Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

13. snēhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સ્નેહાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

View original

अथातः स्नेहाध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સાઙ્ખ્યૈઃ સઙ્ખ્યાતસઙ્ખ્યેયૈઃ સહાસીનં પુનર્વસુમ્| જગદ્ધિતાર્થં પપ્રચ્છ વહ્નિવેશઃ સ્વસંશયમ્||૩||

View original

साङ्ख्यैः सङ्ख्यातसङ्ख्येयैः सहासीनं पुनर्वसुम्| जगद्धितार्थं पप्रच्छ वह्निवेशः स्वसंशयम्||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

કિંયોનયઃ કતિ સ્નેહાઃ કે ચ સ્નેહગુણાઃ પૃથક્| કાલાનુપાને કે કસ્ય કતિ કાશ્ચ વિચારણાઃ||૪|| કતિ માત્રાઃ કથમ્માનાઃ કા ચ કેષૂપદિશ્યતે| કશ્ચ કેભ્યો હિતઃ સ્નેહઃ પ્રકર્ષઃ સ્નેહને ચ કઃ||૫|| સ્નેહ્યાઃ કે કે ન ચ સ્નિગ્ધાસ્નિગ્ધાતિસ્નિગ્ધલક્ષણમ્| કિં પાનાત્ પ્રથમં પીતે જીર્ણે કિઞ્ચ હિતાહિતમ્||૬|| કે મૃદુક્રૂરકોષ્ઠાઃ કા વ્યાપદઃ સિદ્ધયશ્ચ કાઃ| અચ્છે સંશોધને ચૈવ સ્નેહે કા વૃત્તિરિષ્યતે||૭|| વિચારણાઃ કેષુ યોજ્યા વિધિના કેન તત્ પ્રભો!| સ્નેહસ્યામિતવિજ્ઞાન જ્ઞાનમિચ્છામિ વેદિતુમ્||૮||

View original

किंयोनयः कति स्नेहाः के च स्नेहगुणाः पृथक्| कालानुपाने के कस्य कति काश्च विचारणाः||४|| कति मात्राः कथम्मानाः का च केषूपदिश्यते| कश्च केभ्यो हितः स्नेहः प्रकर्षः स्नेहने च कः||५|| स्नेह्याः के के न च स्निग्धास्निग्धातिस्निग्धलक्षणम्| किं पानात् प्रथमं पीते जीर्णे किञ्च हिताहितम्||६|| के मृदुक्रूरकोष्ठाः का व्यापदः सिद्धयश्च काः| अच्छे संशोधने चैव स्नेहे का वृत्तिरिष्यते||७|| विचारणाः केषु योज्या विधिना केन तत् प्रभो!| स्नेहस्यामितविज्ञान ज्ञानमिच्छामि वेदितुम्||८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11

અથ તત્સંશયચ્છેત્તા પ્રત્યુવાચ પુનર્વસુઃ| સ્નેહાનાં દ્વિવિધા સૌમ્ય યોનિઃ સ્થાવરજઙ્ગમા||૯|| તિલઃ પ્રિયાલાભિષુકૌ બિભીતકશ્ચિત્રાભયૈરણ્ડમધૂકસર્ષપાઃ| કુસુમ્ભબિલ્વારુકમૂલકાતસીનિકોચકાક્ષોડકરઞ્જશિગ્રુકાઃ||૧૦|| સ્નેહાશયાઃ સ્થાવરસઞ્જ્ઞિતાસ્તથા સ્યુર્જઙ્ગમા મત્સ્યમૃગાઃ સપક્ષિણઃ| તેષાં દધિક્ષીરઘૃતામિષં વસા સ્નેહેષુ મજ્જા ચ તથોપદિશ્યતે||૧૧||

View original

अथ तत्संशयच्छेत्ता प्रत्युवाच पुनर्वसुः| स्नेहानां द्विविधा सौम्य योनिः स्थावरजङ्गमा||९|| तिलः प्रियालाभिषुकौ बिभीतकश्चित्राभयैरण्डमधूकसर्षपाः| कुसुम्भबिल्वारुकमूलकातसीनिकोचकाक्षोडकरञ्जशिग्रुकाः||१०|| स्नेहाशयाः स्थावरसञ्ज्ञितास्तथा स्युर्जङ्गमा मत्स्यमृगाः सपक्षिणः| तेषां दधिक्षीरघृतामिषं वसा स्नेहेषु मज्जा च तथोपदिश्यते||११||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (12) · Śloka 1

સર્વેષાં તૈલજાતાનાં તિલતૈલં વિશિષ્યતે| બલાર્થે સ્નેહને ચાગ્ર્યમૈરણ્ડં તુ વિરેચને||૧૨|| (કટૂષ્ણં તૈલમૈરણ્ડં વાતશ્લેષ્મહરં ગુરુ | કષાયસ્વાદુતિક્તૈશ્ચ યોજિતં પિત્તહન્ત્રપિ ||૧||)|

View original

सर्वेषां तैलजातानां तिलतैलं विशिष्यते| बलार्थे स्नेहने चाग्र्यमैरण्डं तु विरेचने||१२|| (कटूष्णं तैलमैरण्डं वातश्लेष्महरं गुरु | कषायस्वादुतिक्तैश्च योजितं पित्तहन्त्रपि ||१||)|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (13) · Śloka 13

સર્પિસ્તૈલં વસા મજ્જા સર્વસ્નેહોત્તમા મતાઃ| એષુ ચૈવોત્તમં સર્પિઃ સંસ્કારસ્યાનુવર્તનાત્||૧૩||

View original

सर्पिस्तैलं वसा मज्जा सर्वस्नेहोत्तमा मताः| एषु चैवोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात्||१३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (14-17) · Śloka 17

ઘૃતં પિત્તાનિલહરં રસશુક્રૌજસાં હિતમ્| નિર્વાપણં મૃદુકરં સ્વરવર્ણપ્રસાદનમ્||૧૪|| મારુતઘ્નં ન ચ શ્લેષ્મવર્ધનં બલવર્ધનમ્| ત્વચ્યમુષ્ણં સ્થિરકરં તૈલં યોનિવિશોધનમ્||૧૫|| વિદ્ધભગ્નાહતભ્રષ્ટયોનિકર્ણશિરોરુજિ| પૌરુષોપચયે સ્નેહે વ્યાયામે ચેષ્યતે વસા||૧૬|| બલશુક્રરસશ્લેષ્મમેદોમજ્જવિવર્ધનઃ| મજ્જા વિશેષતોઽસ્થ્નાં ચ બલકૃત્ સ્નેહને હિતઃ||૧૭||

View original

घृतं पित्तानिलहरं रसशुक्रौजसां हितम्| निर्वापणं मृदुकरं स्वरवर्णप्रसादनम्||१४|| मारुतघ्नं न च श्लेष्मवर्धनं बलवर्धनम्| त्वच्यमुष्णं स्थिरकरं तैलं योनिविशोधनम्||१५|| विद्धभग्नाहतभ्रष्टयोनिकर्णशिरोरुजि| पौरुषोपचये स्नेहे व्यायामे चेष्यते वसा||१६|| बलशुक्ररसश्लेष्ममेदोमज्जविवर्धनः| मज्जा विशेषतोऽस्थ्नां च बलकृत् स्नेहने हितः||१७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 8 (18) · Śloka 18

સર્પિઃ શરદિ પાતવ્યં વસા મજ્જા ચ માધવે| તૈલં પ્રાવૃષિ નાત્યુષ્ણશીતે સ્નેહં પિબેન્નરઃ||૧૮||

View original

सर्पिः शरदि पातव्यं वसा मज्जा च माधवे| तैलं प्रावृषि नात्युष्णशीते स्नेहं पिबेन्नरः||१८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 9 (19) · Śloka 19

વાતપિત્તાધિકો રાત્રાવુષ્ણે ચાપિ પિબેન્નરઃ| શ્લેષ્માધિકો દિવા શીતે પિબેચ્ચામલભાસ્કરે||૧૯||

View original

वातपित्ताधिको रात्रावुष्णे चापि पिबेन्नरः| श्लेष्माधिको दिवा शीते पिबेच्चामलभास्करे||१९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 10 (20-21) · Śloka 21

અત્યુષ્ણે વા દિવા પીતો વાતપિત્તાધિકેન વા| મૂર્ચ્છાં પિપાસામુન્માદં કામલાં વા સમીરયેત્||૨૦|| શીતે રાત્રૌ પિબન્ સ્નેહં નરઃ શ્લેષ્માધિકોઽપિ વા| આનાહમરુચિં શૂલં પાણ્ડુતાં વા સમૃચ્છતિ||૨૧||

View original

अत्युष्णे वा दिवा पीतो वातपित्ताधिकेन वा| मूर्च्छां पिपासामुन्मादं कामलां वा समीरयेत्||२०|| शीते रात्रौ पिबन् स्नेहं नरः श्लेष्माधिकोऽपि वा| आनाहमरुचिं शूलं पाण्डुतां वा समृच्छति||२१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 11 (22) · Śloka 22

જલમુષ્ણં ઘૃતે પેયં યૂષસ્તૈલેઽનુ શસ્યતે| વસામજ્જ્ઞોસ્તુ મણ્ડઃ સ્યાત્ સર્વેષૂષ્ણમથામ્બુ વા||૨૨||

View original

जलमुष्णं घृते पेयं यूषस्तैलेऽनु शस्यते| वसामज्ज्ञोस्तु मण्डः स्यात् सर्वेषूष्णमथाम्बु वा||२२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 12 (23-25) · Śloka 25

ઓદનશ્ચ વિલેપી ચ રસો માંસં પયો દધિ| યવાગૂઃ સૂપશાકૌ ચ યૂષઃ કામ્બલિકઃ ખડઃ||૨૩|| સક્તવસ્તિલપિષ્ટં ચ મદ્યં લેહાસ્તથૈવ ચ| ભક્ષ્યમભ્યઞ્જનં બસ્તિસ્તથા ચોત્તરબસ્તયઃ||૨૪|| ગણ્ડૂષઃ કર્ણતૈલં ચ નસ્તઃકર્ણાક્ષિતર્પણમ્| ચતુર્વિંશતિરિત્યેતાઃ સ્નેહસ્ય પ્રવિચારણાઃ ||૨૫||

View original

ओदनश्च विलेपी च रसो मांसं पयो दधि| यवागूः सूपशाकौ च यूषः काम्बलिकः खडः||२३|| सक्तवस्तिलपिष्टं च मद्यं लेहास्तथैव च| भक्ष्यमभ्यञ्जनं बस्तिस्तथा चोत्तरबस्तयः||२४|| गण्डूषः कर्णतैलं च नस्तःकर्णाक्षितर्पणम्| चतुर्विंशतिरित्येताः स्नेहस्य प्रविचारणाः ||२५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 13 (26) · Śloka 26

અચ્છપેયસ્તુ યઃ સ્નેહો ન તામાહુર્વિચારણામ્| સ્નેહસ્ય સ ભિષગ્દૃષ્ટઃ કલ્પઃ પ્રાથમકલ્પિકઃ||૨૬||

View original

अच्छपेयस्तु यः स्नेहो न तामाहुर्विचारणाम्| स्नेहस्य स भिषग्दृष्टः कल्पः प्राथमकल्पिकः||२६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 14 (27-28) · Śloka 28

રસૈશ્ચોપહિતઃ સ્નેહઃ સમાસવ્યાસયોગિભિઃ| ષડ્ભિસ્ત્રિષષ્ટિધા સઙ્ખ્યાં પ્રાપ્નોત્યેકશ્ચ કેવલઃ||૨૭|| એવમેતાશ્ચતુઃષષ્ટિઃ સ્નેહાનાં પ્રવિચારણા | ઓકર્તુવ્યાધિપુરુષાન્ પ્રયોજ્યા જાનતા ભવેત્||૨૮||

View original

रसैश्चोपहितः स्नेहः समासव्यासयोगिभिः| षड्भिस्त्रिषष्टिधा सङ्ख्यां प्राप्नोत्येकश्च केवलः||२७|| एवमेताश्चतुःषष्टिः स्नेहानां प्रविचारणा | ओकर्तुव्याधिपुरुषान् प्रयोज्या जानता भवेत्||२८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 15 (29-40) · Śloka 40

અહોરાત્રમહઃ કૃત્સ્નમર્ધાહં ચ પ્રતીક્ષતે| પ્રધાના મધ્યમા હ્રસ્વા સ્નેહમાત્રા જરાં પ્રતિ||૨૯|| ઇતિ તિસ્રઃ સમુદ્દિષ્ટા માત્રાઃ સ્નેહસ્ય માનતઃ| તાસાં પ્રયોગાન્ વક્ષ્યામિ પુરુષં પુરુષં પ્રતિ||૩૦|| પ્રભૂતસ્નેહનિત્યા યે ક્ષુત્પિપાસાસહા નરાઃ| પાવકશ્ચોત્તમબલો યેષાં યે ચોત્તમા બલે||૩૧|| ગુલ્મિનઃ સર્પદષ્ટાશ્ચ વિસર્પોપહતાશ્ચ યે| ઉન્મત્તાઃ કૃચ્છ્રમૂત્રાશ્ચ ગાઢવર્ચસ એવ ચ||૩૨|| પિબેયુરુત્તમાં માત્રાં તસ્યાઃ પાને ગુણાઞ્છૃણુ| વિકારાઞ્છમયત્યેષાં શીઘ્રં સમ્યક્પ્રયોજિતા||૩૩|| દોષાનુકર્ષિણી માત્રા સર્વમાર્ગાનુસારિણી| બલ્યા પુનર્નવકરી શરીરેન્દ્રિયચેતસામ્||૩૪|| અરુષ્કસ્ફોટપિડકાકણ્ડૂપામાભિરર્દિતાઃ| કુષ્ઠિનશ્ચ પ્રમીઢાશ્ચ વાતશોણિતિકાશ્ચ યે||૩૫|| નાતિબહ્વાશિનશ્ચૈવ મૃદુકોષ્ઠાસ્તથૈવ ચ| પિબેયુર્મધ્યમાં માત્રાં મધ્યમાશ્ચાપિ યે બલે||૩૬|| માત્રૈષા મન્દવિભ્રંશા ન ચાતિબલહારિણી| સુખેન ચ સ્નેહયતિ શોધનાર્થે ચ યુજ્યતે||૩૭|| યે તુ વૃદ્ધાશ્ચ બાલાશ્ચ સુકુમારાઃ સુખોચિતાઃ| રિક્તકોષ્ઠત્વમહિતં યેષાં મન્દાગ્નયશ્ચ યે||૩૮|| જ્વરાતીસારકાસાશ્ચ યેષાં ચિરસમુત્થિતાઃ| સ્નેહમાત્રાં પિબેયુસ્તે હ્રસ્વાં યે ચાવરા બલે||૩૯|| પરિહારે સુખા ચૈષા માત્રા સ્નેહનબૃંહણી| વૃષ્યા બલ્યા નિરાબાધા ચિરં ચાપ્યનુવર્તતે||૪૦||

View original

अहोरात्रमहः कृत्स्नमर्धाहं च प्रतीक्षते| प्रधाना मध्यमा ह्रस्वा स्नेहमात्रा जरां प्रति||२९|| इति तिस्रः समुद्दिष्टा मात्राः स्नेहस्य मानतः| तासां प्रयोगान् वक्ष्यामि पुरुषं पुरुषं प्रति||३०|| प्रभूतस्नेहनित्या ये क्षुत्पिपासासहा नराः| पावकश्चोत्तमबलो येषां ये चोत्तमा बले||३१|| गुल्मिनः सर्पदष्टाश्च विसर्पोपहताश्च ये| उन्मत्ताः कृच्छ्रमूत्राश्च गाढवर्चस एव च||३२|| पिबेयुरुत्तमां मात्रां तस्याः पाने गुणाञ्छृणु| विकाराञ्छमयत्येषां शीघ्रं सम्यक्प्रयोजिता||३३|| दोषानुकर्षिणी मात्रा सर्वमार्गानुसारिणी| बल्या पुनर्नवकरी शरीरेन्द्रियचेतसाम्||३४|| अरुष्कस्फोटपिडकाकण्डूपामाभिरर्दिताः| कुष्ठिनश्च प्रमीढाश्च वातशोणितिकाश्च ये||३५|| नातिबह्वाशिनश्चैव मृदुकोष्ठास्तथैव च| पिबेयुर्मध्यमां मात्रां मध्यमाश्चापि ये बले||३६|| मात्रैषा मन्दविभ्रंशा न चातिबलहारिणी| सुखेन च स्नेहयति शोधनार्थे च युज्यते||३७|| ये तु वृद्धाश्च बालाश्च सुकुमाराः सुखोचिताः| रिक्तकोष्ठत्वमहितं येषां मन्दाग्नयश्च ये||३८|| ज्वरातीसारकासाश्च येषां चिरसमुत्थिताः| स्नेहमात्रां पिबेयुस्ते ह्रस्वां ये चावरा बले||३९|| परिहारे सुखा चैषा मात्रा स्नेहनबृंहणी| वृष्या बल्या निराबाधा चिरं चाप्यनुवर्तते||४०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 16 (41-43) · Śloka 43

વાતપિત્તપ્રકૃતયો વાતપિત્તવિકારિણઃ| ચક્ષુઃકામાઃ ક્ષતાઃ ક્ષીણા વૃદ્ધા બાલાસ્તથાઽબલાઃ||૪૧|| આયુઃપ્રકર્ષકામાશ્ચ બલવર્ણસ્વરાર્થિનઃ| પુષ્ટિકામાઃ પ્રજાકામાઃ સૌકુમાર્યાર્થિનશ્ચ યે||૪૨|| દીપ્ત્યોજઃસ્મૃતિમેધાગ્નિબુદ્ધીન્દ્રિયબલાર્થિનઃ| પિબેયુઃ સર્પિરાર્તાશ્ચ દાહશસ્ત્રવિષાગ્નિભિઃ||૪૩||

View original

वातपित्तप्रकृतयो वातपित्तविकारिणः| चक्षुःकामाः क्षताः क्षीणा वृद्धा बालास्तथाऽबलाः||४१|| आयुःप्रकर्षकामाश्च बलवर्णस्वरार्थिनः| पुष्टिकामाः प्रजाकामाः सौकुमार्यार्थिनश्च ये||४२|| दीप्त्योजःस्मृतिमेधाग्निबुद्धीन्द्रियबलार्थिनः| पिबेयुः सर्पिरार्ताश्च दाहशस्त्रविषाग्निभिः||४३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 17 (44-46) · Śloka 46

પ્રવૃદ્ધશ્લેષ્મમેદસ્કાશ્ચલસ્થૂલગલોદરાઃ| વાતવ્યાધિભિરાવિષ્ટા વાતપ્રકૃતયશ્ચ યે||૪૪|| બલં તનુત્વં લઘુતાં દૃઢતાં સ્થિરગાત્રતામ્ | સ્નિગ્ધશ્લક્ષ્ણતનુત્વક્તાં યે ચ કાઙ્ક્ષન્તિ દેહિનઃ||૪૫|| કૃમિકોષ્ઠાઃ ક્રૂરકોષ્ઠાસ્તથા નાડીભિરર્દિતાઃ| પિબેયુઃ શીતલે કાલે તૈલં તૈલોચિતાશ્ચ યે||૪૬||

View original

प्रवृद्धश्लेष्ममेदस्काश्चलस्थूलगलोदराः| वातव्याधिभिराविष्टा वातप्रकृतयश्च ये||४४|| बलं तनुत्वं लघुतां दृढतां स्थिरगात्रताम् | स्निग्धश्लक्ष्णतनुत्वक्तां ये च काङ्क्षन्ति देहिनः||४५|| कृमिकोष्ठाः क्रूरकोष्ठास्तथा नाडीभिरर्दिताः| पिबेयुः शीतले काले तैलं तैलोचिताश्च ये||४६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 18 (47-49) · Śloka 49

વાતાતપસહા યે ચ રૂક્ષા ભારાધ્વકર્શિતાઃ| સંશુષ્કરેતોરુધિરા નિષ્પીતકફમેદસઃ||૪૭|| અસ્થિસન્ધિસિરાસ્નાયુમર્મકોષ્ઠમહારુજઃ| બલવાન્મારુતો યેષાં ખાનિ ચાવૃત્ય તિષ્ઠતિ||૪૮|| મહચ્ચાગ્નિબલં યેષાં વસાસાત્મ્યાશ્ચ યે નરાઃ| તેષાં સ્નેહયિતવ્યાનાં વસાપાનં વિધીયતે||૪૯||

View original

वातातपसहा ये च रूक्षा भाराध्वकर्शिताः| संशुष्करेतोरुधिरा निष्पीतकफमेदसः||४७|| अस्थिसन्धिसिरास्नायुमर्मकोष्ठमहारुजः| बलवान्मारुतो येषां खानि चावृत्य तिष्ठति||४८|| महच्चाग्निबलं येषां वसासात्म्याश्च ये नराः| तेषां स्नेहयितव्यानां वसापानं विधीयते||४९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 19 (50) · Śloka 51

દીપ્તાગ્નયઃ ક્લેશસહા ઘસ્મરાઃ સ્નેહસેવિનઃ| વાતાર્તાઃ ક્રૂરકોષ્ઠાશ્ચ સ્નેહ્યા મજ્જાનમાપ્નુયુઃ||૫૦|| યેભ્યો યેભ્યો હિતો યો યઃ સ્નેહઃ સ પરિકીર્તિતઃ|૫૧|

View original

दीप्ताग्नयः क्लेशसहा घस्मराः स्नेहसेविनः| वातार्ताः क्रूरकोष्ठाश्च स्नेह्या मज्जानमाप्नुयुः||५०|| येभ्यो येभ्यो हितो यो यः स्नेहः स परिकीर्तितः|५१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 20 (51) · Śloka 51

સ્નેહનસ્ય પ્રકર્ષૌ તુ સપ્તરાત્રત્રિરાત્રકૌ||૫૧||

View original

स्नेहनस्य प्रकर्षौ तु सप्तरात्रत्रिरात्रकौ||५१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 21 (52) · Śloka 52

સ્વેદ્યાઃ શોધયિતવ્યાશ્ચ રૂક્ષા વાતવિકારિણઃ| વ્યાયામમદ્યસ્ત્રીનિત્યાઃ સ્નેહ્યાઃ સ્યુર્યે ચ ચિન્તકાઃ||૫૨||

View original

स्वेद्याः शोधयितव्याश्च रूक्षा वातविकारिणः| व्यायाममद्यस्त्रीनित्याः स्नेह्याः स्युर्ये च चिन्तकाः||५२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 22 (53-56) · Śloka 56

સંશોધનાદૃતે યેષાં રૂક્ષણં સમ્પ્રવક્ષ્યતે| ન તેષાં સ્નેહનં શસ્તમુત્સન્નકફમેદસામ્||૫૩|| અભિષ્યણ્ણાનનગુદા નિત્યમન્દાગ્નયશ્ચ યે| તૃષ્ણામૂર્ચ્છાપરીતાશ્ચ ગર્ભિણ્યસ્તાલુશોષિણઃ||૫૪|| અન્નદ્વિષશ્છર્દયન્તો જઠરામગરાર્દિતાઃ| દુર્બલાશ્ચ પ્રતાન્તાશ્ચ સ્નેહગ્લાના મદાતુરાઃ||૫૫|| ન સ્નેહ્યા વર્તમાનેષુ ન નસ્તો બસ્તિકર્મસુ| સ્નેહપાનાત્ પ્રજાયન્તે તેષાં રોગાઃ સુદારુણાઃ||૫૬||

View original

संशोधनादृते येषां रूक्षणं सम्प्रवक्ष्यते| न तेषां स्नेहनं शस्तमुत्सन्नकफमेदसाम्||५३|| अभिष्यण्णाननगुदा नित्यमन्दाग्नयश्च ये| तृष्णामूर्च्छापरीताश्च गर्भिण्यस्तालुशोषिणः||५४|| अन्नद्विषश्छर्दयन्तो जठरामगरार्दिताः| दुर्बलाश्च प्रतान्ताश्च स्नेहग्लाना मदातुराः||५५|| न स्नेह्या वर्तमानेषु न नस्तो बस्तिकर्मसु| स्नेहपानात् प्रजायन्ते तेषां रोगाः सुदारुणाः||५६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 23 (57-59) · Śloka 59

પુરીષં ગ્રથિતં રૂક્ષં વાયુરપ્રગુણો મૃદુઃ| પક્તા ખરત્વં રૌક્ષ્યં ચ ગાત્રસ્યાસ્નિગ્ધલક્ષણમ્||૫૭|| વાતાનુલોમ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્વર્ચઃ સ્નિગ્ધમસંહતમ્| માર્દવં સ્નિગ્ધતા ચાઙ્ગે સ્નિગ્ધાનામુપજાયતે||૫૮|| પાણ્ડુતા ગૌરવં જાડ્યં પુરીષસ્યાવિપક્વતા| તન્દ્રીરરુચિરુત્કેશઃ સ્યાદતિસ્નિગ્ધલક્ષણમ્||૫૯||

View original

पुरीषं ग्रथितं रूक्षं वायुरप्रगुणो मृदुः| पक्ता खरत्वं रौक्ष्यं च गात्रस्यास्निग्धलक्षणम्||५७|| वातानुलोम्यं दीप्तोऽग्निर्वर्चः स्निग्धमसंहतम्| मार्दवं स्निग्धता चाङ्गे स्निग्धानामुपजायते||५८|| पाण्डुता गौरवं जाड्यं पुरीषस्याविपक्वता| तन्द्रीररुचिरुत्केशः स्यादतिस्निग्धलक्षणम्||५९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 24 (60-61) · Śloka 61

દ્રવોષ્ણમનભિષ્યન્દિ ભોજ્યમન્નં પ્રમાણતઃ| નાતિસ્નિગ્ધમસઙ્કીર્ણં શ્વઃ સ્નેહં પાતુમિચ્છતા||૬૦|| પિબેત્ સંશમનં સ્નેહમન્નકાલે પ્રકાઙ્ક્ષિતઃ| શુદ્ધ્યર્થં પુનરાહારે નૈશે જીર્ણે પિબેન્નરઃ||૬૧||

View original

द्रवोष्णमनभिष्यन्दि भोज्यमन्नं प्रमाणतः| नातिस्निग्धमसङ्कीर्णं श्वः स्नेहं पातुमिच्छता||६०|| पिबेत् संशमनं स्नेहमन्नकाले प्रकाङ्क्षितः| शुद्ध्यर्थं पुनराहारे नैशे जीर्णे पिबेन्नरः||६१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 25 (62-64) · Śloka 64

ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાદ્બ્રહ્મચારી ક્ષપાશયઃ | શકૃન્મૂત્રાનિલોદ્ગારાનુદીર્ણાંશ્ચ ન ધારયેત્||૬૨|| વ્યાયામમુચ્ચૈર્વચનં ક્રોધશોકૌ હિમાતપૌ| વર્જયેદપ્રવાતં ચ સેવેત શયનાસનમ્||૬૩|| સ્નેહં પીત્વા નરઃ સ્નેહં પ્રતિભુઞ્જાન એવ ચ| સ્નેહમિથ્યોપચારાદ્ધિ જાયન્તે દારુણા ગદાઃ||૬૪||

View original

उष्णोदकोपचारी स्याद्ब्रह्मचारी क्षपाशयः | शकृन्मूत्रानिलोद्गारानुदीर्णांश्च न धारयेत्||६२|| व्यायाममुच्चैर्वचनं क्रोधशोकौ हिमातपौ| वर्जयेदप्रवातं च सेवेत शयनासनम्||६३|| स्नेहं पीत्वा नरः स्नेहं प्रतिभुञ्जान एव च| स्नेहमिथ्योपचाराद्धि जायन्ते दारुणा गदाः||६४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 26 (65-69) · Śloka 69

મૃદુકોષ્ઠસ્ત્રિરાત્રેણ સ્નિહ્યત્યચ્છોપસેવયા| સ્નિહ્યતિ ક્રૂરક્રોષ્ઠસ્તુ સપ્તરાત્રેણ માનવઃ||૬૫|| ગુડમિક્ષુરસં મસ્તુ ક્ષીરમુલ્લોડિતં દધિ| પાયસં કૃશરાં સર્પિઃ કાશ્મર્યત્રિફલારસમ્||૬૬|| દ્રાક્ષારસં પીલુરસં જલમુષ્ણમથાપિ વા| મદ્યં વા તરુણં પીત્વા મૃદુકોષ્ઠો વિરિચ્યતે||૬૭|| વિરેચયન્તિ નૈતાનિ ક્રૂરકોષ્ઠં કદાચન| ભવતિ ક્રૂરકોષ્ઠસ્ય ગ્રહણ્યત્યુલ્બણાનિલા||૬૮|| ઉદીર્ણપિત્તાઽલ્પકફા ગ્રહણી મન્દમારુતા| મૃદુકોષ્ઠસ્ય તસ્માત્ સ સુવિરેચ્યો નરઃ સ્મૃતઃ||૬૯||

View original

मृदुकोष्ठस्त्रिरात्रेण स्निह्यत्यच्छोपसेवया| स्निह्यति क्रूरक्रोष्ठस्तु सप्तरात्रेण मानवः||६५|| गुडमिक्षुरसं मस्तु क्षीरमुल्लोडितं दधि| पायसं कृशरां सर्पिः काश्मर्यत्रिफलारसम्||६६|| द्राक्षारसं पीलुरसं जलमुष्णमथापि वा| मद्यं वा तरुणं पीत्वा मृदुकोष्ठो विरिच्यते||६७|| विरेचयन्ति नैतानि क्रूरकोष्ठं कदाचन| भवति क्रूरकोष्ठस्य ग्रहण्यत्युल्बणानिला||६८|| उदीर्णपित्ताऽल्पकफा ग्रहणी मन्दमारुता| मृदुकोष्ठस्य तस्मात् स सुविरेच्यो नरः स्मृतः||६९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 27 (70-78) · Śloka 78

ઉદીર્ણપિત્તા ગ્રહણી યસ્ય ચાગ્નિબલં મહત્| ભસ્મીભવતિ તસ્યાશુ સ્નેહઃ પીતોઽગ્નિતેજસા||૭૦|| સ જગ્ધ્વા સ્નેહમાત્રાં તામોજઃ પ્રક્ષારયન્ બલી| સ્નેહાગ્નિરુત્તમાં તૃષ્ણાં સોપસર્ગામુદીરયેત્||૭૧|| નાલં સ્નેહસમૃદ્ધસ્ય શમાયાન્નં સુગુર્વપિ| સ ચેત્ સુશીતં સલિલં નાસાદયતિ દહ્યતે| યથૈવાશીવિષઃ કક્ષમધ્યગઃ સ્વવિષાગ્નિના||૭૨|| અજીર્ણે યદિ તુ સ્નેહે તૃષ્ણા સ્યાચ્છર્દયેદ્ભિષક્| શીતોદકં પુનઃ પીત્વા ભુક્ત્વા રૂક્ષાન્નમુલ્લિખેત્||૭૩|| ન સર્પિઃ કેવલં પિત્તે પેયં સામે વિશેષતઃ| સર્વં હ્યનુરજેદ્દેહં હત્વા સઞ્જ્ઞાં ચ મારયેત્||૭૪|| તન્દ્રા સોત્ક્લેશ આનાહો જ્વરઃ સ્તમ્ભો વિસઞ્જ્ઞતા| કુષ્ઠાનિ કણ્ડૂઃ પાણ્ડુત્વં શોફાર્શાંસ્યરુચિસ્તૃષા||૭૫|| જઠરં ગ્રહણીદોષાઃ સ્તૈમિત્યં વાક્યનિગ્રહઃ| શૂલમામપ્રદોષાશ્ચ જાયન્તે સ્નેહવિભ્રમાત્||૭૬|| તત્રાપ્યુલ્લેખનં શસ્તં સ્વેદઃ કાલપ્રતીક્ષણમ્| પ્રતિ પ્રતિ વ્યાધિબલં બુદ્ધ્વા સ્રંસનમેવ ચ||૭૭|| તક્રારિષ્ટપ્રયોગશ્ચ રૂક્ષપાનાન્નસેવનમ્| મૂત્રાણાં ત્રિફલાયાશ્ચ સ્નેહવ્યાપત્તિભેષજમ્||૭૮||

View original

उदीर्णपित्ता ग्रहणी यस्य चाग्निबलं महत्| भस्मीभवति तस्याशु स्नेहः पीतोऽग्नितेजसा||७०|| स जग्ध्वा स्नेहमात्रां तामोजः प्रक्षारयन् बली| स्नेहाग्निरुत्तमां तृष्णां सोपसर्गामुदीरयेत्||७१|| नालं स्नेहसमृद्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि| स चेत् सुशीतं सलिलं नासादयति दह्यते| यथैवाशीविषः कक्षमध्यगः स्वविषाग्निना||७२|| अजीर्णे यदि तु स्नेहे तृष्णा स्याच्छर्दयेद्भिषक्| शीतोदकं पुनः पीत्वा भुक्त्वा रूक्षान्नमुल्लिखेत्||७३|| न सर्पिः केवलं पित्ते पेयं सामे विशेषतः| सर्वं ह्यनुरजेद्देहं हत्वा सञ्ज्ञां च मारयेत्||७४|| तन्द्रा सोत्क्लेश आनाहो ज्वरः स्तम्भो विसञ्ज्ञता| कुष्ठानि कण्डूः पाण्डुत्वं शोफार्शांस्यरुचिस्तृषा||७५|| जठरं ग्रहणीदोषाः स्तैमित्यं वाक्यनिग्रहः| शूलमामप्रदोषाश्च जायन्ते स्नेहविभ्रमात्||७६|| तत्राप्युल्लेखनं शस्तं स्वेदः कालप्रतीक्षणम्| प्रति प्रति व्याधिबलं बुद्ध्वा स्रंसनमेव च||७७|| तक्रारिष्टप्रयोगश्च रूक्षपानान्नसेवनम्| मूत्राणां त्रिफलायाश्च स्नेहव्यापत्तिभेषजम्||७८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 28 (79) · Śloka 79

અકાલે ચાહિતશ્ચૈવ માત્રયા ન ચ યોજિતઃ| સ્નેહો મિથ્યોપચારાચ્ચ વ્યાપદ્યેતાતિસેવિતઃ||૭૯||

View original

अकाले चाहितश्चैव मात्रया न च योजितः| स्नेहो मिथ्योपचाराच्च व्यापद्येतातिसेवितः||७९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 29 (80) · Śloka 80

સ્નેહાત્ પ્રસ્કન્દનં જન્તુસ્ત્રિરાત્રોપરતઃ પિબેત્| સ્નેહવદ્દ્રવમુષ્ણં ચ ત્ર્યહં ભુક્ત્વા રસૌદનમ્||૮૦||

View original

स्नेहात् प्रस्कन्दनं जन्तुस्त्रिरात्रोपरतः पिबेत्| स्नेहवद्द्रवमुष्णं च त्र्यहं भुक्त्वा रसौदनम्||८०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 30 (81) · Śloka 81

એકાહોપરતસ્તદ્વદ્ભુક્ત્વા પ્રચ્છર્દનં પિબેત્|૮૧|

View original

एकाहोपरतस्तद्वद्भुक्त्वा प्रच्छर्दनं पिबेत्|८१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 31 (81) · Śloka 81

સ્યાત્ત્વસંશોધનાર્થીયે વૃત્તિઃ સ્નેહે વિરિક્તવત્||૮૧||

View original

स्यात्त्वसंशोधनार्थीये वृत्तिः स्नेहे विरिक्तवत्||८१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 32 (82-90) · Śloka 1

સ્નેહદ્વિષઃ સ્નેહનિત્યા મૃદુકોષ્ઠાશ્ચ યે નરાઃ| ક્લેશાસહા મદ્યનિત્યાસ્તેષામિષ્ટા વિચારણા||૮૨|| લાવતૈત્તિરમાયૂરહાંસવારાહકૌક્કુટાઃ| ગવ્યાજૌરભ્રમાત્સ્યાશ્ચ રસાઃ સ્યુઃ સ્નેહને હિતાઃ||૮૩|| યવકોલકુલત્થાશ્ચ સ્નેહાઃ સગુડશર્કરાઃ| દાડિમં દધિ સવ્યોષં રસસંયોગસઙ્ગ્રહઃ||૮૪|| સ્નેહયન્તિ તિલાઃ પૂર્વં જગ્ધાઃ સસ્નેહફાણિતાઃ| કૃશરાશ્ચ બહુસ્નેહાસ્તિલકામ્બલિકાસ્તથા||૮૫|| ફાણિતં શૃઙ્ગવેરં ચ તૈલં ચ સુરયા સહ| પિબેદ્રૂક્ષો ભૃતૈર્માંસૈર્જીર્ણેઽશ્નીયાચ્ચ ભોજનમ્||૮૬|| તૈલં સુરાયા મણ્ડેન વસાં મજ્જાનમેવ વા| પિબન્ સફાણિતં ક્ષીરં નરઃ સ્નિહ્યતિ વાતિકઃ||૮૭|| ધારોષ્ણં સ્નેહસંયુક્તં પીત્વા સશર્કરં પયઃ| નરઃ સ્નિહ્યતિ પીત્વા વા સરં દધ્નઃ સફાણિતમ્||૮૮|| પાઞ્ચપ્રસૃતિકી પેયા પાયસો માષમિશ્રકઃ| ક્ષીરસિદ્ધો બહુસ્નેહઃ સ્નેહયેદચિરાન્નરમ્||૮૯|| સર્પિસ્તૈલવસામજ્જાતણ્ડુલપ્રસૃતૈઃ શૃ(કૃ)તા| પાઞ્ચપ્રસૃતિકી પેયા પેયા સ્નેહનમિચ્છતા||૯૦|| (શૌકરો વા રસઃ સ્નિગ્ધઃ સર્પિર્લવણસંયુતઃ | પીતો દ્વિર્વાસરે યત્નાત્ સ્નેહયેદચિરાન્નરમ્ ||૧||)|

View original

स्नेहद्विषः स्नेहनित्या मृदुकोष्ठाश्च ये नराः| क्लेशासहा मद्यनित्यास्तेषामिष्टा विचारणा||८२|| लावतैत्तिरमायूरहांसवाराहकौक्कुटाः| गव्याजौरभ्रमात्स्याश्च रसाः स्युः स्नेहने हिताः||८३|| यवकोलकुलत्थाश्च स्नेहाः सगुडशर्कराः| दाडिमं दधि सव्योषं रससंयोगसङ्ग्रहः||८४|| स्नेहयन्ति तिलाः पूर्वं जग्धाः सस्नेहफाणिताः| कृशराश्च बहुस्नेहास्तिलकाम्बलिकास्तथा||८५|| फाणितं शृङ्गवेरं च तैलं च सुरया सह| पिबेद्रूक्षो भृतैर्मांसैर्जीर्णेऽश्नीयाच्च भोजनम्||८६|| तैलं सुराया मण्डेन वसां मज्जानमेव वा| पिबन् सफाणितं क्षीरं नरः स्निह्यति वातिकः||८७|| धारोष्णं स्नेहसंयुक्तं पीत्वा सशर्करं पयः| नरः स्निह्यति पीत्वा वा सरं दध्नः सफाणितम्||८८|| पाञ्चप्रसृतिकी पेया पायसो माषमिश्रकः| क्षीरसिद्धो बहुस्नेहः स्नेहयेदचिरान्नरम्||८९|| सर्पिस्तैलवसामज्जातण्डुलप्रसृतैः शृ(कृ)ता| पाञ्चप्रसृतिकी पेया पेया स्नेहनमिच्छता||९०|| (शौकरो वा रसः स्निग्धः सर्पिर्लवणसंयुतः | पीतो द्विर्वासरे यत्नात् स्नेहयेदचिरान्नरम् ||१||)|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 33 (91-94) · Śloka 94

ગ્રામ્યાનૂપૌદકં માંસં ગુડં દધિ પયસ્તિલાન્| કુષ્ઠી શોથી પ્રમેહી ચ સ્નેહને ન પ્રયોજયેત્||૯૧|| સ્નેહૈર્યથાર્હં તાન્ સિદ્ધૈઃ સ્નેહયેદવિકારિભિઃ| પિપ્પલીભિર્હરીતક્યા સિદ્ધૈસ્ત્રિફલયાઽપિ વા||૯૨|| દ્રાક્ષામલકયૂષાભ્યાં દધ્ના ચામ્લેન સાધયેત્| વ્યોષગર્ભં ભિષક્ સ્નેહં પીત્વા સ્નિહ્યતિ તં નરઃ||૯૩|| યવકોલકુલત્થાનાં રસાઃ ક્ષારઃ સુરા દધિ| ક્ષીરસર્પિશ્ચ તત્ સિદ્ધં સ્નેહનીયં ઘૃતોત્તમમ્||૯૪||

View original

ग्राम्यानूपौदकं मांसं गुडं दधि पयस्तिलान्| कुष्ठी शोथी प्रमेही च स्नेहने न प्रयोजयेत्||९१|| स्नेहैर्यथार्हं तान् सिद्धैः स्नेहयेदविकारिभिः| पिप्पलीभिर्हरीतक्या सिद्धैस्त्रिफलयाऽपि वा||९२|| द्राक्षामलकयूषाभ्यां दध्ना चाम्लेन साधयेत्| व्योषगर्भं भिषक् स्नेहं पीत्वा स्निह्यति तं नरः||९३|| यवकोलकुलत्थानां रसाः क्षारः सुरा दधि| क्षीरसर्पिश्च तत् सिद्धं स्नेहनीयं घृतोत्तमम्||९४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 34 (95) · Śloka 95

તૈલમજ્જવસાસર્પિર્બદરત્રિફલારસૈઃ| યોનિશુક્રપ્રદોષેષુ સાધયિત્વા પ્રયોજયેત્||૯૫||

View original

तैलमज्जवसासर्पिर्बदरत्रिफलारसैः| योनिशुक्रप्रदोषेषु साधयित्वा प्रयोजयेत्||९५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 35 (96-97) · Śloka 97

ગૃહ્ણાત્યમ્બુ યથા વસ્ત્રં પ્રસ્રવત્યધિકં યથા| યથાગ્નિ જીર્યતિ સ્નેહસ્તથા સ્રવતિ ચાધિકઃ||૯૬|| યથા વાઽઽક્લેદ્ય મૃત્પિણ્ડમાસિક્તં ત્વરયા જલમ્| સ્રવતિ સ્રંસતે સ્નેહસ્તથા ત્વરિતસેવિતઃ||૯૭||

View original

गृह्णात्यम्बु यथा वस्त्रं प्रस्रवत्यधिकं यथा| यथाग्नि जीर्यति स्नेहस्तथा स्रवति चाधिकः||९६|| यथा वाऽऽक्लेद्य मृत्पिण्डमासिक्तं त्वरया जलम्| स्रवति स्रंसते स्नेहस्तथा त्वरितसेवितः||९७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 36 (98) · Śloka 98

લવણોપહિતાઃ સ્નેહાઃ સ્નેહયન્ત્યચિરાન્નરમ્| તદ્ધ્યભિષ્યન્દ્યરૂક્ષં ચ સૂક્ષ્મમુષ્ણં વ્યવાયિ ચ||૯૮||

View original

लवणोपहिताः स्नेहाः स्नेहयन्त्यचिरान्नरम्| तद्ध्यभिष्यन्द्यरूक्षं च सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च||९८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 37 (99) · Śloka 99

સ્નેહમગ્રે પ્રયુઞ્જીત તતઃ સ્વેદમનન્તરમ્| સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય સંશોધનમથેતરત્ ||૯૯||

View original

स्नेहमग्रे प्रयुञ्जीत ततः स्वेदमनन्तरम्| स्नेहस्वेदोपपन्नस्य संशोधनमथेतरत् ||९९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 38 (100) · Śloka 100

તત્ર શ્લોકઃ- સ્નેહાઃ સ્નેહવિધિઃ કૃત્સ્નવ્યાપત્સિદ્ધિઃ સભેષજા| યથાપ્રશ્નં ભગવતા વ્યાહૃતં ચાન્દ્રભાગિના||૧૦૦||

View original

तत्र श्लोकः- स्नेहाः स्नेहविधिः कृत्स्नव्यापत्सिद्धिः सभेषजा| यथाप्रश्नं भगवता व्याहृतं चान्द्रभागिना||१००||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને સ્નેહાધ્યાયો નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ||૧૩||

View original

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने स्नेहाध्यायो नाम त्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः||१३||

🔊 Audio coming soon