર્વસ્નેહોત્તમત્વં ચ સર્પિરાદીનાં સ્નેહગુણપ્રકર્ષવત્ત્વેન| સંસ્કારો ગુણાન્તરારોપણં, તસ્યાનુવર્તનમનુવિધાનં સ્વીકરણમિતિ યાવત્| એતદુક્તં ભવતિ- યત્- ન તથા તૈલાદયો દ્રવ્યાન્તરસંસ્કૃતાઃ સંસ્કારગુણાન્ વહન્તિ યથા સર્પિરિતિ| અત એવોક્તં- “નાન્યઃ સ્નેહસ્તથા કશ્ચિત્ સંસ્કારમનુવર્તતે| યથા સર્પિરતઃ સર્પિઃ સર્વસ્નેહોત્તમં મતમ્” (નિ. અ.૧)| અત એવ સંસ્કારકદ્રવ્યચિત્રકાદિગુણાનુવિધાનેઽપિ સર્પિર્ન સ્વગુણાન્ સ્નેહશૈત્યાદીન્ જહાતિ, કિઞ્ચ સ્વગુણાન્ તદ્ગુણાંશ્ચ વહતિ, યતોઽનુશબ્દેન પશ્ચાદ્વાચિના સ્વગુણવર્તનસ્ય પશ્ચાત્ સંસ્કારકગુણવર્તનમુચ્યતે| અત એવોક્તં- “સ્નેહાદ્વાતં શમયતિ પિત્તં માધુર્યશૈત્યતઃ| ઘૃતં તુલ્યગુણં દોષં સંસ્કારાત્તુ જયેત્ કફમ્” (નિ. અ.૧) ઇતિ| ન ચ વાચ્યં રૂક્ષોષ્ણચિત્રકાદિસંસ્કારાદ્રૂક્ષોષ્ણં સર્પિર્ભૂતં, તતશ્ચ સર્પિષઃ સ્નેહશૈત્યે તદ્વિરુદ્ધે કથં તિષ્ઠતઃ? ઇતિ; યતઃ સર્પિઃસમ્બદ્ધચિત્રકાવયવાનુગતં હિ રૂક્ષોષ્ણત્વં, સર્પિર્ગતે ચ સ્નેહશૈત્યે ઇતિ ભિન્નાશ્રયત્વાન્ન વિરોધઃ; ઇદમેવ ચ સર્પિષઃ સંસ્કારાનુવર્તનં યત્- સ્વગુણવિરુદ્ધસ્યાપિ તસ્યાનુપઘાતેન ધારણં; સંસ્કારકચિત્રકાદિગુણવહનેઽપિ સર્પિષઃ શૈત્યાદયઃ કદાચિદભિભૂયન્તે સંસ્કારકગુણૈરુષ્ણાદિભિર્ન પુનઃ સ્નેહગુણઃ, તસ્ય સ્નેહેષુ સર્વાત્મના વ્યવસ્થિતસ્ય પ્રબલત્વાત્; અત એવ સર્પિરાદયઃ સ્નેહપ્રધાનત્વાત્ ‘સ્નેહા’ ઇત્યુચ્યન્તે| અન્યે તુ સંસ્કારાનુવર્તનં સ્વગુણોપઘાતેન સંસ્કારકગુણવહનં બ્રુવતે, એતચ્ચ તૈલે તિષ્ઠતિ ન સર્પિષીતિ વદન્તિ; સર્પિષિ તુ સંસ્કારાનુવર્તનમુક્તં યત્ તત્ સર્પિષિ સર્વથા કસ્યચિદ્ગુણસ્ય સંસ્કારગુણેનાનુપઘાતાદ્ભવતિ ; તથાહિ- દાહપ્રશમનાર્થં જ્વરે ચન્દનાદિશીતદ્રવ્યસાધિતતૈલમુક્તં, યતઃ શીતેન સાધિતં તૈલમુષ્ણમપિ સ્વભાવાચ્છીતમેવ ભવતીતિ||૧૩||

Adhikarana 7 (14-17) · Śloka 17

ઘૃતં પિત્તાનિલહરં રસશુક્રૌજસાં હિતમ્| નિર્વાપણં મૃદુકરં સ્વરવર્ણપ્રસાદનમ્||૧૪|| મારુતઘ્નં ન ચ શ્લેષ્મવર્ધનં બલવર્ધનમ્| ત્વચ્યમુષ્ણં સ્થિરકરં તૈલં યોનિવિશોધનમ્||૧૫|| વિદ્ધભગ્નાહતભ્રષ્ટયોનિકર્ણશિરોરુજિ| પૌરુષોપચયે સ્નેહે વ્યાયામે ચેષ્યતે વસા||૧૬|| બલશુક્રરસશ્લેષ્મમેદોમજ્જવિવર્ધનઃ| મજ્જા વિશેષતોઽસ્થ્નાં ચ બલકૃત્ સ્નેહને હિતઃ||૧૭||

સ્નેહગુણાનભિધત્તે- ઘૃતમિત્યાદિ| નિર્વાપણં દાહપ્રશમનમ્| મારુતઘ્નમિત્યાદિ તૈલગુણાઃ| સ્થિરકરમ્ અઙ્ગસ્થૈર્યકરમ્| વિદ્ધેત્યાદિ વસાગુણાઃ| પૌરુષોપચયઃ શુક્રોપચયઃ| સ્નેહે શરીરસ્નેહને કર્તવ્યે| બલશુક્રેત્યાદિ મજ્જગુણાઃ||૧૪-૧૭||

Adhikarana 8 (18) · Śloka 18

સર્પિઃ શરદિ પાતવ્યં વસા મજ્જા ચ માધવે| તૈલં પ્રાવૃષિ નાત્યુષ્ણશીતે સ્નેહં પિબેન્નરઃ||૧૮||

સર્પિરાદિપાનકાલમાહ- સર્પિઃ શરદીત્યાદિ| માધવે વૈશાખે| પ્રાવૃડાષાઢશ્રાવણૌ, યદુક્તં- “પ્રાવૃટ્ શુક્રનભૌ જ્ઞેયૌ” (સિ.અ.૬) ઇતિ| શરદિ બહુપિત્તત્વેન પિત્તવિરુદ્ધં ઘૃતમેવ યૌગિકં, નાન્યસ્તૈલાદિઃ| વસામજ્જ્ઞોસ્તુ નાતિશીતોષ્ણત્વાત્ સાધારણે; યતસ્તયોરનુપાને શીતત્વેન વોષ્ણત્વેન વા નિર્દેશો ન કૃતઃ; “યથાસત્ત્વં તુ શૈત્યૌષ્ણ્યે વસામજ્જ્ઞોર્વિનિર્દિશેત્” (સૂ.અ.૨૭) ઇતિ તુ વચનેન શૈત્યૌષ્ણ્યાભિધાનં સામાન્યેન, તૈલસર્પિર્વદૌષ્ણ્યશૈત્યાનભિધાનાન્ન પ્રકર્ષપ્રાપ્તશૈત્યોષ્ણત્વપ્રાપકમ્| અત એવોક્તં- “તૈલવસામજ્જસર્પિષાં તુ યથાપૂર્વં શ્રેષ્ઠત્વં વાતશ્લેષ્મવિકારેષુ ભવતિ, યથોત્તરં પિત્તવિકારેષુ” (વિ.અ.૮) ઇતિ| અત્રોત્તરસ્ય સર્પિષઃ શૈત્યાત્ પિત્તહરત્વં, તૈલસ્ય તૂષ્ણત્વાદ્વાતશ્લેષ્મહરત્વં, વસામજ્જ્ઞોસ્તુ સાધારણત્વેન મધ્યગતત્વમિતિ સ્થિતમ્| એવં વસામજ્જ્ઞોઃ સાધારણત્વેન તથા બલ્યત્વધાતુવૃદ્ધિકરત્વાભ્યામનતિશીતોષ્ણે તથા બલક્ષયધાતુક્ષયયુક્તે માધવે પ્રયોગો યુક્તઃ| ચૈત્રસ્તુ મુખ્યસાધારણગુણોઽપિ પ્રભૂતશ્લેષ્મતયા ન સ્નેહવિષય ઇત્યનુક્તઃ| સામાન્યેન સ્નેહોપયોગે શસ્તં કાલમાહ- નાત્યુષ્ણેત્યાદિ| નાત્યુષ્ણે ગ્રીષ્મે, નાતિશીતે હેમન્તે શિશિરે ચ તથા વર્ષજનિતશૈત્યે વર્ષાકાલે| અયં ચાનાત્યયિકવિકારે સતિ કાલનિયમો જ્ઞેયઃ, અગ્રે ઉષ્ણે શીતે ચ કાલે સ્નેહોપદેશાત્||૧૮||

Adhikarana 9 (19) · Śloka 19

વાતપિત્તાધિકો રાત્રાવુષ્ણે ચાપિ પિબેન્નરઃ| શ્લેષ્માધિકો દિવા શીતે પિબેચ્ચામલભાસ્કરે||૧૯||

કાલવિશેષે દોષવિશેષે ચ પાનક્રમં દર્શયતિ- વાતેત્યાદિના| વાતશ્ચ પિત્તં ચ વાતપિત્તં, તદધિકો વાતપિત્તાધિકઃ| રાત્રાવિતિ સાયમ્| ઉષ્ણે ગ્રીષ્મે| શ્લેષ્માધિકગ્રહણમત્યન્તશીતવિકારગૃહીતપુરુષોપલક્ષણાર્થં, તેન વાતશ્લેષ્માધિકઃ શ્લેષ્માધિકશ્ચ ગૃહ્યતે; અત એવ સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “વાતપિત્તાધિકો રાત્રૌ વાતશ્લેષ્માધિકો દિવા” (સુ.ચિ.૩૧) ઇતિ| કેવલવાતાધિકસ્ય તથા પિત્તાધિકસ્ય શ્લેષ્માધિકસ્ય ચ સાધારણે શરદાદૌ કાલે ઉત્સર્ગસિદ્ધ એવ પાનકાલો વક્ષ્યમાણો ભવતિ| વક્ષ્યતિ હિ- “પિબેત્ સંશમનં સ્નેહમન્નકાલે” ઇત્યાદિ| અન્યે તુ બ્રુવતે- વાતાધિકગ્રહણેન કેવલવાતસ્યાપિ ગ્રહણં, શ્લેષ્માધિકવ્યપદેશાચ્ચ વાતશ્લેષ્મ-પિત્તશ્લેષ્મણોરપિ ગ્રહણમિતિ| શીતે હેમન્તાદૌ| અમલઃ પ્રબલરશ્મિર્યસ્મિન્ દિનસ્ય ભાગે ભાસ્કરઃ સોઽમલભાસ્કરો મધ્યાહ્ન ઇતિ યાવત્||૧૯||

Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21

અત્યુષ્ણે વા દિવા પીતો વાતપિત્તાધિકેન વા| મૂર્ચ્છાં પિપાસામુન્માદં કામલાં વા સમીરયેત્||૨૦|| શીતે રાત્રૌ પિબન્ સ્નેહં નરઃ શ્લેષ્માધિકોઽપિ વા| આનાહમરુચિં શૂલં પાણ્ડુતાં વા સમૃચ્છતિ||૨૧||

ઉક્તકાલનિયમવિપર્યયે દોષમાહ- અત્યુષ્ણે વેત્યાદિ| અત્યુષ્ણે કાલે દિવા પીતઃ સ્નેહઃ શ્લૈષ્મિકસ્યાપિ યથોક્તવિકારકરઃ, તથા વાતપિત્તાધિકેન પીતઃ શીતકાલેઽપિ યથોક્તવિકારકરઃ; એવં નિશાપાનેઽપિ વાક્યાર્થઃ; પરં નિષિદ્ધસ્ય કાલસ્ય દોષસ્ય ચ મેલકેઽત્યયે ચોક્તવિકારપ્રકર્ષાપ્રકર્ષૌ તર્કણીયૌ||૨૦-૨૧||

Adhikarana 11 (22) · Śloka 22

જલમુષ્ણં ઘૃતે પેયં યૂષસ્તૈલેઽનુ શસ્યતે| વસામજ્જ્ઞોસ્તુ મણ્ડઃ સ્યાત્ સર્વેષૂષ્ણમથામ્બુ વા||૨૨||

અનુપાનમાહ- જલમિત્યાદિ| તૈલેઽન્વિતિ અનુપાને| અનુપાનપરિમાણં તુ સમ્યગ્ભેષજપાકાર્થં ક્રિયમાણં ભેષજાવૈકારિકપાકેનૈવોન્નેયં, વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારાચ્ચ||૨૨||

Adhikarana 12 (23-25) · Śloka 25

ઓદનશ્ચ વિલેપી ચ રસો માંસં પયો દધિ| યવાગૂઃ સૂપશાકૌ ચ યૂષઃ કામ્બલિકઃ ખડઃ||૨૩|| સક્તવસ્તિલપિષ્ટં ચ મદ્યં લેહાસ્તથૈવ ચ| ભક્ષ્યમભ્યઞ્જનં બસ્તિસ્તથા ચોત્તરબસ્તયઃ||૨૪|| ગણ્ડૂષઃ કર્ણતૈલં ચ નસ્તઃકર્ણાક્ષિતર્પણમ્| ચતુર્વિંશતિરિત્યેતાઃ સ્નેહસ્ય પ્રવિચારણાઃ ||૨૫||

વિચારણાઃ સઙ્ખ્યયા સ્વરૂપેણ ચૈકગ્રન્થેનાહ- ઓદનશ્ચેત્યાદિ| વિલેપી વિરલદ્રવા યવાગૂર્બહુસિક્થસમન્વિતા જ્ઞેયા| સશાકપલ્લવેન કૃતો યૂષઃ ખડઃ| કામ્બલિકો દધિલવણસ્નેહતિલાદિકૃત ઈષદમ્લઃ| એતયોરુદાહરણં યથા- “તક્રે કપિત્થચાઙ્ગેરીમરિચાજાજિચિત્રકૈઃ | સુપક્વઃ ખડયૂષોઽયમયં કામ્બલિકો મતઃ|| દધ્યમ્લો લવણસ્નેહતિલમાષાન્વિતઃ શૃતઃ” ઇતિ| લેહઃ શર્કરાદીનાં પાકાત્ કૃતઃ; લિહ્યત ઇતિ લેહઃ| પ્રવિચાર્યતે અવચાર્યતેઽનુકલ્પેનોપયુજ્યતેઽનયેતિ પ્રવિચારણા ઓદનાદયઃ; ઓદનાદયશ્ચ સ્નેહપ્રવિચારણાયાં સ્નેહયુક્તા એવ બોદ્ધવ્યાઃ; અભ્યઞ્જનાદયસ્તુ યદ્યપિ શુદ્ધસ્નેહસમ્પાદ્યાસ્તથાઽપિ જઠરાગ્નિસમ્બન્ધે ન વ્યાપ્રિયન્ત ઇતિ તન્ત્રે વિચારણાશબ્દેનોચ્યન્તે||૨૩-૨૫||

Adhikarana 13 (26) · Śloka 26

અચ્છપેયસ્તુ યઃ સ્નેહો ન તામાહુર્વિચારણામ્| સ્નેહસ્ય સ ભિષગ્દૃષ્ટઃ કલ્પઃ પ્રાથમકલ્પિકઃ||૨૬||

કેવલસ્નેહપાનં તુ સ્નેહને શક્ત્યતિશયવત્ત્વેન ન વિચારણાસઞ્જ્ઞયોચ્યતે, એતદેવાહ- અચ્છપેય ઇત્યાદિ| અચ્છશ્ચ પેયશ્ચ અચ્છપેયઃ, ઓદનાદ્યસમ્બન્ધે સતિ પેય ઇત્યર્થઃ| ન તામાહુર્વિચારણામિતિ વચનેન વૈદ્યપરમ્પરાસિદ્ધોઽયં વ્યવહાર ઇતિ દર્શયતિ| ભિષગ્ભિર્દૃષ્ટો ભિષગ્દૃષ્ટઃ| પ્રથમે શ્રેષ્ઠે કલ્પે પક્ષે ભવતીતિ પ્રાથમકલ્પિકઃ, શ્રેષ્ઠ ઇત્યર્થઃ||૨૬||

Adhikarana 14 (27-28) · Śloka 28

રસૈશ્ચોપહિતઃ સ્નેહઃ સમાસવ્યાસયોગિભિઃ| ષડ્ભિસ્ત્રિષષ્ટિધા સઙ્ખ્યાં પ્રાપ્નોત્યેકશ્ચ કેવલઃ||૨૭|| એવમેતાશ્ચતુઃષષ્ટિઃ સ્નેહાનાં પ્રવિચારણા | ઓકર્તુવ્યાધિપુરુષાન્ પ્રયોજ્યા જાનતા ભવેત્||૨૮||

પ્રકારાન્તરેણ વિચારણાભેદમાહ- રસૈશ્ચેત્યાદિ| સમાસો રસાનામન્યોન્યમેલકઃ, વ્યાસોઽમેલકઃ; સમાસવ્યાસવદ્ભિઃ ષડ્ભી રસૈરોદનાદિગતૈરુપહિતો યુક્તઃ સન્ સ્નેહસ્ત્રિષષ્ટિસઙ્ખ્યાં પ્રાપ્નોતિ| એકશ્ચ કેવલ ઇત્યચ્છપેયં વર્જયિત્વાઽભ્યઞ્જનાદિપ્રયોજ્યઃ| ત્રિષષ્ઠી રસભેદા આત્રેયભદ્રકાપ્યીયે “સ્વાદુરમ્લાદિભિર્યોગં” (સૂ.અ.૨૬) ઇત્યાદિવાક્યે વક્ષ્યમાણા બોદ્ધવ્યાઃ| એવં સ્નેહાનાં રસયુક્તાનાં ચતુઃષષ્ટિઃ પ્રવિચારણા ભવન્તિ| ચતુઃષષ્ટિરિતિ સ્નેહાનામિત્યનેન સમ્બધ્યતે, તેન પ્રવિચારણેત્યેકવચનમુપપન્નં ભવતિ| ન સર્વવિચારણા સર્વત્ર કર્તવ્યા, કિન્તુ સાત્મ્યર્તુવ્યાધિદોષપુરુષાન્ પરીક્ષ્ય યા યત્ર યુજ્યતે સા તત્ર કર્તવ્યેત્યાહ- ઓકર્ત્વિત્યાદિ| ઓકઃ અભ્યાસઃ| પુરુષગ્રહણેન કસ્મિન્ દેશેઽયં પુરુષો વર્તત ઇતિ પરીક્ષયા દેશોઽપ્યવરુદ્ધો બોદ્ધવ્યઃ, વયોબલપ્રભૃતયશ્ચ બોદ્ધવ્યાઃ||૨૭-૨૮||

Adhikarana 15 (29-40) · Śloka 40

અહોરાત્રમહઃ કૃત્સ્નમર્ધાહં ચ પ્રતીક્ષતે| પ્રધાના મધ્યમા હ્રસ્વા સ્નેહમાત્રા જરાં પ્રતિ||૨૯|| ઇતિ તિસ્રઃ સમુદ્દિષ્ટા માત્રાઃ સ્નેહસ્ય માનતઃ| તાસાં પ્રયોગાન્ વક્ષ્યામિ પુરુષં પુરુષં પ્રતિ||૩૦|| પ્રભૂતસ્નેહનિત્યા યે ક્ષુત્પિપાસાસહા નરાઃ| પાવકશ્ચોત્તમબલો યેષાં યે ચોત્તમા બલે||૩૧|| ગુલ્મિનઃ સર્પદષ્ટાશ્ચ વિસર્પોપહતાશ્ચ યે| ઉન્મત્તાઃ કૃચ્છ્રમૂત્રાશ્ચ ગાઢવર્ચસ એવ ચ||૩૨|| પિબેયુરુત્તમાં માત્રાં તસ્યાઃ પાને ગુણાઞ્છૃણુ| વિકારાઞ્છમયત્યેષાં શીઘ્રં સમ્યક્પ્રયોજિતા||૩૩|| દોષાનુકર્ષિણી માત્રા સર્વમાર્ગાનુસારિણી| બલ્યા પુનર્નવકરી શરીરેન્દ્રિયચેતસામ્||૩૪|| અરુષ્કસ્ફોટપિડકાકણ્ડૂપામાભિરર્દિતાઃ| કુષ્ઠિનશ્ચ પ્રમીઢાશ્ચ વાતશોણિતિકાશ્ચ યે||૩૫|| નાતિબહ્વાશિનશ્ચૈવ મૃદુકોષ્ઠાસ્તથૈવ ચ| પિબેયુર્મધ્યમાં માત્રાં મધ્યમાશ્ચાપિ યે બલે||૩૬|| માત્રૈષા મન્દવિભ્રંશા ન ચાતિબલહારિણી| સુખેન ચ સ્નેહયતિ શોધનાર્થે ચ યુજ્યતે||૩૭|| યે તુ વૃદ્ધાશ્ચ બાલાશ્ચ સુકુમારાઃ સુખોચિતાઃ| રિક્તકોષ્ઠત્વમહિતં યેષાં મન્દાગ્નયશ્ચ યે||૩૮|| જ્વરાતીસારકાસાશ્ચ યેષાં ચિરસમુત્થિતાઃ| સ્નેહમાત્રાં પિબેયુસ્તે હ્રસ્વાં યે ચાવરા બલે||૩૯|| પરિહારે સુખા ચૈષા માત્રા સ્નેહનબૃંહણી| વૃષ્યા બલ્યા નિરાબાધા ચિરં ચાપ્યનુવર્તતે||૪૦||

માત્રાયાઃ સઙ્ખ્યાં પ્રમાણં ચાહ- અહોરાત્રમિત્યાદિ| અહોરાત્રશબ્દોઽષ્ટપ્રહરોપલક્ષણઃ, એવમહઃશબ્દાર્ધાહશબ્દૌ ચતુઃપ્રહરદ્વિપ્રહરોપલક્ષણૌ, તેન પ્રહરાદ્યતીતેઽપ્યહનિ પીતા માત્રા યથોક્તપ્રહરકાલપ્રાપ્ત્યા દિનાન્તરે રાત્રૌ વા જીર્યમાણા મન્તવ્યા; અન્યે ત્વહોરાત્રશબ્દેન ન્યૂનેનાપ્યહ્ના યુક્તા રાત્રિરહોરાત્રશબ્દેનોચ્યતે , કૃત્સ્નાર્ધાહૌ તુ પ્રહરોપલક્ષણાવિતિ વદન્તિ| અત્ર યદા અહોરાત્રપરિણામિની માત્રા ક્રિયતે, તદા તદહરાહારો ન કર્તવ્યઃ; અત એવૈતત્પાનં પુરુષવિશેષવિષયકથને ઉક્તં- “ક્ષુત્પિપાસાસહાનરાઃ” ઇતિ| પ્રભૂતસ્નેહનિત્યાઃ પ્રભૂતસ્નેહસાત્મ્યાઃ| સમ્યગ્યો જિતેતિવચનેન મહાવ્યાપત્તિત્વમસ્યાઃ સૂચયતિ| સર્વમાર્ગાઃ કોષ્ઠસન્ધિમર્મશાખાઃ| પુનર્નવકરી નિઃશેષદોષહરત્વેન| અરુષ્કેત્યાદિ મધ્યમમાત્રાગુણઃ; અરુષ્કા અરૂંષિકા| શોધનાર્થ ઇતિ શોધનાર્થ(ઙ્ગ)સ્નેહકરણે; એતેન ઉત્તમમાત્રા સંશમને એવ પરં, ન તુ શોધનાઙ્ગસ્નેહે કર્તવ્યેતિ દર્શયતિ| યે ત્વિત્યાદિ હ્રસ્વમાત્રાગુણઃ| પરિહારે સુખેતિ અલ્પપરિહારત્વેન||૨૯-૪૦||

Adhikarana 16 (41-43) · Śloka 43

વાતપિત્તપ્રકૃતયો વાતપિત્તવિકારિણઃ| ચક્ષુઃકામાઃ ક્ષતાઃ ક્ષીણા વૃદ્ધા બાલાસ્તથાઽબલાઃ||૪૧|| આયુઃપ્રકર્ષકામાશ્ચ બલવર્ણસ્વરાર્થિનઃ| પુષ્ટિકામાઃ પ્રજાકામાઃ સૌકુમાર્યાર્થિનશ્ચ યે||૪૨|| દીપ્ત્યોજઃસ્મૃતિમેધાગ્નિબુદ્ધીન્દ્રિયબલાર્થિનઃ| પિબેયુઃ સર્પિરાર્તાશ્ચ દાહશસ્ત્રવિષાગ્નિભિઃ||૪૩||

યઃ સ્નેહો યત્ર કાર્યસ્તમાહ- વાતપિત્તેત્યાદિ| વાતપિત્તવિકારગ્રહણેનૈવ વાતપિત્તપ્રકૃતિષુ લબ્ધેષુ પુનસ્તદભિધાનં વાતપિત્તપ્રકૃતીનાં સ્તોકશ્લેષ્મવિકારેઽપિ ઘૃતપાનોપદેશાર્થમ્; એવં વાતવ્યાધિભિરાવિષ્ટા વાતપ્રકૃતયશ્ચ ય ઇત્યત્ર વ્યાખ્યેયમ્| બલાર્થિન ઇત્યત્ર બલશબ્દઃ સ્મૃત્યાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| આર્તાઃ પીડિતાઃ, દાહાદિભિરિતિ સમ્બન્ધઃ||૪૧-૪૩||

Adhikarana 17 (44-46) · Śloka 46

પ્રવૃદ્ધશ્લેષ્મમેદસ્કાશ્ચલસ્થૂલગલોદરાઃ| વાતવ્યાધિભિરાવિષ્ટા વાતપ્રકૃતયશ્ચ યે||૪૪|| બલં તનુત્વં લઘુતાં દૃઢતાં સ્થિરગાત્રતામ્ | સ્નિગ્ધશ્લક્ષ્ણતનુત્વક્તાં યે ચ કાઙ્ક્ષન્તિ દેહિનઃ||૪૫|| કૃમિકોષ્ઠાઃ ક્રૂરકોષ્ઠાસ્તથા નાડીભિરર્દિતાઃ| પિબેયુઃ શીતલે કાલે તૈલં તૈલોચિતાશ્ચ યે||૪૬||

તૈલવિષયમાહ- પ્રવૃદ્ધેત્યાદિ| શીતલે કાલ ઇતિ તૈલસ્યોષ્ણત્વેન શીતલેઽપિ કાલ ઇત્યર્થઃ; તેન સામાન્યપ્રતિષેધઃ ‘નાત્યુષ્ણશીતે સ્નેહં પિબેન્નરઃ’ ઇતિ ન વિરુધ્યતે; યદિ વા સર્પિઃપાનકાલાપેક્ષયા શીતત્વં બોદ્ધવ્યમ્||૪૪-૪૬||

Adhikarana 18 (47-49) · Śloka 49

વાતાતપસહા યે ચ રૂક્ષા ભારાધ્વકર્શિતાઃ| સંશુષ્કરેતોરુધિરા નિષ્પીતકફમેદસઃ||૪૭|| અસ્થિસન્ધિસિરાસ્નાયુમર્મકોષ્ઠમહારુજઃ| બલવાન્મારુતો યેષાં ખાનિ ચાવૃત્ય તિષ્ઠતિ||૪૮|| મહચ્ચાગ્નિબલં યેષાં વસાસાત્મ્યાશ્ચ યે નરાઃ| તેષાં સ્નેહયિતવ્યાનાં વસાપાનં વિધીયતે||૪૯||

વસાવિષયમાહ- વાતાતપેત્યાદિ| સંશુષ્કનિષ્પીતશબ્દૌ ક્ષીણાર્થાવેવ| મહારુજ ઇત્યસ્થ્યાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| ખાનિ સ્રોતાંસિ||૪૭-૪૯||

Adhikarana 19 (50) · Śloka 51

દીપ્તાગ્નયઃ ક્લેશસહા ઘસ્મરાઃ સ્નેહસેવિનઃ| વાતાર્તાઃ ક્રૂરકોષ્ઠાશ્ચ સ્નેહ્યા મજ્જાનમાપ્નુયુઃ||૫૦|| યેભ્યો યેભ્યો હિતો યો યઃ સ્નેહઃ સ પરિકીર્તિતઃ|૫૧|

દીપ્તાગ્નય ઇત્યાદિ મજ્જપાનવિષયઃ| ઘસ્મરા બહુભક્ષકાઃ| આપ્નુયુઃ ઉપયુઞ્જીરન્||૫૦||-

Adhikarana 20 (51) · Śloka 51

સ્નેહનસ્ય પ્રકર્ષૌ તુ સપ્તરાત્રત્રિરાત્રકૌ||૫૧||

પ્રકર્ષાવિતિ અલ્પપ્રકર્ષભૂયઃપ્રકર્ષૌ ; તેન, અલ્પત્વેન ત્રૈરાત્રિકઃ પ્રકર્ષઃ, ભૂયસ્ત્વેન સાપ્તરાત્રિક ઇતિ ચ ભવતિ| એતચ્ચ વક્ષ્યમાણસદ્યઃસ્નેહપ્રયોગાતિરિક્તપ્રયોગે બોદ્ધવ્યં; યદિ વા, સદ્યઃસ્નેહપ્રયોગા અપિ ત્ર્યહેણૈવ સ્નેહયન્તિ, સ્તુત્યર્થં તુ તેષુ સદ્ય ઇત્યુક્તમ્| યદુક્તં- “ત્ર્યહાવરં સપ્તદિનં પરં તુ સ્નિગ્ધો નરઃ સ્વેદયિતવ્ય ઇષ્ટઃ| નાતઃ પરં સ્નેહનમાદિશન્તિ સાત્મ્યીભવેત્ સપ્તદિનાત્ પરં તુ” (સિ.અ.૧.) ઇતિ||૫૧||

Adhikarana 21 (52) · Śloka 52

સ્વેદ્યાઃ શોધયિતવ્યાશ્ચ રૂક્ષા વાતવિકારિણઃ| વ્યાયામમદ્યસ્ત્રીનિત્યાઃ સ્નેહ્યાઃ સ્યુર્યે ચ ચિન્તકાઃ||૫૨||

સામાન્યેન સ્નેહ્યાનાહ- સ્વેદ્યા ઇત્યાદિ| સ્વેદ્યાઃ સ્વતન્ત્રસ્વેદસાધ્યા વાતરુગાર્તાદયઃ, શોધનાઙ્ગસ્વેદસાધ્યાનાં તુ શોધયિતવ્યા ઇત્યનેનૈવ ગૃહીતત્વાત્| ચિન્તકા ઇતિ ચિન્તાબહુલાઃ||૫૨||

Adhikarana 22 (53-56) · Śloka 56

સંશોધનાદૃતે યેષાં રૂક્ષણં સમ્પ્રવક્ષ્યતે| ન તેષાં સ્નેહનં શસ્તમુત્સન્નકફમેદસામ્||૫૩|| અભિષ્યણ્ણાનનગુદા નિત્યમન્દાગ્નયશ્ચ યે| તૃષ્ણામૂર્ચ્છાપરીતાશ્ચ ગર્ભિણ્યસ્તાલુશોષિણઃ||૫૪|| અન્નદ્વિષશ્છર્દયન્તો જઠરામગરાર્દિતાઃ| દુર્બલાશ્ચ પ્રતાન્તાશ્ચ સ્નેહગ્લાના મદાતુરાઃ||૫૫|| ન સ્નેહ્યા વર્તમાનેષુ ન નસ્તો બસ્તિકર્મસુ| સ્નેહપાનાત્ પ્રજાયન્તે તેષાં રોગાઃ સુદારુણાઃ||૫૬||

અસ્નેહ્યાનાહ- સંશોધનાદૃત ઇત્યાદિ| યેષાં રૂક્ષણં વક્ષ્યતે લઙ્ઘનબૃંહણીયે- “અભિષ્યન્દા મહાદોષા મર્મસ્થા વ્યાધયશ્ચ યે| ઊરુસ્તમ્ભપ્રભૃતયો રૂક્ષણીયા નિદર્શિતાઃ” (સૂ. અ.૨૨) ઇત્યનેન, તેષાં શોધનાદૃતે સ્નેહનં ન શસ્તં, યદા તુ શોધનેન વિરૂક્ષ્યન્તે તદા પરં શોધનાઙ્ગ(ર્થ)સ્તત્ર સ્નેહઃ કર્તવ્ય ઇતિ ભાવઃ| ઉત્સન્નો વૃદ્ધઃ કફો મેદશ્ચ યેષાં તે તથા; એતચ્ચ વિશેષણં વિરૂક્ષણીયા એવમ્ભૂતા એવ ભવન્તીતિ દર્શયતિ | અભિષ્યણ્ણઃ દ્રવપ્રધાનશ્લેષ્મવિકારી| ગરઃ કૃત્રિમં વિષમ્| અતિપ્રતાન્તઃ અતિક્ષીણદ્રવધાતુઃ| વર્તમાનેષુ ક્રિયમાણેષ્વિત્યર્થઃ||૫૩-૫૬||

Adhikarana 23 (57-59) · Śloka 59

પુરીષં ગ્રથિતં રૂક્ષં વાયુરપ્રગુણો મૃદુઃ| પક્તા ખરત્વં રૌક્ષ્યં ચ ગાત્રસ્યાસ્નિગ્ધલક્ષણમ્||૫૭|| વાતાનુલોમ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્વર્ચઃ સ્નિગ્ધમસંહતમ્| માર્દવં સ્નિગ્ધતા ચાઙ્ગે સ્નિગ્ધાનામુપજાયતે||૫૮|| પાણ્ડુતા ગૌરવં જાડ્યં પુરીષસ્યાવિપક્વતા| તન્દ્રીરરુચિરુત્કેશઃ સ્યાદતિસ્નિગ્ધલક્ષણમ્||૫૯||

અસ્નિગ્ધલક્ષણમાહ- પુરીષમિત્યાદિ| મૃદુરિતિ પક્તુર્વિશેષણમ્| વાતાનુલોમ્યમિત્યાદિ સ્નિગ્ધલક્ષણમ્| પાણ્ડુતેત્યાદિ અતિસ્નિગ્ધલક્ષણમ્| જાડ્યમ્ ઇન્દ્રિયજડત્વમ્||૫૭-૫૯||

Adhikarana 24 (60-61) · Śloka 61

દ્રવોષ્ણમનભિષ્યન્દિ ભોજ્યમન્નં પ્રમાણતઃ| નાતિસ્નિગ્ધમસઙ્કીર્ણં શ્વઃ સ્નેહં પાતુમિચ્છતા||૬૦|| પિબેત્ સંશમનં સ્નેહમન્નકાલે પ્રકાઙ્ક્ષિતઃ| શુદ્ધ્યર્થં પુનરાહારે નૈશે જીર્ણે પિબેન્નરઃ||૬૧||

સ્નેહાત્ પૂર્વં યત્ પથ્યં તદાહ- દ્રવોષ્ણમિત્યાદિ| અસઙ્કીર્ણમ્ અવિરુદ્ધવીર્યમ્| શ્વ ઇત્યાગામિદિને| અન્નકાલે દ્વિપ્રહરાદિલક્ષણે બુભુક્ષા કદાચિન્ન સ્યાદપિ તદર્થં વિશેષણં- પ્રકાઙ્ક્ષિત ઇતિ| શુદ્ધ્યર્થં તુ સ્નેહં નૈશે દિનાન્તરકૃતે આહારે જીર્ણ એવ પ્રાતરેવ પિબેદિત્યર્થઃ| સંશમનાર્થસ્નેહો યદિ જરણાન્તે પ્રાતરેવ ક્રિયતે તદા કોષ્ઠોપલેપકદોષસ્યાક્ષયાત્તેન દોષેણ સમ્બદ્ધો દોષોત્ક્લેશં કુર્યાન્ન સંશમનં, સંશોધનાર્થસ્તુ દોષોત્ક્લેશં કરોતીત્યપેક્ષણીય એવેતિ ભાવઃ| એતચ્ચ કાલકથનમુત્સર્ગેણ, તેન “વાતપિત્તાધિકો રાત્રૌ” ઇત્યુક્તકાલવિરોધો ન ભવતિ||૬૦-૬૧||

Adhikarana 25 (62-64) · Śloka 64

ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાદ્બ્રહ્મચારી ક્ષપાશયઃ | શકૃન્મૂત્રાનિલોદ્ગારાનુદીર્ણાંશ્ચ ન ધારયેત્||૬૨|| વ્યાયામમુચ્ચૈર્વચનં ક્રોધશોકૌ હિમાતપૌ| વર્જયેદપ્રવાતં ચ સેવેત શયનાસનમ્||૬૩|| સ્નેહં પીત્વા નરઃ સ્નેહં પ્રતિભુઞ્જાન એવ ચ| સ્નેહમિથ્યોપચારાદ્ધિ જાયન્તે દારુણા ગદાઃ||૬૪||

ક્ષપાયામેવ સ્વપિતીતિ ક્ષપાશયઃ| અપ્રવાતં ચેતિ શયનાસનવિશેષણમ્| સ્નેહં પ્રતિભુઞ્જાન ઇતિ સ્નેહે જીર્ણેઽપિ સ્નેહપ્રયોગાનુગુણમન્યસ્નેહમવિરુદ્ધવીર્યાદિગુણયુક્તં ભુઞ્જાનઃ| એતેન સ્નેહે પીતે જીર્ણે કિઞ્ચ હિતાહિતમિતિ પ્રશ્નદ્વયસ્યોત્તરમિદમ્- ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાદિત્યાદિ ભવતિ||૬૨-૬૪||

Adhikarana 26 (65-69) · Śloka 69

મૃદુકોષ્ઠસ્ત્રિરાત્રેણ સ્નિહ્યત્યચ્છોપસેવયા| સ્નિહ્યતિ ક્રૂરક્રોષ્ઠસ્તુ સપ્તરાત્રેણ માનવઃ||૬૫|| ગુડમિક્ષુરસં મસ્તુ ક્ષીરમુલ્લોડિતં દધિ| પાયસં કૃશરાં સર્પિઃ કાશ્મર્યત્રિફલારસમ્||૬૬|| દ્રાક્ષારસં પીલુરસં જલમુષ્ણમથાપિ વા| મદ્યં વા તરુણં પીત્વા મૃદુકોષ્ઠો વિરિચ્યતે||૬૭|| વિરેચયન્તિ નૈતાનિ ક્રૂરકોષ્ઠં કદાચન| ભવતિ ક્રૂરકોષ્ઠસ્ય ગ્રહણ્યત્યુલ્બણાનિલા||૬૮|| ઉદીર્ણપિત્તાઽલ્પકફા ગ્રહણી મન્દમારુતા| મૃદુકોષ્ઠસ્ય તસ્માત્ સ સુવિરેચ્યો નરઃ સ્મૃતઃ||૬૯||

મૃદુકોષ્ઠાદિલક્ષણમાહ- મૃદ્વિત્યાદિ| અભ્યર્હિતત્વાત્ કોષ્ઠજ્ઞાનસ્યાન્યથાઽપિ તલ્લક્ષણમાહ- ગુડમિત્યાદિ| ઉલ્લોડિતં દધિસરઃ| કૃશરા તિલતણ્ડુલમાષકૃતા યવાગૂઃ; વચનં હિ- “તિલતણ્ડુલમાષૈસ્તુ કૃશરા ત્રિસરેતિ ચ”| ક્રૂરકોષ્ઠાવિરેચનહેતુમાહ- ભવતીત્યાદિ| ગ્રહણી કોષ્ઠસ્થાગ્ન્યધિષ્ઠાનભૂતા નાડી; યદુક્તમ્- “અગ્ન્યધિષ્ઠાનમન્નસ્ય ગ્રહણાદ્ગ્રહણી મતા” (ચિ.અ.૧૫) ઇતિ| ઉદીર્ણપિત્તેત્યાદિ મૃદુકોષ્ઠસ્વરૂપકથનમ્| ક્રૂરકોષ્ઠસ્ય ગ્રહણીગતો વાયુર્ગુડાદીનાં સરત્વં પ્રતિબધ્નાતિ, મૃદુકોષ્ઠસ્ય હિ ગ્રહણ્યાં વિરોધકો વાયુર્નાસ્તિ, સ્તમ્ભકોઽપિ શ્લેષ્માઽલ્પઃ, ઉદ્ભૂતસરત્વગુણં ચ પિત્તં પ્રબલં; તેન ગુડાદિભિઃ સુખં વિરેચનં ભવતીતિ ભાવઃ||૬૫-૬૯||

Adhikarana 27 (70-78) · Śloka 78

ઉદીર્ણપિત્તા ગ્રહણી યસ્ય ચાગ્નિબલં મહત્| ભસ્મીભવતિ તસ્યાશુ સ્નેહઃ પીતોઽગ્નિતેજસા||૭૦|| સ જગ્ધ્વા સ્નેહમાત્રાં તામોજઃ પ્રક્ષારયન્ બલી| સ્નેહાગ્નિરુત્તમાં તૃષ્ણાં સોપસર્ગામુદીરયેત્||૭૧|| નાલં સ્નેહસમૃદ્ધસ્ય શમાયાન્નં સુગુર્વપિ| સ ચેત્ સુશીતં સલિલં નાસાદયતિ દહ્યતે| યથૈવાશીવિષઃ કક્ષમધ્યગઃ સ્વવિષાગ્નિના||૭૨|| અજીર્ણે યદિ તુ સ્નેહે તૃષ્ણા સ્યાચ્છર્દયેદ્ભિષક્| શીતોદકં પુનઃ પીત્વા ભુક્ત્વા રૂક્ષાન્નમુલ્લિખેત્||૭૩|| ન સર્પિઃ કેવલં પિત્તે પેયં સામે વિશેષતઃ| સર્વં હ્યનુરજેદ્દેહં હત્વા સઞ્જ્ઞાં ચ મારયેત્||૭૪|| તન્દ્રા સોત્ક્લેશ આનાહો જ્વરઃ સ્તમ્ભો વિસઞ્જ્ઞતા| કુષ્ઠાનિ કણ્ડૂઃ પાણ્ડુત્વં શોફાર્શાંસ્યરુચિસ્તૃષા||૭૫|| જઠરં ગ્રહણીદોષાઃ સ્તૈમિત્યં વાક્યનિગ્રહઃ| શૂલમામપ્રદોષાશ્ચ જાયન્તે સ્નેહવિભ્રમાત્||૭૬|| તત્રાપ્યુલ્લેખનં શસ્તં સ્વેદઃ કાલપ્રતીક્ષણમ્| પ્રતિ પ્રતિ વ્યાધિબલં બુદ્ધ્વા સ્રંસનમેવ ચ||૭૭|| તક્રારિષ્ટપ્રયોગશ્ચ રૂક્ષપાનાન્નસેવનમ્| મૂત્રાણાં ત્રિફલાયાશ્ચ સ્નેહવ્યાપત્તિભેષજમ્||૭૮||

સમ્પ્રતિ સ્નેહવ્યાપદો દર્શયતિ- ઉદીર્ણેત્યાદિ| ઓજઃ સર્વધાતુસારભૂતં હૃદિ સ્થિતં, પ્રક્ષારયન્ સ્થાનાદ્ભ્રંશયન્ ક્ષપયંશ્ચ| બલીત્યનેન સ્નેહેન્ધનો વહ્નિર્નિતરાં બલવાન્ ભવતીતિ દર્શયતિ| વચનં હિ- “નાલં સ્નેહસમૃદ્ધસ્ય શમાયાન્નં સુગુર્વપિ” ઇતિ| ઉત્તમાં મહતીં માત્રામ્| સોપસર્ગાં સોપદ્રવામ્| કક્ષઃ કાષ્ઠસમૂહઃ| છર્દયેદિતિ પ્રથમં સ્નેહમેવ તૃષ્ણાકારકં છર્દયિત્વા પુનઃ શીતોદકં પીત્વા રૂક્ષાન્નં ચ ભુક્ત્વા ઉલ્લિખેદિતિ યોજનીયમ્| ન સર્પિરિત્યાદિ|- ન સર્પિઃ સામે પિત્તે પેયં, કેવલં ત્વસંસ્કૃતં વિશેષતો ન પેયં સામપિત્ત એવેતિ યોજના; એવં મન્યતે- સંસ્કૃતં તિક્તકાદિભિર્યુતં સામે પિત્તે તિક્તકાદિપાચનગુણાનુયોગાદ્યોગ્યં કદાચિદ્ભવત્યપિ , અસંસ્કૃતં તુ સર્વથા વિરુદ્ધમેવ; યદિવા, કેવલમસંસ્કૃતં સર્પિઃ પિત્તે સામાન્યેન સામે નિરામે વા ન પેયં, સામે પિત્તે વિશેષત ઇતિ યોજના| એતેન, યત્રાપિ સામાન્યેન ઘૃતં વિહિતં, યથા- “અત ઊર્ધ્વં કફે મન્દે વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે| પરિપક્વેષુ દોષેષુ સર્પિઃપાનં યથાઽમૃતમ્” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદૌ, તત્રાપ્યુચિતભેષજસંસ્કૃતમેવ બોદ્ધવ્યમ્| યદિવા, ન કેવલં પિત્તે સામે સર્પિર્વિશેષતો ન પેયં, કિન્તર્હિ તૈલાદીન્યપિ વાતશ્લેષ્મવિહિતાનિ તયોઃ સામયોર્ન પેયાનીત્યર્થઃ| અસ્મિન્ વ્યાખ્યાનેઽપેયમિત્યકારપ્રશ્લેષો દ્રષ્ટવ્યઃ| અનુરજેત્ પિત્તવર્ણં કુર્યાત્| સઞ્જ્ઞા સ્મૃતિઃ, તદ્ધનનં ચેહ વ્યાધિપ્રભાવાત્| સ્તૈમિત્યમ્ આર્દ્રવસ્ત્રાગુણ્ઠિતત્વમિવ| આમપ્રદોષા અલસકવિસૂચિકાદયઃ| કાલપ્રતીક્ષણં સ્નેહજનિતદોષક્ષયં યાવદભોજનમ્| તક્રસ્યારિષ્ટાનાં ચ ચિકિત્સાવક્ષ્યમાણાનાં પ્રયોગઃ| મૂત્રાણાં ત્રિફલાયાશ્ચ સેવનમિતિ સમ્બન્ધઃ||૭૦-૭૮||

Adhikarana 28 (79) · Śloka 79

અકાલે ચાહિતશ્ચૈવ માત્રયા ન ચ યોજિતઃ| સ્નેહો મિથ્યોપચારાચ્ચ વ્યાપદ્યેતાતિસેવિતઃ||૭૯||

મિથ્યોપચારાત્ યથોક્તવિધ્યનનુષ્ઠાનાત્| અતિસેવિતઃ કાલપ્રકર્ષેણ સેવિતઃ||૭૯||

Adhikarana 29 (80) · Śloka 80

સ્નેહાત્ પ્રસ્કન્દનં જન્તુસ્ત્રિરાત્રોપરતઃ પિબેત્| સ્નેહવદ્દ્રવમુષ્ણં ચ ત્ર્યહં ભુક્ત્વા રસૌદનમ્||૮૦||

સંશોધનસ્નેહપાને વૃત્તિપ્રચારમાહ- સ્નેહાદિત્યાદિ| સ્નેહાત્ સ્નેહપ્રયોગાત્| ત્રિરાત્રોપરતઃ ત્રિરાત્રં પરિત્યક્તસ્નેહપાન ઇત્યર્થઃ| પ્રસ્કન્દનં વિરેચનમ્| સ્નેહોપરમત્રિરાત્ર એવ ભોજનં દર્શયતિ- સ્નેહવદિત્યાદિ| રસપ્રધાનમોદનં રસૌદનમ્||૮૦||

Adhikarana 30 (81) · Śloka 81

એકાહોપરતસ્તદ્વદ્ભુક્ત્વા પ્રચ્છર્દનં પિબેત્|૮૧|

વમને સ્નેહવૃત્તિમાહ- એકેત્યાદિ| એકાહોપરતઃ સ્નેહાદિતિ યોજના| તદ્વદિતિ સ્નેહવદ્દ્રવમુષ્ણં ચ રસૌદનં સ્નેહોપરમદિવસ એવ|૮૧|-

Adhikarana 31 (81) · Śloka 81

સ્યાત્ત્વસંશોધનાર્થીયે વૃત્તિઃ સ્નેહે વિરિક્તવત્||૮૧||

સંશમનવિધિમાહ- સ્યાત્ત્વિત્યાદિ| અસંશોધનાર્થીયે સંશમને| વૃત્તિઃ ઉપચારઃ| વિરિક્તવદિત્યનેનાગતાવેક્ષણેનોપકલ્પનીયવક્ષ્યમાણં “સમ્યગ્વિરિક્તં ચૈનં” (સૂ. અ.૧૫) ઇત્યાદિગ્રન્થપ્રતિપાદનીયમુપચારમાહ, નતુ પેયાદિક્રમમાત્રમ્ | યદ્યપિ વમનોક્તા એવ તત્રોચ્ચૈર્ભાષ્યાદયો વિરેચનવૃત્તાવપ્યતિદિષ્ટાસ્તથાઽપીહ વમનવિધિ પરિત્યજ્ય વિરેચનવિધ્યતિદેશો ધૂમપાનપ્રતિષેધાર્થઃ, વિરેચને હિ તત્ર “ધૂમપાનવર્જં” (સૂ. અ.૧૫) ઇતિ કૃતં, સ્નેહપાને ચ ધૂમપાનં નિષિદ્ધં માત્રાશિતીયે- “ન મદ્યદુગ્ધે પીત્વા ચ ન સ્નેહં” (સૂ. અ.૫) ઇત્યાદિના||૮૧||

Adhikarana 32 (82-90) · Śloka 1

સ્નેહદ્વિષઃ સ્નેહનિત્યા મૃદુકોષ્ઠાશ્ચ યે નરાઃ| ક્લેશાસહા મદ્યનિત્યાસ્તેષામિષ્ટા વિચારણા||૮૨|| લાવતૈત્તિરમાયૂરહાંસવારાહકૌક્કુટાઃ| ગવ્યાજૌરભ્રમાત્સ્યાશ્ચ રસાઃ સ્યુઃ સ્નેહને હિતાઃ||૮૩|| યવકોલકુલત્થાશ્ચ સ્નેહાઃ સગુડશર્કરાઃ| દાડિમં દધિ સવ્યોષં રસસંયોગસઙ્ગ્રહઃ||૮૪|| સ્નેહયન્તિ તિલાઃ પૂર્વં જગ્ધાઃ સસ્નેહફાણિતાઃ| કૃશરાશ્ચ બહુસ્નેહાસ્તિલકામ્બલિકાસ્તથા||૮૫|| ફાણિતં શૃઙ્ગવેરં ચ તૈલં ચ સુરયા સહ| પિબેદ્રૂક્ષો ભૃતૈર્માંસૈર્જીર્ણેઽશ્નીયાચ્ચ ભોજનમ્||૮૬|| તૈલં સુરાયા મણ્ડેન વસાં મજ્જાનમેવ વા| પિબન્ સફાણિતં ક્ષીરં નરઃ સ્નિહ્યતિ વાતિકઃ||૮૭|| ધારોષ્ણં સ્નેહસંયુક્તં પીત્વા સશર્કરં પયઃ| નરઃ સ્નિહ્યતિ પીત્વા વા સરં દધ્નઃ સફાણિતમ્||૮૮|| પાઞ્ચપ્રસૃતિકી પેયા પાયસો માષમિશ્રકઃ| ક્ષીરસિદ્ધો બહુસ્નેહઃ સ્નેહયેદચિરાન્નરમ્||૮૯|| સર્પિસ્તૈલવસામજ્જાતણ્ડુલપ્રસૃતૈઃ શૃ(કૃ)તા| પાઞ્ચપ્રસૃતિકી પેયા પેયા સ્નેહનમિચ્છતા||૯૦|| (શૌકરો વા રસઃ સ્નિગ્ધઃ સર્પિર્લવણસંયુતઃ | પીતો દ્વિર્વાસરે યત્નાત્ સ્નેહયેદચિરાન્નરમ્ ||૧||)|

વિચારણાવિષયમાહ- સ્નેહદ્વિષ ઇત્યાદિના| લાવાદિરસાનામુક્તાનાં સંસ્કારમાહ- યવેત્યાદિ| રસે સ્નેહાર્થોક્તરસ ઉચિતઃ સંયોગો યેષાં તે રસસંયોગાઃ, તેષાં સઙ્ગ્રહણં સઙ્ગ્રહઃ| પૂર્વમિતિ ભોજનાત્ પૂર્વમ્| તિલપ્રધાનઃ કામ્બલિકસ્તિલકામ્બલિકઃ| ફાણિતમિત્યાદૌ શૃઙ્ગવેરમિતિ શૃઙ્ગવેરરસમ્| ભૃતૈઃ ભટિત્રીકૃતૈઃ| પાઞ્ચપ્રસૃતિકી અગ્રે વક્ષ્યમાણા| માષમિશ્રકો માષતણ્ડુલકૃતમન્નમ્| પેયા પાતવ્યા||૮૨-૯૦||

Adhikarana 33 (91-94) · Śloka 94

ગ્રામ્યાનૂપૌદકં માંસં ગુડં દધિ પયસ્તિલાન્| કુષ્ઠી શોથી પ્રમેહી ચ સ્નેહને ન પ્રયોજયેત્||૯૧|| સ્નેહૈર્યથાર્હં તાન્ સિદ્ધૈઃ સ્નેહયેદવિકારિભિઃ| પિપ્પલીભિર્હરીતક્યા સિદ્ધૈસ્ત્રિફલયાઽપિ વા||૯૨|| દ્રાક્ષામલકયૂષાભ્યાં દધ્ના ચામ્લેન સાધયેત્| વ્યોષગર્ભં ભિષક્ સ્નેહં પીત્વા સ્નિહ્યતિ તં નરઃ||૯૩|| યવકોલકુલત્થાનાં રસાઃ ક્ષારઃ સુરા દધિ| ક્ષીરસર્પિશ્ચ તત્ સિદ્ધં સ્નેહનીયં ઘૃતોત્તમમ્||૯૪||

યથાર્હમિતિ યો યત્ર સ્નેહો યુજ્યતે સર્પિરાદિઃ| સિદ્ધૈરિતિ પિપ્પલીભિસ્તથા હરીતક્યા તથા ત્રિફલયા ચેતિ પૃથગ્યોજનીયં; પિપ્પલ્યાદિસિદ્ધસ્નેહશ્ચ કુષ્ઠાદિષુ યથાસઙ્ખ્યમિતિ કેચિત્| યૂષશબ્દઃ ક્વાથવચનઃ| વ્યોષગર્ભં વ્યોષકલ્કમ્| અત્ર ત્રિભિર્દ્રવ્યૈર્મિલિત્વા ચાતુર્ગુણ્યમ્| યવકોલાદૌ ષડ્દ્રવ્યાણિ સ્નેહસમાનિ| ક્ષારો યવક્ષારઃ કલ્કઃ||૯૧-૯૪||

Adhikarana 34 (95) · Śloka 95

તૈલમજ્જવસાસર્પિર્બદરત્રિફલારસૈઃ| યોનિશુક્રપ્રદોષેષુ સાધયિત્વા પ્રયોજયેત્||૯૫||

તૈલમજ્જેત્યાદિ|- ચતુઃસ્નેહોઽકલ્ક એવ, તૈલમજ્જવસાસર્પિરિત્યેકવદ્ભાવાદ્દ્વિતીયાન્તઃ પ્રયોગઃ||૯૫||

Adhikarana 35 (96-97) · Śloka 97

ગૃહ્ણાત્યમ્બુ યથા વસ્ત્રં પ્રસ્રવત્યધિકં યથા| યથાગ્નિ જીર્યતિ સ્નેહસ્તથા સ્રવતિ ચાધિકઃ||૯૬|| યથા વાઽઽક્લેદ્ય મૃત્પિણ્ડમાસિક્તં ત્વરયા જલમ્| સ્રવતિ સ્રંસતે સ્નેહસ્તથા ત્વરિતસેવિતઃ||૯૭||

સમ્પ્રતિ સ્નેહ ઉપયુક્તો યથા શરીરં સસ્નેહ્યાધિકો દૃશ્યતે, તદાહ- ગૃહ્ણાતીત્યાદિ| તચ્ચ શિષ્યેણાધ્યાયાદાવપૃષ્ટમપિ શિષ્યહિતતયાઽભિધીયતે| યથાગ્નીતિ અગ્ન્યનધિક ઇત્યર્થઃ| નન્વગ્ન્યધિકશ્ચેત્ સ્રવતિ, તદવધિ ચ સ્નેહલક્ષણમુક્તં, યદુચ્યતે- “અધસ્તાત્ સ્નેહદર્શનમ્” ઇતિ, તેનૈકદિન એવાધિકસ્નેહપાનં ક્રિયતામિત્યાહ- યથા ચેત્યાદિ| આક્લેદ્ય ઈષત્ક્લેદયિત્વા| ત્વરિતસેવિતઃ સ્નેહો ધાતૂનસ્નેહયિત્વૈવ સ્રંસતેઽધો યાતિ યાવાન્, ન તાવતા સ્નેહનં ભવતીતિ ભાવઃ||૯૬-૯૭||

Adhikarana 36 (98) · Śloka 98

લવણોપહિતાઃ સ્નેહાઃ સ્નેહયન્ત્યચિરાન્નરમ્| તદ્ધ્યભિષ્યન્દ્યરૂક્ષં ચ સૂક્ષ્મમુષ્ણં વ્યવાયિ ચ||૯૮||

સ્નેહને સર્વસ્નેહેષુ લવણપ્રયોગમાહ- લવણોપહિતા ઇત્યાદિ| તદિતિ લવણમ્| અભિષ્યન્દિ દોષસઙ્ઘાતવિચ્છેદકમ્| વ્યવાયિ અખિલદેહવ્યાપ્તિપૂર્વકપાકગામિ||૯૮||

Adhikarana 37 (99) · Śloka 99

સ્નેહમગ્રે પ્રયુઞ્જીત તતઃ સ્વેદમનન્તરમ્| સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય સંશોધનમથેતરત્ ||૯૯||

અતો વક્ષ્યમાણસ્વેદોપકલ્પનાધ્યાયયોઃ સમ્બન્ધસૂચકં સ્વેદાદિષુ સ્નેહસ્ય પ્રાગ્ભાવમાહ- સ્નેહમિત્યાદિ||૯૯||

Adhikarana 38 (100) · Śloka 100

તત્ર શ્લોકઃ- સ્નેહાઃ સ્નેહવિધિઃ કૃત્સ્નવ્યાપત્સિદ્ધિઃ સભેષજા| યથાપ્રશ્નં ભગવતા વ્યાહૃતં ચાન્દ્રભાગિના||૧૦૦||

ચાન્દ્રભાગી પુનર્વસુઃ||૧૦૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને સ્નેહાધ્યાયો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૧૩||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યવ્યાખ્યાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં સૂત્રસ્થાને કલ્પનાચતુષ્કે સ્નેહાધ્યાયો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||